ვაჟა-ფშაველა - Vaja-Pshavela

ძაღლიკა ხიმიკაური

(dzaglika ximikauri)


I

ხიმიკაურის ჭერხოსა
ცეცხლი ედება ჯავრისა:
ნეტავი არ გააგონა
აბჯრის ჟღრიალი ჯარისა;
ხმა მოტანილი ლაშქრობის
გადამავალის ქარისა.
ლაჭანს წევს ვინმე ხევსური
ხიმიკაურის გვარისა.
წინ უდგა ტაბლა ხონჩითა
პიტალო ნაღველ-ძმარისა.
არ უნდა ნახოს მზის სხივი,
აღარც სინათლე მთვარისა.
ჩამოიყარნენ ღრუბელნი,
მიწას დაეცნენ შავადა,
სნეულებს ჰგვანან ისინიც,
თითქოს დახდილან ავადა.
ოხვრენ და შფოთვენ გულშია
უჩუმრად, თავის-თავადა.
ჯავრი შიგითა, გარეთ-კი
არ დარჩენილა მწვავადა.
აღარც ნამი სდით, არც ჭექა,
აღარსად ელვა იმათი,
რამ დაადუმათ, არ ვიცი,
რამ გაუტეხათ ყისმათი?!

II

ხევსურთ ვაჟები აჩქროლდენ,
დგას ლიქოკს ძახილ-ძუხილი.
რა ამბავია, ნეტარა,
რაზე შაექნათ წუხილი?!
რა ხმამ ასტეხა, ნეტავი,
ასეთი ჭექა-ქუხილი?!
გულში აქვს ყველას ჩამდგარი
სალუდე ქვაბის დუღილი.
- ბარით მოსვლიათ ბარათი,
ერეკლეს მონაწერია:
“ჩამოდით, ხევსურთ ვაჟებო,
ხმლის ქნევა თქვენი ჯერია.
ქალაქის მიდამოები
ურჯულოს დაუჭერია.”
ეს იყო მარტო მიზეზი,
ამ სიტყვის მოსვლით ღელავდენ.
ზოგნი ჰლესავდენ ფრანგულებს,
სხვანი შუბებსა სწვერავდენ.
მხცოვანნი ხავსიანები
ჯაჭვის პერანგებს ჰკერავდენ,
თან კაზმულს ვეფხვის ულვაშით
ნაკეჭნს ლოყებსა ჰბერავდენ.
დიაცთ წინ ედგათ ტაგნები,
ბაკებში ფურებს სწველავდენ...

III

განა სულ მუდამ თოვლია,
პირმოღუშული ზამთარი? -
თქვენც გენახვებათ ბუნება
ყოოდეს მკვდრეთით ამდგარი,
ისევა ჰფქვავდეს წისქვილი
წყალს მოკლებული, დამდგარი,
გათქვირებული ტაიჭი, -
ერთს დროს ძველ-ტყავად გამხდარი
და კაცი, დაბლა მცოცველი,
გუშინ გერგეტზე შამდგარი,
და ბევრჯელ კაი სიზმარი -
მეტად უმსგავსოდ ამხდარი,
თვალები თეთრის ქალისა,
სანთლად კაცთ გულში ჩამდგარი,
უსხივო, უსინათლონი,
როგორიც ცვილი დამდნარი,
და ვეფხვი შეუპოვარი -
თავის მძლავრ ტოტზე მამკვდარი.
მოჰშორდა ჯანღი ქვეყანას,
მზის სხივს მიერგო ნავარდი,
რა აეხადა გულიდან
ზედ დახურვილი ნაბადი.
მთას ჰბოჭავს მაგრა ბჯღალითა
ბარით ნასროლი ქამანდი.
ვერცხლის სალტებით მორთული
ხირიმ-მაჟრები ელავდა,
ერთურთს ხმალ-ხანჯრებს უსინჯვენ,
მხედართა გული ღელავდა.
მოგროვილიყო ლაშქარი,
ლიქოკის ჭალას სთელავდა.
ულაყებს თავი აეღოთ,
ირგვლივ ავლებდენ თვალებსა;
აწუხებსთ, ვეღარ ითმენენ
მუხლში მოგროვილს ძალებსა,
ჩაჰზომვენ მკვიდრის ტოტებით
კლდიანს არაგვის ჭალებსა,
დახარჯვა თავის ძალ-ღონის
იმათაც გაახარებსა.
ცხენიც მოიკლებს, მხედარი
რა მანძილს გაატარებსა.
წესია: გამოჰფხიზლდებათ
მეორეს დილას მთვრალებსა!
უყურეთ მანდილ-აკეცილთ
ბანებზე ხევსურთ ქალებსა,
ჩამოსცქერიან ლაშქარსა,
რო მიწას ციდან ვარსკვლავნი.
ჩამოდის ისრის წვიმადა
სხივნი, თვალთ გამონაგზავნი,
ხევსურთა ლაშქრის თავზედა,
ლოცვა-კურთხევად მისადა.
“ღმერთო, შენ გაუმარჯვეო!”
ხმა საზარალო მტრისადა.
“მომგვარე ნასახელარი!”
ვინა ლოცულობს ვისადა?!

IV

- სადა ხარ, სადა, ძაღლიკავ,
გამოიხედე გარეთა?!
ხალხმა დილასავ-დილიან
თავ ერთად მოვიყარეთა.
ქუდზედა კაცი მივდივართ,
შინ რასა ჰგმინავ მწარედა? -
უძახდა ხალხი ძაღლიკას,
მიმდგარი ჭერხოს კარზედა.
- მე ვერ წამოვალ, - ხმა ესმისთ, -
ასე უთხარით ბატონსა,
ძაღლიკას გული მკვდარია,
ჩავარდნილია საგონსა;
ჯანითაც დაუძლურდაო,
ვერა სცილდება საწოლსა.
სხვას ვის რას არგებს, თავისას
ვეღარ ჰპატრონობს სადგომსა.
- აქ არ გაგწირავთ, ძმობამა,
ტყუილად ჰხმარობ ხრიკებსა,
შენ რო შენთვის ჰბჭობ, ზოგიცა
ჰკითხე იმ ხევსურთ ბიჭებსა,
ათასნი სხვანი დასთელვენ
აქ ჩვენსა დანაბიჯებსა.
ტყუილად ხანს გვალეინებ,
შენც ტყუილადა სცდებია.
განა არ ვიცით, რაცა გწყინს,
რადაც უკანა სდგებია?
რა შენი საკადრისია,
რო ბალღურადა სწყრებია?!
- რას ასტეხილხართ, კაცებო,
აღარ მწადიან ომია,
რაც უნდ ჯარიმა წამართვათ,
არა ვარ წინამდგომია.
ქალის მანდილი დამხურეთ,
თუნდა ჩამაგდეთ წყალშია,
აღარ მწადიან, გაიგეთ,
აღარ, გარევა ჯარშია.
მე ხომ ხმალს ვეღარ მოვიქნევ,
ქარად მადგება მკლავშია.
- რას სჩმახავ? - უთხრეს ხევსურთა: -
შენ უნდა გვედგე თავშია.
უშენოდ მისვლა ბატონთან
რას ეგვანება ან კია?
თავს იქნევს მაინც ძაღლიკა,
უარს აცხადებს მტკიცედა,
არ ესმის თხოვნა ხევსურთა,
სდგას მოუდრეკელ ციხედა.
წავიდენ შეურაცხყოფით,
მწყრალად შესჩივლეს ლაშქარსა:
“ვერ შევასმინეთ ვერაი,
განზე გაუდგა ამქარსა.
ვიცით, რაადაც უარობს:
ძაღლიკა გლოვობს აბჯარსა.”
მეორე წყება წამოვა,
წინ გამოუძღვათ ბერდია.
გამოვლეს ლიქოკის წყალი,
ამოვლეს ცოტა ფერდია.
უმშვენებს წელსა დაშნაი,
ფარს დაუფარავ გვერდია,
თვალს გტაცებს ყაწიმებისა
სიტურფე მეტის-მეტია,
დახავსულ-დაჟანგებული
იმის მორგვივით ქედია,
სხვებს რაკი აკლდა შვენება!
წეღანაც დავიყბედია.
- არას ჰგავ, ბიბოს სულის მზემ,
შენი უარზე დადგომა,
ერთის ხმალაის გულისად
ჩვენი და ქვეყნის წახდომა.
აჰა, ჩემ ხმალი შაიბი,
შენის ფრანგულის ჯიშისა.
ამისას რითა სჯობია
ფხა და სიმკვიდრე იმისა.
ნუ მოგვტეხ მხარსა - თუკი გწამ
მადლი დღევანდელ დილისა. -
ეს იყო ბერდიას თხოვნა,
ბაბურაულის შვილისა: -
- მითამ სრულ არა გქონია,
ან გაგტეხია ომშია.
თავისივ ფიქრი იწამლე,
კაცო, ჩავარდი გონშია.
დიდი ხანია ძაღლიკას
გონი აქვ სრული, საღია:
რო არ მეწყინოს საწყენი,
ხომ არ გგონივართ ბალღია?
თუკი ლაშქარში ვუნდოდი,
რად გამამართვა ხმალია?!
გულს რად მიფუჭებს, ისეთი
ან რა დაადგა ძალია?
როგორ იკადრა, ან კია,
გლეხის ნარტყამი მახვილი?
უმისოდ მისაშველებლად
სწადიან ჩვენი ძახილი.
უიარაღო რას ვარგებ,
ამას რად არა ფიქრობდა?
ჩემთვის წელზეით ხმლის შახსნას
მეფე როგორა კადრობდა?
განა არ იცი, მე ხმალი
სახკარს და ცოლშვილს მერჩივნა?
იცი კარგადა, ბერდიავ,
გული როგორაც მეტკივნა.
- იმისი სამაგიერო
ვითომ სხვა მოგცა კარგია?
ერეკლე წელზე შაიბამს
ხმალსა, თუ არა ვარგია?!
ეგ შენი ფიქრი და წყრომა
ტყუილუბრალო ბარგია!..
უარი უთხრა მაინცა
გაჯავრებულმა მხედარმა...
გაწყრომა საიქიოდამ
როგორ დაუგმოს დედამა?!
ამ ბერდიაის თხოვნასა
ჩამოეშველნენ დედანი.
ერთი მათგანი სხვებს სჭარბობს,
ღუღუნებს როგორც ქედანი:
- დიაც ხო არ ხარ, ძაღლიკავ,
რამდენსა გთხოვენ მხედარნი.
ქუდი რად გხურავ თავზედა,
წელზე რადა გრტყავ ხმალია,
თუკი საბუჩეს იჯდები,
ვით მწერელ-ჩვილი ქალია?!
დადედლებული მამალი
საელდო სანახავია!
ცოლმაც შაუგმო, კმარამა,
ქმარს სიტყვა უთხრა ავია:
- რად გინდა ხმალი, ხმარების
თუკი არა გაქვ თავია?
სიკეთე ხმლისა რას გიშველს,
თუ გულ არ გიძე მწვავია?
რაღას აუბნებ ქვეყანას,
სრულ ბიჭობაზე სჩხავია!
აღელვდა ძაღლიკას გული,
გამოუცხადა ზავია.
ცხენსა ჰკითხულობს თავისას...
მოჰგვარეს ნიავ-ქარია...
თავს დაიხურა ჩაჩქანი,
ტანთ რა ჩაიცვა რვალია.
ჩამოიკიდა წელზედა
რაღაც ნადურდნი ხმალია,
სპილოს ტრიანი ხანჯარი,
ასპინძას ნაშოვარია.
თან უთხრა ხევსურთ: “ხევსურნო,
საცა თქვენ, მეც იქ მკვდარია!”

V

ადიდებულა არაგვი,
ადიდებულა მტკვარია.
მთაში ნაწვიმი რას იზამს? -
თავქვე წამოვა ღვარია...
სასიამოვნო ამინდი,
სასიამოვნო დარია.
დამდგარა დიდუბეშია
ფშაველ-ხევსურის ჯარია.
შეატყობინეს ბატონსა
ამბავი გასახარია.
არ გავლო ხანმა, იღება
დიდი სასახლის კარია.
გამოჩნდა ლომი ქართლისა,
მზემთვარის მინაგვარია.
ჯარმა სალამი მიართვა,
მჭეხრად ჰყვირიან ამასა:
“ჩვენს ბატონს გაუმარჯოსო.
მთისა და ბარის მამასა!”
ჯარსა, შეფრფინვით შემცქირალს,
პასუხი ესმის ლომისა:
- თქვენც გაგიმარჯოსთ, ხალისი
ნუმც დაგელევათ ომისა.
რა გამიმარჯვებს, თუ თქვენი
არ შემწევს ძალი, მკლავია?!
გწადიანთ - გამემარჯვება,
გინდათ - შემხვდება ავია.
თქვენ გაგიმარჯოსთ, ჯერ თქვენა,
ის გამარჯვება ჩემია...
გემში მსხდომთ ბედი მწარეა
თუ არა ვარგობს გემია!
- ვეცდებით, არ გავალაღოთ
ჩვენს თავზე ჩვენი მტერია!
გულმტკიცედ ამბობს ლაშქარი
მთიდან მოსული ერია.
წინ დგას ხევსური ბერდია.
ხელთ დროშა დაუჭერია.

VI

ჩვეულებად აქვს ერეკლეს
გასინჯვა მხედართ ხმლებისა.
მცნობია იარაღისა,
სიტყვა მეტია ქებისა,
მჭრელსა და ფხა-შეუშლელსა,
გამმრავლებელსა მკვდრებისა...
ხიმიკაური თავსა ჰხრის,
ხალხზე უკანა დგებისა.
მივიდა ჯერი... ერეკლეს
პირზე მზე ეფინებისა.
- აბა, ძაღლიკავ, შენ ხმალიც
ვნახო, როგორა ჰყურობო.
იქნება ჟანგს შეაჭამე,
დღესაც ისევა სწუნობო.
თუ ესეც ისე იხმარე,
როგორც წინანდელს ჰხმარობდი,
ასპინძას, როგორც მე გნახე,
თათრის თავებზე ჰხარობდი,
ვფიქრობ, რო შაგიყვარდება,
გაგიბრწყინდება სახეო.
რად მაგრე დაჰღონებულხარ,
პირი რად დაიჩმახეო?! -
თითონ უტაცა ხმლის ვადა,
ამოსაღებად მოსწია
ქარქაშიდანა... უყურებს -
მის ხმალი რკინა როდია.
ხის ხმალი წამოუღია,
ერთი უყურეთ მხედარსა!
ვადა ხმლის, პირი ხისა აქვს
და იმით ომსა ჰბედავსა!
ძაღლიკა თავის სარგოსა
ძალიან შორსა ჰხედავსა...
ერეკლემ შუბლი შაიკრა,
სიტყვაც არ უთხრა ერთია...
ბოლოს-კი ღიმილი მოსდის...
ხიმიკაურის ბედია!
მაშინვე მხლებლებს უბრძანა,
არ დაახანა ხანია:
- წადით, აქ ჩამოიტანეთ
ხიმიკაურის ხმალია. -
მთელს ლაშქარს მეფეზე ჰრჩება
და ბრიყვს ხევსურზე თვალია.
მალე მოართვეს და ისიც
ძაღლიკას აძლევს ხელშია:
- ძაღლიკავ, მაინც იძაღლე,
წაიღე, გერტყას... შენია.
ვინაც წელზეით შემოგხსნას,
ის ღმერთს ნუმც დაურჩენია!
ჰკოცნის ხევსური ერეკლეს
ხელზე, მუხლებზე ეხვევა.
არ იცის, სიხარულისგან
რა ჩოქს და სალამს ეწევა.
ბოლოს თვის ხმალსაც აკოცა,
როგორაც შვილმა დედასა,
მერე მიიკრა გულზედა,
ეალერსება მეტადა....
ერთი უბრალო ხის ხმალი
გამოდგა იმის ბედადა!
აღარ ეყოფა ძაღლიკას
მტრის ჯარი შესახვრეპადა.

VII

მთას იქით გადის თოფები,
კვამლი ედება მიწასა.
აწითებს სისხლი ნადენი
დაბლა ხეობის ქვიშასა.
ცალ-მხრივ ქართველნი იბრძვიან,
მეორეს მხარეს თათრები.
აღარა ჰზოგვენ ერთმანეთს,
ან რა აქვთ დასახათრები!
მივიდა ჯარი ერთურთში,
ელავს, წკრიალებს აბჯრები,
ადის და დადის ორგნითვე
სისხლში ნაღები ხანჯრები.
აქებენ ვისმე მეომარს,
იმის ხმალსა და გარჯასა.
მეტის-მეტს შეუპოვრობას
და მოუღალავს მაჯასა:
როგორც ანწლ-ღოლოიანსა,
თათრის ჯარს ისე ჰკაფავსა.
ჰხედავს ბატონი მტერზედა
იმის ტევებას ვეფხურსა.
კიდევაც დაასაჩუქრებს
ყმას თავდადებულს, ერთგულსა.
თან ამბობს: - მართლაც ცოდვაა
შეუნდობელი, დიდია,
მაგისთვის ხმლის ჩამორთმევა.
რომელიც წელზე ჰკიდია.
ამბობენ: თოფიც აჩუქა,
დაოქროილი წვერამდე.
სხვადასხვა საჩუქრებითა
იგი აავსო ყელამდე.
ვინ იყო? სადაურია,
რომელი მიწაწყალისა?
- ძაღლიკა იყო, ძაღლიკა,
ხიმიკაურის გვარისა.

1902 წ.


ვაჟა-ფშაველა - Vaja-Pshavela

კოპალა

(kopala)


I
(ძველი ამბავი)

მთვარე არა ჩნდა ცაზედა,
ვარსკვლავნიც მიჩქმალულიყვნენ;
ნისლნი, დაღლილნი ცურვითა,
მთის ყურეთ მიმალულიყვნენ;
მთანი მაღლაით დასცქერდნენ,
ღრმა ფიქრით შაბურვილიყვნენ:
ბეჩავებს ბევრი ეტირნათ,
სრულ ცრემლად დაწურვილიყვნენ.
არაგვიც ჩუმად მასჩქეფდა,
თვით ცრემლსა ცრემლი სდიოდა,
ბუნდრად და გაურჩეველად
კლდეთა კალთაზე ხვიოდა.
ხელუხლებელსა, უღრანს ტყეს
ბუვი საბრალო ჰკიოდა.
ბეჩავი დღესაც ხომ სტირის,
მაშინაც გული სტკიოდა!
ხავილ-წკნავილი ნადირთა
ცათა კიდემდე დიოდა;
მივარდნილს ჭიუხებშია
შავარდენიცა წიოდა.
ჩუმად მოვიდის ირემი,
დასწაფებოდა მდინარეს,
მაგრამ ტყესავე მიჰმართის
სიყრუვ-სიჩუმით მძვინვარეს,
რა ნახის კვალი დევების
გარს მოსდებოდა იმ არეს.
უცბად გაჩუმდა სუყველა,
მხეცთ ხმა არ ისმის ტყიდამა,
უცხო ხმა გაჩნდა, ღრიალი,
აქეთ მთით, იქით მთიდამა;
გამოჩნდნენ შავნაბდიანნი
გაღმა-გამოღმა კლდიდამა;
შავ-ბნელთ და უზარმაზართა
გრგვინვით ჩამოვლნეს ჭალანი,
კაცისა სისხლით ეღებათ
ხელ-ფეხი, პირის-ბალანი;
სინჯავენ წყლის კიდეებზედ,
ხომ არსად არი კვალია,
კაცმა, ან მხეცმა იდუმალ
წყალი ხომ არვინ დალია.
გაბლანტებულა სოფელი,
მკვდართ ბინას დაჰფერებოდა;
კარში ვერავინ გამოდის,
ხალხი ჭერს მოჰფარებოდა.
ნადირთა მთის წვერთ მიჰმართეს,
ნიავსა სომდენ მთისასა;
ფრინველნი აიყარნიან,
ნამსა ჰკრეფდიან ცისასა.
მიწაზე ვერვინ დაჰლევდა
წვეთსა, ერთს ცვარსა წყლისასა.
შრება გული და გონება,
ძმა სისხლსა სომდა ძმისასა.
ძმას ძმები შამაელივის,
სისხლსა იძებდის სხვისასა.
დევთ დარბაზობას რაც მოჰრჩა,
იმათ ლაშ-პირსა მგლისასა,
ციხეს აგებენ დევები,
ციხეს კაცების მგლისასა.
ცრემლით ვინ ვის-ღა იტირებს,
თავი გაჰხდია ჭირადა;
ხელის შაქცევას ვერ ჰბედვენ
ხელშეუქცევის მტრისადა.
როცა გადმოჩნდის ღრუბელი,
წვიმამ დაიწყის შრიალი,
დევთ ლახტი მიუღირიან
და ასტეხიან ღრიალი;
გაჰქრის წვიმა და ღრუბლებმა
უკვენ იწყიან ტრიალი.
ლამის სიკვდილმა სიცოცხლის,
დაისაკუთროს სახელი,
გაჰქრეს ღვთის მახსენებელი,
არვინ აანთოს სანთელი.
ლამის სიყვარულს დაეწვას
ტურფა გვირგვინი იისა;
ყველა, რაც ამკობს სიცოცხლეს.
გახდეს საჭმელად ჭიისა.
რად-ღა ვის უნდა მაშინა
ან მზე, ან მთვარე ცაზედა,
ხშირად ყვავილით ნაქარგი
მწვანე ბალახი მთაზედა;
გაზაფხულს მოსვლა მერცხლისა,
ჩქეფა, ჩქრიალი ხევისა,
დღის წასვლა, ღამის დადგომა,
სიტკბო ბულბულის სტვენისა?!
დარჩეს მარტოღა ღრიალი
გაუმაძღარის დევისა?!
უხალხოდ ან დევს რად უნდა
ძალა, დევობა წყეული?
რატომ არ ჩნდება უფლისა
მეშვლობა ციდამ სრეული?
რად არ იშლება დევების
შხამით ავსილი სხეული?
ღმერთმ რად გახადა ქვეყანა
დევთა სათრევლად ნეტარა?
მითამ იმედად ისა გვყავ
განსაცდელის დროს, ყველგანა,
მითამ ის არის მფარველი
განუშორებლივ ჩვენთანა.
არ-ოთ გასწირავს ქვეყანას,
არ გაასწორებს მტვერთანა!

II

ღამესა უფრო აღამებს
დიდი ტყე ფიჭვ-ნარიანი:
თელა, ვერხვი და წიფელი,
ცაცხვი ტანჯავარიანი,
მიყრით ერთურთში დაქსულნი,-
მუხა თავკარავიანი.
მზის სხივით არ იპოხება
დიდი ტყე შალდაყიანი,
ხელუხლებელსა მიდამოს
არსად სჩან ნაკაფიანი;
აქ ცულ არ აჩქამებულა,
ფეხ არ დადგმულა მუშისა;
ნადირთ ულახავ ბალახნი,
მისდევს ნავალი შუნისა,
მოსცმია გარსა, მიდამოს,
ნისლი ყვავილთა სუნისა.
გორი-გორ შასდევს დამთხვრისა
გრძელი ნაფრენი ირმისა;
ვეფხვებს უთელავ ტერფებით
ბრტყელი ფოთლები ღიმისა.
ჩადის, ჩატირის ხევი-ხევ
ტალღა ნაკადის ცივისა.
ჩაიკლავს გულში ვარამსა,
ბუვი საბრალოდ ჰკივისა.
მაშ, ეს საყდარი რისაა
დახავსებულის ჯვარითა,
უდაბურს ადგილს მდგომარე
გათლილის სიპის კარითა?!
ციდამ ღვთისაგან იფარვის,
დაბლა - იფნების ჯარითა.
შიგ ის ვინღაა მოხუცი
მხარ-იღლივ წითლის ფარითა?
მარჯვენით ლახტი უჭერავ,
მარცხენას ამკობს ჯვარითა?
რამ აატირა მოხუცი
ეგრე ცრემლითა ცხარითა?
რას ევედრება უფალსა
სულთქმა - ოხვრითა ჩქარითა?
ეს ვინ მოდიან ციდამა
ხელში ხმლით, ალვის ტანითა?
განათდა მთელი ქვეყანა
ცხრის მზითა, ოცის მთვარითა
ღვთიშვილთ უძახეს კოპალას:
“ღმერთმ ნება მოგცა, ძალითა
დალიე ქვეყნის მლევლები,
ლახტი იხმარე ტარითა!”
დევთა ასტეხეს ტირილი
მაღლა მთით, დაბლა ბარითა:
“დავიწვით, ნათელმა დაგვწვა
სახე, თვალები ტანითურ,
ჩვენი გუნება ირევა,
მოვიწამლენით ჯანითურ”.

III

მიწა დაიძრა მთებიდამ,
ქვებს მოაქვს ხევში ჩხრიალი,
სდგას ბობოქრობა დევების,
ყურის მგლეჯელი გრიალი.
მოდის ნასროლი ლოდები,
ისრის ზროს მააქვ ძგრიალი.
იძაბვის ძალი მშვილდისა,
აგერ მოგორვენ დევები;
აივსო დევთა ლეშითა
ტყე-ველი, დაბლა - ხევები.
რამ რა დაზარდნა ესეთნი,
თითო გერგეტის სწორია;
რა ტყე ჰფარვიდა ამათა,
ან რა სჩრდილავდა გორია!
ერთი ნაკრავი როგორ ჟლეტს
ერთის მოხუცის ბერისა?!
რად არ ხელახლად სდგებიან,
ცამდი ამშვებნი მტვერისა?!
ვეღარ დევობენ, რა ჰხვდებათ
ლახტი სხვა-რიგის მტერისა!
ვერც თავს მაიბმენ ხელახლად,
ვერც გულს გაჭვრეტილს ისრითა.
სული ამაჰხდათ, წყდებიან
უძეოდ, მწარის ფიქრითა.
აყროლდა მიწა, ბნდებოდა
ბრიყვის დევების მძოვრითა,
შავი გამოდის გველები
დევთა სისხლისა მორვითა.
“გასწყდით, დამლევნო ქვეყნისა, -
ზედ დაჰვედრიდა ბერია:
გასწყდით, კაცთ ტომის მწამლავნო,
სიკვდილი თქვენი ჯერია.
მოკვდი, სად მირბი, ბეღელავ,
ფშავი კარგა ხანს გჭერია,
დაიქცეს, ახლა დრო არი,
დევთ მეუფება შენია!”
დევთ სულნი დაკოდილები
ქვესკნელში ჩაიყარნიან,
წინ მაეგებნენ მაცილნი,
პირისპირ შაიყარნიან;
დევთა ამბავსა ჰკითხავდენ;
დოინჯი გაიყარნიან.
დევთ სულთ ასტეხეს ტირილი,
თვალს ხელნი დაიფარნიან:
- ზეცამ დაგვლივნა, ტიალმა,
ცისა ნათელმა მწვავემა,
ერთის მოხუცის ბერისა
ლახტის ცემამა მწარემა;
ნათელმა დაგვწვა თვალები,
ჯანი დაგვიდნო ტანისა;
ზესკნელს ჩვენ აღარ გვეცხოვრის,
ბნელი აღარ გვშველს ღამისა.
დევთ თვალნ დახუჭნეს, დაიდვეს
ბნელი ქვესკნელი ბინადა;
მაიგონებენ ძველს დროსა,
დაიკვნესებენ ხშირადა.
მიწა ექცევათ თავზედა,
დასდით წვიმა და ღვარია,
ათრთოლებთ ტანში სიცივე,
ჩამოსდით ცრემლი მწარია.
წასასვლელ არსაითა აქვთ,
ყველგნით დახშული კარია.
აღარსად იმათ ლახტები,
აღარც ხმალი და ფარია,
აღარც ადგომის იმედი
იმათთვის არსად არია!

IV

თენდება. ნამი დაჰყრია
მიწასა ალმასიანი.
არაგვსა პირი უცინის,
ტანი უშვენის ხმლიანი.
ულოცვენ გამარჯვებასა
მისნი კიდენი კლდიანნი.
მოსქდა მთითა და ბარითა
ოთხით მავალნი-დ ფრთიანნი,-
წყალსა სმენ არაგვისასა
ჯიხვნი, ირემნი რქიანნი.
ჩამოდის დევთა ლეშზედა
სოვნი უმსგავსნი, ბჯღლიანნი, -
რა მადლი არი, წყლით დაძღენ
შვლებიც თვალ-ლამაზიანნი!
გადარჩენიან წყურვილსა,
თუმც ბევრი ექმნათ ზიანი.
მოდგა დიდი და პატარა,
კოკები მოაქვთ წყლიანი.
ჰლოცვენ ხელგაშლით თავის მხსნელს,
ვინც მოჰკლა ძალა ტიალი.
ქვეყანამ, გზა-კვალ აშლილმა,
წაღმა დაიწყო ტრიალი;
ხეებსაც ძირი დაულბა,
ფოთოლთ დაიწყეს შრიალი;
ვეფხვიცა ჰხვრეპდა გუბესა,
გული გაალბო მწყურვალი.
მიკვირს, რით გასძლო, არ გატყდა
წყლით უგრილები, მხურვალი!
კლანჭებსაც იბანს როსტომი,
ტყის სიდუმილის მკურნალი.
ხშირნი მოდიან ღრუბელნი,
ლაღად მიდგიან-მოდგიან.
ცამ გადიწმინდა, ტურფანი
წვრილნი ვარსკვლავნიც მოდიან.
დაულბა გული ქვეყანას,
ისევ სიცოცხლით ხარობსა,
დამთვრალი ქვეყნის შვენებით
გაღმა ბულბული გალობსა.
მადლობა შენთვის, უფალო,
ბუნება აღარ წვალობსა!
ტურფა დაესხა ისევა
დამჭკნარს ფოთოლი იასა.
აღარ აშინებს დევის ხმა
მაგ სადედუფლოს თმიანსა.

V

ასტყდა ელვა და ქუხილი,
წვიმამ დატეშა გორები.
- სად მიჰრბი, ნეტავ, ბეღელავ,
სასჯელს რად გაეშორები?!
საყდარს ეკედვლის ბეღელა,
დაჰვიწყებია სწორები;
საყდრის კარს დაუჩოქია,
გულზედ უწყვია ტორები.
- მომირთმევია, კოპალავ,
ძღვენად ფარი და ხმალია,
დევთ საომარი აბჯარი,
ოქრო, ვერცხლი და თვალია.
ცხრა ეხი სავსე ოქროთა,
ვერ-სით ჩაუვა წყალია;
ხმალშეუვალი ბექთარი,
გაუტეხელი რვალია.
რაად დაგვღუპე, კოპალავ,
დევთ რად წაგვართვი ძალია?!
დევთაცა გვქონდა ფიქრადა
ზეცას მიგვეპყრო თვალია
და დაგვეჭდია ქედზედა
ღვთის საამური ვალია.
მინდა ღმერთს შენებრ მივაჩნდე,
შენებრ სიწმინდის მქონია;
დევობის ძალა რომ მერთმის,
მინდა სხვად მქონდეს ღონია.
უძალღონობას, სისუსტეს
ვერ თვისობს ჩემი გონია.
რაღა შენ მოგცა უფალმა
ძალი, არვისგან ძლეული?
ასჯერ დიდი ვარ შენზედა,
ასჯერ მეტი მაქვს სხეული!
სიზმარში ვარო მგონია,
ვერა ვარ გამორკვეული...
მიშუამავლე უფალთან,
შენებრ შამმოსოს ძალითა,
მეშვლად გედგები ბრძოლაში
ძმურად, ძლიერის მკლავითა.
- სიტყვა ადვილად ითქმევა,
ბილწო, ავსილო შხამითა.
ვერ მოატყუებ უფალსა,
მოხეტიალევ ღამითა.
სიკეთეც გინდა ხელთ იგდო,
ძლევით გახდილო ავადა,
ორივეს ამუშავებდე,
ბოროტს-ხმლად, კეთილს-ფარადა?!
ნუ ცრუობ, შავო, შავ ბნელო,
უნდა ჩამაჰდნე შავადა.
შენში კეთილი იმავ წამს
გადაიქცევა შხამადა.
გცდი ჯვარით, შხამის გუდაო,
გამოგცდი ემავ ჟამადა.
ჯვარი აიღო კოპალამ,
უთხრა: - ემთხვიე ამასა.
ბეღელამ ლაშნი მიჰმართნა,
ვერ სწვდება... იჩენს ძალასა.
ვერ ახლო პირი, არ იქნა,
ჯვარად გადაბმულს კალასა;
ცეცხლი დაეცა ზეციდან,
მოედვა, როგორც ჩალასა.
დაიწყო ღმეჭა ბეჩავმა,
შექნა საბრალო ღრიალი;
გმინვა უსასო სიკვდილის,
გულის მომწყვლელი ხრიალი.
დევთა მეუფის დიდისა
ფერფლი-ღა დარჩა ტიალი.
ფერფლიდან გაჩნდნენ უმსგავსნი
შავნი ბუჭყანი-დ' ჭიანი;
წკრტიალით ტყესა მიჰმართეს,
სადაც ხარობენ იანი.
ია თალხ-კაბა ამოვა, -
ქალი მგლოვარე ძმაზედა.
ზაფხულის ცქერა სწადიან,
პირის დაბანა ნამზედა.
არ დააცლიან, იცოცხლოს,
მიუხვდებიან კარზედა,
შმაგად უჭამენ ფესვებსა,
მერმე გადავლენ თმაზედა.
მოკლე სიცოცხლე იასა
იმ ჟამით აწევს თავზედა.
დილა საღამოს ნიშნს უგებს,
დღე ღამეს ებრძვის ძალზედა,
ნისლნი, ათას მხრით მომდგარნი,
დაისვენებენ მთაზედა.

1889 წ.


მუხრან მაჭავარიანი - Mukhran Machavariani

(ნაწყვეტი პოემიდან)

ვითარცა მტკვარი


მზე ამოდიოდა,
მთვარე ჩადიოდა,
მამალი ჰყიოდა,
კვამლი ადიოდა,
ვიღაცა ტიროდა,
ვიღაცა ჩიოდა,
ვიღაცას შიოდა,
ვიღაცას ციოდა,
და
დრო
გადიოდა.
ვითარცა ღვინო -
ქვევრიდან
ხაპში -
ხაპიდან -
დოქში -
დოქიდან
ჯამში -
ქართული სისხლი,
ქართული სული,
ქართული სიტყვა,
ქართული გული
გადადიოდა
კაციდან კაცში…
გადადიოდა,
გადადიოდა,
გადადიოდა -
და მოდიოდა,
და მოდიოდა,
და მოდიოდა,
და მოდიოდა,
ვითარცა მტკვარი…
გზადაგზა სვამდნენ,
ამღვრევდნენ,
ღვრიდნენ,
უღმერთოდ ჰრყვნიდნენ,
უგულოდ ჰყიდდნენ
და…
მიუხედავად ამისა, მაინც -
გამოიარა
რუსთველის გული,
გამოიარა
ვახტანგის გული,
გამოიარა
თამარის გული,
გამოიარა
სულხანის გული
და დღეს -
შოთაის ნაქონი სისხლით,
და დღეს -
ვახტანგის ნაქონი სისხლით,
და დღეს -
სულხანის ნაქონი სისხლით -
თბილისის ფართო ქუჩებში დადის:
ლეილა,
ლონდა,
ნათია,
ნანი,
ელისო,
ვაჟა,
გიორგი,
გივი.
და…
იარონ!
იარონ!
იარონ!
ამინ!


ჭავჭავაძე ილია - Chavchavadze Ilia

მეფე დიმიტრი თავდადებული

(mefe Dimitri Tavdadebuli)


(ვუძღვნი თ. პეტრე ნაკაშიძეს)


უქმე დღე იყო, ტვირთმძიმეი და დამაშვრალი,

საყდრის წინ ჯგუფად ხალხი იდგა და ჰყაყანებდა;

იქავე ახლოს, ცაცხვის ხის ქვეშ ერთი საწყალი

ბრმა მეფანტურე იჯდა ცალკედ და მდუმარებდა.

"ეჰ, რას ჰყაყანებთ, — დაიძახა ყმაწვილმა ბიჭმა, —

შინაც ძლივს ვუძლებთ დღე-მუდამის ჭირს, ვაგლახობას!

აქ მაინც ცოტად ფრთა გაშალოს გულის წადილმა...

ბრმა მეფანტურევ, გვითხარ რამე, მამა-შვილობას!

გვითხარი რამე, ბერო-კაცო, ნასმენ-ნახული,

ეგებ გულს ჟანგი მოაშორო კარგის ამბითა...

კარგს მთქმელს ტყვედ რჩების ნატკივარი გული ჩაგრული,

გული გაზრდილი ვაებითა, წვით და დაგვითა”.

ბრმა მეფანტურე გაიმართა მაშინვე წელში,

სახე ღრუბლვილი გაუნათლდა რაღაც მადლითა;

მისწვდა, აიღო თვის უბრალო ფანტური ხელში,

დაჰკრა ფანტურსა და დამღერა ნელისა ხმითა:


I


”მოდით, შვილნო, აქ მოგროვდით,

გეტყვით გულის გასათბობსა, —

ვინ ვიყავით, რა ვიყავით

ჩვენ ქართველნი წინა დროსა.

იმ დროს, როცა ქართვლის ბედი

ჩვენ ქართველთვე გვეპყრა ხელში,

როცა მამულიშვილობა

სასახელოდ იყო ჩვენში,

შვილნო, თქვენნი წინაპარნი

ეგრე გულქვად როდი იყვნენ...

ძმა ძმასა და მამა შვილსა

მამულს ხოლმე შესწირვიდნენ.

შვილის ყოლა გლეხს თუ თავადს

მარტო მისთვის გვიხაროდა,

რომ მამულსა მეომარი

მით ერთი ემატებოდა.

ტკბილსა ძუძუს დედა შვილსა

იმ იმედით აწოვებდა,

რომ სიცოცხლით ან სიკვდილით

ის მამულს ასახელებდა.

უწინ ქართველს უხაროდა

მამულისთვის მტერთან ომი,

ან მოჰკლავდა, ან თავის-თავს

შეაკლავდა როგორც ლომი.

მამულსთვის ვის ახსოვდა

განსაცდელი განსაცდელში!

ტრფობა გვქონდა გულში აბჯრად

და სატევრად — ხმალი ხელში.

ეგრეთ, შვილნო, აქ სცხოვრებდა

უწინდელი ქართვლის შვილი,

მის მუდამი ნატვრა იყო

ან სახელი, ან სიკვდილი.

მათს მომდევარს ყოველს თქვენგანს

ჰყვანდა დიდი წინაპარი...

რჯულის დაცვა, მიწა-წყლისა

მის მოწამედ თქვენ წინ არი...


II


”ეხლა რა ვართ? საწველ ფურად

თავი ჩვენი გადვიქციეთ.

ის სახელი, ის დიდება,

ის ოჯახი დავაქციეთ...

რაც ვყოფილვართ, ის აღარ ვართ,

რაც ვართ, ის ნუღარ ვიქნებით...

ღმერთი გვიხსნის, თუ შვილთ მაინც

გზად და ხიდად გავედებით.

წინა კაცი უკანასი

ხიდიაო, ნათქომია,

დღეის ვაგლახ ამით დასძლევს,

ვინცა ხვალისა მდომია.

ტყუილია სულთქმა, უში,

კაცი უნდა კაცად იყვეს,

სანთელსავით თვით დაიწვას

და სხვას კი გზას უნათვიდეს.

ამით იყო საქართველო

უძლეველი და ძლიერი,

ამით ედგა მტერს გულდაგულ

ეს პატარა ქართვლის ერი.


III


”ყური მიგდეთ, გეტყვით ამბავს

უტყუარსა და მართალსა:

ერთი მეფე თურმე ჰყვანდათ

უწინ ჩვენ მამა-პაპასა.

დიმიტრი ერქვა სახელად,

მხარ-ბეჭ-პრტყელი, ტანმაღალი,

ჯირითში თუ შვილდ-ისარში

არავინ ჰყვანდა ბადალი.

კაცი იყო, მეფე-კაცი,

თვალად, ტანად მშვენიერი,

გარეთ რისხვით მტრისა მსრველი,

შინ მოწყალე, ღვთისნიერი.

ღამით თურმე ჩაიცვამდა

უბრალო კაბა-ჯუბასა,

წავა და ინახულებდა

საწყალის ხალხის უბანსა.

მოივლიდა ქვრივს და ოხერს,

დავრდომილსა და ობოლსა,

თავის ხელით ურიგებდა

მოწყალებას და საზრდოსა.

ვის რაც გულში დარდი ჰქონდა —

წავა — იმას შესჩივლებდა,

გლახის, ობლის, ჩაგრულისას

სარჩლსა არ ითაკილებდა.

ყველგან იმის სამეფოში

თხა და მგელი ერთად სძოვდა,

ერი, ბერი, ობოლ-ქვრივი

სულ იმის დღეს ჰლოცულობდა.


IV


”მის დროს იყო ყეინობა,

მეფე ყეინს ჰმორჩილებდა,

მაგრამ თავის ქვეყნის საქმეს

თვის ნებაზედ განაგებდა.

ერთხელ ყეინს აეშალა

თათარივე კაცი ერთი,

იმძლავრა და გადიყენა

ნახევარი სათათრეთი.

მეფე ჩვენი ყეინს თურმე

არ გადუდგა სხვასავითა...

ვაჟი-კაცის წესი არის —

კაცს შეჰრჩება ძმასავითა.

შეიბნენ და შეიჭიდნენ

ყეინი და გადგომილი;

ძმას ძმის ძვალი ატეხინეს,

მამის სისხლსა ღვრიდა შვილი.

დამარცხდა ბოლოს ყეინი,

გამდგარმა აკი აჯობა,

ის მოკლა და თვით დაიპყრო

სათათრეთის ბატონობა.

ის ხომ მოკლა, მის ცოლ-შვილიც

ცხენსა კუდით ათრევინა,

საცა კი მის მომხრე იყო,

თავები დააყრევინა.


V


”ჯერი მიდგა ჩვენს მეფეზეც...

— ”რატომ მე არ მომიდგაო,

იმას ცოცხალს არ გავუშვებ,

თუ პირში სული მიდგაო”.

გაუგზავნა მოციქული:

— ”გამოცხადდი ჩემ-წინ შენო,

თუ არ მოხვალ, შენს ქვეყანას

ნაცარ-ტუტას ავადენო”.

დაგვიღონდა მეფე ქველი,

იმ ურჯულოს მიხვდა წადილს,

ისიც იცის, — იმ ღვთის-რისხვას

ჯართ სიმრავლე შესწევს ქადილს.

რა ჰქმნას? თითონ მამაცია,

მამაციც ჰყავს ჯარი, ერი,

მაგრამ ერთს რომ ასი გცემდეს,

კლდეც რომ იყო, გაგტეხს მტერი.

დიდს ჩავარდა საგონებელს,

შეუდგა ბჭობას, რჩევასა...

— ”წავალ — მომკლავს, — და არ წავალ —

ამიოხრებს ქვეყანასა”.

ბოლოს ბრძანა: — ”თავს მოვუყრი

მღვდელმთავართ და დიდებულთა,

ოცჯერ ზომვა, ერთხელ ჭრაო —

წესია მეფეთ ქებულთა.

ვნახოთ ერთი, რას მეტყვიან, —

წასვლას, თუ წაუსვლელობას?

ორში ერთს რას აირჩევენ, —

მეფის, თუ ქვეყნის დამხობას?”


VI


”ბრძანა და მსწრაფლ შეიყარნენ

დიდებულნი, მღვდელმთავარნი,

ვეზირნი და ნაზირები,

ბჭე-მდივნები, სპასალარნი.

წადგა მეფე კრების წინა

თამამად და დიდებულად;

ყველამ, დიდმა და პატარამ

თაყვანი სცეს ბატონს ყმურად.

ასე ჰშვენის მეფე იმ დღეს

ტანად, თვალად, იერითა,

მნახველთ თვალი ვერ გაიძღეს

იმის ჭვრეტით, ყურებითა.

უბრძანა თუ: — „დიდებულნო,

საქმე მძიმე მაქვს თქვენთანა...

ის დღეა დღეს, _ ან მე ვიყო,

ან ჩვენი ტურფა ქვეყანა.

შეიტყობდით, მომივიდა

ყეინისა მოციქული,

აქ მოდიო, მე მიბარებს

ჩემზედ გაბოროტებული.

თუ არ მოხვალ, მე მოვალო,

აგიოხრებ ქვეყანასა,

საცა კი ფეხს დავადგამო,

ავადენ ნაცარ-ტუტასა.

თუ წავედი, თქვენც ხომ იცით,

მე სიკვდილი არ ამცდება...

თქვენ რას მირჩევთ, მართალი სთქვით,

მართლის თქმაა ერთგულება”.


VII


„დიდებულნი წინ წამოდგნენ

ამ ამბით შეწუხებულნი,

მივიდნენ და თაყვანი-სცეს,

აემღვრიათ მწარედ გულნი.

— ”მეფევ! ნეტა რა გვიბრძანე,

რა ასმინე ყურსა ჩვენსა!..

თუ შენ მოგკვლენ, შენს სანაცვლოდ

რაღა დარჩეს ერსა შენსა?!

თუ შენ აღარ გვეყოლები,

რად გვინდა სახლი, ქონება...

ჩვენ შენისთანა დიმიტრი

სხვა არვინ დაგვებადება.

მოვიდეს, რომ იმუქრება

ის ურჯულო სისხლის-მსმელი,

მოვიდეს და წინ დახვდების

შენი ერთგული ქართველი.

მტრის მუქარას ერი შენი,

გვითხარ, როდის გაჰქცევია,

გვითხარ, როდის ქვეყნის მტრის წინ

ქართლს უკან დაუწევია!

ბრძანე და იმ მუქარასა

ჩვენს მოსისხლეს შევანანებთ,

ან შევმუსრავთ მამა-პაპებრ,

ან მეფისთვის თავსა დავდებთ.

სირცხვილია ერისათვის,

თავის მეფე მისცეს მტერსა...

მეფევ, სირცხვილს ნუ შეაჭმევ

ერსა შენსა შემნატვრელსა.

ნუ, ნუ გვაჭმევ ემაგ სირცხვილს,

წამყოლს შვილის-შვილამდიე...

აქ მოვიდეს, მის დახვედრა

ამ ჩვენს ქედზედ დააჭდიე”.


VIII


”ეხლა წადგა სპასალარი...

— ”მეფევ, რაც სთქვეს, მართალია.

შენ წახვიდე, შენ იქ მოგკლან, —

ჩვენ წელზედ გვერტყას ხმალია?!

თუნდ რომ დავჩეთ, ვინ რას გვეტყვის,

რით ჩავრეცხოთ ეს სირცხვილი?

არა, მეფევ!.. ძველებს უთქვამთ, —

სახელიო, ან სიკვდილი.

ნუ შეგვიშლი მამათ ანდერძს,

სირცხვილისგან დაგვიხსენი!..

მეფეს ვფიცავ, — მამ-პაპებრ

დღესაც გასჭრის ხმალი ჩვენი”.

ბატონმა თავი ჩაჰკიდა

გვირგინოსანი, ცხებული,

დიდ ხანს იყო დაღონებით

ეგრე თავჩაკიდებული...


IX


”ბოლოს ბრძანა: — ეს ქვეყანა

ღვთისაგან მაქვს მონაბარი...

მე დავრჩე და იგი წახდეს,

მითხარით, რა მადლი არი!

ათი ერთზე რომ მოვიდეს,

მუქარას მტერს შევანანებ:

რა ვქნა, — ასი ერთზედ მოვა,

ამას ვწუხვარ და ვვალალებ.

ჩვენი კაცი ერთი — ასსაც,

ვიცი, არ შეუშინდება,

მაგრამ ბოლოს სიმრავლე გვძლევს,

ხალხი ურგოდ გამიწყდება.

მერე უკაცურს ქვეყანას

დასწვავს, დაჰბუგავს, დაანგრევს,

საყდრებსა და მონასტრებსა

დააქცევს, მიანგრ-მოანგრევს.

ხატებს, მამათ სალოცავსა

წამურტლავს და შეგვიგინებს,

ამოიღებს მკვდრებს საფლავით,

ძაღლსა და ღორს ათრევინებს.

ქალწულთ-ქალზედ ძალით მივა,

წაჰბილწავს, ნამუსს დაუმხობს;

ორსულ დედაკაცებს კიდევ

მუცლებსა ხანჯლით დაუპობს.

დედას თავის ძუძუთა-შვილს

კბილითა დააგლეჯინებს,

უსუსურს ბავშვებს ძნად ჩაშლის

და ზედ კალოს ალეწვინებს.


X


”ამდენი სული უბრალო

ტანჯვითა ამოწყდებიან,

საწყალის ხალხის ცოდვითა

ქვანიც კი ატირდებიან.

ქვეყნის ამოდენი ცოდვა

ჩემს თავზედ დატრიალდება,

წაწყმდება აქაც და იქაც

დიმიტრი მეფის ხსენება!

ეს სულ რისთვის? მარტო მისთვის,

რომ მე შიშსა გავექეცი,

ჩემი თავი გადვირჩინე

და ერი კი წყალს მივეცი.

მე მეფე ვარ და მეფობის

რიგიც ვიცი რაში არი...

ფუ, იმ მწყემსსა, თავს უშველოს,

მგელს დაუგდოს თავის ცხვარი...

სირცხვილს ამბობთ! — რა სირცხვილი?

მე ვეძლევი ნებით მტერსა,

ჩემს სიცოცხლეს, ჩემსა სისხლსა

თითონ ვწირავ მე ჩემს ერსა.

თუ სიკვდილი სახელად გაქვთ

მაგდენს ჩემთვის — ერთისათვის,

მაშ რად მიშლით თავდადებას

მე ერთს — მთელის ერისათვის!..

არა! წავალ, არ დავდგები,

დე ასრულდეს ნება ღვთისა,

ხორცი მოკვდეს, სული ცხონდეს

მეფის თქვენის დიმიტრისა.


XI


”შენ რას ბრძანებ, მღვდელმთავარო?

სიტყვა შენი გვიღირს ძვირად:

მართებს თუ არ ერისათვის

მეფეს თავი გასაწირად?”

ატირდა და მოახსენა:

”ჰე, მეფეო, მე თქმა მიჭირს,

მართალს ვიტყვი, თუმცა შენთვის

სული მიწუხს, გული მიტირს.

მეფევ, უნდა თავი დასდო

ერისა და ქვეყნისათვის,

ღმერთს შესცოდავს, ვინც გამკიცხავს

მე ამ მწარე რჩევისათვის.

მეფევ, რაკი ბედმან დაგდო

შენ ეგ მძიმე საზღაური,

სხვას უკეთესს ვერას გირჩევს

სიყვარული ბატონ-ყმური...

ვსტირ და გირჩევ თავგანწირვას,

რაკი რომ ეს დღე გვეწია, —

მოყვასთათვის თავდადება

ქრისტე-ღმერთის ანდერძია.

ვსტირ და გირჩევ ღვთის სახელით

ხორცი დასთმო სულისათვის,

უკვდავება არ დაჰკარგო

წუთის-სოფლის გულისათვის!..”


XII


”მეფეს ძლიერ მოეწონა

მღვდელმთავრისა სიტყვა ბრძნული,

წარდგა ისევ კრებულის წინ

უფრო გათამამებული:

— ”დიდებულნო, ხომ ისმინეთ,

რაც სთქვა წმინდა მღვდელმთავარმა!..

მოყვასთათვის თავდადება

გვიბრძანაო მაცხოვარმა.

ნუ გადმიყვანთ ღვთისა სიტყვას,

ერს მეფე ვერ ვუღალატებ!..

წავალ და, თუ ღმერთს სწადიან,

ერისათვის თავსა დავსდებ.

მე წავალ და ეს ქვეყანა

თქვენ უნდა გებარებოდეს,

ღარიბს ისე მოუაროთ,

რომ მდიდარს არ შენატროდეს.

გლეხს თუ თავადს, დიდს თუ მცირეს

მადლი თანასწორ მოჰფინოთ,

ობოლი, ქვრივი, უძლური

ძლიერს არ დამიჩაგვრინოთ.

თუ დავბრუნდი, თქვენს სამსახურს

გადაგიხდით ორად ერთსა,

თუ არა და — სული ჩემი

შეავედრეთ მაღალ ღმერთსა”.

ატირდა და აატირა

ყველა კაცი იქა მდგომი:

გულის სილბო სიტურფეა,

თუ კაცია სხვაფრივ ლომი.

მართალს ვაჟკაცს ის ამშვენებს,

როცა გულითაც ლბილია;

რკინის კაცის თვალში ცრემლი

დიდსულოვნობის შვილია.


XIII


”ბრძანა და მსწრაფლ დაიშალა

დიდებულთა იგი კრება...

უხმო მხლებელთ და უბრძანა

წასასვლელად მომზადება.

სთქვა და ურდოს კიდეც წავა

მეფე იგი უშიშარი,

თქმულა: გმირის კაცისათვის

თქმა და ქმნაო ერთი არი.

გაათავეს სამზადისი

და მოვიდა დღეც წასვლისა;

ვით ჯინჭველა ჰფუსფუსებდნენ

შინა-ყმანი სასახლისა.

ხმა გავარდა ქალაქშიაც:

მეფე ჩვენთვის სდებს თავსაო,

უშლიდნენ, არ დაიშალა, —

ვერ ვუღალატებ ხალხსაო.

შეიძრა მთელი ქალაქი,

ხალხი ეცა ერთმანეთსა,

მოზღვავდა და იგრიალა

და მიაწყდა სასახლესა.

მივიდნენ, ნახეს მზად არი

რაზმი მეფის ამალისა,

სულ სავსეა ცხენოსნებით

მოედანი სასახლისა.

წინათ ბარგით გაეგზავნათ

ჯორი, ცხენი დატვირთული,

აქ ვინც იყო, სალთად იყო,

ტურფად კაზმულ-დარახტული.


XIV


”თავადნი და აზნაურნი

სულ ოქროს და ვერცხლში ისხდნენ,

ვერ იტყოდი, ვინ ვის სჯობდა, —

ყველა ასე კარგნი იყვნენ.

წყობით იდგნენ და ისმოდა

აბჯრისა და რახტის ჟღერა.

საამოა გაწყობილის

ვაჟკაცების რაზმის მზერა!

კაცი თვალს ვერ აშორებდა

მხედარსა და იმის ცხენსა,

თვით წუნი წუნს ვერ დასდებდა

მათს სიკეთეს, სიტურფესა.

მარქაფად ცხენს ბევრს სხვასაცა

რაზმ-გარეთა ატარებდნენ,

მათი მხედნი დიდებულნი

მეფეს სასახლეში ახლდნენ.

იმ ცხენების მორთულობა

კაცს უშურველს შურს მოჰგვრიდა,

მძიმე რახტით დატვირთულნი

თითო — თითო სოფლად ჰღირდა.

მაგრამ მათში ერთი იყო

თეთრი ცხენი არაბული,

უკეთესს ვერ ინატრებდა

კაცის უძღომელი გული.

მეფისა იყო ის ცხენი,

თამამი — თითქო ვეფხია,

იმის უზანგში მეფის მეტს

ვერვის შეედგა ფეხია.

ამაყი იყო ლომსავით

და ნაზი როგორც შველია,

სხვა მას ვერ იმორჩილებდა —

თუ არ ბატონის ხელია.

ცეცხლს აფრქვევდა თვალთაგანა,

ჰქუხდა, სჭექდა, მრისხანებდა,

თითქო ლოდინს ჰთაკილობსო,

ჰშფოთავდა და ტოტსა სცემდა.


XV


”გამობრძანდა ბოლოს მეფეც,

თან გამოჰყვნენ დიდებულნი,

ხმალ-კაპარჭით გაწყობილნი,

სამგზავროდ გამზადებულნი.

მეფეს ახლდა მხარმარჯვნივა

გულმწუხარე მღვდელმთავარი

და მხარმარცხნივ შუბლშეკრული

ჯავრით სავსე სპასალარი.

მღვდელმთავარი სწუხს და ჰვაებს

მეფის თავგადადებასა,

სპასალარი კი ჰთაკილობს

უომრად დამარცხებასა.

ხალხიც დაჰხვდა თავის მეფეს

ვიშითა და წუხილითა,

მეფეს გული ამოუჯდა

მათთვის გულის-ტკივილითა.

”უბრძანა თუ: — ”რასა სწუხხართ?

იქმნას, რაც კი საქმნელია!..

ერისათვის თავდადება

მეფისათვის სახელია.

რაც მომივა, მომივიდეს,

მე იმისთვის არ ვინაღვლო...

თქვენ ჭირს დაგხსნით... დეე ვიქმნე

მე ქვეყნის ჭირის სანაცვლო".

ხმა ჩაუწყდა, ვეღარ-რა სთქვა,

მოეგუბა თვალში ცრემლი...

თქმულა: ქვასაცა მაგარსა

გასტეხს ტყვიის რბილი გრდემლი.

მოუმატა ხალხმაც სულთქმა,

ხმა გაისმა ქვითინისა,

გულსა ჰკლავდა გლოვა, ვიში

ობლისა და ქვრივ-ოხრისა.


XVI


”უცებ მეფემ თვალი მოჰკრა,

ხალხი გაირღვა შუაზედ,

ორს მარჯვე ბიჭს ბერი-კაცი

მოჰყავთ მის წინ მოედანზედ.

მოჰყავთ ცაცხცახით, ხანხალით

ჩაჩანაკი და ბებერი,

მკერდზედ სცემდა თოვლივითა

მოხუცებულს თეთრი წვერი.

მოვიდნენ და გააჩერეს

ის მოხუცი მეფის წინა,

ბიჭები კვლავ მხრებში უსხდნენ,

თუმც ყავარჯენს დაებჯინა.

ის ამ ქვეყნის აღარ იყო,

ფეხი ედგა სამარეში,

მაგრამ მაინც კი უცემდა

ადრინდელი გული მკერდში.


XVII


”მოახსენა: — ”ჰე მეფეო,

ნუ შემრისხავ ერთგულ ყმასა!

მე ხომ მხედავ, გარდასრულვარ,

სამარიდამ გაძლევ ხმასა.

მეფევ, კისრად აგიღია

ტვირთი ჩვენის შავის ბედის,

ბედისწერას მისცემიხარ

უბედურის ჩვენის ქვეყნის.

ვიცით, რომ არ შეშინდება

გული მეფის დიმიტრისა,

როცა ნდომობს თავგანწირვას

დიდი საქმე ქვეყნის ხსნისა.

მაგრამ ჩვენ რა გვეშველება,

ჩვენ, მეფეო, შენთ დამკარგველთ?

მამობასა ვიღა უზამს

შენგან დაობლებულ ქართველთ?

ერს ოფლის მღვრელს და ტვირთმძიმეს

ჭირსა ლხინად ვიღა გვიქცევს?

წუთისოფლის მძიმე უღელს

შენებრ, მეფევ, ვინ გაგვიწევს?

ამას ვტირით, რომ მიდიხარ

და აობლებ შენსა ერსა,

ჩვენს ბედსა და მშვიდობასა

ვეღარ მოუმართავ ხელსა.

ჩემებრ უძლურს, გაჭირებულს

მწედ ვეღარ მიეშველები,

ღარიბს, ობოლს, ქვრივს და ოხერს

პატრონად არ ეყოლები!


XVIII


”ნუ სწუხხართო!.. განა მეფევ,

ჩვენ ხელთ არის ეხლა გული?

რკინაც იყოს — მაინც დასდნეს

ამებრ ცეცხლში ჩაგდებული.

გულს რად გვიკლავ? რად მიდიხარ?

ნუთუ, მეფევ, ხსნა არ არი!..

ქუდზედ კაცი დაუძახე,

მოაგროვე სპა და ჯარი.

ცოტა ვართ, მაგრამ კარგნი ვართ,

ვინც კია, ყველა დევია...

ბევრჯერ უნახავს ქართვლის მტერს,

რომ ცოტაც ბევრის მძლევია.

აჰა, მეფევ, ორი ბიჭი,

მხრებში რომ ამომჯდომია,

ორივ ჩემი შვილი არი,

ერთი მეორის მჯობია;

მიირთვი და ინაცვალე,

ჩემს ქვეყანას მტლად დაუდე!

ომში, მეფევ, გაჩვენებენ,

რა ლომებს ჰზრდის ქართვლის ბუდე.

შეჰკრიბე დიდი, პატარა,

გაუძეღ წინამძღოლადა,

მტერს წინ დახვდი... ვინც უკუ-დგეს,

დედა შეერთოს ცოლადა!

ჩვენს საქართველოს, ჰე, მეფევ,

ბევრი რამ გადაჰხედია,

მაგრამ უომრად მტრისა წინ

არ წაუხრია ქედია.

ნურც დღეს ვიზამთ ამ საქმესა,

უომრად ნუ დავმარცხდებით,

თუ ვერა ვძლევთ, დავიხოცნეთ

სახელითა და დიდებით!..”


XIX


”უბრძანა თუ: — ბერო-კაცო,

მესმის შენი ერთგულება...

შაბაშ ქართველს!.. გული თურმე

სამარემდე გულად ჰრჩება.

მაგრამ გეტყვი: ჯარს არ შევკრებ,

არ ვინდომებ სისხლის ღვრასა,

მარტო ჩემის გულისათვის

არ შევაკლავ მტერს ათასსა.

ჩვენის ქვეყნის შავი ბედი

როგორც ტაროსი იცვლება,

დრო მოვა და თქვენი თავი

უფრო მეტად დასჭირდება.

მე ერთი ვარ, თქვენ მრავალი,

გვიჯობს ერთით ბევრის რჩენა;

თუ თქვენ მე არ გემეტებით,

მე რად გაგიმეტოთ თქვენა?..

განა თითონ ქრისტე-ღმერთსა

გადარჩენა არ ძალ ედვა,

არ ინება და ქვეყნისთვის

ღმერთი იყო და ჯვარს ეცვა.


XX


”მაშ რად არის მეფე მეფედ,

თუ არ ქვეყნის ჭირთა მძლეა?

თუნდაც მოჰკვდეს ქვეყნისათვის,

ეს სიკვდილი სიცოცხლეა.

არ არის მკვდარი, ვინც მოჰკვდეს

და ხალხს შესწიროს დღენია,

მკვდრად იგი თქმულა, ვისაც აქ

სახელი არ დარჩენია.

არ დავიშლი, ვსთქვი და კიდეც

თავი უნდა გავიწირო,

ისე მოვკვდე, რომ ჩემ გამო

დედა შვილზედ არ ვატირო.

წავალ-მეთქი!.. თუ ღმერთს უნდა,

მოხდეს იგი, რაც მიმელის...

მაგრამ ჯავრი თან მიმყვება

საყვარელის ჩემის ქვეყნის.

ეჰ, რაც ჰსურდა, არ დასცალდა

ჩემს წყურვილსა სულისასა!..

აწ იქმნას ის, რაც სწადიან

განგებასა უფლისასა.

თქვენ ხომ მაინც აგცილდებათ

ხოცვა, ჟლეტა, სრვა და რბევა...

მე კი...მეყოს, თუ გამყვება

თქვენი ლოცვა და კურთხევა”.


XXI


”თითქო ზეცით ზარი იყო,

თითქო ღმერთი მოევლინა, —

ხალხი პირქვე მყის დაემხო

საკვირველის მეფის წინა...

თურმე დიდებას მადლისას

კაცი მსწრაფლ დაუმონია,

ვით დიდს ბოროტს, ისეც დიდს მადლს

თავისი ზარი ჰქონია.


XXII


”მეფეს ერი შეეცოდა,

სთქვა: — მეც ვწუხვარ, რომ გშორდებით.

ღმერთს ვსთხოვ, იყვნეთ ჩემს შემდეგა

მშვიდობით და გამარჯვებით.

ნურას გიკვირთ, რომ ქვეყნისთვის

მეფე თქვენი თავს არ ჰზოგავს!

ამასა იქმს ყველა, ვინც კი

ჭკუით სჭრის და გულით ჰზომავს.

მე მივდივარ!.. მეფე თქვენი

დიდს და მცირეს გეთხოვებით,

რაც დაგაკლეთ, ნუ შემრისხავთ,

რაც შეგცოდეთ, შემინდევით”.

ბრძანა და ცხენიც მოართვეს,

ზედ მოახტა ვეფხვსავითა;

ცხენზედ იგი დალოცვილი

გამობრწყინდა მზესავითა.

მტერსაც კი რომ დაენახა

თვალი გაუშტერდებოდა;

მისებრი ცხენზედ მოხდენა

ბევრს ვაჟკაცს ენატრებოდა.

გამოეთხოვა ყველაკას,

ვინც კი შინ, სახლში ჰრჩებოდა,

სხვა კი ამხედრდა დიდკაცი

ყველა, ვინც უნდა ჰხლებოდა.

ამხედრდა თვით მღვდელმთავარიც,

შინ დარჩენა არ ინება,

შეევედრა თან წაყვანას

და მეფემაც დართო ნება.

წაბრძანდა და თან იახლა

ის ამალა და მხედრობა,

უკან მისტირს ერი, ბერი,

გლეხობა თუ დიდკაცობა.


XXIII


”მინამ მეფე მიმავალი

ურდომდინა მივიდოდა,

იმისი მისვლის იმედი

ყეინსა გადასწყვეტოდა...

ებრძანა თავის სარდლისთვის:

— ”შეჰკრიბე ჯარი ლაშქარი,

წადი, დიმიტრი მომგვარე

ან ცოცხალი , ანუ მკვდარი;

თუ არა, იმის ქვეყანას

შეესიე და მოსრეო,

სულ ძირს დაეც, რაც წინ შეგხვდეს,

ქალაქი თუ სიმაგრეო”.

წინ შეხვდა მეფეს ეს ჯარი,

მრავალი და უთვალავი,

მაშინვე მიხვდა: აქაო

ამბავია რაღაც ავი.

უხმო მხლებელთ და უბრძანა:

— ”ფიცსა გთხოვთ და უნდა მომცეთ:

თუ უკადრისი მაკადრონ,

თქვენ არავინ ხმა არ გასცეთ.

თავს დაიხოცთ, ვერას უზამთ,

ჯარია მოზღვავებული!

თქვენს სიკვდილსაც არ იკმარებს,

თქვენგნით გაბოროტებული, —

წავა და ხალხს ამოგვიჟლეტს,

აგვიოხრებს ქვეყანასა...

ნუთუ მთელს ხალხს ანაცვალებთ

ვაჟკაცთა თაკილობასა?!

ღმერთს აცადეთ... დეე იქმნას,

რაც ჩემს თავზე განგებულა!

საცა არ სჯობს, გაცლა სჯობსო,

ბრძენთაგანა ასე თქმულა.

კვლავ ფიცსა გთხოვთ: სისხლს ნუ დაღვრით,

ნუღარ დამიმძიმებთ სულსა!..

განკითხვის დღეს მეფეს ჰკითხვენ

ყმის სისხლს, უქმად დანთხეულსა”.


XXIV


”რას იქმოდნენ? მისცეს ფიცი

გამწყრალთა, გაბრაზებულთა,

სირცხვილის ჭამა ირჩიეს

ქვეყნისთვის დავალებულთა.

ბევრმა იკრა გულში ხელი,

სთქვა გულმწარედ: ”ვაი დედას!

დრო მოგვივა და ამ თათრებს

არ შევარჩენ ჩვენს შერცხვენას!”

ბატონმა ბრძანა: — „ვინა ხართ?

წადით, ჰკითხეთ — რა სწადიან?

თუ მე უნდივართ, აქა ვარ,

ჰქმნან ის, რასაც მიქადიან...”

მალე დაბრუნდა უკანვე

მეფის კაცი მოციქული,

მოახსენა: — „სარდალს ვუთხარ,

მეფევ, შენი ბრძანებული;

მითხრა: — „მეფე შენი გვინდა,

თუ მოგვეცა თავის ნებით,

არას ვერჩით თქვენს ქვეყანას,

აქედამვე დავბრუნდებით...”

იამა, ბრძანა: — „მადლი ღმერთს,

რომ ქვეყანა გადმირჩება

და ცოდვილი ჩემი სისხლი

ამაოდ არ დაიღვრება”.

თვით წაბრძანდა სარდლისაკენ,

მის წინ შეაყენა ცხენი,

უბრძანა თუ: — „მე ვარ მეფე,

რაც გენებოს, იგი ჰქმენი”.

მისცვიდნენ უკადრისადა,

ვით ძეს ღვთისას ურიანი,

შეჰკრეს, შეჰბაწრეს ტყვესავით

მეფე ხელმწიფე სვიანი.


XXV


„მიჰგვარეს ყეინს ურჯულოს,

სისხლმსმელს ადამიანისას...

საღერღელი აეშალა,

ვით კრავის წინ მხეცსა ტყისას.

გაწყრა: — „როგორ გაბედეო,

არ გადუდეგ ჩემს მოსისხლეს?

სთქვი პასუხი და იცოდე,

შენი განკითხვის დღეა დღეს.

იცოდე, რომ წინვე მითქვამს:

თავი უნდა მოგეკვეთოს!

ამის შეცვლა თითონ ღმერთმაც

ჩემმაც მე ვერ შემომბედოს.

მინამ მოგკლავ, მსურს აქ ჩემ-წინ

შეინანო ბრალი შენი,

აქ ჩემ ფეხთ-წინ აღიარო

შენვე შენი სიმუხთლენი...”

მეფემ უთხრა: — „შენისთანა

ჩემი რა გამკითხველია!

ნუ მოგაქვს თავი იმით, რომ

ძალა აღმართის მხვნელია.

შენ-წინ მოთქმა რას მიქვიან?

რას მიქვიან შენანება?

ჩემი გამკითხველი არი

ნამუსი და ჩემი ნება.

ჰქმენ რაც გინდა!.. მე არ გკითხავ, —

რად გწადს მომკვეთო თავიო...

სვავს ვინ ჰკითხავს, სისხლს რადა ჰსვამ,

სვავო, რადა ხარ სვავიო?..”

გაწყრა ყეინი ამაყი,

ეს როგორ გამიბედაო!

უბრძანა: — „ჰგვემეთ და სცემეთ,

ბნელეთს ჩააგდეთ ეგაო”.

წაიყვანეს მეფე ჩვენი

და საბნელეთში ჩააგდეს;

შემოარტყეს გარს მცველები,

კარს კლიტეები დაადეს.


XXVI


”სასჯელი დაუგვიანა

იმ ღვთის-მგმობელმა თათარმა,

მინამ მოაკვლევინებდა,

სცემა, ჰგვემა და აწამა;

აწამა, ვით სვავმა ტრედი,

მეფე იგი საკვირველი

და ვერ გაძღა მის წვალებით

ის უღვთო და სისხლის-მსმელი.

ერთხელ მეფე, ნაწამები

ძლიერად და ულმობელად,

ბნელში ეგდო ძალმიხდილი,

უპატრონოდ, უზრუნველად.

როცა ღონეზედ მოვიდა,

ადგა, მუხლი მოიყარა,

პირქვე დაემხო ლოცვითა

და ცრემლები გადმოჰყარა.

მოსთქვამდა თუ: — „ღმერთო, ღმერთო!

გთხოვ, მიწყალო, შემიბრალო,

რაც გადამხდა, განკითხვის დღეს

მადლად მე არ ჩამითვალო.

მე არა გთხოვ, — მანდ წამება

აქ წამებით შემიმცირო,

მე გთხოვ, — სისხლი აქ დაღვრილი

ჩემი სხვისთვის შეიწირო.

ღმერთო, ღმერთო!.. თვალ-წინ მიდგა

დიდ ტანჯული მე ძე შენი...

ვით ძით ყველა, ისეც ჩემით

ერი ჩემი დაიხსენი”.


XXVII


”უეცრად კარი გაიღო,

რკინით, კლიტით დაჭედილი;

ორი ვიღაც შემოვიდა

ფეხაკრებით, როგორც ჩრდილი.

მოვიდნენ და თაყვანი სცეს

მეფესა გაოცებულსა...

მერე იცნა, მისნი იყვნენ,

და ჩაიკრა ორივ გულსა.

მოახსენეს: — „შევისყიდეთ

და გავტეხეთ ქრთამით კარი...

ყველა მზაა!.. თავს უშველე,

აწ შენი ხსნა შენს ხელთ არი.

ნუღარ იცდი... თუ არ ეხლავ,

მერე გვიანღა იქნება:

ხვალ თავს გჭრიან, — ასეაო

ყეინისა თურმე ნება”.

უბრძანა თუ: — „ადრეც მითქვამს,

არ გადვირჩენ სხვისით თავსა,

ჩემ-მაგიერ არ დავღუპავ

ჩემს ქვეყანას და ჩემს ხალხსა.

ჩემს გაქცევას ხომ ზედ მოჰყვა

ხალხის სრვა და ქვეყნის რბევა!

არა, არ ვიქ!.. ტყუილია

თათბირი და ყველა რჩევა!”

ბევრს ევედრნენ და არ გაჰყვა

მეფე თავის ერთგულ ყმათა...

ნეტა რა გულმა გაუძლო

მათ ხვეწნას და მუდარათა!


XXVIII


”გათენდა დღე ზართ-ამხდელი,

ვაი იმა დღის დამსწრესა!

ტყვე მეფე გამოიყვანეს

მოედანსა თავთ-საკვეთსა.

ხალხი, თამაშად მოსული,

ვით ჯინჭველა ირეოდა,

თვით ვეზირიც ყეინისა

იქ იყო და რიგს აწყობდა.

ვეზირს გვერდთ ედგა ჯალათი

ერთი რაღაც საზარელი,

იღლიამდინ დაემკლავა

ძარღვიანი ტლანქი ხელი.

ამ ორ შუა ჩააყენეს

ფერმიხდილი წვალებითა...

დადგა მეფე... ღმერთს შეხედა

ნაღვლით სავსე თვალებითა.

მერე თვალი იმავ ნაღვლით

მოედანს შემოატარა...

ის ყოფა და ის ჯალათი

სანახავად შეეზარა...

შეჰკრთა როგორც ხორციელი,

უმისოდაც ქანც-წყვეტილი,

დასუსტდა და წაბარბაცდა,

როგორც ერთი დაბნედილი.

მაგრამ ისევ თავს უშველა,

არ დაუთმო ხორცსა სული...

ამ დროს ტირილიც მოესმა,

ქვითინი გამწარებული...

გაოცდა და მიიხედა,

ჰნახა თვისნი დიდებულნი!..

სულ მთლად იქ მოგროვილიყვნენ,

ვინც კი იყვნენ თან ხლებულნი.

მღვდელმთავარიც მათთან იყო,

თავთ იცემდნენ, პირს იხოკდნენ,

მათი ცოდვით და ვაებით

ქვებიც კი ატირდებოდნენ.

თავისიანთ დანახვაზედ

მოაგონდა ყველაფერი,

სახლი, კარი, თვისი, ტომი,

ქვეყანა და თავის ერი...

ეჰა, გატყდა რკინის გული,

მეფე მაგითი იძლია!

ამას კი ვეღარ გაუძლო,

აქ კი ხორცმა სულსა სძლია!..

მობრუნდა და ორსავ თვალზედ

კვნესით ხელი მიიფარა...

ვეზირს უთხრა: — „დამიხსენი!..

რაც გადამხდა, ისიც კმარა!..”

სთქვა და თქმული თვით შეჰზარდა...

სახელი არ წაიხდინა...

— „ჰა ჯალათო!” — დაიძახა

და კისერი გაიწვდინა.

მანც აიღო ხელთ ნაჯახი,

ერთს წამს კისერს დაუსწორა,

დასცა და ერთის დაკვრითა

თავი ტანსა მოაშორა”.


[1878 წ.]


გიორგი კეკელიძე - Giorgi Kekelidze

პოემა ცრუ თვალზე

(poema cru tvalze)


–სული ცხენზე–

გადააფურთხე თხის სისხლი,
ირბინე ნაპირზე პირში ქვებით,
ირბინე ქვებზე პირში ქვებით,
ირბინე ქვებზე მხრებზე ჩემით –
ეს მე ვარ ნაცარქექია,
ჩემს ცოლს მივაჭენებ
და ჩავძახი:
დაგახრჩობს ჩაბრუნებული წამწამი – ცრემლის ჩატეხილი ბეწვის ხიდი,
დაგახრჩობს ჩაბრუნებული დარდი – ცრემლის ჩატეხილი ბეწვის ხიდი,
დაგახრჩობს ჩაბრუნებული ცრემლი –
ამოაფურთხე,
ამოაფურთხე ცრემლი –
თხის სისხლი
და უთხარი – ამწიონ.


–ცხენი–

როგორც ოკეანის წყალს აქვს ერთი გემო
ბუდა

ჩემი გვამი აქვე გდია,
ცოლის მხრებიდან ვუყურებ – სამი ჭია ეპარება,
სანამ შეჭამენ, თვითონ სიზმრის ნარჩენებს ჭამს
და ვეღარ ყვება,
მე ვიცი მისი სიზმარი,
სიზმრის თავი ვიცი
მე დავუტოვე:
მოდიოდა შავი წყალი,
შავ წყალზე თეთრი ტივები და ტივზე ნისლი ტივტივებდა,
ღამეც შავი იყო –
შავი, როგორც მზის ძვლები –
ოდესმე მზე როცა მოკვდება.
სადღაც, მეორე ნაპირის ნაპირზე,
სახლების წინ კოცონი ენთო –
მოცეკვავე საფრთხობელა ავი ბნელისთვის.
მოდიოდა შავი წყალი,
წყალს ნაფოტიც ჩამოჰქონდა.



–ცხენი ნომერი 2–

ნაფოტი მეგონა და მტრის გვამი ყოფილა,
გვამი მეგონა და ცოცხალი ყოფილა,
ცოცხალი მეგონა და სიზმარი ყოფილა,
ოღონდ ბოლომე ვეღარ ვნახე,
კისერი მეტკინა.

დაგახრჩობს ჩაბრუნებული ცრემლი –
ამოაფურთხე,
ამოაფურთხე ცრემლი –
თხის სისხლი
და უთხარი – ამწიონ.

ან იქით გამიშვი,
ამ ტყეს გადაღმა ჩემი სახლია –
თავზე ხავსით, თხელი, წლობით განაცვენი
ცამ ცივი ოფლივით რომ დაასხა.
ამ ტყის გადაღმა მკვდარი სახლია
ერთ დღესაც ანუ
ჭაღები კბილებივით აწაკწაკდნენ,
წვიმა მოცახცახე ბოძებიდან
მიწისკენ შარდივით გაეპარა
და მერე ნელ–ნელა ჭრილობებზე
შეეხსნა ჭუჭყიანი ფიცრები და
სითბოსგან სისხლივით დაიცალა,
ტანში გასაყინი წამალივით,
აგვისტოს მკვდრებს რომ ინახავენ –
ნოემბრის ცივი ქარი ჩადგა.
...ცოტა ხანს კარზე ჯიუტ მაჯასავით,
მეზობლის მიკიდული ნალი ცემდა ,
მერე კი მოხამხამე ფანჯრებიც ჩამოვარდნენ
ანუ
ღია დარჩა თვალი.
ამ ტყის გადაღმა ჩემი სახლია,
მივალ და მის გვამში დავიძინებ.

–მათრახი–

„მატლი მოუკლებელი და ცეცხლი დაუშრეტელი" (მარკ. 9,44)

იღიმის ჩემი ცოლი,
ამომცინის
და დარბის.


პოემა ჩემი რამოდენიმეთ გადარევისა - (პაოლო იაშვილი)

პოემა ჩემი რამოდენიმეთ გადარევისა - (პაოლო იაშვილი)

(poema chemi ramodenimet gadarevisa - paolo iashvili)


კარი პირველი

თორმეტი წლიდან მე არ მაცლიდნენ
ცხოვრებას დიდი ოქროს ჩიტები...
მე დამქაშები საიდუმლო ჰანგებში მცდიდნენ,
თორმეტი წლიდან მე ბრაზიან კაცს ვეჭიდები.
ყოველდღე მოდის სიღარიბე...
დილები – ბურით...
გადამიშენდნენ დღეს წითელი ხარები,
დაობდა ზეცა, დაიფარა ბნელ ფაიფურით...
დაინგრა ტვინი... დავეხეტები.
მზიანს მიპირებს ღამე ჩათრევას;
ხანჯლიან შვადღეს ვერ ვიხედები,
ვეღარ უმღერი შვადღის შადრევანს.
ახ! პოეზია... მეგობრობა... ჩემი სარდლობა...
ასარგადონი... ოლოფერნი... ქალების თმები,
ხმა უმაღლესი და პლანეტის: "როდესაც ვკვდები”.

-კარი მეორე-

დამენახეთ, ამიგო წესი:
დღემოკლესავით გადავიცვალე,
და პოეზია უძვირფასესი
მე დამიტირებს ყველაზე ნალე.
მოაქვს სიკვდილებს ჩემთვის ცელენი,
მაგრამ ზვარკაში არა ვარ კენტი:
არ მიმეტებენ მე "ყანწელები”,
რემბო, ბოდლერი და დეზ-ესსენტი.
ღმერთმა სიგიჟე გადმომივლინა,
რადგანაც ხშირად მე ვარ მშიერი.
დედა მიტირებს მე ბაბილინა
და ჯიბრაელი მამა ძლიერი,
ქვეყნიერება ადრე დავტოვე,
სულ ზედმეტია ერის ნუგეში,
მომეგება ჩხიკვაძე ნოე
საიქიოში და დიდუბეში.

-ეპიტაფია-

გაგიჟდა... მაშასადამე გადაიცვალა
პოეტი პაოლო იაშვილი...
პოეზიისთვის ბევრი იწვალა,
მაგრამ არ იყო იმისთვის საშველი,
როდესაც იყო სუსტი, პატარა
მკითხავმა უთხრა: "იყავ გმირია”,
ოცდაოთხ წლამდე დრო გაატარა
და ოცდახუთზე გადაიარა.
იყოს უკვდავი მისი სამარა
და იქ შეევსოს ამ ქვეყნის ნაკლი,
იქ ყავდეს ცოლათ მეფე თამარი
და მყარად ყავდეს მეფე ირაკლი!


აკაკი წერეთელი - Akaki Tsereteli

პატარა-კახი - patara kaxi
ხუთმოქმედებიანი ისტორიული დრამა

მოქმედნი პირნი:


კახეთის მეფე თეიმურაზი II.
დედოფალი თამარი დ მისი მეუღ-ლე.
პატარა-კახი დ მისი ძე, მემკვიდრე.
გივი ჩოლოყაშვილი დ პატარა-
კახის გამზრდელი.
ლევან ქვაბულიძე.
რევაზ ბებურიშვილი.
მწყემსი.
მოხუცი ბრმა დ გელად წოდებული.
ტურფა დ მისი ქალი.
თედო რამაზიშვილი - რევაზის მსახური.
ელენე დ ლევანის და.
ბაადურ-კუტი.
მუშები.
შიკრიკები და
ამალა.



მოქმედება პირველი

დიდი ტყე, წინ ვაკით. შორით უზარმაზარი მთები მოსჩანან. ერთ
პატარა გორაზე ზის მწყემსი და სალამურს უკრავს.




გამოსვლა პირველი

(ჩამოდის ვაკეზე და მარჯვნივ ტყისკენ იყურება)

დაიგვიანეს, ჯერ არსად სჩანან!
მაგრამ სალამურს თუ მოჰკრა ყური,
ანდამატურის ძალით გამოსწევს
აქეთკენ მის გულს ხმა უცნაური.
(დაფიქრდება. ნაღვლიანის ღიმილით)
ვინ ქვაბულაძე და ვინ მეცხკარე?!
იქ, ბარში, ყველა ჩემი ტოლები
მტრებში ვეფხვივით დანავარდობენ
და მე კი ცხვარში აქ ვიმალები!...
ისინი მტრის სისხლს ჰღვრიან უწყალოდ,
ზიზღით ევსებათ მრისხანე გული,
მე კი ქალივით აქ ცრემლებს ვაფრქვევ
და სიყვარულით მიძგერს გლახ-გული!..
მერე როგორ დროს? მაშინ, როდესაც
სხვა უდიდესი წინ გვიძევს ვალი! (დაფიქრდება)
მაგრამ ეს მოხდა ჩემს უნებურად,
გულთამხილავო. და არ მაქვს ბრალი!..
კიდევ არ სჩანან... ეგებ წავიდნენ,
გაიარეს და ვერ მოვკარ თვალი?
აჰ, ღმერთო ჩემო! ჯერ იმისოდაც
დაბნეული მაქვს მე გზა და კვალი!




(მიბრუნდება და მაყვალს დაუწყებს კრეფფას)



გამოსვლა მეორე

ბრმა მოხუცი და ახალგაზრდა ქალი

მოხუცი

აქ შევისვენოთ!

ქალი (აქეთ-იქით იყურება)

თქვენი ნებაა!
სწორი ვაკეა... ჩრდილიც ყოფილა...
წამოწექ!.. მუხლზე დამადე თავი
და დაიძინე!.. აქ კიდეც გრილა.

მოხუცი

მუხლზე? კი მაგრამ რომ გეტკინება!

ქალი

მაშ ქვას მოვიტან... სადმე იქნება..

მოხუცი

აჰ! არა, შვილო, რა საჭიროა?
უსასთუმლოდაც დამეძინება. (ჯდება)
საკვირველია, თითქოს გაგრძელდა
ეს პატარა გზა დღეს ერთიორად;
ამასთან კიდევ მხარიც მომექცა
და მომეჩვენა უსწორმასწოროდ. (ამოამთქნარებს)
ასე სცოდნია თურმე სიბერეს:
დააუძლურებს თვალებსა და ყურს...
ერთი ხანია ყურიც მიწივის,
თითქოს უკრავდნენ სადღაც სალამურს!

ქალი (გაწითლდება)

ეგ, მამავ, მართლაც სალამურია.

მოხუცი

სალამურია?! მერე ვინ უკრავს
იმ დროს, როდესაც ურიცხვი მტერი
ამ ჩვენ ქვეყანას გარშემო აკრავს?!




მაშინ, როდესაც ბარში ქვრივ-ობლებს
მტრები მუსრავენ და სარზე აგებენ,
აქედან ჩვენი ეს მთიულები
სალამურის კვრით უპასუხებენ?..

ქალი

მწყემსები უკრავენ და თავს იქცევენ;
ხელში კომბლებით აქ უდგიან ცხვრებს.

მოხუცი

ეგ უკეთესი!.. ვაჰ, ჩემს მოსწრებას!
რა ესმის ამ ჩემს დასადგომ ყურებს?...
ამისთანან დროს იმ შერცხვენილებს
რა ემწყემსებათ და ეცხვრებათ?!
მაშინ, როდესაც იმათ მოძმეებს
მძიმე ბორკილი ფეხში ეყრებათ... (დაფიქრდება)
ეჰ, თეიმურაზ! რა მტყუანი ხარ,
რომ მოაშურე ამ მთის სიმაგრეს
და ბარელები ოხრად დაჰყარე,
რომ არ უყურო იმათ სიმწარეს.
შენ რომ გულს იტეხ, მტერი თამამობს
და შეუპოვრად ქართველს აძრობს ტყავს!..
დამნაშავე ხარ!.. მაგრამ მეფე ხარ
და ვინ რას გეტყვის? ვინ რას მოგკითხავს?...

ქალი

კარიგია, მამავ! მაგდენს რომ შფოთავ,
კიდევაც მიტომ არ გეძინება.

მოხუცი

მგზავრმა რა გითხრა? ქოშისგორამდე
მისასვლელი გზა შორი იქნება?

ქალი

არა!... ასე სთქვა: მაგერ არისონ,
თუ მართალია და არ მოჭორა!.. (სიჩუმე)
მამილო! ვისი აგებულია
და ნა რათ ჰქვიან მას ქოშისგორა?

მოხუცი

ძველი დროების ამბავი არის,




მე ზღაპარივით გამიგონია,
და გეტყვი, შვილო, რადგანც სურვილი
მაგის შეტყობის გულში გქონია:
ამბობენ, ვითომც რომ თამარ მეფემ
ერთ დროს არავინ ინახულაო;
ორმოცი დღე და ორმოცი ღამე
აქ, შუამთაში, იმარხულაო.
რომ გაიწმინდა სულით და ხორცით,
ქოში გაიძრო მოჭედილიო,
აავსო მიწით და თან წაიღო,
რომ დაენიშნა ის ადგილიო,
სადაც ერთ დროში კახელ ყმაწვილებს
თავი დაედვათ წამებულადო,
და იქ დაჰყარა ნაკურთხი მიწა,
ძღვნად ად საკურთხად დიდებულადო.
იმის მაგალითს სხვებმაც მიჰბაძეს:
ყოველი კუთხით იწყეს დენაო;
გაკეთდა გორა და ზედ თამარმა
წმინდა ტაძარი ააშენაო.
როდესაც თურმე პირველად სწირეს,
მაღალმა მთებმა იწყეს დრეკაო
და თამარ მეფეს, ნათლით შებურვილს,
ზეცით მოესმა ზარის რეკაო!

ქალი

ნეტავი იმ დროს და მაშინდელ ხალხს,
რომ სასაწაული თვალით უნახავს!..
მამილო! ახლა ქართველ ქალებში
თამარისთანა აღარავინ გვყავს?

მოხუცი (იცინის)

რა ამბობ, შვილო? იმისთანები
განა ყოველთვის იბადებიან?!
ოცნებასავით სამაგალითო
ვარსკვლავებივით ნათლად ჰქრებიან!..
(სიჩუმეა. რაღაცას იგონებს)
სიტყვა უდროოდ გამაწყვეტინე!
არ მაგონდება... შვილო, დავბერდი...
ჰო, ქოშისგორა ვის სახელზეა?
ის უნდა მეთქვა... მაზე გავჩერდი...
ტაძარი ყოვლადწმინდის სახელზე
სულ ჩუქურთმებით აგებულია
და სასწაულის მოსაგონებლად
ხმალინდელი დღე დადებულია.




მივალთ და ვნახავთ იმ ძლიერ ტაძარს!..
გულს დავიმშვიდებთ სიწმინდის ნახვით!..
ჩვენც გვმართებს, შვილო, რომ ჩხვებთან ერთად
ღამე ვათიოთ ლოცვით და მარხვით.

ქალი

მაგას რაღა სჯობს?! მაგრამ თუ მართლა
ამაღამ ძილი არ შეიძლება,
აქვე რომ ცოტა გამოიძინო
და შეისვენო... რა გენაღვლება?
მეც ცოტა ხნობით ტყისაკენ წავალ,
სოკოს მოვძებნი, ან მოვკრეფ მაყვალს,
მაგრამ აქვე კი ახლოს ვიქნები,
არ მოგაშორებ არც ერთ წუთს თვალს.

მოხუცი

ჰო, კარგი, შვილო! მაყვალს კი ნუ სჭამ,
რომ დასუნთქული არ ჩაატანო.
მანამდე მეც აქ თვალს მოვატყუებ,
მაგრამ შენ კი არ დამაგვიანო. (მიწვება).

ქალი

(მიდის ტყეში და აქეთ-იქით იხედება)

რა ამბავია, რომ აღარ მოდის?
ამდენ ხანს რისთვის დაიგვიანა?
რომ არ მოვიდეს? როგორ არ მოვა?
ჩემს უნახავად დღეს გასძლებს განა?
არა! კი მოვა, მისი ჭირიმე!
მაგრამ, ვაი, რომ როდესაც ვხედავ,
გულში ბევრი მაქვს მასთან სათქმელი
და პირადად კი ვერას ვუბედავ!...
გული მიტიოკავს და რაღაც ყელში,
როგორც რომ ბურთი, ისე მეჩრება...
ენა მებმევა... ხმას ვეღარ ვიღებ,
სიცხეს მაძლევს და პირი მიშრება!..
ჩუ!... სალამური... სწორედ ის არის!...
იშ!.. შეხედვასაც რომ ვერა ვბედავ!...
მაყვალს დაუწყებ ჩემთვის აქ კრეფას,
ვითომ არ მესმის!.. ვითომ ვერც ვხედავ...
(ზურგს შეაქცევს და მაყვალს დაუწყებს კრეფას)

გამოსვლა მესამე






იგინივე და მწყემსი (გამოდის მარჯვნივ)

მწყემსი (მიუახლოვდება)

ტურფავ!

ქალი

უიმე!

მწყემსი

რამ შეგაშინა?
მე ვარ, ვერ მხედავ, შენ გეთაყვანე?

ქალი

უეცრად შევკრთი... აღარ გელოდი...
ამდენხანს რისთვის დაიგვიანე?

მწყემსი

მე კი არა, თქვენ დაგაგვიანდათ.
დიდი ხანია რაც მე აქ ვიცდი.

ქალი

ვერ მოვატანეთ... გზა გაგვიგრძელდა,
რადაგანც განგებ ბევრჯელ გადავცდი.

მწყემსი

გადასცდი? რათა?

ქალი

როგორ თუ რათა?
ბრმა არის მაგრამ არ ავიწყდება...
სულ იმ ერთი გზით რომ მოვიყვანო,
დაუკვირდება და მიგვიხვდება.
რაც შემიძლია, ვუბნევ გზა და კვალს!..
კიდევ კარგი, რომ გზა გამშრალია!...
ხან აღმა მიმყავს და ხან თავდაღმა,
ვატყუებ, მაგრამ შენი ბრალია!...

მწყემსი




შენ გენაცვალოს ჩემი სიცოცხლე,
რომ ჭკვიანი ხარ!... მოხერხებული!...
მაგნაირ ცოდვას ზეცაც არ გიწყენს...
თავდები არის თვით სიყვარული.

ქალი

მეც მაგრე ვფიქრობ, რომ ბევრს შეუნდობს
და აპატიებს კაცს სიყვარული...
მაგრამ რა ვიცით, რომ ამ ჩვენ ორში
ერთი არ არის მოტყუებული?
უფროსებისგან გამიგონია:
კაცები ქალებს აბრიყვებენო
და, სიყვარულს რომ გამოსტყუებენ,
გალგრილად ხელსაც აიღებენო.

მწყემსი

ეგ მართალია!... მოხდება ხოლმე,
მაგრამ მე სხვა ვარ!.. ნუ გამრევ მათში!...
მაშინ შემირცხვეს გვარისშვმ... ჩემი...
ჩემი ბიჭობა და წვერ-ულვაში!...
(გამოგლეჯს ულვაშის ღერს და აძლევს)
აი, წაიღე! ეს სიყვარულის
საწინდარია!... შენ შეინახე!...
თუ გიღალატო, მფუნ უფხარ, დამგმე!
შემარცხვინე და ცუდად დამსახე!
მამაპაპური ეს ჩვეულება
დღეს რჯულად არის გადაქცეული
და, ვისაც ქუდი ახურავს თავზე,
ვერ გასტეხს... თუ არ შეჩვენებული.

ქალი

არ ვიცი, რა ვქნა?ერთი ხანია
რაღაც ძალი გარს შემომედო...
ჯერ ვინაობაც შენი არ ვიცი,
მაგრამ გული კი სრულად მოეგნდო.
შენგან მოხიბლულს და დამონებულს
რასაკი ამბობ, უეჭვოდ მჯერა,
ამას გიმოწმებს დღეს ჩემი სახე,
ჩემი თვალები და გულისძგერა.
ახლა შენ იცი და შენმა ღმერთმა...
შენ მოგაბარებ ამ ჩემ გულისთქმას
და ჯერ, სანამდის ჯვარს არ დავიწერთ,
ისე გენდობი, როგორც ჩემ ღვიძლ ძმას!




მაგრამ მაინც მსურს, რომ შემოგფიცო...
(გამოიძრობს თმას, გამოსკვნის და აძლევს)
აჰა, წაიღე ჩემგან საწინდრად!
თუ დაგივიწყო, ჩააგდე ცეცხლში,
რომ მეც დავიწვა და ვიქცე ნაცრად.

მწყემსი (აღტაცებით)

ოჰ, ნეტარებავ! სიტკბოების ზღვავ,
გაუზომელო, სივრცით უძირო!
თვით უკვდავების კამკამო წყარო,
ჩემთვის ცისა და ქვეყნის კავშირო!...
შენ შემოგევლოს გარს ჩემი თავი!
უშენოდ ქვეყნად განა კი გავძლებ?
ასი სიცოცხლეც რომ მქონდეს, ერთად
შენ შემოგწირავ!.. შენ დაგანაცვლებ!
(უპირებს მოხვევას)

ქალი (ხელსა ჰკრავს)

უი, რას შვრები?

მწყემსი

მინდა გაკოცო.

ქალი

ჯვარის წერამდის? ცოდვა რომ არი?
აჰ! არა! არა!... წადი... გამშორდი!..
ვერა!.. ჯერ, სანამ არა ხარ ქმარი...



მწყემსი (დაღონებით)

მოგშორდე? კარგი! შენი ნებაა...

ქალი (აღშფოთებით)

ჰო! წადი... წადი... მომშორდი მალე!
(მწყემსი მიდის)
მიდიხარ? კარგი, მაშ იქ ამოდი...
ქოშისგორაზე... შენ გენაცვალე!..
მიდის!... წავიდა... არა, ნუ წახვალ!..
(მივარდება და მიეკვრის გულზე, მერე ისევ მოშორდება)
ოჰ, ღმერთო ჩემო, რა მემართება?! (ხელსა ჰკრავს)
ახლა კი წადი!... ნუღარ მოიცდი.




ნუ! ნუ! ხომ ჰხედავ?! არ შეიძლება!...
(თვალებზე ხელს იფარებს. მერე ისევ მობრუნდება)
წასულა!.. აგერ მთაზე გადადის...
აი, მობრუნდა და იყურება...
ნეტავ რათ არის ერთს და იმავ დროს
ტკბილიც და მწარეც ბედნიერება?...
(ჩაჯდება, თავს ჩაღუნავს, ხელეფს მიიფარებს და
ტირილი აუვარდება)

მოხუცი (წამოვარდება ზეზე შეშფოთებული)

რა ამბავია?... აქა ვარ, შვილო!...
რა დაგემართა? რამ შეგაშინა?
ძაღლმა ხომ არსად შემოგიტია!
წყეულმა გველმა ხომ არ გიკბინა?

ქალი

არა, მამილო, არაფერია!

მოხუცი

მაშ, შვილო, მაგრე რო მოგაწყინა?

ქალი

მარტო რო დავრჩი, ჯავრმა წამიღო
და უნებურად გული მატკინა.
მწარე ნაღველიც, ცრემლში ჩართული,
თვალთ მომეჩქეფა, გადმომეწურა!..
თვითონ არ ვიცი, რა ძალა იყო,
რამ ამატირა... ცრემლად დამწურა!

მოხუცი

ჰმ!... სულ ეგ იყო, სხვა არაფერი?
მივხვდი!... ეგ. შვილო, არაფერია:
სისხლი თამაშობს მოჭარბებული
და გულიც მისგან ანაძგერია.
მოგწყინდა განა? რაღა თქმა უნდა,
სულ მარტოობა ვის იამება?
მე ჩემს მომვლელად ამიყვანიხარ
და შენ კი გული სხვას გეუბნება.
შენი ყვავილი ახლა იშლება,
ჩემი - ფესვებიც კი დამზარალია
და ერთ უღელში რომ გაბმული ვართ დ
ეს, მე რომ ბრმა ვარ, მისი ბრალია!




მაგრამ, ეჰ, შვილო, მოიცა ცოტა:
ჩემი ცხოვრების გზა გავლილია,
აწ, სადაც არის, მომიკითხავენ,
ჩემი დღეები გამოთვლილია!...

ქალი

აბა, რას ამბობ?!. კიდეც ეგ არის,
რომ მე მატირებს და სულს მიხუთავს!
შენ გეჭირვება ყურისმგდებელი
და მაგისთანა კი არავინა გვყავს.
მწყემსი რომ ჩვენ არ მოგვშველებოდა
იმ დღეს, ძაღლების მოსაგერებლად,
ხომ დაგვწიწკნიდნენ სულ ლუკმა-ლუკმად
და გავხდებოდით ყვავ-ყორნის მსხვერპლად?
არა, მამილო, ქალი სუსტია,
კაცის ოდნობას როგორ შეიძლებს!
ნეტავი ერთი ვაჟი გყოლოდა!

მოხუცი

ეჰ, რათ მაგონებ დაკარგულ შვილებს?
ვაი მათ მომგონს!.. განა არ მყავდა,
მაგრამ არ შემრჩა! გამიწყდა ყველა!..
სამი ერთს ომში ერთს დღეს მომიკლეს
და ეს თვალებიც მან დამიბნელა;
ცოდვა არ არის, მე კიდევ ვიყო
და ისინი კი?! (სტირის. სიჩუმეა)

ქალი

ნეტავი ერთი
ყმაწვილი ვინმე გეშველებოდეს,
რომ ჩემთან ერთად შენ ყურს გიგდებდეს,
სულ შენთან იყოს! თავს გევლებოდეს!...
მაშინ მეც...

მოხუცი

შენ რა? შენ რას იზამდი?...
გამიზიარე შენი გულისთქმა!

ქალი

იმას, რომ... მაშინ მეყვარებოდა
შენი გულისთვის, როგორც ღვიძლი ძმა.






მოხუცი

ჰმ... მესმის! მესმის, თუ რა ღვიძლი ძმა!

ქალი

როგორ თუ რა ძმა?... ეგ რა სიტყვაა?

მოხუცი

ვიცი, რაც არის! განა ვერ მივხვდი?
შენ რომ ძმას ამბობ, ის ძმა სულ სხვაა! (იცინის)

ქალი

იჰ, რაებს ამბობს! (მორცხვობით) რა დროს ეგ არის?
მზემ შუბის ტარზე გადმოიხარა.

მოხუცი

მართლა? მაშ ახლა კი დრო ყოფილა,
აბა, ჰე, შვილო, წავიდეთ ჩქარა! (მიდიან)

მოქმედება მეორე
გამოსვლა პირველი

(ტყიდან გამოდის პატარა-კახი და აღტაცებით იხედება აქეთ-იქით)

პატარა-კახი

ძლივს მარტო დავრჩი!... ოჰ რა კარგია
სამოთხის ნიჭი, თავისუფლება!
რად მინდა, რომ ვარ ბატონიშვილი?
და რაღად მიღირს უფლისწულობა,
თუ ჩემს ნებაზედ ბიჯსაც ვერ გავდგამ?
უნდა მივდიო ქვეყნის მაცდურ ხმას!...
მძიმე უღელი დავდგა ჩემს სიყრმეს
და შევაკვეცო ფრთები გულისთქმას!
(შორიდან სალამურის ხმა მოისმა)
ჩუ!... სალამური!.. მწყემისა სწორედ.
აი, სად არის ბედნიერება:
სცხოვრობს თავისთვის ბუნებისშვილი
და გულს უსრულებს, რაც ენატრება.
(დაჯდება და ყურს უგდებს სალამურს)
ვიშ! რა კარგია ეს სალამური!..
როგორ იტაცებს გრძნობა-გონებას!..





სიამით ჰხიბლავს უსაზღვრო სურვილს
და აფერადებს მაცდურ ოცნებას!
მიგვაფრენს სადღაც ლაჟვარდ უფსკრულში,
ედემის კიდით შორეულ მხარეს
და აქ აერთებს ნათლის კავშირით
ჩვენს სიტკბოებას და ჩვენს სიმწარეს.
(დაფიქრდება და ყურს უგდებს სალამურს)
გამიგონია, ვითომც ლერწამი
ობლის საფლავზე ამოსულიყოს
და თავის ქნევით, დამუქრებული,
მაღლა ზეცისკენ ის წასულიყოს,
რომ მიეტანოს იქ ჩვენის ქვეყნის
მწარე ამბავი და სათივარი;
მაგრამ იმავ დროს, ეშმაკის სული,
დასტაკებოდეს გრიგალი ქარი,
გადაეღუნოს, გადმოეღუნოს
და მოეთხაროს სულ ძირიანა;
მერე ენახოს მწყემსს წაქცეული,
ხელში აეღოს პატარა დანა
და გადმოეჭრას მას სალამური,
რომ მოწყენის დროს სული ჩაჰბეროს.
და მთა და ბარის დასატკბობელად
ააკვნესოსო და აატიროს...
ეს უნდა იყოს ის მაცდური ხმა,
პირველ მწყემსისგან მოგონებული!
აქ ისმის ცის და ქვეყნის ამბავი,
ერთად შეთხზული, შეზავებული!...

ხმა ტყიდან

ბატონიშვილო!... უუუ!...

პატარა-კახი (შეკრთება)

უჰ, ღვთის რისხვა!
რომ არ მომნახო, არ შეიძლება?!
დარბაისლური ზრდილობით მოხვალ,
რომ მომიწამლო ტკბილი ოცნება!..
უუუ! აქ ვარ!... აქეთ წამოდი!...



გამოსვლა მეორე
იგივე და გივი

გივი




ბატონიშვილო, სად ბრძანდებოდი?
ერთხანს გეძებე ამ უტეხ ტყეში
და, რომ ვერ გნახე, შიშით ვკვდებოდი§...

კახი

რამ შეგაშინა? მგელი შემჭამდა?
რისთვის ჩამომრჩი? ვისი ბრალია?

გივი

წინ შემხვდა ერთი მოხუცებული,
იმასთან შევდექ, შემიყოლია.

კახი

მართლა?!. მეც შემხვდა... ვგონებ გიჟია!
ან დღეს უთუოდ სადმე დამთვრალა:
ფული მივეცი მას სამოწყალო,
იუკადრისა და დამამწყრალა!

გივი

რომ სცოდნებოდა. თუ ვინ ბრძანდებით,
კადნიერებას ვერ გაბედავდა.
მაგრამ ბრმა არის ის, უსინათლო,
და ბატონიშვილს ვერა ჰხედავდა!..

კახი

გლახაკი, ბრმა და ამპარტავანი?!

გივი

გლახა არ არის, თუმც კი გახლავს ბრმა:
სახელოვანი იყო ის ერთ დროს
და დღესაც სხვაა მაგის გულისთქმა!..
სხვას რამეს ითხოვს მაგისი გრძნობა,
სხვაგან მიჰფრინავს მაგის გონება!
მაგისის ღვაწლი და სამსახური
სამოწყალოთი არ იწონება!..
გიორგი არის... გვარად ხმალაძე...
ჰშვენოდა სიმხნე და მამაცობა...
მტერთან საომრად მაგას დაჰყავდა
დაბალი ხალხი და გლეხკაცობა...
მთაში და ბარში სწორად ნაქებსა
დღესაც იგონებს მაგას სუყველა;





გასაოცარი ვაჟკაცობისთვის
მეტი სახელი დაარქვეს მგელან.

კახი

ეგ არის გელა?

გივი

დიახ ეგ გახლავს.
დაბრმავებულა ერთი ხანია...
მიკვირს, აქამდის რომ ცოცხალია,
რაც მაგას ჭირი აუტანია.
ამდგარა, დადის სოფლიდან სოფლად,
წინ დაუძღვება პატარა ქალი,
და გლეხკაცობას ურჩევს, რომ იმათ
გამოახილონ ამ ცუდ დროს თვალი
და მიეშველონ ძმურად ბარელებს,
მტრისგან დაჩაგრულს და დამონებულს!
გულის გასახეთქ საყვებურებით
მათაც აშფოთებს და უღელვებს გულს.

კახი

ხალხი რას ამბობს?

გივი

სიტყვას უჯერებს:
ემზადებიან მტერთან საომრად
და, მეთაური თუ გამოუჩნდათ,
თან მიჰყვებიან ყველა ერთპირად.

კახი

მეთაურიო?... მერე ბატონი
თეიმურაზი რაღასა ბრძანებს?

გივი

ჯერ ლოცვაშია!... ხალხს ღმერთ ავედრებს,
და მტერთან ბრძოლას კი აგვიანებს.

კახი

მერე არ სჯობს, რომ უპატრონოს
და ყური უგდოს დაჩაგრულ მოყმებს?




ცრემლის ვედრება და წირვა-ლოცვა
მიანდოს მხოლოდ მან წმინდა მამებს?

გივი

ეგ მართალია! მაგრამ ბატონი
გულის ფრიალმა დაასნეულა...
დღეს ქვეყნის თვალი თქვენ შემოგყურებს
და მხოლოდ თქვენზე იმედობს ყველა.

კახი

მე?

გივი

დიახ! და თქვენც გმართებთ სიფრთხილე!..
დღეს ჩაგვაშხამეთ კინაღამ დილა:
დაკოდილ თავზე ხმალდახმალ მისვლა
ვისგან ნახულა? სად გაგონილა?

კახი

მინდოდა მკლავი გამომეცადა,
ერთის მოქნევით გამეპო, მსურდა,
და ის მაწუხებს, რომ უღონობით
ჩემი სურვილი ვერ შემისრულდა.

გივი

რას ბრძანებთ?! მაგრე მტერს რო შემოჰკრათ,
თვით ბუმბერაზსაც ჩამოაგდებთ ძირს.

კახი

ნეტავ პირველად ჩემი მახვილი
მტერს მოხვედროდა და არა ნადირს.

გივი

განა მაგს კი ვერ მოესწრებით?!

კახი

რაღა დროს, ჩემი მოჭირნახულე?
მეჩვიდმეტეში გადამდგარი ვარ!..
თექვსმეტი წელი დღეს შევისრულე.




მაგრამ მორჩილი რომ ვარ ტანადად,
მიტომ გგონივართ ყველას პატარა
და ნადირობით გინდათ გამართოთ!..
ტყვილა ნუ ჰფიქრობთ!... ახლა კი კმარა!
საკუთარი ტანჯვად მე მიმაჩნია
ჩვენი სამშობლოს უბედურება
და ვერ ვუყურებ გულდამშვიდებით,
როცა ამდენი სისხლი იღვრება!...
რა დროს ლხინია და ნადირობა?!
განა ეს არის დღეს ჩვენი ვალი?!
წადი, მშობლებთან მიშუამდგომლე:
გზა დამილოცონ, მიკურთხონ ხმალი!

გივი (აღტაცებით)

გმადლობ, ღმერთო, რომ ამ დღეს მომასწარ!
ამას ელოდა მოხუცი გივი!...
და ჭირნახული რომ არ წამიხდა,
ბედს არ ვემდური! აღარა ვჩივი!..
ბატონიშვილო, ეგ სიტყვებია,
შენგან რომ მსურდა მე გამეგონა...
მომეცი ხელი, რომ გეამბორო! (იჩოქებს)
შენ წინ მუხლს ვიდრეკ, ერთგული მონა.

კახი

ნუ! ნუ! ადექი!... ჩემო გამზრდელო!
ეგ შენს ჭაღარას არ ეკადრება... (ააყენებს)
მამაშვილური შენი მოხვევა
გულსა სწყურია!.. სულს ენატრება!
(გადაეხვევიან ერთმანეთს და ჰკოცნიან)
ახლა კი დროა, ჩემო გამზრდელო,
საქმეს შევუდგეთ... დრო ძვირად გვიღირს!...
რევაზმა რისთვის დაიგვიანა?
საფათერაკო ეგებ რამე სჭირს!...

გივი

არა, ბატონო, თქვენს დაკოდილ დათვს
ის გამოუდგა წეღან კვალდაკვალ...
შორს არ იქნება და, თუ მიბრძანებ,
მე დავუძახებ, ახლავე წავალ!

კახი

კარგი იქნება! მანდ, ვგონებ, ახლოს




მწყემსია ვიღაც, სალამურს უკრავს,
და გადასძახე, რომ ჩამოვიდეს,
მაგრამ ნუ ეტყვი ჩემს ვინაობას!
(გივი გადის. კახი დაფიქრდება და ცოტა ხნის
შემდეგ ამბობს)
რაები მითხრა ჩემმა გამზრდელმა?
გული დამწყვიტა და ამიძგერა!...
ღვთისმშობლის ხმედრი საქრისტიანო
რომ ამოვარდეს დ სწორედ არ მჯერა!...
მაშინ, როდესაც ბრმაც თურმე სცდილობს,
რომ აუხილოს ქვეყანას თვალი,
მე თავხედობად რათ ჩამეთვლება,
რომ ავასრულო სამეფო ვალი?
თუ მამაჩემი, ნამდვილი გმირი,
სახელგანთქმული და თავმომწონე,
დღეს სნეულებამ ისე დასძლია,
რომ მიხდილი აქვს ძალი და ღონე...
მე აქ არა ვარ?... შვილი არა ვარ?!
იმისი ვალი მე არა მხდება?
რა მშობელია მამა, რომელიც
ნაშობისაგან არ ითავსება?
კმარა მონება! კმარა მოთმენა!
დროს არის ადგეს ერთპირად ერი,
ან ბრძოლის ველზე სული დალიოს,
ან მოიგეროს მოსული მტერი!...
მონას რად უნდა კრული სიცოცხლე?
ვისთვის აანთოს წმინდა ლამპარი?
სჯობს მონებაში გადიდკაცებულს
თავისუფლების ძებნაში მკვდარი!

გამოსვლა მესამე
იგივე და მწყემსი (მიუახლოვდება)

მწყემსი

ბატონიშვილო!.. (თავს უკრავს ქუდმოხდით)

კახი

თითქოს მეცნობა!..
გამარჯობა! შენ მწყემსი ხარ, ვგონებ?

მწყემსი

მწყემსი გახლავარ, შენი კვნესამე!
რისთვის მიხმე და რას მიბრძანებ?





კახი

მაგდენს არაფერს! დ ის შენ იყავი,
რომ აკვნესებდი წეღან სალამურს?

მწყემსი

მე გახლდი!

კახი

მარტო შენთვის უკრავდი,
თუ სხვაც გიგდებდა აქვე სადმე ყურს?



მწყემსი

ჩემთვის ვუკრავდი, ჩემო ბატონო,
მწარე ნაღველის გასაქარვებლად.

კახი

კი მაგრამ, შენთან რა უნდა ნაღველს?
მთებში დადიხ აქ თავისუფლად!

მწყემსი

ეჰ, დალოცვილო, რა გამოვიდა,
რომ ვიყო მარტოდ თავისუფალი...
მაშინ, როდესაც მთელს ჩვენს ქვეყანას
რისხვით დაჰყურებს მაღლით უფალი?...

კახი

სჩანს, ბარელი ხარ?

მწყემსი

არა, ბატონო!

კახი

მაშ აქაური თუ ხარ, მთიული,
რაღა გაწუხებს ამ სიმაგრეში?

მწყემსი

იქაურებზე შემტკივა გული!...




განა მარტო მე? მთლად მთიულები
იმათი ცოდვით იდაგებიან!
მაგრამ ვერ ჰხედვენ ვერსად მეთაურს
და თავისთავად რას გახდებიან?...

კახი

ბატონო მეფე?

მწყემსი

აქ მობრძანდა...
თავი აქ მოსცა, ამ სიმაგრეში,
და ბარელები ოხრად დაჰყარა,
სულ უპატრონოდ, თათრების ხელში.
კიდევ კარგი, რომ ამის მნახველი
ჯერ არ იტეხენ მთიულები გულს
და იმედი რამ პატარა-კახის,
როგორც მომაკვდავს, მათ უბრუნებს სულს.

კახი

პატარა-კახის?

მწყემსი

დიახ, ირაკლის.
ძალიან რამეს მოგახსენებენ.
ჯერ მისი საქმე არვის უნახავს,
მაგრამ ისე კი მეტად აქებენ!
განაგონებით... ასე ამბობენ:
გივის გაზრდილი სხვა იქნებაო
და არ შეარჩენს თათრებს ჩვენს სირცხვილს,
ღმერთმაც წყალობა თუ ინებაო.

კახი

მართლა? მაშ რომ სთქვას ბატონიშვილმა:
მმტერზედ მივალონ, ხალხი გაჰყვება?

მწყემსი

განა კაცები მარტო? ქალებიც
თან გაჰყვებიან... არვინ დარჩება!...

კახი




შენც თან გაჰყვები?...

მწყემსი

მე რა დამიშლის?

კახი

ცხვრებს რაღას უზამ, ჩემო ძამია?

მწყემსი

ცხვრებს რაღას დავდევ?... ამისთანა დროს!...
სუყველა მგლებსაც დაუჭამია.
ნეტავ კი მართლა მოვესწროთ იმ დროს,
რომ წინ გვიძღოდეს ბატონიშვილი
და ქართველებიც თან მოსძახოდნენ:
მან გამარჯვება და ან სიკვდილი!ნ

კახი

ამინ! გისმინოს ღმერთმა... ინებოს!
ეგრეც რომ მოხდეს, კი შეიძლება.... (დაფიქრდება)

მწყემსი

მოედვა!... (სიჩუმე)

კახი
(თავისთვის)

დაცხა!... წყალი მომწყურდა!... (მწყემსს)
ახლოს ხომ წყალი არ გეგულება?

მწყემსი

ცოტა შორს გახლავს... კარგი წყაროა,
მაგრამ როგორ ვქნათ? არ გვაქვს ჭურჭელი.

კახი

აი, თანა მაქვს აგერ მათარა,
და ეს წაიღე! მოღკიდე ხელი!...

(გადაუგდებს; მწყემსი აიღებს და გაუდგება გზას)
(ფიქრის შემდეგ)

ჰე! ვერა ჰხედავთ, რას ამბობს მწყემსი?
თურმე იმასაც კი სტკივა გული,





რომ უცხო ხალხი შემოგსევია
და ჩვენც თავს ვუხრით სულაგანაბული!...
მაგრამ ჯერ კიდევ, მადლობა უფალს,
არ სჩვევია ხალხი მონებას
და საქვემძრომოდ არ ავარჯიშებს
მონურის ხერხით ჭკუა-გონებას!...
დიახ, მონობას მიუჩვეველი
ჯერ კიდევ გული სხვას გეუბნება
და სავაჟკაცო პირდაპირობას
მოითხოვს მუდამ მტკიცე ბუნება!
ჩვენც თუ ახლავე არ მივაწოდეთ
სამართლიანი მას სულის საზრდო
და ხანგრძლივობამ თავისი კვალი
ნელ-ნელა შეპარვით, ერთხელვე დასდო,
მორჩა, გათავდა.... ამოიფხვრება....
ტყუილიღაა მერე იმედი...
და ის სჯობს, ბარემ ახლავე ვნახოთ,
რასაც გვექადის მერმისთვის ბედი.

(დაფიქრდება)

გამოსვლა მეოთხე

იგივე, რევაზ და გივი

კახი

რევაზ? სად იყავ?

რევაზ

თქვენ დაკოდილ დათვს
გამოთუდექი კვალში მივყევი,
თუმც სასიკვდილოდ არის დაჭრილი,
მაგრამ გადავლო ის დიდი ხევი
და ჩაიმალა ისეთ ნაპრალში,
რომ ადამიანს არ მიესვლება.

კახი

ყორნები ხომ კი ჩაფრინდებიან?
დეე, ილხინონ, ჰქონდესთ უფლება! (იცინის)

რევაზ

ყორნებს, ბატონო, რომ არ სცალიათ?
ჯერ კაცის ხორცსაც ვერ ერევიან!...





გადაფრენილან აქედან ბარში
და ჩვენს მოძმეებს თავს დასჩხავიან!

კახი

რევაზ! რათა გაქვს ეგ მწარე ენა?
სიტყვას არ იტყვი, თუ არ დაშხამულს!...
არ იცი, რომ ეგ შენი პასუხი
ეკლად ესობა ჩემ ნაღვლიან გულს?

რევაზ

რა ვქნა, ბატონო, რომ მეც ამ გულში
ჩამგუბებია მწარე ნაღველი
და ტკბილად ვეღარ მისველებს ენას,
რომ ტკბილ რამესი ვიყო მეც მთქმელი!
ღმერთმა ხომ იცის...

(დაინახავს მწყემსს, წყალი რომ მოაქვს და უცბად შეკრთება)

ჰა! ეს ვინ არის?!
ამას რას ხედავს ჩემი თვალები?
ახლა კი გიცან, ვინც ხარ, შე მხდალო!...
გაჩერდი! ვეღარ დამემალები!
(ხმალს ამოიღებს და მიაშურებს)

მწყემსი

რევაზ! მიცანი? კეთილი! მაგრამ
ხომ არ გაშინებს ჩემი კომბალი?
აჰა, ესეც კი გადამიგდია,
რომ არ წაგიხდეს შენ შიშით თვალი!
გინდა ხელებიც მქონდეს შეკრული,
მაშინაც მაგ ხმლით ვერ შემაშინებ!
დროს გაქვს მოხვიდე ხელცარიელზე,
ძლევა დაგრჩება და გაიცინებ!...

რევაზ (ხმალს ჩაიგებს)

ჰა, დედაბერო! შენ მაგ სიტყვებით,
იცოდე, დღეს თავს ვერ შემაბრალებ!...
ხანჯალი ხომ გაქვს? მოჰკიდე ხელი!
მეც მარტო ხანჯალს დავატრიალებ.
(იღებენ ხანჯლებს და იწევენ ერთმანეთზე)

კახი




ეი!... შეჩერდით!... არ იცით, სად ხართ?
მაგ თავხედობას აქ ვისთან ჰბედავთ?
დაგვიწყებიათ, ან თქვენ ვინა ხართ,
და ან მე ვინ მარ? ვეღარა მხედავთ?
ვფიცავ თავს და მზეს დედიჩემისას,
თუ წინ წაგიდგამსთ აწ კიდევ ფეხი,
მაშინ თქვენ ჩემი ძლიერი რისხვა
თავზე დაგატყდესთ, როგორც რომ მეხი!...
გივო! რას ნიშნავს ეს მოქმედება?

გივი

მტრები გახლავან ერთიმეორის!

კახი

ბებურიშვილი?! მტერია მწყემსის?!
ვიღაც მეცხვარის, ვიღაც მეღორის?!

გივი

ეგ მწყემსი ლევან ქვაბულიძეა...

რევაზ

ჩემი ძმის მკვლელი, ჩემი სოსისხლე!

კახი

მართლა?!

ლევან

მე მოვკალ სწორედ მისი ძმა,
მაგრამ არა ვარ მაგის მოვალე.
და სასახლიდან გამოგდებული...

გივი (სიტყვას აწყვეტინებს)

აღარ შეეძლო მეფეს ჰხლებოდა.

რევაზ

ამდენი ხანი თურმე მწყემსებში,
სჩანს, უსირცვილოდ იმალებოდა!...

ლევან






სცდები!... არ ეთქმის უსირცხვილობა
იმას, ვინც ჩვენში ამისთანა დროს
ტყეში გაჭრილა ყაჩაღად მისთვის,
რომ ქვეყნის მტრებზე მან ინადიროს.
ურცხვი ის არის, ვინც დღეობებში
ლხინებს უნდება და აშიყობას!...
გლახაკად დავრჩე, ის მირჩევნია,
თუმც კი დიდკაცობ, შენსავით ყოფას.

რევაზ

თუ კაცი იყავ და წვერი გესხა.
უმალ მე უნდა გამსწორებოდი.

ლევან

პირადი მტერი არა ვყოფილვარ
და უბრალო სისხლს ვერიდებოდი.

რევაზ

როგორ? ნოდარი შენ არ მოჰკალი?
და ის ჩემი ძმა განა არ იყო?

ლევანი

ეს მხარეც ჩემი სამშობლო არის
და ვალად მედვა სისხლი ამეღო.

კახი

რაები მესმის?

ლევანი

დიახ, ბატონო!
ის იყო ჩემი გულისტკივილი,
რომ თავს დაგვესხენ მტერნი თუ არა,
მათ მიეკედლა ბებურიშვილი....
ქართველობაზე უშვერდა მათ თითს
და, თავმომწონედ, ქიზიყის მხარეს
ურცხვად აძლევდა ბოროტ მაგალითს!

რევაზ

სტყუი!... ის მხოლოდ მტერს იტყუებდა,




თვალებს უბამდა... და დროს ეძებდა...

ლევან

გულში რა ჰქონდა, ეგ ვინ რა იცის,
და საქმით კი სულ სხვას გვიჩვენებდა.

რევაზ

ეგრეც რომ იყოს, შენ არ შეგეძლო
მაინც ჩემი ძმის გასამართლება!

ლევან

ქვეყნის ორგული რომ არ დაზოგოს,
ყოველ კაცსა აქვს სრული უფლება.

გივი

ეჰ, ყმაწვილებო, ყური დამიგდეთ!
უადგილოა სიტყვები მწარე!...
გეტყვით უბრალო ჭეშმარიტებას....
მას დამიმოწმებს ყველა მეცხვარე:
როცა მეცხვარის ძაღლებს მიუვათ
ჩხუბი და მწარედ ერთმანეთს ჰკბენენ,
მაშინ პატრონსაც აღარ ჰზოგავენ,
თუ მიეშველა... მასაც უღრენენ...
მაგრამ იმავ დროს, თუ გაჩნდა მგელი
იმ არემარეს, სადმე მახლობლად.
შესწყვეტენ ბრძოლას და ყველა ერთად
იმ მტერს მისდევენ მოსაგერებლად
თუ კი ოთხფეხსაც ჰქონია, ვხედავთ,
ამდენი გრძნობა და მოსაზრება,
მაშ ადამიანს... მაღალ ქმნილებას,
შეჰშვენის და ეკადრება,
რომ მთლად გადაჰყვეს მის პირადობას,
შინაურებზე არისხებდეს გულს
და ვერ ჰხედავდეს, მეტის სიფიცხით,
მის დასაღუპავად მტერს, მასზე მოსულს?
ნუთუ ვერ ჰხედავთ რა დღე გვადგია?
რამ დაგავიწყათ თქვნე ქთვენი ვალი?
გინდათ დაჩლუნგოთ თქვენ ერთმანეთზე
მტრის სასიკვდილოთ ნალესი ხმალი?!
ეგ ღალატია და დრო კი სხვას გთხოვსთ...
მიეცით ხელი ერთმანეთს ძმურად,
და წმინდა სისხლი ერთად დასთხიეთ




მამულისათვის მამაპაპურად!

ლევან

თუ არ მაგ მიზეზს, სხვას რას შეეძლო,
რომ ქვაბულიძე გამოეცვალა. (ტანზე იხედება)

რევაზ

აღარას ვიტყვი! დრომდი მოვიცდი!...
რა გაეწყობა: მაღმართს ხნავს ძალა!ნ

კახი

ბებურიშვილო! ვერვინ დაგძრახავს,
რომ გულს გიკლავდეს დამკლისუფლობა
და მიტომ უფრო გეკუთვნის დღეს შენ
მოთმინებისთვის ჩვენი მადლობა!...
შენ, ქვაბულიძევ! კარგად ვერ გიცნობ,
მაგრამ ისე კი ბევრჯერ მსმენია,
რაც შეგმთხვევია ქვეყნის გულისთვის
და ან სიმდაბლით მოგითმენია....
ხომ გაიგონეთ გივის სიტყვები?
იმასთან ერთად მეც პასუხს ველი!
და წინდაწინვე ვიცი, ამ რჩევას
რომ ვერ უარჰყოფს ვერა ქართველი!
დიახ, თქვენ გმართებსთ, რომ ერთად, ძმურად
მტრის შესარცხვენად მისცეთ ხელი ხელს
და ვაჟკაცობა თქვენი მიუძღვნათ
ამ ჩვენს ქვეყანას, როგორც ტკბილ მშობელს.
მინდა, რომ თქვენთან ერთად მეც ვიყო,
საასპარეზოდ მოგცეთ მხარი მხარს
და ჩვენს მაგალითს ყველა მიჰბაძავს,
ვისაც სამშობლო კი სწამს და უყვარს!
მტერი დაგვცინის!... ჩვენ ხმას არ ვიღებთ!
რა დროს შიშია და რა დროს ძილი?
წავიდეთ! საქმეს შევუდგეთ ერთად!
ან გამარჯვება და ან სიკვდილი!...
(მიდის და ისინიც თან მიჰყვებიან)

გივი (მარტო)

გმადლობ, უფალო, ახლა კი ვხედავ,
არ წამხდენია მე ჭირნახული!
პატრა-კახის გმირულმა სიტყვამ
რაღაც იმედით ამივსო გული!...





თუმცა უდროოდ დაგვისნეულდა
ძველი არწივი, თეიმურაზი,
და მის შემყურე მამულისშვილებს
გულის სასალბუნო დააჩნდათ ხაზი,
მაგრამ მის ნაცვლად მაღლით ბუდიდან
გადმოფრენილა დღეს შევარდენი!...
ახლა კი დროვ სვიმონივით ვთქვა:
მაწ განმიტევე მე, მონა შენი!ნ

ფარდა



მოქმედება მესამე

სცენა პირველი

(მაღლობზე შორით ქოშისგორა მოჩანს, ზედ ეკლესიით,
თემობაა. დაბლა ვაკეზე, გზის პირად, მუშები სიმინდს
სთოხნიან და მღერიან)

გამოსვლა პირველი

მუშები

ყანაო, მუშის სამოთხე,
გლეხის დიდებავ, ყანაო!
ცისკრის სხივებმა შემოგსეს
და ნამმა გადაგბანაო,
დაგქროლა დილის ნიავმა,
ალერსით გითხრა ნანაო,
ჟუჟუნა წვიმამ ზედ დაგკრა,
ზურმუხტად აგამწვანაო!

მეთაური

აბა, ბიჭებო, თქვენი ჭირიმე!
ნუ შეჩერდებით ჯერ!.. ნუ დაღალდით!
ეს ერთიც კიდევ ჩამოვუაროთ!
სულ ჯარასავით დაუტრიალდით!...

მუშები

ნუ გეშინია! წაგვიძეხ! გასწი!...
არ ჩამოგრჩებით ჩვენც, მეთაურო!...

1-ლი გლეხი




ხომ ხედავ, ისეც ალმური აგვდის?...
რათ გინდა, უფრო რომ გაგვახურო?

მეთაური

ჰო! მაგრე! მაგრე! თქვენ დაგენაცვლეთ!
დაჰკარით, სანამ მიწაც სველია!...

მოხუცი

ეს ყველა კარგი, მაგრამ უქმს რომ ვტეხთ,
ეს განა კარგი საქციელია?

ახალგაზრდა

ვითომ რა იცის?

მოხუცი

როგორ რა იცის?
მაშ აღარ არის მადლი და ცოდვა?
მღვდელმა რა გვითხრა?

ახალგაზრდა

მღვდელს რას უყურებ?!
ასე იციან სულ იმათ როტვა.

მე-2 გლეხი

იმან თუ არ სთქვა, ჩვენ კი არ ვიცით,
რომ უქმის გატეხა, მართლა, ძნელია?!

მე-3 გლეხი

ნეტავ რას ამბობ? რა დროს ეგ არის?
გეტყობა, საქმე შემოგელია!
ვერ ჰხედავ. ბარში რა ამბავია?
თესლად მარცვალიც არსად ვარდება!
ჩვენ რომ აქ ახლა უქმეს მივდიოთ,
ბარი შიმშილით ამოვარდება!...

მე-4 გლეხი

ახლა სხვა დროა! ღმერთიც არ გვიწყენს:
შრომა მისივე ნაბრძანებია!





ახალგაზრდა

კარგია ერთი! რაებსა ჰბოდავ?
ვგონებ, სიზმარი დაგზმანებია!...

მეთაური

გაუსვით ჩქარა!... ტყვილა ნუ სცდებით!
ცოდვა ჩემს თავზე მე მიმიღია!

ახალგაზრდა

აბა, დავიწყოთ ისევ მუშური
და ბანი გვითხარ შენ, პირაღია!...

მუშები

ყანაო, გულ-ხელგაშლილო,
ქვეყნის მოკეთევ, ყანაო!
მოყვრულად შემოგსევივართ,
მტრულად გიმეტებთ განაო?
გავმარგლავთ ბალახ-ბულახსა.
გაგთოხნით ყოველგანაო... (ბუკს აყვირებენ)

ახალგაზრდა

რა ამბავია?

მე-2 გლეხი

რა უნდა იყოს?
ხატობაა და ბუკს აყვირებენ.

მე-3 გლეხი

აყვირონ, თვარა
მაგითი ყეენს გააკვირვებენ...

მოხუცი

გელა იქნება! უთუოდ უნდა
შეჰყაროს ხალხი და უთხრას რამე...

მეთაური

აბა, ბიჭებო... გაუსვით ჩქარა!..
მომყევით წყობით (ახალგაზრდას), შენც მხარი მამე!






მუშები

ზედ უფლის თვალი დაგვყურებს,
შენი ბარაქა ბრძანაო!
აგშორდეს გვალვა და სეტყვა,
მოსავლის გამოცანაო!...
ყანაო, ოქრო-ზურმუხტო,
ყანაო, ჩემო ყანაო!
მაღალმა ღმერთმა აკურთხოს
სხვაც ბევრი შენისთანაო. (შეჩერდებიან)

მეთაური

ბიჭოს!... სამხარობა წამოგვპარვია!...
ახლა კი დროა, რომ შევისვენოთ!...
წავიდეთ ჩრდილში! სამხარი გველის,
მოეწყინება მარტო, უჩვენოდ!...

ახალგაზრდა

აბა, ჰე!... მოდი, წავიდეთ ერთად!
თუ მაგრე არის, უნდა ვუშველოთ!

მოხუცი

სწორედ არ გვაწყენს, რომ ცოტა ყელი
ჩვენც ჩავიწმინდოთ და ჩავისველოთ. (მიდიან)




გამოსვლა მეორე

მოხუცი და ყმაწვილი ქალი

მოხუცი

სად ჩამოვედით?

ქალი

ყანაში!

მოხუცი

მერე?
რატომ მუშები აღარ მღერიან?






ქალი

წასულან იქით, სამხრად დამსხდარან,
აგერ მუხის ქვეშ, ჩრდილში არიან!..
მივიდეთ?

მოხუცი

არა, სჯობს მოვუცადოთ,
აქავე მოვლენ, რომ ისამხრებენ. (სხდებიან, სიჩუმეა)

ქალი

ამადენხანს თემი რომ არ იშლება,
რა ამბავია? რას უყურებენ?

მოხუცი

აწ, სადაც არის, დაიძვრის ხალხი;
ქვეითად ამ გზით ჩამოივლიან.

ქალი

ცხენდაცხენ რატომ არავინ მოდის?

მოხუცი

ჩვეულებაა და ვერ შესცვლიან!
ქვევით ბარში ჰყავთ დაყენებული
დიდკაცებს მათი ბედაურები...
წესის გატეხა ძნელია, შვილო!
სასწაულს აგრე ნუ ეხუმრები!
იჰ, ვენაცვალე იმის ძალას და მადლს,
რომ არ სჩვევია კაცის გარჩევა:
გინდ დიდი იყოს, გინდ პატარა,
ერთია მისი რისხვა-კურთხევა!...

ქალი

რა ხალხი იყო!

მოხუცი

სულ დიდკაცობა!..
ბატონიშვილიც იქ ბრძანდებოდა?





ქალი

ასე ამბობენ... იმდენი სული
სულყველა იმას შესჩერებოდა!

მოხუცი

შენ რომელს უფრო შესჩერებოდი:
იმას თუ იმას ვიღაც შინაყმას?
ჰა?... რათ გაჩუმდი? რაღათ მიმალავ
გულისპასუხებს შენს მშობელ მამას?

ქალი

აკი გითხარი!

მოხუცი

ჰმ... სულ ის იყო?
სწორედ მაკვირვებს, სად მიგიგნია?
და დიდიკაცის შვილი რო იყო,
ვითომ აქამდი არა გცოდნია?

ქალი

რას მივხვდებოდი და რა ვიცოდი?
უბრალო მწყემსად თავს მაჩვენებდა,
უკან დაგვდევდა ყველგან ლანდივით,
გზაში გვხვდებოდა, არ მასვენებდა.

მოხუცი

პირველად, შვილო, სად გაიცანი?

ქალი

არ გახსოვს, ძაღლი რომ მოგვიგერა?!

მოხუცი

მაშ იმ ტყეშიაც ხომ ის არ იყო,
უეცრად გული რომ აგიძგერა?..
ახლა კი მესმის!.. ესეც მითხარი:
მწყემსურად რაღათ იმოსებოდა?

ქალი




აკი გაიგე წუხელი?! თურმე
ბატონის რისხვას ემალებოდა.
მაგრამ, რაღაი ბატონიშვილმა
იცნო, ვინც იყო, და თან იახლა,
ტანისამოსი გამოიცვალა
და თავსაც აღარ მალავს ახლა.

მოხუცი

შენ რაღა გითხრა?

ქალი

რა უნდა ეთქვა?
ფიცი ხელახლად გამიმეორა.

მოხუცი

ეგები უნდა გაცდინოს, შვილო,
და ყმაწვილურად რამე მოჭორა?...
თორემ სად ჩვენ და სად დიდი კაცი?
შორი-შორს გვიძევს, შვილო, საზღვარი!
შენ არ შეგირთოს, განა ცოტაა
თავადის ქალი გასათხოვარი?

ქალი

ის ასე ამბობს, რომ სიკვდილამდე
არ გაგეყრები... ჯვარს დავიწერო.

მოხუცი

აჰ, არა, შვილო, გულში ნუ იდებ
მაგ სიტყვებს!... სჯობს. რო არ დაიჯერო!

ქალი

იცი, რა მითხრა: მგელას ქალი ხარ,
მერე დედოფლის მონათლულიო
და, რომ შეგირთო, ვერვინ დამძრახავს,
ვერც მცირე და ვერც დიდებულიო!ნ

მოხუცი

ეგ მართალია!... ღმერთმა ქნას, შვილო!
მაგაზე კარგი რაღა იქნება?





ქალი

არა, მამილო, რომ არ მატყუებს,
გული მარწმუნებს და მეუბნება.

მოხუცი

რატომ აქამდის არ მითხარი რა?

ქალი

მეცბნებოდა: მჯერ დავფაროთო,
მერე უეცრად, ჯვარისწერის დროს,
მოხუცი მამაც გავახაროთო!ნ

მოხუცი

ქრისტემ ახაროს და აძლიეროს,
თუ ცბიერობით არ ამბობს ტყუილს!...
ქვაბულიძეა... სიტყვა, ვგონებ, რომ
დაეჯერება მამამისის შვილს!
მამამისს ზაალს კარგად ვიცნობდი,
ერთხელ სიკვდილსაც გადავარჩინე,
როდესა ტურა რამაზიშვილი
მის წინ სატევრით ძირს დავაწვინე.
თუ არ მომეკლა, ჰე, ის-ის იყო
ზაალს მოჰკლავდა ის მოღალატე,
მაგრამ მივასწარ, დღე დავუმოკლე
და იმისი დღე ზაალს შევმატე.
ის რომ მოვლაკი, მისი წუნკლები,
ლეკებიც, შეკრთენ... გაიქცა ყველა!...
და მეტსახელად მაშინ დამერქვა
ვაჟკაცობისთვის გულადი მგელან.



გამოსვლა მესამე

(რევაზ ბებურიშვილი და თედო რამაზიშვილი ჩამოივლიან და შორიახლოს
დგებიან: ათვალიერებენ ქალს)

რევაზ

ეს არის? მართლა კარგი ყოფილა!...

თედო

მე განა ტყუილს მოგახსენებდით?...




კარგია, მაგრამ რა გამოვიდა?
ამ დაწყევლილთან რომ ვერას გავხდით!

რევაზ

ეგები, ბიჭო, თავპატიჟს იდებს:
მაგითი უნდა მეტი დაგვცინცლოს!...

თედო

რა ბრძანებაა! ცოტა ვაძლიეთ?
არ მიიკარა, არ იქნა, ახლოს!
იმდენი ფული და სამკაული
გადმომიყარა, თავში მახალა!
მმე შენი გულის არ გავხდებიო!..
დამეთხოვეო!ნ შემოგითვალა.

რევაზ

ნეტავ რას ნიშნავს ეგ გულმაგრობა?

თედო

ლევანზე არის გადარეული:
იმას იგონებს, იმაზე ჰფიქრობს
და მისთვის უძგერს უტყუვრად გული.

რევაზ

მე კი ლევანზე რაღა ნაკლი ვარ?

თედო

მეც ეგ არ მიკვირს! მაგრამ ვალია:
ჯერ ერთს შეჰხედავს, მოეწონება,
მერე მეორეს... ეგეც ქალია!...
მე კიდევ ისევ იმ აზრზედა ვარ:
რომ მოვიტაცოთ, კარგი იქნება!
მაგრამ ლევანი გადაირევა,
რომ გაიგონებს და ეწყინება!...

რევაზ

ლევან ვინ გდია? იმას რას დავდევ?
ნეტავ შემეძლოს გულზეც გავხეთქო!
ერთხელაც არის, ხომ უნდა შევხვდეთ...
და სასიკვდილოდ უნდა ვაფეთქო.




მე იმას ვფიქრობ, რომ სასახლეში
ეუცხოებათ, გაჯავრდებიან!...

თედო

თათრობა არის... მათ დაჰბრალდება...
ეჭვს ვინ აიღებს? რას მიჰხვდებიან?
სულ მარტოდმარტო, შორს მთაში ცხოვრობს
მოხუცებული ჩემი მამიდა...
რომ მოვიტაცოთ, იქ მივიყვანოთ
და იქ დავმალოთ! მეტი რა გვინდა?
მაშინ სულ სხვაა... მამიდაჩემი
დაგვეხმარება, რაც შეიძლება....
და დაგნებდება, როცა იქნება:
ქალია, გული გამოეცვლება.

რევაზ

კარგი, მაგრე ვქნათ! რა გეწყობა?
უნდა ვუცადოთ უნებურად დროს!
ახლა კი ისევ წავიდეთ:
ბატონიშვილმა არ ჩამოგვასწროს! (მიდის)

თედო

ჰმ, გელავ! გელავ! მე შენი სისხლი,
დიდი ხანია, უნდა ამეღო,
მაგრამ, ბრმა რომ ხარ, დრომდის ვიცდიდი, -
და მოთმინება ახლა კი მეყო!
რომ მომეკალი, რა იქნებოდა?
რაღას ჰგრძნობს კაცი, როცა გაქრება?
არა, ამგვარად ვალის გადახდა
არ იქნებოდა შურისძიება!...
ქალის დაკარგვით, ამ სიბერის დროს,
უნდა დაგტანჯო და გაგამწარო
და მამიჩემის მკვლელის, ამგვარად,
გულიდან ჯავრი ამოვიყარო!...

გამოსვლა მეოთხე

ჩამოდიან გივი და ბაადური (აყვანილი მოჰყავთ)

ბაადურ

სადა ხარ, ჩემო ყმაწვილკაცობავ?...
როგორ დავკუტდი!..როგორ დავბერდი!...




სადღაა ის დრო, ჯეირანივით
აქ რომ ავირბენ-ჩავირბენდი?!

გივი

მეც მაგას ვჩივი, ჩემო ბაადურ!
ვინ დანვიბრუნებს ისევ გაზაფხულს?!
მხოლოდ სხეული ძალას ვერ ატანს,
თორემ სურვილი შერჩენია გულს?

ბაადურ

შენ კი რა გიჭირს ჯერ, ჩემო გივო?
მაინც ვერ გადრევს ჯერ ხელს ჭაღარა...
მე თუ ასე ვარ... განა სიბერით?
უფრო ჭრილობამ დამასაპყარა.
რაღა ვარ ახლა? აღარ ვეკუთვნი
აღარც აქ ცოცხლებს და აღარც იქ მკვდრებს?...

გივი

ცოტა მიგიძღვის განა აქ ღვაწლი?
უმსახურებას ვინ დაგაყვედრებს?!.
გადუვალია ჩვენ თავზე ყველა.... (სიჩუმე)
ჩვენ რომ ვძებდით, ა, სად ყოფილა!
აქ ჩამოსულა, ეგერ ზის გელა.

ბაადურ

აქ არის? მართლა? მაშ მომიყვანეთ!
აღარ მინახავს დიდი ხანია...
ბრძოლის ველიდან ბევრი დაჭრილი
ორივეს ერთად გაგვიტანია.
(ქალი განზე მიდგება. მიიყვანენ)
ვის ვხედავ კიდევ? გმადლობ, უფალო!
ჰა! გამარჯობა! რასა იქ, გელა?

გელა

ღმერთმა გაცოცხლოს, მაგრამ ვეღარ გცნობთ:
უსინათლო ვარ... ჩემთვის დღეც ბნელა.
ხმასაც რომ ვეღარ ვარჩევ, ბატონო?!
შელახული მაქვს სიბერით ყური...
ცოტათი, ვგონებ, კი მენიშნება:
ხომ არ ბრძანდებით თქვენ ბაადური?

ბაადურ






გამოიცანი! სწორედ ისა ვარ!
შენ ბრმა ხარ და მეც დაკუტებული!..
სხვებ ხომ კარგად ხარ? რასა იქ, გელა?
არ გაგტეხია განა ჯერ გული?

გელა

გული რომ მერჩის, იმის ნახევრად.
ნეტავ, მიჭრიდეს ძალი და ღონე.

ბაადურ

გული მეც მერჩის, მაგრამ სიბერეს
თავი მივეცი და დავემონე...
წავიდა, გელავ, ჩვენი დრო, გაქრა,
სულ სხვა დრო არის და სხვა კაცები!...

გივი

მეც ეგ მაწუხებს, ჩემო ბაადურ,
და გულს მიწყლულებს, ღმერთ გეფიცები!..
სდროსაც სცოდნია დაჩიავება:
აღარავინ ჰგავს თავის წინაპარს...
და ამ მიზეზით წაქეზებული
შემოგხვევია მტერი მედგრად გარს!

გელა

არა, უფალი სულ არ გასწირავს
ღვთისმშობლის წილ-ხვედრ საქრისტიანოს!
მხოლოდ გამოსცდის, რომ შეცოდება
მან იგულისხმოს და შეინანოს!...
(ქუდს იხდიან და პირჯვარს იწერენ)



გამოსვლა მეხუთე

პატარა-კახი, რევაზ, ლევან, თედო და
სხვა მხლებლები

კახი

ხედავთ, ბებრები სადა ყოფილან?
ეგერ თავისთვის ლაპარაკობენ!...

რევაზ






უთუოდ ახლა ჩვენს დროს ჰკიცხავენ
და თავისას კი დიდად ამკობენ!

კახი

განა არა აქვთ, რომ ვთქვათ, სიმართლე?

რევაზ

კი მაგრამ, მაგითი რა გაკეთდება?

ლევან

ძველი ამბავი მოხუცებულებს
სულსა და გულზე მალამოდ ხვდება.

კახი

ეგ მართლა! (გაჰხედავს) ე, დაგვინახეს...
გივი წამოდგა... მოხუციც დგება.
მივიდეთ, ვუთხრათ თქვენი ამბავი,
რომ გაიგონებს, გივს ეამება! (მიდიან)
გივო, ერთ რამეს გიმახარობლებ,
რაღა თქმა უნდა, რომ გიამება!
ლევან და რევაზ დღეს შევარიგე
და მათი შუღლი აწ გათავდება.
ერთიმეორის დაშორებული,
აქამდის მეტის შურით და მტრობით,
დღეიდან უნდა შევაკავშირო
საშვილიშვილოდ ტკბილის მოყვრობით:
ჩვენ გადავწყვიტეთ, რომ ქვაბულიძემ
ცოლად შეირთოს ამ რევაზის და...

ქალი

უი! (ხელებს მიიფარებს პირზე)

ყველანი

რა იყო, ნატევ რა ამბავია? (მისცვივდებიან)

კახი

რამ შეგაშინა, ქალო, რა მოხდა?

მოხუცი (თავისთვის)






ვიცი, რაც არის! (ქალს) რას შვრები, შვილო?

ქალი

ბუზი!... კინაღამ ბუზმა მიკბინა!...

ლევან

ბუზი კი არა, ფუტკარი იყო,
მეც დავინახე! რამ შეგაშინა?
მაგის ნაკბენი დიდხანს არ გასტანს,
წყლული ადვილად მოგიშუშდება!
ახლა რომ გულში ჩაითქვა რამე,
გამიგონია აგისრკლდება.

კახი

იცი ვინ არის ეგ ქალი, ლევან?

ქალი (თავისთვის)

რა მომივიდა, ვაი სირცხვილო!...

რევაზ

გელას ქალია. (ხელს ადებს გელას)

კახი

გელა ეგ არის?

გელა

გახლავარ ჩემი ბატონიშვილო!...

გივი

დიახ, ეს გახლავსთ და მისი ქალიც
ბატონ დედოფლის მონათლულია!

გელა

სწორედ!... და ესეც, დიდი ხანია,
მათი დანახვის მონატრულია.

კახი




მართლა? მაშ რატომ თავის ნათლიას
არ ამოუყვან და არ აჩვენებ?
იცოდე, ხვალვე ამოიყვანე
და დღეს კი დედას მე მოვახსენებ.
(ქისას იღებს და უჭირავს ხელში)
შენ, ჩემო გელავ, გუშინაც შევცდი,
რომ მოგაწოდე ეს სამოწყალო...
მაგრამ ნათლულს კი ნება მაქვს მივცე;
ჰა, გამომართვი ეს ქისა, ქალო!

გელა

ბატონიშვილო, ნუ გამიწყრებით!
ვინ ბრძანდებოდით, არ გამიგია,
თორემ, ვიცი, რომ თქვენი წყალობა
ტალახიანი ჯოხიც კარგია.
სადა ხარ, შვილო? მოდი! იახელ!
და მოეხვია მუხლებზე ბატონს!
ღმერთი მოხედავს მაგ შენს ობლობას
და გამოგვიჩენს მფარველს და პატრონს!
(ქალი უპირებს მოხვევას, ირაკლი არ აძლევს ნებას)

კახი

მაგას ნუ იზამ, სულიერო დავ!
მოდი, როგორც ძმას, მომხვიე ხელი!
(თვითონ მოჰხვევს ხელს ქალს და ჰკოცნის)
აბა, მოხუცო, არ დაგავიწყდეს!
ხვალ სასახლეში უთუოდ გელი!... (მხლებლებს)
დროა წავიდეთ აწ, ყმაწვილებო!

რევაზ

თქვენი ნებაა! როგორც გვიბრძანებთ!...

გივი

ჩვენც გამოგყვებით, ჩემო ხელმწიფევ!

ბაადურ

ვიახლოთ, ნურც ჩვენ დავიგვიანებთ!
(მიდიან, რევაზ და თედო ჩამოსხდებიან)

რევაზ

რა უთხრა გელას ბატონიშვილმა,




ხომ გაიგონე, ახლა შენ იცი!
სულ ორი ბიჭი და ერთი ცხენი...
ჩამოართვი კი ორივეს ფიცი! (მიდის)

თედო

მესმის, ბატონო! განა არ ვიცი?
ეგ სულ ადვილი სამსახურია... (თავისთვის)
მეც გადაგიხდი სამაგიეროს,
გელავ! მე შენი სისხლი მწყურია!...



გამოსვლა მეექვსე

მოხუცი და ქალი

მოხუცი

შვილო, რა იყო, რომ შემარცხვინე?

ქალი

რა ვქნა, მამილო, უეცრად შევკრთი!

მოხუცი

აკი ვამბობდი: ტყუილია-თქო!
გენიშნა, განა? ახლა ხომ მიხვდი?
რაღა რევაზის დას დანიშნავდა,
თუ ნდომებოდა ჯვარის დაწერა?

ქალი

არა!...მგონია, აქ სხვა საქმეა,
რომ მიღალატოს, მაინც მჯერა.
ფუტკრის არაკი რომ მოაყოლა,
ჩემ გასაგონად სთქვა და არა სხვის!
ა, აგრე მოდის, დაბრუნებულა,
და ვნახოთ, თვითონ, აბა, რას იტყვის?



გამოსვლა მეშვიდე

იგინივე და ლევან (მობრუნებულა)

ლევან




დავბრუნდი, რომ შენ გისაყვედურო:
ისე შეკრთომა განა იქნება?

ქალი

გული ბუდიდან ამომივარდა!
ახლაც კი მიძგერს!... შენ გეცინება?..

ლევან

სჩანს, არ ყოფილხარ ჩემ სიყვარულზე
ჯერ კიდევ კარგად დარწმუნებული,
თორემ რას დასდევ, ვინც რა უნდა სთქვას?
ნუთუ საგულეს არ გაქვს გული?

გელა

გაფიცებ, ლევან, მამაშენის სულს,
ამ საცოდავ ქალს ნუ ეხუმრები!
მართალი არის, ბრმა კი ვარ, მაგრამ
გონების თვალით ჯერ ვიყურები:
თქვენ მხოლოდ ხუმრობთ...

ლევან

(სიტყვას აწყვეტინებს) როგორ თუ ვხუმრობ?
ვგონებ თვითონ შენ მწუნობ სასიძოდ!

გელა

მე თქვენს სიძობას ვერ დავიჯერებ,
რა ვქნა? ხატზედაც რომ შემომფიცოთ!...

ლევან

შენ, ჩემო გელავ, კაგრად ვერ მიცნობ:
სიტყვის გატეხვას არ ვარ ჩვეული
და სათამაშო. საბავშვო ბურთად
არ მიმაჩნია ეს ჩემი გული!
უცნაურ ძალით და უნებურად
შემყვარებია ეგ შენი შვილი,
და რაღა გაგვყრის ამიერიდან
უკუნისამდე, თუ არ სიკვდილი?

გელა

კარგი!... იმაზე მაშ რაღას იტყვით,




ბატონიშვილმა რომ აქ გიბრძანა?

ლევან

იმან რო ბრძანა, მერე რააო?
ვალდებული ვარ დავთანხმდე განა?
თუ საჭიროა მე და რევაზის
შეკავშირება და დამოყვრება,
მეც მყავს ერთი და: განა ელენე
რევაზს საცოლედ არ ეკადრება?
იმათ საცოლქმროდ დაახლოვებას.
რაღა თქმა უნდა, რომ მეც ვეცდები!
და, თავის დროზე, ჩემ საიდუმლოს
ბატონიშვილსაც გამოვუტყდები!

ქალი

მაშ არ შეირთავ იმ რევაზის დას?

ლევან

რომ მკითხავ, თვითონ ვერა გრძნობ განა?

ქალი

ვიცი!... ვიცი, რომ არ მომატყუებ,
გინად გაცრუვდეს ცა და ქვეყანა!
მაგრამ მამა კი ვერ დავაჯერე,
გულგატეხილი სხვას მეუბნება!

ლევან

ნუ გაუგონებ, ჩემო სიცოცხლევ,
ჩემო იმედო, ჩემო ოცნებავ!
მოხუცი ყველა ეჭვიანია
და არ იჯერებს, რაც მართალია....
მაგრამ ხომ ნახავს?.... ახალ მშვიდობით!
მათ უნდა დავწვდე, არა მცალია! (მიდის)

ქალი

აბა, რას იტყვი, ხომ გაიგონე?
მაგის სიტყვები არც ახლა გჯერა?

გელა

რა ვიცი, შვილო.... ვეღარას ვიტყვი!




შემთხვევა არის და ბედისწერა...



გამოსვა მერვე

იგინივე და მუშები მოვლენ.

მუშები

ჰაა... გამარჯობა! რასა იქ, გელა?
არაფერს გვეტყვი დღეს ახალ ამბავს?

გელა

ცოტა რომ ადრე მოსულიყავით,
თვითონ ნახავდით კაი სანახავს:
აქ ბრძანდებოდა პატარა-კახი
დარბაისლებით... დიდის ამალით!

მოხუცი გლეხი

მართლა? ნეტავი ერთი მენახა
მობრძანებული აქ, ჩემის თვალით!

ახალგაზრდა

მართლა რომ კარგი სანახავია!...

მეთაური

რაო? რა ბრძანა? რასა ჰფიქრობენ?

გელა

გაუკრავსთ პირი თავადიშვილებს!...
რაღაცა ამბავს კი აპირობენ...
ამბობენ: მკმარა, რაც უსჯულოებს
ვემონებოდი ამდენხანსაო!
ახლა კი დროა, რომ მათი სისხლით
წითლად ვღებავდეთ ალაზანსაო!ნ

1-ლი გლეხი

ეტყობა, ახლა აღარ ხუმრობენ.

მე-2 გლეხი




ემზადებიან!..

მე-3 გლეხი

ჩვენ რაღას ვშვრებით?

მოხუცი გლეხი

რაღა უნდა ვქნათ? ჩვენც კაცები ვართ
და ქუდი გვხურავს, რათ ჩამოვრჩებით?

მე-4 გლეხი

განა როდესმე ჩამოვრჩენილვართ?

მე-3 გლეხი

ან უკან როდის დაგვიხევია?..

მეთაური

მათ ხმალთან ერთად უჭრია ჩვენსას
და ფარიც ერთად დაგვიხვევია.

მოხუცი

კი, მაგრამ ყველას რომ აღარ გვაქვს
თოფ-იარაღი?

ახალგაზრდა

რათ გვინდა მეტი?
ჩარეულ ომში რაღა ნაკლეა
შენს ხმალ-ხანჯალზე ქვბი და კეტი?

1-ლი გლეხი

ცული და წალდი ხომ ყველას გვაქვს?

მე-2 გლეხი

და ეს კი განა არ გამოდგება?...
(უჩვენებს თოხს)
პირიც კარგი აქვს, ყუაც კარგი აქვს,
გამომდგარია... რათ უნდა ქება?..
ვითომ გიმტყუნოსთ?!. თქვენ არ მომიკვდეთ!
ნუ გეშინიათ, დაატრიალეთ!





გელა

თქვენი ჭირიმე, ბიჭებო, თქვენი,
რომ მაგას ამბობთ!... თქვენ გენაცვალეთ!

1-ლი გლეხი

ჩვნი მამები თუ კი ომობდნენ,
იმათზე ნაკლე ჩვენ რიღათი ვართ?
თუ წინ წამძღოლი ვინმე გვეყოლა,
გულდაგულ მივალთ!.. ყველა მზადა ვართ!

გელა

წინამძღოლს ეძებთ? მე აქ არა ვარ?..
რათ გავიწყდებათ ნაცადი გელა?

მეთაური

კი, მაგრამ, დღეს რომ ვეღარა ხედავს,
საუბედუროდ მისათვის ბნელა?!.

გელა

ეგ არაფერი!... მართალი არის,
ვეღარას ვხედავ, დამიდგა თვალი,
მაგრამ, სანამდის გვერდში მიდგია
და ხელსაც მკიდებს ეს ჩემი ქალი,
არა მიჭირს რა, ისევ გულადად
მივეგებები ჩვენი ქვეყნის მტერს.
გელას დანახვა ჩვეულებრივად
მათ შეაშინებს და შეუცვლის ფერს.
თქვენ კი მომყევით!... მაგრამ ჯერ უნდა
ჩვენს მეზობლებსაც შევატყობინოთ
და სავაჟკაცო ჩვენი განზრახვა,
წასაქეზებლად, ყველგან მოვფინოთ.
არა გვიშავს რა, ჩვენი ქვეყანა
ისე მაგრად სდგას, როგორც რომ მუხა:
მტერი მუმლივით ეხვევა, მაგრამ
ჯერ ვერ გაახმო, თუმც შეაწუხა...
მმუმლი მუხასან მუშურს რომ ვამბობთ,
არ ვმღერთ უაზროდ და უადგილოდ:
არა, იმაში სიბრძნეა ხალხის,
გადმონაცემი საშვილიშვილოდ.

მუშები






შენი გამჩენის ჭირიმე, შენი,
რომ მაგრე გიჭრის ჭკუა-გონება!
ეგ შენი კარგი სიტყვა-პასუხი,
გულს რომ გვიმთელებს, სულს ეფონება!
წავიდეთ, აბა, რაღას გვიანობთ?

მეთაური

მართლა, აწ დროა წავიდეთ ყვალა!
ეს გზა სიმღერით გადავიაროთ!
აბა, წაგვიძეხ ისევ შენ, გელა!...

(თოხებს გაიდებენ მხარზე. გელა ქალს მიჰყავს წინ და სიმღერით მიდიან)

მუმლი მუხასაო
გარს ეხვეოდაო!
გარს ეხვეოდაო,
ვერას აკლებდაო!
მუმლი წყდებოდაო,
მუმლი ქრებოდაო,
ხომ არ ხმებოდაო,
ხედვე რჩებოდაო!
მუმლი მუხასაო,
გარს ეხვეოდაო!




მოქმედება მეოთხე


სურათი პირველი

სასახლის წინ

გამოსვლა პირველი

რევაზ და სასახლის კაცი

რევაზ

ჯერ გამობრძანდა მეფე, თუ არა?

კაცი

ვერა, ბატონო! არ შეიძლება!...
ნაბრძანები მაქვს, სხვა არ მივიღო.





რევაზ

ბატონიშვილის მოციქული ვარ
და როგორ მიშლი? რას ამბობ, ბრიყვო?!

კაცი

მაინც ვერ შეხვალთ, ჯერ მოიცადეთ!

გამოსვლა მეორე

იგინივე და თედო შემოიჭრება.

თედო

ბატონო! გეძებთ თავქუდმოხდილი....
სასახლეშიაც გახლდით, ვერ გნახეთ!
ლამის გავგიჟდი მე ცოდვის შვილი.

რევაზ

რა ამბავია?

თედო

რაღა რა არის?
ვარ კარგი მახარობელი!...

რევაზ

მოკვდა?

თედო

ავადაც არა ყოფილა,
იმას წაუწყმდეს შემქმნელ-მშობელი!

რევაზ

და ეგ არა სჯობს?

თედო

იჰ, როგორ თუ სჯობს?
ამდგარა ჩუმად და გაპარულა!

რევაზ




სად გაპარულა?

თედო

ღმერთმა ნუ იცის...

რევაზ

მერე მამიდა?...

თედო

მოტყუებულა!....
ახლა კი ტირის და თავში იცემს,
მაგრამ ტირილით რაღას გააწყობს?
დილას მდევრები გამოვუყენე...

რევაზ

ეტყობა, კარგად იცნობს ავადმყოფს!
შენ რაღას უცდი! წადი, მონახე!
უმისოდ ნუღარ დამენახვები,
თორემ ურმით გდევ!...

თედო



წავალ, ბატონო,
თუ ვერ ვიპოვნე, თან გადავყვები!

(მიდის)



გამოსვლა მესამე

რევაზ, ლევან (შემოდის)

ლევან

რას შვრები, რევაზ? ბატონიშვილი
მოულოდნელად მიელის პასუხს!

რევაზ

რომ არ შემიშვეს?!. დარბაისლები
შეუყვანია და გული უწუხს.
შეყრილან ერთად ნათუსალები
და მეფე იმათ ეთათბირება!..






ლევან

რა დროს ეგ არის! იმ დალოცვილმა
არ იცის ახლა რა გვეჭირვება?

რევაზ

კიდეც ეგ არის, რომ კარგად იცის,
გულსაც ეგ უტეხს და ეგ აღონებს;
სიფრთხილე ჰმართებს ამისთანან დროს
და პატარა-კახს რას დაუჯერებს?
მართლაც თათრებთან პირდაპირობა,
უნდა გამოვტყდეთ, საეჭველია!...

ლევან

მე ალისკანტი უფრო მაფიქრებს:
ლეკებთან ბრძოლა უფრო ძნელია!...

რევაზ

მეც მაგას ვამბობ... ამდენი ჯარი
ერთად ჯერ კახეთს არ მისდგომია.

ლევან

მეტი რა გზაა? უნდა გავბედოთ!...
ერთი წამალი მხოლოდ ომია!
ან გავიმარჯვებთ ან სულ გავწყდებით,
მოვიდეს, რაც რომ მოსასვლელია!..
თორემ ამდენი ტანჯვის ატანა,
სწორედ სიგლახე-სისულელეა!...
(ცოტა სიჩუმის შემდეგ ხელს დაადებს რევაზს)
რევაზ, მე ერთი სათხოვარი მაქვს,
ის უნდა გთხოვო და ამისრულე!
თუ გამაწბილო და დაივიწყო,
ღვთის და კაცის წინ იყო მოვალე!

რევაზ

რა?

ლევან

ალისკანტის ჯინი მიჭირებს,
იმან მომტაცა სწორედ ის ქალი....




და, თუ სანაცვლო არ გადვუხადე,
მე რაღად მინდა თავი ცოცხალი?
დავლურში მინდა გამოვითხოვო,
ან უნდა მოვჰკლა ან შევაკვდები!
თუ, ვინიცობაა, მე დამამარცხოს,
შენ მოერიდე, ნუღარ გაჰყვები!

რევაზ

რას ამბობ, ლევან? შენ ჩემ წინ მოგკლან
და ავიტანო ის მე გულგრილად?

ლევან

სწორედ!... ორგვარი გაწევს შენ ვალი,
რომ არ აჩქარდე და იყო ფრთხილად:
პირველი ის, რომ თავის გაწირვით
ვეღარას მარგებ, კარგად იცი, მკვდარს!...
და მეორეც ის, რომ შენ მაგიერ
ვინღა მოუვლის ჩვენ ცხენოსან ჯარს?
ერთსაც ამას გთხოვ, თუ ვინცობაა,
ის ქალი კიდევ სადმე გამოჩნდეს,
შენ უპატრონე ჩემ მაგიერად,
როგორც ღვიძლი და, გებრალებოდეს!

რევაზ

ნეტავ რას ამბობ? რა დროს ეგ არის?
ღმერთმა გაშოროს, ძმაო, სიკვდილი!



გამოსვლა მეოთხე



იგინივე და შიკრიკი შემოდის

შიკრიკი

გიცდიან!... გთხოვენ, მალე მობრძანდით!

რევაზ

ვინ გვიცდის?

შიკრიკი

ვინ და ბატონიშვილი!...






(მიდიან)

სურათი მეორე

დარბაზი

მეფე, დედოფალი, გივი, ბაადურ
და სხვანი

ბაადურ

საპყარი მოველ, ვერ გადავუდეგ
ბატონიშვილის მოციქულობას...
და თქვენის რისხვით, ჩემო ხელმწიფევ,
ნუ შეურაცხყოფთ შუამდგომლობას!

მეფე

ჩემო ბაადურ! რა უნდა გითხრა?
მაგის პასუხი ახლა ძნელია!...
სიჩქარით მჰონ და მარან არ ითქმის,
როდესაც საქმე საეჭველია.
უანგარიშოდ და უფიქრელად
საშიში არის ბედის მინდობა!
ვაი, თუ უფრო გავაზვიადოთ
ახალგაზრდების ჩვენ თავხედობა!

გივი

გვიანღა გახლავსთ ახლა სიფრთხილე!
ამდენ მუქარას და ამდენ სირცხვილს
არ გვირჩევნია, ღმერთი ვახსენოთ
და დავეთანხმოთ დღეს ბატონიშვილს?

მეფე

თქვენ, დედოფალო, რაღას გვიბრძანებთ?

დედოფალი

გივს ვეთანხმები, რადგან ფრთხილია
და, ძნელ საქმეში წინდახედული,
ყველაზე უფრო გამოცდილია.

მეფე

აქამდის სწორედ მაგრე მეგონა,




მაგრამ დღეს ეგეც კი შემცდარია:
ჯერ უმისოდაც წამხდარი საქმე
მაგან სულ უფრო არივ-დარია!
ვრეა ზედავდა, რომ ჯერ ირაკლი
ამდენ ჯარს ვერ მოგვიგერებდა?
რათ არ ურჩია? როგორც მის გამზრდელს,
მაგას ხომ სიტყვას დაუჯერებდა?

გივი

ჩემო ხელმწიფევ, ეგებ ის სჯობდეს,
ბატონიშვლი რასაც აპირებს!

მეფე

როგორ თუ სჯობდეს?! შენი პასუხი
ვერ გამიგია, სწორედ მაკვირვებს:
ავად თუ კარგად, დღემდის ვუძლებდით
შინ შემოსეულ მტრების მონებას,
და დღეიდან კი განრისხებულნი
გამოგვაცლიან ყოველ ქონებას.
ვრე გაიგონე, რა შემოთვალეს?...
როგორი სიტყვა და რა მუქარა?
დღეიდან მაგათ დასამშვიდებლად,
ხარკი რომ მივცეთ, ის აღარ კმარა...
უღელზე კიდევ უღელს დაგვადგმენ,
აუტანელი გახდება ტვირთი!...
თუ გავუძალდით, სრულად წაგვლეკავს
მაგათი ღელვა, მაგათი ზვირთი.

დედოფალი

ჩემო ხელმწიფევ, არც მაგრე ვარგა
გულის გატეხა და შეშინება!

ბაადურ

ბარემ სულ გავწყდეთ, ის გვირჩევნია!...

გივი

ჩვენ გავცემთ პასუხს, გვიბოძეთ ნება!..
საშვილიშვილოდ რომ ამოვარდეთ,
აგრე ღმერთს როგორ დავავიწყდებით?
ცთქვამთ: მცდა ბედის მონახევრეა!ნ
ან გავიმარჯვებთ, ან სულ გავწყდებით!






მეფე

კერძოდ თუ მკითხავთ, მეც თანახმა ვარ,
როგორც მეფეს კი დ არ მაქვს უფლება:
ჩემ ხელში არის მთელი სამეფო, -
ბედის გამოცდა არ შეიძლება!...
როგორ გავწირო მთელი ქვეყანა,
ღმერთთან და კაცთან დავრჩე მოვალე?!.
ეს დრო და ჟამი ცვალებადია!...
დღეს ვინ რა იცის, რას გვეტყვის მხვალენ.
თუ ყმაწვილობით ბატონიშვილმა
მოულოდნელად ცეცხლში ჩაგვყარა,
რომ გაასწოროს აწ ის შეცდომა,
მოვალე არის ჩვენი ჭაღარა.

დედოფალი

რას იტყვი, გივო, ხომ გაიოგონე
ბატონი მეფის ბრძნული ბრძანება?

გივი

თანახმა არ ვარ, ჩემო ხელმწიფე,
და პასუხს ვკადრებ, თუ მომცა ნება...

მეფე

სთქვი და მოვისმენთ!

გივი

გმადლობთ, ბატონო!
ღმერთმა გიკურთხოსთ დიდსულოვნება!
ყველა ვხედავდით, რაც ჩვენს ქვეყანას
მოადგა მტრისგან ტანჯვა და ვნება...
ყოველ სოფელში, ყოველ ციხეში
ჩამდგარი იყო იმათი ჯარი;
აღრა რჩებოდათ შეუბღალავად
არა სიწმინდე, ხატი და ჯვარი.
სიამტკბილობა და მოვმინება
ჩვენი იმათთთან არ გადიოდა,
ქვეყნის ორგულებს პატივსა სცემდენ
და ერთგუდლს ყველას ცრემლი სდიოდა;
ამით უნდოდათ, რომ საქართველო
ზნეობით სრულად დაცემულიყო




და საუკუნოდ, მონების ჯაჭვით,
მომხიბლველ მტერთან გადაბმულიყო!..
დღეს და ხვალობით ცოტ-ცოტად სენი
გაუჯდა მხარეს რბილში და ძვალში!
რომ ცოტა ხანი კიდევ დასცლოდა,
სიკვდილს უქადდა მას მომავალში.
მაგრამ გამოჩნდა მკურნალად გმირი,
რომ ზნეობითი შეევსო ნაკლი
და უწინამძღვარა...

დედოფალი

(სიტყვას აწყვეტინებს) ეს გმირი იყო
პატარა-კახი! ჩემი ირაკლი?

გივი

დიახ, ირაკლი! ანდამატივით
გარს შემოისხა ყვაწვილკაცობა
და მათ უჩვენა სამაგალითოდ
პირადი ღვაწლი და მამაცობა:
დაჰყო ცალ-ცალკე გუნდებად ჯარი,
ყველა კი მასვე ეთანხმებოდა
და მტერს, თუ სადმე შეიგულებდა,
მოულოდნელად თავს ესხმებოდა.
ციხე-კოშკებში ჩაემწყვდა მტერი,
გარეთ გამოსვლას ვეღარ ჰბედავდა....

მეფე (სიტყვას აწყვეტინებს)

ყმაწვილკაცობაც წაქეზებული
მწარე მომავალს ვეღარ ჰხედავდა!
დააგდო მტერმა სიმაგრეები
და აქ მოგვადგა შეერთებულად,
რომ სრულის ძალით, ბარემ ერთთავად,
საშვილიშვილოდ გაგვსრისონ სრულად!

გივი

ეგ მართალია! მაგას ჰფიქრობენ
და ალისკანტიც იმათვე ჰშველის,
მაგრამ არ სძინავს არც პატარა-კახს!...
მომსვლელს, იცოდეს, დამხვედრიც ელის!...

ბაადურ




ჩემო ხელმწიფევ, იყო დრო, როცა
დიდსულოვნებით მეც მიგდებდით ყურს:
დღეს სნეულ-საპყარს რაღა მეკითხვის?
მაგრამ არ იშლის გული სამსახურს!...
მეც უნდა გკადროთ უგნური სიტყვა,
რომ არ ჩავიკლა გულში უთქმელად;
ამ დროში ყველა არ გამოდგება,
რაც სასარგებლო ყოფილა ძველად.
ცვალებადია წუთის სამყარო...
რაც კი არსებობს, ყველა იცვლება!
წარსული არ ჰგავს აწმყოს, მომავალს,
სხვადასხვა არის მოთხოვნილება.
ჩვენი დროება სულ სხვა დრო იყო,
ახლა კი სულ სხვა დრო და ჟამია!
მადლობა უფალს, ავად თუ კარგად,
ჩვენ ჩვენი პური მოგვიჭამია!
ეს დრო მივანდოთ ახალთაობას,
იმის რიგია იმან განაგოს!
წაახდენს რამეს თუ გააკეთებს,
ღვთის და კაცის წინ პასუხიც აგოს...
წინდახედული პატარა-კახი
არას ჩაიდენს სასინანუულოს!
არ იკისრებდა პირდაპირობას,
თუ არ ხედავდეს სასურველ ბოლოს.

მეფე (დედოფალს)

თქვენ რაღას ბრძანებთ?

დედოფალი

თქვენს დიდ გონებას
რაღას შემატებს სიტყვა და რჩევა,
მაგრამ სიბრძნესაც კი ეჭირვება
ზეცის თანხმობა და ღვთის კურთხევა.
თვით მამაჩემი, მეფე ვახტანგი,
ამას მაგალითს გვიჩვენებს ნათლად:
სიმხნით და სიბრძნით თანასწორ განთქმულმა
თავი შესწირა მის სამშობლოს მტლად.
მისი სულისდგმა, მისი გულისთქმა
ქვეყნისთვის ჰქონდა მას შეწირული...
ყოველი მისი ბიჯის გადაჟგმა
თვით სიბრძნე იყო, წინდახედული!..
მაგრამ შავ ბედის უკუღმართობა
მას ხელს უშლიდა ყველგან, უეცრად,




და მის ყოველი მეფური ღვაწლი,
ბოლოს რჩებოდა მტვრადა და ნაცრად.
და უცხო მხარეს, იმ ნათლით მოსილს,
სიკვდილის წინეთ ეს წარმოეთქვა:
"აქვე დამმარხეთ და საქართველო
გულზე მედება, ვით სამარის ქვა!
ზედ ეწერება: "სადაც ვეღარ სჭრის
სიფრთხილე და შორსგამჭვრეტელობა,
იქ სჯობნებია გამბედაობა
და ღვთის ნანდობი საეჭველობა"...
დღეს ამ დღეშია სწორედ სამეფო!..

მეფე

თქვენც მაგას ბრძანებთ?

დედოფალი

დიახ, ბატონო!

მეფე

მაშ გაგიწირავს, რაღა, ქვეყანა?
მაგრამ მსურს ერთიც რამ მოგაგონო
ჩვენ ქვეყანასთან ხომ უნდა იქნეს
პატარა-კახიც თან განწირული
და, როგორც დედას ერთა შვილისას,
რას გეუბნება, რას გირჩევს გული?

დედოფალი

როგორც ქართველ ქალს. ჩემი ირაკლი
ქვეყნის სამსხვერპლად გამომიზრდია
და სხვა დედებთან მეც ერთად ჩემი
მოვალეობა გადამიხდია!
გადახდეს მასაც გადასახადი,
ქვეყნის სამსხვერპლო სესხი და ვალი!..
და ჩვენც ღმერთს ვთხოვოთ! აუმჯობესოს
მისი ვარსკვლავი და მომავალი.

მ ე ფ ე (დადის ფიქრის შემდეგ)

მაშ კარგი! ახლა მეც გეთანხმები!
უკუმიგდია ჩემი სურვილი!..






ნება გაქვს, გივო, ახლავ წახვიდე
და შემომგვარო თავხედი შვილი.


გამოსვლა მეორე

ი გ ი ნ ი ვ ე და პ ა ტ ა რ ა-კ ა ხ ი ა მ ა ლ ი თ

მეფე

დარბაისლების მოციქულობამ
და დედაშენის სურვილმა გასჭრა!..
მაგრამ ხომ ჰხედავ, რომ სნეულობამ
ასე უეცრად გულს ისარი მკრა?
არ შემიძლია ჩვეულებრივად
რაზმის დაწყობა... ომში ტრიალი...
და მოახერხებ შენ, რომ იკისრო
წინდახედულად დღეს ჩვენი ვალი?

კახი
ვეცდები თქვენის ხელმძღვანელობით.

მეფე

კეთილი! მაგრამ რისი იმედით?
იმათი ჯარი უთვალავია!

კახი

არა გვიჭირს რა, ჩვენც მზადა ვართ ღვთით...
მართალი არის, იმათი ჯარი
ჩვენსაზე ცხადად უფრო ბევრია,
მაგრამ გავუძლებთ მათ ვაჟკაცობას!..
რიცსვით მგტობა არაფერია!..

გივი

იმათზე უფრო მე ალისკანტი
მეჩოთირება და ის მაფიქრებს:
სამი ათასი ლეკით მოსულა
და მისასვლელზე მტერს ზურგს უმაგრებს.
ბადურ
დალახვროს ღმერთმა! რა მედროვეა!
რომ ვეღარ გაძღა ის ჩვენი სისხლით?!.







ნეტავ შემეძლოს, ახლაც დავლურში
რომ გამოვიხმო, თქვენის სიცოცხლით!
ჩემ დროში მაგას ბევრი სხვა სჯობდა,
მაგრამ სუყველას დედა ვუტირე! .

კახი

ნუ გეშინია... იმას ამ დროშიც
გამოუჩნდება მოპირდაპირე! .

მეფე

თუში ბევრი გვყავს?!

კახი

სამასი კაცი!

მეფე

ფშავ-ხევსურები?

კახი

ცხრაასიოდე!

მეფე

სარდლად მიეცი მათ ჭავჭავაძე!..
ლეკებს ეომონ მხოლოდ, იცოდე!

კახი

ჩვენც ეგ დავსკვენით...

მეფე

მემარჯვნე სარდლად
ვინა გყავს, შვილო. გამორჩეული?

კახი

ქვაბულიძეა, ლევან...

მეფე






მემარცხნედ?





კახი

მემარცხნედ რევაზ ბებურიშვილი.

მეფე

მიმშველი ჯარისა

კახი

ჯანდიერია!

მეფე

მოწინავესი?

კახი

მე ვარ, ბატონო!

მეფე

შენა ხარ? ეგ კი უხერხულია!
არ შემიძლია, რომ მოგიწონო!
შენ უნდა დარჩე მთავარსარდალთან,
რომ ყოველის მხრით გეჭიროს თვალი!
სარდალს არ ჰფერობს მოწინაობა,
როდესაც სულ სხვა იწოდებს ვალი. .

კახი

თქვენი ნებაა!
მეფე

მაშ კარგი, შვილო!
ახლა კი დროა გზა დაგილოცო! .
ეს მინდა, გულზე რომ გადაგკიდო...
ჯერ კი მუხლმოყრით უნდა აკოცო
ამ ძელჭეშმარიტს და ამ სასწაულს!
ეს იყოს, შვილო, შენი მფარველი!
ახლა კი ადექ, მომიახლოვდი,




გადაგეხვევი, მომხვიე ხელი! (ჰკოცნის)
მშვიდობით, შვილო! მაღალმა ღმერთმა
გიწინამძღვროს და მოგმადლოს ძლევა!
ახლა დედასთან მიდი... იახელ
და გამოსთხოვე ლოცვა-კურთხევა! (ცრამლები ერევა)






დედოფალი

დედაშვილობის გამჩენმა ღმერთმა
გაკურთხოს, შვილო, გზა წარგიმართოს! (ჰკოცნის)
გიოო, გაბარებ უკანასკნელად
და ნუ გაუშვებ საომრად მარტოს!

(ეთხოვებიან. ირაკლი გადის ამალით. გივი გაჰყვება სიჩუმეა: მეფე აღელვე-
ბულია და ორივე ხელები გულზე აქვს მიდებული. დედოფალი ცრემლებს იწ-
მენდს: ქალები ჩუმად ქვითინებენ).

ბაადურ

როგორ ბრძანდები, ჩემო ხელმწიფევ?
გულის ფრიალმა გიკლოთ თუ არა?

მეფე

ლამის მამიდნოს, ჩემო ბაადურ!
ახლა კი ცოტა გადამიარა. (სიჩუმე)
(დედოფალს) მტერი მიიღებს პასუხს თუ არა,
უეჭველია, ბრძოლაც ასტყდება
და დედა-წულის აქ დატოვება
საშიში არის... არ ევარგება! ..
ჩვენც, დედოფალო, უნდა წავიდეთ.
აქ აღარავის მოგვასვენებენ.
სუყოველიფერ აქაურ ამბავს
იქ შიკრიკები მოგვახსენებენ

დედოფალი

ჩემო ხელმწიფევ, მე სუყოველთვის
ვყოფილვარ თქვენი სურვილის მონა,
მაგრამ დღეს უნდა სიტყვა შეგკადრო
და შემისრულეთ ეს ერთი თხოვნა:
მინდა, რომ შვილის მახლობლად დავრჩე...
მის მოქმედებას თვალით ვუყურო




და თანდასწრებით, ან მწუხარების,
ან სიხარულის ცრემლები ვღვარო!

ელენე

დიდო ხელმწიფევ, ჩვენც გადავწყვიტეთ,
რომ აქვე დავრჩეთ ყველა მახლობლად,
ჩვენის ქმრების და ჩვენის შვილების
სანუგეშოდ და გასამხნევებლად.

ბაადურ

ბატონო მეფევ! მეც მინდა დავრჩე,
ამათი ხვედრი გავიზიარო:
რომ ფეხალაგობ, შემომსევ მტერზე,
ეს ძველი ხმალი კიდევ ვიხმარო! (სიჩუმეა)



დედოფალი

პასუხს მოველით და რას გვიბრძანებ?

მეფე

რაღა უნდა ვთქვა? (აღელვებით) მეც თქვენთანა ვარ
(დედოფალს) ერთად სიცოცხლე, ერთად სიკვდილი
ჩემის გვირგვინის გვირგვინო, თამარ!..
ფარდა დაეშვება

მოქმედება მეხუთე

სცენა: მაღლობი ადგილი

გამოსვლა პირველი

მ ე ფ ე, დ ე დ ო ფ ა ლ ი, ბ ა ა დ უ რ, ე ლ ე ნ ე და ა მ ა ლ ა

მ ე ფ ე (დურბინდით გადაჰყურებს)

საკვირველია, ამ სიშორიდან
ისე სჩანს ყველა, თითქოს სარკეში:
ალაზნის პირად დამდგარა ჯარი,
მხოლოდ ლეკები ჩამსხდარან ტყეში.

დედოფალი

ომი დაიწყო?






მეფე

დიდი ხანია...
შემოკრული ჰყავს მტერი ქართველ ჯარს
და იერიშით პატარა გუნდი
ტყისკენ აწვება ლეკების საფარს ..





მაგრამ ეს მცირეც შუა გაიყო!..
ნეტავ რას ნიშნავს, ვერ შემიტყვია?!
თუშის ჯარსა ჰგავს, ჩამოშორდა სხვებს
და მარჯვნით განზე გადაუხვია!

ბაადურ
ეგ ნოშრევანის ხერხი იქნება:
გამოსძებნიდა სადმე სუსტ მხარეს
და, ორთა შუა თუ მოიმწყვდია,
მტერს დააყენებს სიცხე-სიმწარეს!

დედოფალი

ღმერთო, მოგვხედე წყალობის თვალით!

ქალები

ნუ მოგვაკლებ დღეს შენს მოწყალებას!

ბაადურ

ამინ!.. უფალო! გადაგვარჩინე
მათ მწარე უღელს და ამ წვალებას!

მეფე

დაიძრა ლეკი... მინდვრად გამოდის!..
მიკვირს, საფარში რომ ვეღარ დგება?!

ბაადურ

არ მოგახსენეთ?! უთუოდ სხვა მხრით
თუში მოექცა და ის აწვება
გაიქცენ?

მეფე






არა, წინ არ უშვებენ,
ყოველი კუთხით შეუკრეს გზები.

დედოფალი

ოჰ, ღმერთო, შენს მადლს! ღმერთო, მოგვხედე!

მეფე

როგორ მისცვივდენ ფშავ-ხევსურები!





ბაადურ

ჰიი, თქვენს გამჩენს კი ვენაცვალე
და თქვენს მარჯვენას, თუშ-ფშავ-ხევსურო!

მეფე

ლეკის საფრიდან გამოდის ჯარი,
თუში ყოფილა, თუშმაც მოასწრო!
ჰა, ჩაერიენ .. გუნდი გუნდს ებრძვის. .
გაერთდენ! ომი ხელდახელია!
ორივე მხარე საოცრად იბრძვის,
ჯერ გამარჯვება საეჭველია.
აგერ ვიღაცა ლეკის რაზმიდან
გამოდის... ცხენი გამოახტუნა...

ბაადურ

დავლურში იწვევს უთუოდ ჩვენსას.
მაგრამ თუ ერთი ბედმა უმტყუნა...

მეფე

გაჰყვა ვიღაცა... მაგრამ, ჰო! ჰო! ჰო!
მისვლის უმალვე ძირს ჩამოვარდა.
მეორე გადის . ესეც დამარცხდა!
რა ვქნა? ჩვენებს დღეს რა დ|ემართა"

ბაადურ

ვაი თუ თვითონ ალისკანტია?
ბევრს გააფუჭებს შეჩვენებული!..




მოდი და ახლა, ამის გამგონეს,
ნუ მოგიკვდება, ბაადურ, გული!
(თავს იქნევს)

მეფე

ორი გავიდა ერთად. პირველმა
მოატრიალა უკანვე ცხენი
ძირს ჩამოვარდა... მეორემ მოჰკლა!.
ეჰე! ჩვენსასვე ჰკლავს ისევ ჩვენი?

ბაადურ

მტერი იქნება! ალბათ ვერ ჰხედავთ...





მეფე

კიდევ აპირებს ვიღაც გამოსვლას
და არ უშვებენ, გარს ეხვევიან..

ბაადურ

შეჩვენებულმა ეგეც არ მოჰკლას!

მეფე

ვერ შეიკავეს... გამოდის... ღმერთო!
ამას რას ვხედავ?.. ვგონებ, ირაკლი!.

დედოფალი

ირაკლი?!

მეფე

დიახ, ირაკლის მოჰგავს!

ბაადურ

ღმერთო, შენ მიეც ძლევა და მადლი!

მეფე
მოჰკლეს!





დედოფალი (იკივლებს)

ირაკლი?!.

მეფე

მოპირდაპირე, -
ნუღარა სწუხარ აწ, დედოფალო!

დედოფალი

სჩანს, ბედი ისევ ჩვენსკენ ყოფილა.
დიდება შენდა, ღმერთო-უფალო!..

ბ ა ა დ უ რ (აღტაცაბით)

არ გაჰყვებოდა პატარა-კახი,
თუ არ ჰქონოდა გული საგულეს.





მეფე

გატყდენ ლეკები! აღარ იბრძვიან...
ახლა კი სწორედ ჩვენებმა სძლიეს!
ლეკებთან ერთად სხვებიც შეჩერდენ,
პირი იბრუნა, გაიქცა მტერი!
ჰა! დაედევნა ცხენოსანთ ჯარი,
რა საოცარი ავარდა მტვერი!..
თვალით აღარა იხედება რა!..
მაგრამ ცხადია, რომ დაგვრჩა ძლევა! ..

ქალები

წმინდა გიორგი ალავერდისა,
მოგვმადლე შენი ლოცვა-კურთხევა!..


გამოსვლა მეორე

ი გ ი ნ ი ვ ე და შ ი კ რ ი კ ი შემოდის

შიკრიკი

ბატონო მეფევ! ნუ მოგიშალოს
ღმერთმა დიდება და გამარჯვება!
დამარცხდა მტერი .. გაიქცა კიდეც




და შიშით უკან ვერ იხედება! ..
თუ ლეკებს არა, ჩვენ აქამდისაც
დავამარცხებდით ყოველგან თათარს.
მაგრამ ლეკებმა ნამეტანი ჰქნეს:
სამაგალითოდ უმაგრებდენ მხარს!
საოცრად ჰბრძოდენ, სანამ ალისკანტ
არ მოჰკლეს, მათი ბელადი-ლომი;
მაშინ კი სწორედ შეშინდა ლეკი.
ზარი დაეცათ და შესწყდა ომი

მეფე

საპირდაპიროდ რომ გამოვიდა,
ის ალისკანტი ხომ არ ყოფილა?





შიკრიკი

სწორედ ის გახლდათ, ჩემო ხელმწიფევ,
და ჩვენის მხრითაც ბევრი იმსხვერპლა,
ვინც კი გავიდა, ზედიზედ მოჰკლა!
გაძნელდა მისი პირდაპირობა!..
ბოლოს გავიდა ლევანიც, მაგრამ
აღარ დასცალდა მისი გმირობა:
თან გაჰყვა ლევანს ბებურიშვილი,
რომ გასაჭირში მოხმარებოდა,
მაგრამ, როდესაც ლევან ბელადის
შუა გაპობას ეპირებოღა,
გავარდა თოფი იმ დროს რევაზის
და უცაბედად ლევან დაიჭრა.

ელენე

უი! ჩემს თვალებს!
(გულს ეყრება. ქალები მისცვივდებიან).

დედოფალი

მხოლოდ დაჭრილა ..



შიკრიკი

ნუ გეშინიათ, არა უჭირს რა!..
შეშინებულმა ლეკმა რომ ნახა




მოულოდნელად სხვისგან დაჭრილი,
გული მოეცა და იქვე მოკლა
ხმალდახმალ რევაზ ბებურიშვილი...

მეფე

მერე გავიდა ბატონიშვილი?..
შიკრიკი
ბევრი უშალეს, არ დაიშალა...
მასაც მოასწრო წყეულმა თოფი
და მოსულს უმალ გულზე ახალა.

დ ე დ ო ფ ა ლ ი (იკივლებს)

ირაკლი დასჭრეს?..





შიკრიკი
არა, ბატონო!
მის ძელჭეშმარიტს მოხვდა ის ტყვია,
ხატი გაჭეჭყა და ბატონიშვილს
არც კი უგრძვნია, არ შეუტყვია.
მიაგდო ცხენი ხმალდახმალ მტერზე,
შუა გაჰკვეთა ერთის შემოკვრით
და მაშინ მტერმაც ომი შესწყვიტა
ყოველის კუთხით და ყოველის მხრით.

ბაადურ

გაიქცენ?

შიკრიკი

დიახ, და ჩვენი ჯარიც
უკან მოექცა, აღარ ასვენებს.



დედოფალი

გივი საღ არის?

შიკრიკი

ბატონიშვილთან!
ორივე ერთად წინ უძღვის ჩვენებს







გამოსვლა მესამე

ი გ ი ნ ი ვ ე და მ ე ო რ ე შ ი კ რ ი კ ი შემოიჭრა

მეორე

ბატონო მეფევ!

მეფე
შიკრიკი

რა ამბავია?

მეორე შიკრიკი

ცუდი ამბავი! დამარცხდა ჯარი!

მეფე

კი, მაგრამ ვისი?






მეორე შიკრიკი

ჩვენი, ბატონო!
გამარჯვებული დარჩა თათარი!

მეფე

თათარი?! (1-ლ შიკრიკს) აკი ჩვენ გავიმარჯვეთ?

პირველი შიკრიკი

მე რომ იქ გახლდით, მტერი გაიქცა!

მეორე შიკრიკი

გადატრიალდა ხელახლა ბედი
და რისხვით თავზე დაგვატყდა ზეცა:
ალაზნის პირად, ერთ ხეობაში,
მტერი ყოფილა ჩასაფრებული,
ჩვენ არ ვიცოდით... იქ შეგვიტყუეს
და ასტყდა ბრძოლა გამწარებული.




დიდძალი ჯარი ამოგვიწყვიტეს,
გივი მოგვიკლეს და ჯანდიერი.
ბატონიშვილი დარჩა შუაში
და გარს ეხვევა ურიცხვი მტერი...

მეფე

ვაიმე, შვილო!

დედოფალი

უი შენს დედას!

ქალები

ვაი და უი! ამ დღის მოსწრებას!

ბ ა ა დ უ რ (მსახურებს)

წამიღეთ ჩქარა, იქ მიმიტანეთ,
რომ მივეგებო უბედურებას! .

დედოფალი

მეც წამიყვანეთ! ჩემ ირაკლისთან,
რომ მისი ბედი გავიზიარო!





მეფე

მე კი ვიღასთვის და რაღათ დავრჩე?
წავალ, რომ მათთან სისხლი დავღვარო!

ელენე

ჩვენ რაღას ვუცდით?

ქალები

წავიდეთ ყველა
ჩვენ ძმებთან, ქმრებთან და ჩვენ შვილებთან!

ელენე
და მათთან ერთად პირნათლად წარვდგეთ
შეურცხვენელად იმ ჩვენ ძველებთან!





(ლეჩაქებს მოიხდიან და მიდიან)


გამოსვლა მეოთხე

იგინივე და პატარა კახი

ყველა

ამას რას ვხედავთ?

კახი

გამარჯვებული
თვითონ მოვდივარ მე მახარობლად!
ისე გავწყვიტეთ მთელი ლაშქარი,
რომ აღარ დარჩა არც ერთი მთხრობლად.

დედოფალი

რას ამბობ, შვილო?

კახი

ძლევას გილოცავთ!

მეფე

მაშ ეს შიკრიკი?






კახი

მე გაახელით
მაშინ, როდესაც იმედმიხდილი
სიკვდილს ვფიქრობდი ჩემივე ხელით:
მოულოდნელად შემოგვკრა მტერმა,
გზა აღარ გვქონდა ჩვენ წასასვლელი,
ვეღარ ვითვლიდით მკვდრებს და დაჭრილებს,
ისე აივსო იქ ტყე და ველი!..
მაგრამ მოგვესმა შორით გუგუნი,
ხმა "ჰკა მაგასა" და ზედ კიჟინა;
მოზღვავდა უცბად სულ გლეხკაცობა,
მტერს მიესია და დაუშინა!
შეიქნა ქვების ზუზუნ-ზუზუნი,
თოხის და კეტის გაჩნდა ტრიალი:





ამ უცნაურმა სანახაობამ
მტერს წაუხდინა გული და თვალი:
დაჰყარეს შიშით მათი ფარ-ხმალი,
მხოლოდ სიცოცხლეს გვევედრებოდენ
და, გასაქცევი გზა რომ არ ჰქონდათ,
ალაზანშიაც კი ვარდებოდენ!
გადაწყდა ომი! მტერი მოისრა,
ნუ მოგეშალოსთ შვება და ლხენა!

მ ე ფ ე (აღტაცებით)

აკურთხოს ღმერთმა შენი გმირობა
და სასიკეთოდ გიძღოდეს ზენა! (ეხვევა)

დედოფალი

აქ მოდი, შვილო, ჩამეკარ გულში!
შენ გენაცვალოს ეს ძუძუები!
შენგან გამოხსნილ ჩვენ სამშობლოსთან
მეც ერთად, შვილო, დღეს ვიბადები! (ეხვევა)



ბაადურ

გვიბოძეთ ხელი, რომ გეამბოროთ
და სიხარულის ცრემლი დავღვაროთ!





კახი

მაგრამ სიხარულს ნაღველიც თან სდევს,
საუბედუროდ და სამწუხაროდ!
ნათლის გვირგვინიც უფერულია,
თუ გარეშემო აღარ აქვს სხივი!
რაღაა ჩვენი დღეს გამარჯვება,
როცა აღარ გვყავს მოხუცი გივი?
არ დაუგდია მას ბრძოლის ველი,
თუმც სასიკვდილო გულს აჯდა ტყვია:
და, გაქცეული რომ ნახა მტერი,
უკანასკნელად გადამეხვია!..
მითხრა: "მშვიდობით, ჩემო გაზრდილო,
გახსოვდეს ღმერთი და საქართველო".
ეს სთქვა და მეტი აღარ დასცალდა,
წითლად შეღება მან მწვანე მდელო.





მეფე

ღმერთმა აცხონოს!..

დედოფალი

აცხონოს ღმერთმა!
ჩვენის ქვეყნისთვის უძგერდა გული.

ბაადურ

და ღირსეული ღირსად მომკვდარა
სამაგალითო მამულისშვილი! ..

კახი

ბედმა ეს ტანჯვა რომ არ მაკმარა?!
გამიორკეცა გულისტკივილი:
ლევანი, ჩემი მარჯვენა ხელი,
მეტად საეჭვოდ არის დაჭრილი!..
ნაბრძანები მაქვს, აქ მოიყვანონ...
რომ მოვუაროთ, ჩვენი ვალია! . (მოჰყავთ)
ა, კიდეც მოჰყავთ! ხომ ცოცხალია?

მსახურები

თქვენს სასახლესთან სული დალია!





ელენე

უი, მიშველეთ! (ქალები მისცვივდებიან)

ქალები

სსსუ! დაგავიწყდა,
სადა ხარ, ქალო? ვის ეკადრება?


კახი

ვაიმე, ძმაო!.. შენი დაკარგვით
გამიორკეცდა დღეს მწუხარება!..


მსახურები






ბატონო, ვიღაც უცხო ყმაწვილი
ვნახეთ დაჭრილი, ტყის პირად ეგდო
და შეგვეხვეწა: "ნუ დამაშორებთ,
ლევანთან ერთად მეც წამიღეთო".

მეფე

ვინ ყმაწვილია?

კახი

ერთი ვიღაცა,
უცხო ჩვენ ჯარში გამოერია:
იმის მშვენიერ, ბავშვურ სახეზე
ჯერ არც ულვაში და არც წვერია:
ლევანს დასდევდა, არ შორდებოდა,
ნაცნობს ვერავის ვერ მივამგვანეთ!..

მეფე

ვინც უნდა იყოს, ჩვენი ყოფილა!..
მიდით და ახლავ შემოიყვანეთ...





გამოსვლა მეხუთე
ი გ ი ნ ი ვ ე და შემოაქვთ დ ა ჭ რ ი ლ ი
დაჭრილი

სად არის ლევან? აბა მიჩვენეთ!
ეს არის, აგერ რომ ასვენია?
რისთვის მიშორებ, შენ გენაცვალე?
რომ მიმატოვე, არა გრცხვენია?!.
"ერთად სიცოცხლე, ერთად სიკვდილი",
ასე არ იყო ჩვენი პირობა?
და შენ კი გინდა სიტყვა გასტეხო?
ამას იფერებს შენი გმირობა?
აჰა, გიბრუნებ შენსვე საწინდარს,
(იხსნის გულს, აიგლეჯს რაღასაც და გულზე ადებს)
თვით ღმერთი იყო ჩვენი თავმდები!..
შენ კი აქავე მიშორიებდი,
მაგრამ მე იქაც არ მოგშორდები!..
წავიდეთ ერთად... (ჩაეკვრება და კვდება)

მსახური






ქალი ყოფილა!
ყველა
ქალი ყოფილა?!!

მეფე

ვინ არის, ნეტავ?

გამოსვლა მეექვსე

ი გ ი ნ ი ვ ე და მ ო ხ უ ც ი შემოდის მედიდურად

მოხუცი

ვიცი, ვინც არის, ჩემო ხელმწიფევ!
უსინათლო ვარ და მაინც ვხედავ!..
მაგრამ მაგისთვის ჯერ არ მცალია...
ბატონო მეფევ, ძლევამოსილო,
ადიდოს ღმერთმა შენი მეფობა!
და შენც გმირთგმირო, ბატონიშვილო,
ამიერიდან საშვილიშვილოდ
კურთხეულ იყოს შენი სახელი,
რომ შენთან ერთად იდიდებოდეს
შენი მშობელი, შენი გამზრდელი!..





დღემდის ტანჯული ჩვენი ქვეყანა
შენით სულს ითქვამს აწ თავისუფლად,
და შენც, უფალო, ამდენი ტანჯვა
სამარადისოდ იკმარე მსხვერპლად!..
ახლა კი, შვილო, შენთან მოვდივარ!..
აბა, მიჩვენეთ, მივიდე, ვნახო,
რომ ხმალაძიანთ უკანასკნელს მსხვერპლს
უკანასკნელად ხელი შევახო. (დაუჩოქებს)
აქა ხარ, შვილო? ეს ვინღა არის?
შენი ლევანიც აქა გყოლია?
მადლობა უფალს, რომ მაგის ჯავრი
სამარეში თან არ ჩაგყოლია!
ერთად წასულხართ... აქ არ გეღირსათ
ბედნიერება, შვება და ლხინი,
მაგრამ იმ სოფელს, სამაგიეროდ,
დაგედგასთ თავზე ნათლის გვირგვინი!
(მოეხვევა. ზარების რეკა მოისმის)





მეფე

ჩუ!

დედოფალი

ნიკოლოზი ალავერდელი
პარაკლისს იხდის, სჩანს, სამადლობელს!..
ჩვენც ღმერთს მადლობით ავუპყრათ ხელი,
რომ თაყვანი ვცეთ მის დიდ განგებას
და მოვიყაროთ მუხლები მის წინ. (იჩოქებს)

მეფე

"აღდეგინ ღმერთი და განიბნინენ
ყოველნი მტერნი იმისნი!"

ყველა
ამინ!
(ისმის რეკა ფარდა ნელ-ნელა ეშვება)
1890 წ.



აკაკი წერეთელი - Akaki Tsereteli

ნათელა (ძველებური ამბავი)

(natela-dzveleburi ambavi)


შესავალი

ამაღლდით, გრძნობავ, გონებავ!..
ასცილდით მზე და მთვარესა!..
შეუკავშირდით ვარსკვლავებს,
მოციმციმ-მოელვარესა!

შეიტყვეთ საიდუმლობა
ზეციურ ტკბილი ხმებისა
და შეისწავლეთ კანონი
იმათი შეთანხმებისა!

მე მაშინ მხოლოდ გავბედავ,
ხელი შევახო ჩანგურსა
და მწარე ზარი ამ ქვეყნის
შევრთო იმ ქვეყნის ზევსურსა,

რომ მეც გალობით, გედივით,
დავაგდო ქვეყნის საზღვარი,
ჩავდნე ჩემსავე ჰანგებში
და გავქრე, როგორც ლამპარი…

დიახ, მსურს დავდნე და გავქრე,
რომ მას მოვფინო ნათელი!…
ნათელა არის იმისი,
ვისაც მე ვამბობ, სახელი.

ნაწილი პირველი

თავი I


ერთხელ თურმე მზე და მთვარეს
მოუვიდათ ჩხუბი დიდი:
გაშორდენ და შემაერთი
ჩაინგრიეს გზა და ხიდი.

შუა ჩადგა გველეშაპი,
დრო იხელთა, ჩაეპარა…
აღარც მზე სჩანს, აღარც მთვარე…
ორივ ერთად მიეფარა.

დადგა ბნელი საზარელი
დრო, მხეცების სანავარდი!…
მზის სხივების ვეღარ მჭვრეტი,
გახმა ია, დასჭკნა ვარდი!…

სწორედ ამ დროს, სიბნელის დროს,
მოევლინა ქართველს ჭირი!…
აღარც ძმობა, აღარც ყმობა,
აღარც სიტყვა, აღარც პირი!..

ერთი ძუძუთ გამოზრდილი,
ერთი დედის ორი შვილი,
ერთს ჭირსა და ერთსვე ლხინში
შეთანხმებულ-გამოცდილი,

ამერი და იმერეთი
აირია, აიშალა!…
და ორივეს ჩამოაკლდა
სიმტკიცე და ძველი ძალა.

ეს უნდოდათ მონგოლებსაც!
გაიხარეს გულით დიდად,
შუა ჩადგენ და ძმებ შუა
შური გასდვეს გზა და ხიდად.

გაეგონათ, ქართველები
პირდაპირად ვერვინ სძლია,
და იმათი დამჩაგვრელი
მხოლოდ სულის სიმდაბლეა!…

გზას დაადგენ ცბიერების,
ხალხსა ჰრყვნიდენ მრავალგვარად,
სიცრუე და ორპირობა
ხელთ ეჭირათ ხმლად და ფარად.

სიმართლეს და კარგ კაცობას
აღარ ჰქონდა გასავალი
და სდევნიდენ კაცურ კაცებს,
არ ჰქონოდათ, გინდა, ბრალი.

ჩამოაგდეს ქვეყანაში
სიღარიბე, სიღატაკე;
მთა და ბარი გაასწორეს,
შეაერთეს ზღვა და ვაკე.

დღეს-ხვალობით შელახული,
დაიჩაგრა, გატყდა ერი:
შიგადაშიგ გამოუჩნდა
ძმას მისივე მოძმე მტერი!…

მამა-პაპის წაღმა ხნული
შვილიშვილთა დაღმა ფარცხეს.
და ამერეთ-იმერეთმაც
ერთმანეთი დაამარცხეს.

ძველი ქება და დიდება
დაჭკნა უცბად, როგორც მდელო:
ადრინდელის ჩრდილი იყო
დაჩაგრული საქართველო!…

ყოველი მხრით გაისმოდა
სულთაბრძოლის “ვაი” - “ვიში”!..
და დაცემულ ქართველობის
აღარ ჰქონდათ მის მტრებს შიში!..

ეგონათ თუ ქართლის ბედი
საუკუნოდ მიეფარა
და მომავალ სიცოცხლესაც
შავი მიწა მიეყარა!…

რა იცოდენ, რომ მის წილხვედრს
დედა ღვთისა არ სწირავდა
და ტანჯვაში გამობრძმედილს
მომავლისთვის იფარავდა!

ზოგჯერ კერა ჩამქრალია,
ცივი ნაცრის გარე პირი…
და უსითბო, უსიცოცხლო
ზედ აყრია მას ნახშირი!

მაგრამ, თურმე, შუა-გულში
სძინავს ობოლ ნაკვერცხალსა
და ინახავს მერმისისთვის
ჩვეულებრივ ნათელ ძალსა!

ქვეყნის კერაც ასეთია:
გინდ დახუჭოს მტრულად თვალი,
იმის გულში მაინც ღვივის
დაფარული ნაპერწკალი!…

თავი II

ცაში ვარსკვლავი ვარსკვლავზე
ღვთისაგან დანათესია,
მაგრამ იმათში ყველაზე
შუქურა უკეთესია!…

ბევრია საქართველოში
პირთამზე, მზეთუნახავი;
მაგრამ, “ნათელას” რომ სჯობდეს,
არავინ არის მნახავი.

ტანადობა აქვს ალვის ხის
და თვალადობა მთვარისა,
ღიმილი - ცისკრის ვარსკვლავის
სხივოსან-მოელვარისა.

ვარდს მიუძღვნია ელფერი,
სინაზე - ტურფა იასა;
ზედ შუქი მოუფენია
სამოთხის კარსა ღიასა.

ცისფერი მისი თვალები
სამოთხის ჩამსახველია!
კოჭებამდე სცემს ხუჭუჭი,
შავი, უკუნი, ბნელია!…

ქალია ქველი წერეთლის,
პატრონი “მოდინახისა”,
უნებლიეთად დამგები
სასიყვარულო მახისა!

აღარც დედა ჰყავს, არც მამა,
ობლობით განაზარდია…
ცით მოწყვეტილი ვარსკვლავი,
ედემში რგული ვარდია!

სადაც კი საქართველოში
განთქმული მეომარია, -
თვალი იმისკენ უჭირავს,
ნათელას მაძებარია.

მაგრამ ნათელას პასუხი
საერთოდ გადაჭრილია:
“ჯერ ჩემი გული ყველასთვის,
როგორც სამარე, გრილია!

“და ვერაფერი გაათბობს,
თუ არ სხვაგვარი გმირობა!
საცოლოდ იმან მიგულოს,
ვინც შეასრულოს პირობა:

“მე ერთი ჩოხა შევკერე,
თეთრი რამ… მშვენიერია!
წელში ვიწროა, წერწეტი,
ბეჭებში განიერია.

“არსად ეტყობა ნაკერი,
ძაფები დაკარგულია.
და ოქრო-მკედით ნაჭედი,
სახეებ-მოქარგულია.

“შვიდი მტკაველი სიგრძე აქვს,
და შესაფერი განია!…
ოქროს ღილები შემიბამს,
ცრემლებით გამიბანია.

“ვისაც ის ტანზე მოუვა,
იმან ჩაიცვას, სხვამ არა!…
მაგრამ სხვაც არის პირობა,
ეს ერთი მარტო არ კმარა:

“წავიდეს, მტრებში იომოს,
გვიჩვენოს ძალა მკლავისა,
წითლად შეჰღებოს საპირე
ამ ჩემი ნახელავისა!…

“ნახოს სახელი მისთანა,
რომ არ ენახოთ არც ძველად:
ასოცი თავი მომართვას
ჩემი სარების სარქველად;

რომ შემოევლოს მესერად
ამ ჩემ დიდ ციხე-დარბაზსა…
და მაშინ მხოლოდ ეს გული
გათბება… დასდებს მას ფასსა!”

ყოველი კუთხით გაისმა
ეს უცნაური პირობა!
ყველას უნდოდა ესინჯა…
გამოეცადა გმირობა.

მთლად მოეხიბლა ქვეყანა
ნათელას ციურ სახესა:
გუნდად და გუნდად მოატყდენ
გმირები მოდინახესა!…

სინჯვენ… არ ერგო ის ჩოხა
არავის ტანადობასა!…
ეთხოვებიან ნათელას
და სჯერდებიან დობასა.

დღე დღეზე მიდის, თვე - თვეზე,
გარბიან წელიწადები!
და ფრთებს იკვეცავს სურვილი,
ნათელას გულში ნადები:

“ვაი, თუ ცუდად ვკარგავდე
ჭაბუკ დროს, სანეტაროსა,
და ჩემმა გიჟმა ოცნებამ
ამაოდ ჩამიაროსა?”

თავი III

მაღლიდან გადმომდგარიყო
მზეთუნახავი ნათელა;
სარკმელში იყურებოდა,
გული უცემდა ნელ-ნელა.

სევდა რამ შემოსწოლოდა
შავი ფიქრებით მღელვარეს;
შეეკრა ტევრი წარბები,
სახეს ჩრდილავდა ელვარეს.

ხან ფიქრით გატაცებული
შორს აშტერებდა თვალებსა.
ხან ისევ გონზე მოსული
გადაჰყურებდა ჭალებსა.

ყვირილა ადიდებული
მოიკლაკვნოდა ღრიალით,
რეტი ესხმოდა ჭალებში
აქეთ და იქით ტრიალით!

ხიდი წახვეტა, რაც იყო,
შეჰკრა გზა გაღმა-გამოღმის!…
დიდზე უწევდა მუქარა
მისი მყვირალა ცივი ხმის.

ანაზდად შორით გამოჩნდა
მხედარი თეთრი ცხენითა,
მოაგელვებდა მერანსა,
თითქოს მოჰყავდა ფრენითა.

მოადგა. ხიდი არ დახვდა,
ცხენი მოაგდო კიდესა!
დეზი ჰკრა, წყალში გადუშვა,
ისველებს ჩაფხუტ-რიდესა.

გამოეხვიენ ტალღებში
ცხენი და კაცი, ორივე!…
ღმერთზე ჰკიდია მათი ხსნა,
საეჭვო არის მათი სვე!

თვალი მოავლო ნათელამ,
იკივლა: “იღუპებაო!…
და შველაც ხორცშესხმულისგან
იმათი არ ეგებაო!”…

დაღუპვას რომ არ უყუროს,
თვალთ მიიფარა ხელები!…
მაგრამ გასცურა მხედარმა,
გადააჭენა ველები;

შეუდგა აღმართს!.. გულდაგულ
მიადგა მოდინახესა!…
სარკმელს შეჰყურებს მღელვარე,
ეძებს სასურველ სახესა.

არავინა სჩანს… ხორციელს
ვერავის ჰხედავს ის თვალით!…
მხოლოდ მაღლიდან დაეშვა
იმის წინ ჩოხა ფრიალით.

აიღო ხელში, გასინჯა,
ჩაიცვა, - ერგო კიდეცა!…
გაიორკეცა სურვილი,
მისთვის გაიხსნა კიდე-ცა!..

კოცნა შესტყორცნა სარკმლისკენ,
მოახტა მარდად თეთრასა!..
და, რომელ გზითაც მოვიდა,
დაადგა ისევ იმ გზასა!

არ სთქვა: ვინ იყო? რა გვარი?
საიდან იყო მოსული?…
წავიდა და თან წაიღო
ნათელას გული და სული.

თავი IV

ერთი ხანია - ნათელას
ძღვნად მოსდის ოქროს კავები
და ზედაც ჩამოხირხლული
სამშობლოს მტრების თავები.

არავინ იცის, ვინ გზავნის?
ვის მოაქვს ციხის კარზედა?
დღითიდღე თავებს აგებენ
სარქველად გამხმარ სარზედა.

ერთი აკლია ასოცსა!
იმასაც ელის ნათელა…
მაგრამ დრო გადის, არ მოაქვთ,
არ იქნა… არა ეშველა.

ფიქრში ჩავარდა ლამაზი:
“ვაი თუ მოჰკლეს გმირიო?!
მაშინ დაბნელდეს ჩემთვის ცა,
ჩაინგრეს ქვეყნის პირიო!…

წარმოიდგინა ავი რამ,
ოცნებით დართო ჭირი ჭირს;
თმა გაიშალა, ძირს დაჯდა
და აღარც იკრავს გულისპირს.

არ იხედება სარკმელში,
აღარ ადევნებს მგზავრს თვალსა!
ისე იქცევა, როგორც-კი
შეჰფერის ჭირისუფალსა.

თმაგაშლილს შავი სამოსი
უმატებს ელვარებასა.
რა შეედრება ქვეყნად მის
გულ-მკერდის მღელვარებასა?!

შევიდა მასთან გამდელი,
მისი საყვარელ-რჩეული;
მიუალერსა გაზრდილსა
და სიტყვა ჰკადრა ჩვეული:

“ბატონიშვილო, ვისა ჰგლოვ?
რათ ემონები ოცნებას?!
ლოცვა-ვედრება შეჰფერის
და არ ყვედრება ღვთის ნებას!

“ეგებ არ იყოს ის მკვდარი…
შენ კი იგლოვდე ცოცხალსა,
ცეცხლს იკიდებდე უჯეროდ
და ზედ ასხამდე ცხელ წყალსა!…

“ადე, ნუ ზიხარ! ჩაიცვი,
მოირთე სამკაულითა…
და, ვინც გსურს, იმის სიცოცხლე
ღმერთს შეავედრე გულითა”.

დასთანხმდა ქალი, წამოდგა,
მიჰმართა დედაღვთისასა:
სთხოვდა მას შუამდგომლობას
და შემწეობას ძისასა!

გათენდა დილა საამო,
ქვეყანამ გამოიღვიძა:
ცა დედამიწას დაჰხარის
და ცას შეჰნატრის ძირს მიწა.

კაცი, პირუტყვი, მცენარე
მზეს მოელიან საამურს,
ბულბული ჩანგურს უმზადებს
და შაშვი უკრავს სალამურს.

ტოროლა მაღლა ჰაერში
ზარს აწკარუნებს რიკრიკით,
ჩაუქროლ-ჩამოუქროლებს
მერცხალი ტკბილი ჭიკჭიკით!

ქვეყანა აღტაცებული
უგალობს ქებათ-ქებასა
და ყვავილები სამსხვერპლოდ
უკმევენ სურნელებასა!…

არ სძინავს არცა ნათელას:
ხატის წინ მუხლმოყრილია,
ცრემლსა ღვრის სავედრებელსა,
მით სასოება ტკბილია!…

უცბად გაიღო კარები,
მსახურმა ფეხი შემოდგა;
არ მოელოდა მლოცველი,
შეკრთა და ზეზე წამოდგა.

უბრძანა: “კადნიერება
ეგ შენი მეუცხოება;
მაგრამ შლეგი ხარ, უზრდელი,
ბევრი რამ მოგეთხოვება?!

“უდროვოდ, განა არ იცი,
ჩემთან არავის უვლია?!…
ნება აქვს მხოლოდ ერთს გამდელს
და ისიც მოკრძალულია”.

- ჩემო ხელმწიფევ, ნუ მრისხავ!
არა გხლებივარ ნებითა:
შეგვემთხვა უჩვეულო რამ,
გიახელ იძულებითა.

კარზე მოგვადგა მხედარი,
არ ამბობს, თუ ვინ გვაწვია;
წითელ ცხენზე ზის და ტანზე
ჩოხაც წითელი აცვია.

პირდაპირ მოდის უშიშრად,
არც არავისი ჰრცხვენია!…
კალთაში გამოხვეული
მოაქვს რაღაცა!… ძღვენია!

ნახვა სურს, სული მიუდის!
ამბობს: “მაჩვენეთ ჩქარაო!
ვარ კარგი მახარობელი
და არა მეტიჩარაო”.

გულმა უმთხრობლა ნათელას,
ვინც იყო მისი სტუმარი!
ბრძანა და გააღებინა
მაგარი ციხის მან კარი.

შინ შემოვიდა სტუმარი,
მის ნახვას არრა სჯობია!
ედემში ზრდილი ალვისხე
სამოთხის შენამკობია!

ჯერ თაყვანი სცა მასპინძელს,
მუხლები მოიყარა მან…
ვერ გამოჩნდება იმასთან
ზღაპრული გმირი ყარამან!…

ჰკადრა: “მოვსულვარ თქვენი ტყვე,
პირობის შემსრულებელი!
თქვენის სხივის და ჯავარის
შეფრქვევით მადიდებელი.

“უბრძანეთ, ცხენი გაბანონ,
ჩოხაც გარეცხონ თბილ წყლითა.
ცხენიც თეთრია, ჩოხაცა,
შეღებილია სისხლითა!

“და აწ, მიიღეთ ჩემგან ძღვნად
ვით პირის სანახავიო,
ქვეყნის მტრისა და ორგულის
ეს მეასოცე თავიო!”

გაჰმსჭვალა ვაჟის სიკეთემ,
შეკრთა წერეთლის ასული!
მადლობის გადასახდელად
ძლივს მოიბრუნა მან სული!

“კურთხეულ იყოს” - წყნარად სთქვა -
“შენი აქ მობრძანებაო!
თვალით გიყურებ, არ მჯერა…
მგონიხარ მოჩვენებაო.

“თუ ღვთით ხარ მოვლინებული
ცხადი რამ, ხორციელიო,
ვინ ხარ და სიდან მოსულხარ?
მითხარი! პასუხს ველიო!”…

ყრმამან მიუგო: “მაგისი
ძნელი არ არის ცოდნაო:
მთავრის შვილი ვარ, მთავარი,
დადიანი ვარ ცოტნაო!”…

ქალმა სთქვა: “ცოტნეს სახელი
გამიგონია მეცაო.
კურთხეულ იყოს მარადის
ჩვენი შემყრელი ზეცაო!”

ხელი ხელს მისცეს, გული გულს,
თვალი თვალს გაუყარესა,
და გაიმართა ნადიმი
ყველგან საჩხერის მხარესა.


აკაკი წერეთელი - Akaki Tsereteli

ნათელა (ძველებური ამბავი)

(natela-dzveleburi ambavi)

ნაწილი მეორე ( II )

თავი I


იქ, სადაც ხოპის ნაპირზე
დღეს ძველი მონასტერია,
მთავრის სასახლე ყოფილა,
მიდამოც დიდი სჭერია.

იმისი კოშკი მაღალი
უჭვრეტდა ოთხსავ მხარესა;
მახლობლად თავზე ივლებდა
დღისით მზეს, ღამით მთვარესა.

მისჩერებოდა იალბუზს,
გადაჰყურებდა შავ ზღვასა,
შეფერადებულ ჭალებსა,
სანახავს სხვასა და სხვასა!

არცერთი კუთხით მომსვლელი
მტერი არ გაუცდებოდა:
მისი პატრონის მხარ-მკლავი
შორით შორამდე სწვდებოდა!

ის იყო ცოტნეს სადგური,
იქ მიიყვანა ნათელა!
და მიიწვია ქორწილში
მან ქვეშევრდომი სუყველა.

შემოკრბენ აფხაზ-მეგრელნი,
სვანებთან ერთად ჭანები;
ქართლ-კახეთ-სამესხეთოდან
მეგობარ თვისიანები.

ააგეს ფანჩატურები,
საჯდომი ბევრ ათასისა;
ქვეშ ორხოები დაფინეს,
დაუდებელი ფასისა.

თავში დაბრძანდა მთავარი
და გვერდით დედოფალია;
სხვები ჩამწკრივდენ რიგ-რიგად,
როგორც წესი და ვალია.

გახურდა ლხინი ჩვეულებრ,
შეიქნა ყანწის ტრიალი!..
ხელიდან ხელში გადადის
თას-აზარფეშა-ფიალი!…

და ვინც ბევრს არ ჰსვამს, შიგდაშიგ
არაკრაკებენ “კულითა!”…
გაჩნდა ღიღინი, გალობა,
სიმღერა კრიმანჭულითა.

იქ ისმის “დილა-ოდილა”,
“კაბდური”, “თინა-თინაო!” -
აქ “შადი”, “მრავალჟამიერ”,
“მზემ სხივი მოგვაფინაო!”

გამხიარულდა ერთგვარად
სუყველა, დიდი, პატარა,
მაგრამ დედოფლის სახეს-კი
ღრუბელი გადაეფარა!

შეწუხდა ცოტნე და უთხრა:
“აგრე რათ მოიწყინეო?
მასპინძელი ხარ, ხომ იცი,
რიგია, მოილხინეო!

“თუ საწერეთლოს დათმობამ
შენ მაგრე შეგაწუხაო,
სჩანს, ზეცა გამრისხებია
და რისხვით გადმომქუხაო!”…

მზე რომ ჭიატობს წვიმის დროს,
ამბობენ: “მზე პირს იბანსო,
და ცისარტყელა შვიდფერი
მას მხარს უმშვენებს და განსო”.

იმას მოჰგავდა ნათელას
თვალცრემლიანი ღიმილი
და ანგელოზის გალობას -
მისი პასუხი ხმატკბილი:

“ჩემო ხელმწიფევ! შენთან მყოფს,
მომაგონდება მე ვინა?
მაგრამ სხვა რამემ შორიდან
საგრძნობლად გულზე მიკბინა!

“ვეღარ მოვისმენ გულგრილად
“შადსა” და “მრავალჟამიერს”,
სანამდე საქართველოში
ბატონად ვხედავ ქვეყნის მტერს.

“თვალწინ მეხატვის ერთი რამ,
ისა მკლავს და ის მაღონებს:
ლიხს იქით მოძმე ქართველი
ყმად გაუხდიათ მანგოლებს!

“დღეს აქ ლხინი გვაქვს საერთო
ყანწ-აზარფეშის ტრიალი;
იქ კვნესა ისმის დაჭრილთა
და ქვრივ-ობლების ღრიალი!

“ხომ ხედავ ამდენ ვაჟკაცებს,
გმირთაგმირს, ლომთალომებსა?
ცოდვა არ არის ესენი
ერიდებოდენ ომებსა!?…

“აქ რას უსხედან? წავიდენ!…
შენ უწინამძღვრე, მთავარო!
და მეცა თქვენთან, იცოდეთ,
მამულის მსხვერპლად მზა ვარო!”

სთქვა და გაჩუმდა, მის სახეს
დაადგა თითქოს ნათელი;
თავი მოხარა სიმდაბლით,
გულზე დაიდვა რა ხელი.

ზეზე წამოდგა მთავარი,
შემკრთალი გაოცებითა!…
ხალხიც შეჰყურებს დედოფალს
უბიწო აღტაცებითა!…

მოულოდნელმა პასუხმა
გრძნობა-გონება არია!…
თითქო გაქვავდა ეს ხალხი,
უხმოდ, უძრავად მდგარია.

პასუხის ვეღარ მიმღებმა,
ნათელამ გაიმეორა:
“ქალი ვარ ჩემო ხელმწიფევ!…
ნუ მრისხავ, თუ რამ გეჭორა!”…

გამოარკვია ამ სიტყვამ
მთავარი გაბრუებული
და ათქმევინა, რაც ჰქონდა
გულში იდუმალ დებული:

“სწორუპოვარო მშვენებით,
სიბრძნითაც ამაღლებულო!
ოჯახისშვილო, ნაზარდო,
ქართველად აყვავებულო!

“დიდი ხანია, ჩემ გულსაც
ეგევ სურვილი ჰმსჭვალავდა,
მაგრამ სიფრთხილე საჭირო,
ვით საიდუმლოს, ჰმალავდა.

“გონზე მოსულან, შეთქმულან
ამერთა დიდებულები,
მათში ჯაბანსა, საეჭვოს,
არავის არ ვეგულები!

“მოუწერიათ ჩემთვისაც,
ითხოვენ შემწეობასა…
დღეისწორს მივალ ჯავახეთს,
მით დავუმტკიცებ ძმობასა.

“ჭირი და ლხინი საერთო
მოძმეთა შუა ვალია…
ამის თავდები, ვფიცავ ღმერთს,
ბრწყინვალე მომავალია!

“ეს ხალხიც მიტომ შევყარე,
რომ გამემჟღავნა ყველა ეს,
მოსამზადებლად მე სხვა დროს
ხელთ ვერ ვიგდებდი უკეთესს!”

ეს რომ სთქვა, მოუბრუნდა სხვებს:
“ხომ გაიგონეთ თქმულიო?
ჩვენ შეთანხმებულ სურვილზე
რას ამბობს თქვენი გულიო?”

ერთხმად დასძახეს: “იცოცხლე,
მრავალჟამიერ!.. ჟამიერ!..
ჭირიც და ლხინიც საერთო -
კავშირი იმერ-ამიერ!”…

ღიმილით ბრძანა მთავარმა:
“მეც მაგას მოველოდიო:
თქვენით და თქვენგან მომეხსნა,
გულზე რომ მაწვა, ლოდიო!

კმარა! მაგაზე საუბარს
ჩვენ ხვალაც მოვესწრებითო,
დღეს სათხოვარი მაქვს ერთი
და იმას გევედრებითო:

“დაჯექით!.. გამხიარულდით,
ნუ მოჰშლით ლხინს და მღერასო!
ვინ გაჰქცევია უდროოდ
ვარსკვლავს და ბედისწერასო?!”

გამხიარულდენ სტუმრები,
გამრავალკეცდა ლხინიცა…
მოლხენით არის მთავარი
და მისი თვალის ჩინიცა!

ღიმილით ამბობს ნათელა:
“ჩანგური მომაწოდეთო!
ვეღარას ფარავს დღეს გული,
რაც ვიცი, თქვენც იცოდეთო!”

სიმებზე ბროლის თითები
დააწყო ნაზად… რბილადა!
ყელმოღერებით დაჰმღერის,
ჩანგურიც მოსთქვამს ტკბილადა:

“ჩანგურს სიმები გავუბი,
მოვმართე ნელა-ნელაო;
შევუხმატკბილე ერთმანეთს:
“ოდელა-დელა-დელაო!”

“თავის ჰანგებზე, თავის ხმით
წკრიალებს ერთად ყველაო,
ერთი-მეორის თანხმობით:
“ოდელა-დელა-დელაო!”

“ერთი მათგანიც რომ გაწყდეს,
მაშინვე უნდა შველაო,
რომ არ გაფუჭდეს ჩანგური:
“ოდელა-დელა-დელაო!”

“ჩანგური საქართველოა,
სიმები ჩვენ ვართ ყველაო,
სხვადასხვა კუთხის მცხოვრები:
“ოდელა-დელა-დელაო!”

“ჩვენც ხომ სიმების სისუსტემ
სინათლე დაგვიბნელაო!…
ბნელში რა სასიმღეროა:
“ოდელა-დელა-დელაო!”

“შორიდან შემოგვეპარა
მტერი, ვით ტურა-მელაო
და სულ სხვა ხმებზე გვამღერებს,
არ მოსწონს “დელა-დელაო!”

“მწერიც კი ცხოვრობს თანხმობით,
ფუტკარი… ჭიანჭველაო!…
და ჩვენ რათ ვმღერით ცალ-ცალკე:
“ოდელა-დელა-დელაო”?!

“ერთობა ჩვენთვის ტახტია,
მტრებისთვის - სახრჩობელაო!..
მტრებს “ვაი-დედა” ვაძახოთ
და ჩვენ ვთქვათ: “დელა-დელაო!”

“კმარა! ამდენმა ცრემლებმა
სიმები დამისველაო!…
ვერც ვუკრავ, ვეღარცა ვმღერი:
“ოდელა-დელა-დელაო!”

სთქვა და გადასდგა ჩანგური,
შეხედა ღიმით მთავარსა:
ნათელა ნათელს ადიდებს,
ამკობს ჯავარი ჯავარსა!

თავი II

ხმალს ილესავს იმერეთი,
აწყობს, ჰმართავს მშვილდ-ისარსა!
ლიხს გადივლის “ორირაშით”,
იქაურებს მისცემს მხარსა.

საიდუმლოდ ემზადება,
მიჰყავს ცოტნე დადიანსა!…
წინ წაიძღვანს ჭყონდიდელსა,
კურთხეულს და მადლიანსა.

გაიხსენებს ბაგრატის დროს,
დავითის და თამარისას!…
სამშობლოსთვის ცხელს ოფლს დაჰღვრის
და სისხლს შეჰსვამს მისის მტრისას.

ისე გასწყვეტს ძირიანად,
არ გაუშვებს არც ერთს მთხრობლად!..
მაშინ მხოლოდ დაბრუნდება
იმერეთში მახარობლად!…

ასე ფიქრობს გმირი ცოტნე!…
ამასავე ჰფიქრობს ერი…
ბატონი ყმით, ყმა ბატონით,
ორივ ერთად ბედნიერი!

მაგრამ, ვაი! გაუცუდდათ
იმედი და გულის ძგერა…
ბედუკუღმა გადუბრუნდათ
საწაღმართო ბედისწერა!

წიგნი მოსდის დადიანსა,
მეგობრობის მონაწერი!
წაიკითხა… შეიცხადა:
დაიგლიჯა თმა და წვერი!…

მოეწერათ: “ნუღა მოხვალ!
თავს უშველე, ნუ აჩენო!..
შეთქმულება გაგვიმჟღავნდა,
დაგვიჭირეს ყველა ჩვენო.

“ნუ მოსცდები, ნუ იფიქრებ,
გზა არა აქვს ჩვენ საშველსო!..
ანის ქალაქს გვაგზავნიან,
გვიმზადებენ განსაცდელსო.

“რადგან ღმერთმა აგვაშორა
ჩვენი ბედი, ჩვენი სვეო,
იცოცხლე და მაგიერი
მტერს როგორმე მიუზღეო!”

წაიკითხა, დაიყვირა:
“რა შეგცოდეთ, ღმერთო, შენო, -
შენს მორწმუნეს, ღვთისმშობლის ხვედრს,
ამ სატანჯველს რომ უჩენო?

“ნუთუ ყველა იღუპება
საქართველოს ღირსი ძეო,
ბურჯი მისის ეროვნების
მომავალის სიმტკიცეო?!…

“მაშ პირშავად რაღათ დავრჩე,
მათი ტანჯვის მოწამეო?
მათთან ჭირი, მათთან ლხინი…
უიმათოდ რა ვარ მეო?!”

სთქვა და გულში გადიწყვიტა:
“მათთან წავალ მეც მალეო,
ტოლებში რომ არ გამოვსხლტე,
ვარ ამისი მოვალეო”.

თავი III

ვინ მოსთვლის, ჭირი რამდენი
უნახავს ანის ქალაქსა!..
სისხლით მორწყული არ იყოს,
ვერ ნახავ მტკაველ ალაგსა!

ყოველი მტერი ძველთაგან
ამ კუთხეს მოაწყდებოდა;
მკვიდრი, დამხვდური მამაცად,
თავგამეტებით წყდებოდა.

დღეს ერთი იყო, ხვალ სულ სხვა:
მტერი მტერს ენაცვლებოდა!…
ურდო ურდოზე მოსული,
არვისგან დაითვლებოდა.

მაგრამ ქალაქი ტანჯული,
განსაცდელს უმაგრდებოდა,
და, ვით ამირანს გულ-მკერდი,
წყლული-წყლულ უმთელდებოდა!…

ძლივსღა სულმობრუნებული,
ხელახლა აოხრებულა:
შესულა ურდო მონგოლთა,
ნოინი გამთავრებულა!..

სამეფო ტახტზე დამჯდარა,
ის… სისხლით უმაძღარია!…
აქედან მიდის საომრად
ოთხკუთხივ!.. მიუხარია!..

სხვა ქვეყნის ტანჯვა, აკლება
მათი წესი და რჯულია!
დღეს გამარჯვების ლხინი აქვსთ,
უზომო სიხარულია.

ზურნის ჭიჭყინში გაისმის
კიჟინა გამარჯვებისა
და ჭიანურში - ქვითინი
სხვადასხვა მხარეებისა.

ფიალად ხელში უჭირავსთ
კაცის გამხმარი თავები!…
ზიზღის ბუდეა იმათი
ყოველგვარ სანახავები.

სწორედ ამავ დროს გარეთ-კი
სულ სხვა ამბავი რამეა:
დამდგარა ტანჯვა-კრულვის დღე
და მწუხარების წამია!…

ალყად შეუკრავს დარაჯებს
დიდი მოედნის პირები,
შუაში ხელფეხშეკრული
ჰყრიან ქართველი გმირები.

ტიტველზე თაფლი წაუსვამთ
მზეს უფიცხებენ მხურვალსა!
წყალს ნატრულობენ, არა აქვსთ…
ყელი უშრებათ მწყურვალსა.

გარს ეხვევიან ბუზები…
სად არის მომგერებელი?!
შორსა ჰყავთ ჭირისუფლები
და მათი დამტირებელი!..

ჰკითხავს მტარვალი: “ვინა გყავთ
მომხრე და მოზიარეო?”
- ამ ქვეყნად ზღვა და ხმელეთი,
მაღლა ცა, მზე და მთვარეო!

დაცინვით ეუბნებიან,
შიში არა აქვსთ რისხვისა…
რა იცის გულში ნადები
და საიდუმლო სხვამ სხვისა!

გამოჩნდა შორით მხედარი;
ცხენი მოჰყავდა ოთხითა,
მოედნის პირზე შეჩერდა,
თვალს ავლებს ყველა კუთხითა.

უბრძანა დარაჯთუხუცესს:
“ვინა ვარ, ვერ მიცანიო?
ნოინის უცხო სტუმარი,
ცოტნე ვარ დადიანიო.

“ქართველ ერისთვებს, დიდკაცებს,
სადა აქვსთ მათი ბინაო?
მეც უნდა მათთან მივიდე,
წამყევ, წამიძეღ წინაო!”

დაცინვით უთხრა დარაჯმა:
“არ ბრძანდებიან შორსაო!…
და ჩვენც შინაყმად ვახლავართ,
როგორც ნოინის სწორსაო!”

შევიდა წრეში ქვეითად,
პირდაპირ მიეშურება,
გულ-ღვიძლს უსივებს ნაღველი
და სიმწრით პირი უშრება!…

მივიდა, ნახა ტყვეები…
შეჰყვირა: “ვაშა! ვაშაო!
დღეს უფრო ბრწყინავს თქვენი მზე,
ვარსკვლავმა იკაშკაშაო!

“გმირნი ხართ, კვდებით გმირულად,
საქრისტიანოს მსხვერპლადო,
ამიერ საშვილიშვილოდ,
სამშობლოს სადიდებლადო!

“მაგრამ რას მერჩით მეგობარს,
ყველგან თქვენს მოზიარესო,
რომ გამომწირეთ თქვენში და
დამაგდეთ იქით მხარესო?!”

ეს სთქვა და გაიძარცვა ტანს,
დაჯდა ტყვეებთან ტიტველა!…
თავი გასწირა ნებითა
და გააკვირვა სუყველა!..

თავი IV

ლხინგადახდილი ნოინი
ტახტზე ზის დაფიქრებული:
თვალწინ ეხატვის ქვეყნები
გადამწვარ-აოხრებული!…

ბევრი სხვადასხვა რჯულისა
და ტომის არის მნახველი,
მაგრამ სულ სხვაა მის თვალში
უცნაურობით ქართველი:

“არავის ებრძვის, პირიქით,
დამხდურად მეომარია!..
ვინც მის ქვეყანას არ ერჩის,
მოძმე და მეგობარია.

“არსად გაუდის მოყვრობა,
და არც მტერები აკლია;
მაგრამ ხომ მაინც პირწმინდად
ჯერეც ვერავინ დასძლია?!

“რა გამოვიდა, რომ ვძლიეთ?
განა ძლევაა ეს ძლევა?!…
რაც უფრო ჭირში ვარდება,
მით სიმხნეც მეტი ეძლევა.

“გაგვინახევრდა ლაშქარი.
ერთში ათსა ვცვლით მონგოლსა,
და რაღა ძალი შერჩება
მომსვლელსა და მის მომყოლსა?!

“ნუთუ ჩვენც მართლა სხვებსავით
დიდხნობა არ გვიწერია
და დროებითი აქ ყოფნა,
ვით საქარ-ბუქო მტვერია?!

“რაში არა ჰგავს? შეთქმულნი
ასამდე დაგვიჭერია…
რომ ასჯერ მეტიც არ იყოს,
აბა, რა დასაჯერია?!

“მაგრამ არ იქნა, არ გატყდენ:
არ უდრკებიან განსაცდელს!…
ვინ იყო მათთან ღალატში,
არც გვარს ამხელენ, არც სახელს.

“არას ითხოვენ!.. ზვიადად,
ამაყად იტანჯებიან!…
რაღაც მომავლის იმედით
და სასოებით კვდებიან.

“ძნელია მათზე უფლება
და მათგან სხვისი მონება!…
სულ სხვა გზა უნდა… სხვა ხერხი…
და გამჭრიახე გონება!..

“ვერ გასჭრის მათზე, ვით სხვაზე,
ეს სასტიკობა-ავობა!..
სადაც ლომობა არ გადის,
იქ უნდა მელიაობა”.

ამას ჰფიქრობდა ნოინი,
უსივდებოდა ნაღველი,
რომ მოახსენეს: “ქალია
ვიღაცო, თქვენი მნახველი”.

შავით მოსილი, პირბადით
შინ შემოვიდა სტუმარი…
ანიშნა მარტო დარჩენა
და გადუკეტა სხვებს კარი.

წადგა წინ შორიახლოსა,
პირბადე გადაიხადა:
მისი ციური მშვენება
ნოინის გულმა იხატა!…

ჯერ მისი მსგავსი ამ ქვეყნად
არსად ენახა სულდგმული;
სულმა წასძლია ბინძურსა
და აუძგერდა გლახ გული.

ზეზე წამოდგა… იმავ დროს
წინ ბიჯი წადგა თვით ქალმა
და იმის ბროლის თითებში
უცბად იელვა ხანჯალმა.

უთხრა: “შეჩერდი!.. ნუ მოხვალ!
რომ დაიმშვიდო, სჯობს, გული;
შენ სატრფიალოდ არა ვარ
ამსიშორს შორით მოსული!…

“სათხოვარი მაქვს წმინდა რამ…
მოგენდვე წმინდის გულითა!…
ნუ შეურაცხჰყოფ კაცობას,
ნუ დამდაბლდები სულითა!…

“ნუ შფოთავ! დაჯექ, დაწყნარდი
და მოისმინე ვედრება!
სულგრძელობასთან ზრდილობას
ან რა სჯობს, ან რა ედრება?!”

ვით გაღალული თვალისკვრით,
ჩაჯდა უსიტყვოდ ნოინი;
დაუცხრა ვნება ჩვეული,
გაქრა სურვილი და ჟინი!

ჯერ არც ჰსმენია ამგვარი
და არც რამ გაუგონია!
ჰფიქრობს, თუ მოჩვენებაა,
და ან სიზმარი ჰგონია!…

უყურებს თვალით, არ სჯერა!
ისმენს და მაინც იჭვშია:
უმტყუნა ძალამ სულ-ხორცის
და უჩვეულო შიშშია!…

ქალი შეჰყურებს პირდაპირ,
ლამის გახვრიტოს მან თვალით!
კაცი, ძლივს გონზე მოსული,
ოდნად ხმას იღებს კანკალით:

“მაშ მითხარ, რისთვის მოსულხარ?
რა არის შენი სურვილი?
მისთანას რას მთხოვ, ვერ მოგცე,
ვერ მოვკლა ნდომის წყურვილი!?

“გინდა, ტახტს მოგცემ, დედოფლად
დაგსვამ და გეთაყვანები!
მონად გაახლებ მეფეებს…
ჩიტის რძით გაიბანები!”

ქალი მიუგებს ღიმილით:
- “დედოფალი ვარ ისეცა!
მაგგვარ დიდებას არ ვეძებ,
არ დამიგმია ისე ცა!”

- “მაშ სულს შეგწირავ, თავს მოგცემ,
გულს დავდგამ საფეხურადა!
და შენს სურვილში დავდნები,
დავიწვი უცეცხლურადა!”…

- “არა, ნოინო! ნუ ჰფიქრობ!..
ვერ დავთმობ ჩემსა კერასა!
გული სხვას მივეც და შენთვის
ვეღარ დაიწყებს ძგერასა!”

- “ეგებო რჯული გიშლიდეს,
მე აღვიარებ შენს რჯულსა!…
ზეცაში ახვალ - აგყვები,
ჩახვალ - ჩაგყვები უფსკრულსა!”…

- “ეგ არას უშლის! ღმერთი ხომ
ყველასთვის იგივ ერთია!
რჯული გზა არის სხვადასხვა,
იმ ქვეყნად შენაერთია!…

სხვა მიზეზია: სხვა მიყვარს,
ის არის ჩემი ქმარიცა!
მისი ვარ, იმას ვეკუთვნი
მე ცოცხალიც და მკვდარიცა!…

აქ გადმოვარდა, როდესაც
გაიგო სხვების ტყვეობა!
ობლად დაგვყარა სუყველა,
დასთმო ლხინი და დღეობა!

აღარ გამიძლო გულმა და
შევუდექ მეც მის კვალობას:
ვეთხოვებოდი სამშობლოს,
ვიგლოვდი ყმაწვილქალობას!…

მსურდა, მომესწრო, მენახა,
მომეკრა სადმე მე თვალი!
და ან მის უცხო საფლავზე
გულში ჩამერჭო ხანჯალი!…

მოველ, ვიკითხე ყოველგან…
ცოცხალი არის, შევიტყვე…
ტიტვლებთან ტიტვლად დამჯდარა,
ნებით გამხდარა შენი ტყვე.

იმას გთხოვ, იმას გავედრებ!
მისთვის მოვსულვარ, ნოინო;
სული არ გამაწირვინო…
სიცოცხლე მომაპოვინო!”

გაოცდა მშვენიერებით…
სიტყვა-პასუხიც უკვირდა!
ის ერთი წამი ნოინსა
მთელ საუკუნედ უღირდა!…

დღემდის ეგონა, თუ ქალი
მარტო ვნებისთვის შექმნილა!…
ახლა-კი ხორცი დადუნდა
და სული სულსა ეტკბილა!

იგრძნო რაღაცა ციური,
მიუწვდომელი მან ძალა!..
გარდიქმნა მისი არსება,
ბუნება გამოეცვალა.

და უმაღლესის სურვილით
შეჰყურებს, როგორც ღვთაებას!…
რა სჯობს, რომ გული უბიწო
ციური ჯაჭვით დაებას!…

სთქვა: “საქართველოს მფარველი
დიდი ყოფილა… ძლიერი!
სადაც შობილხარ, გაზრდილხარ,
რათ უნდა გაქრეს ის ერი?!

“რაც მოხდა ჩვენში, დავიწყდეს!…
მოვითხოვ მე შენდობასა!..
აწ-კი მსურს “მამა-შვილობა”
და ვნატრობ მე შენ “დობასა!”…

“ახლა მოვიყვან შენს ქმარსაც…
ვნახავ, თუ შენი ღირსია
და თანაც ჩემი სიძობის
შესაფერ-საკადრისია?

“კუთხეში დაჯექ პირბადით!
მოისმენ ჩვენსა საუბარს!
იმანაც გვითხრას: ვის ეტრფის?
თავს ვის შესწირავს, ვინ უყვარს?

თავი V

ოქრო და ვერცხლში ჩამჯდარი,
მარტო შემოდის მთავარი.
არ ახლავს მისი მოყმები
და არც მოჰყვება მტრის ჯარი.

თავი დაუკრა ზრდილობით
და ჰკითხა: “რა გსურს, მიბრძანეთ!”
ნოინმა შეკრა წარბები,
სცდილობს ეჩვენოს მრისხანედ.

- “ვინ ხარ? და სადაური ხარ?
ვერ ვხედავ შენს აქ მომყვანსა!…
თუ საქართველოს შვილი ხარ,
დღემდის ვერ მცემდი თაყვანსა?”

- “მე სათაყვანოდ მოსული
არც დღეს გახლავარ, ნოინო!…
ნუ ჰფიქრობ, ცოტნე დადიანს
ტყუილი შენ ათქმევინო!”

- “ა! შენ ხარ ცოტნე? ის ცოტნე,
რომ არად აგდებს მანგოლსა?!
სცდილობს სამშობლოს გამოხსნას
და სხვებსაც ეძებს ამყოლსა?”

- “დიახ, ისა ვარ, ნოინო!
მართალი გაგიგონია”.
- “მაშ ჩემთან როგორ მობედე?..
მადლობას გეტყვი, გგონია?!”

- “არ მიფიქრია მაგაზე!…
სხვა იყო ჩემი განზრახვა:
აქ მოყვრებს ვეგულებოდი…
მომინდა მათი დანახვა!”

- “ხომ ნახე ისეთ პატივში,
როგორც მათ შეეფერება?!”
- “ვნახე და გავიზიარე
მეც მათი ბედნიერება.

“ჭირში და ლხინში, ყოველგან
ვყოფილვართ გაუყრელადა…
დღესაც მოვსულვარ მათთანვე
სისხლის და ცრემლის მღვრელადა”.

- “შენ მარტო? სხვები სად არის?
რათ გაიფანტენ ბზესავით?”
- “თუ ყოფილყვნენ, ისინიც
აქ მოვიდოდენ ჩემსავით”.

- “აფერუმ თქვენს მეგობრობას!…
აფერუმ ვაჟკაცობასა!
მაგრამ ვერ გიქებთ ბატონის
მოღალატობა-მტრობასა!…

- “როდის გიწამეთ ბატონად,
დაჰკითხებიხართ ჩვენს გულსა?
თუ ტვირთი მძიმე მონების
ძალით დაგვადგით ჩაგრულსა?!

“ძალმომრეობის კანონი
დღეს ერთის არის, ხვალ სხვისა…
ბედია მომნიჭებელი
წყალობის, გინა რისხვისა!

“დღეს მოხარკე ვართ ჩვენ თქვენი
და კიდეც ვიხდით ნებითა…
დროს ვუცდით… ჩვენს ღმერთს შევყურებთ
იობის მოთმინებითა.

“უმიზეზოდა რათ გვდევნით?
რისთვის გვეპყრობით მტრულადა?
რას გარგებსთ რჯულის მოსპობა
და ან ერობის, სრულადა?!…

“სანამდის ხელს არ აიღებთ
ამ უნაყოფო ცდაზედა,
ყოველთვის მტრულად დაგხვდებით
ყოველ სარბიელ გზაზედა!”…

- “დაგვხვდებით?!… და რას გაიტანთ?
ეს დღე მოგელისთ ყველასა!…
თქვენ თავად ძალი აღარ გაქვსთ
და ვისგან ელით შველასა?”

- “ღვთისგან!… რომ ჩვენმა შვილებმაც
ქვეყნისთვის სისხლი ღვაროსა!”…
“ჩვენ წავალთ, ისინი მოვლენ
ტურფასა საბაღნაროსა!”…

- “აფერუმ, ქვეყნის ერთგულო!
კაცი ხარ, კაცურადა სჯი!
მომწონს ეგ სიტყვა-პასუხი:
არ გირისხდები, არა გსჯი!

“გაძლევთ სრულ თავისუფლებას,
როგორც შენ, ისე ტყვეებსა!..
და თქვენ მხარესაც ავაცდენ
სამგლოვიარო დღეებსა.

“იყავით მარტო მოხარკედ…
შევეტკბოთ წლიდან-წლობითა:
თქვენ ჩვენი კარგი სტუმრობით,
ჩვენ თქვენი მასპინძლობითა!…

“მხოლოდ მეცა გთხოვ, იცოდე,
სამაგიეროდ ერთს რამეს:
შენს ცოლს აქებენ ყოველგან
და ის მომგვარე ერთ ღამეს!”…

როგორც რომ ვეფხი დაჭრილი,
ისე ათრთოლდა ცოტნეცა,
ააკრაჭუნა კბილები
და, ცოტას გაწყდა, რომ ეცა:

- “ბედს უმადლოდე, ხალვათად
რომ ხარ მასპინძლად მჯდომარე,
და მე კი სტუმრად მოსული,
ხმალ-ხანჯლით შენ წინ მდგომარე!

“ეგ ერთი გითქვამს!… მეორედ
ენას არ წააცდენინო!
გონებამიხდილს სასირცხვოდ
სისხლი არ დამადენინო!”

ნოინმა წარბი გაიხსნა,
ღიმილიც მოერია მას!
და სიტყვით ცივ წყალს ასხამდა
მის აღელვებულ გულისთქმას!

- “ნუ სჯავრობ!… განგებ გითხარი…
მინდოდა შენი გამოცდა…
რაც სთქვი, ტყუილი ყოფილა,
აგერ თვითონვე წამოგცდა!

“სამშობლო”, “მოძმე”, “მოყვარე”
სიტყვა ყოფილა უბრალო!
ნუთუ არა ღირს იმდენად,
რომ შენ ერთ ქალში გასცვალო?!”

არ მოელოდა ამ სიტყვას!
შერცხვა და შეკრთა მთავარი…
ცოტა შეჩერდა და შემდეგ
პასუხი მისცა ამგვარი:

- “მე რა ნება მაქვს მაგისი?
მონა არ არის, - ცოლია!
ჩვენი კანონი სულ სხვაა:
ცოლი ქმრის უღელტოლია!”

- “მაშ, კარგი! რადგანც მე მინდა
დღეიდან შენი მოყვრობა,
ნუ ვაწყენინებთ ერთმანეთს,
განზე გადავდვათ აწ მტრობა!..

“ხომ ჰხედავ, აქ რომ ქალი ზის?
ის ჩემი შვილობილია.
ვატყობ, რომ შენი ჭვრეტითა
ისიც-კი კმაყოფილია!

“მაგაზე უფრო მშვენიერს
ქვეყნად ვერ ჰნახავ ვერც ერთსა!..
რომ შენი ცოლი ვერა სჯობს,
თავდებად გაძლევ მეც ღმერთსა.

“სასიძოდ ამირჩევიხარ:
მინდა ის მოგცე ცოლადა;
დაგიახლოვო და მყავდე
ჩემი თავისვე ტოლადა!”…

- “ვინ ღირსა მაგ თქვენ წყალობას
და ამ უდიდეს ოცნებას?!
მაგრამ ორცოლიანობის
რჯული არ გვაძლევს ჩვენ ნებას”.

- “ეგეც არ გინდა? მაშ კარგი!
პირობას გიდებ კიდევ სხვას:
იზამ - არ გავტეხ ჩემ სიტყვას,
არა და - ნახავთ ჩემს რისხვას!…

“მოდი, ახადე პირბადე,
აკოცე, როგორც საყვარელს!
და აგისრულებ მაშინ მეც
მაგ შენი გულის საწადელს!”

ებილწა ცოტნეს პირობა,
მაგრამ არ იცის, რაღა ჰქნას?
სხვა გზა არა აქვს მოყვრების
და მის სამშობლოს გამოხსნას!…

წარმოსთქვა: “გულთამხილავო!
შენ ჰხედავ, მატანს ძალასო…
მივალ და ისე ვაკოცებ,
როგორც ხესა და ჩალასო.

“რა არის კოცნა უნდომი!
უგულოდ… უსიყვარულოდ,
თუ არ სიცოცხლე ბედკრული
უსიტკბოდ… უსიხარულოდ?!”

დასთანხმდა! ქალთან მივიდა,
საკოცნად თავი დახარა!…
ქალმა გადიძრო პირბადე…
ნოინმაც გადიხარხარა!…

როგორც შვიდძალი ფერადი
ამშვენებს ცისარტყელასა,
ისე დაეტყო სახეზე
სიამოვნება ყველასა!…

1897 წ


აკაკი წერეთელი - Akaki Tsereteli

თორნიკე ერისთავი

(Tornike Eristavi)


ისტორიული პოემა (კარი I)

ვინ დასთვალოს ზღვაში ქვიშა
და ან ცაზე ვარსკვლავები?
ვინ შეამკოს ღირსეულად
ქართველ გმირთა მხარ-მკლავები?
ვინ მოგვითხრას მათი საქმე,
უთვალავი, საგმირონი,
და ან მათზე გადმოსული
მადლი ღვთისა და მირონი?
ნაშთი ძველის დიდებისა
არ გამქრალა ჯერაც ყველა…
დღესაც მისის შარავანდით
ნიშანს გვაძლევს ცისარტყელა!…
შვიდ სამთავროს მოგვაგონებს
მოელვარე ის შვიდფერი
და გვამღერებს: “არ მომკვდარა,
გაიღვიძებს ისევ ერი!”
ამ იმედით ფრთა შესხმული
ჩვენი გული სიამით სძგერს
და ოცნებაც ლაჟვარდ ფერად
წარმოგვიდგენს ქართლისა ერს,
წარსულ-ნერგზედ ახალ-ნამყნის
ველოდებით შეხორცებას!
მით ვიქარვებთ აწმყო ნაღველს
და ვეძლევით აღტაცებას.

კარი პირველი ( I )

I
მეფე დავითს, კურაპალატს,
ჰქონდა ერთხელ წვეულება:
მშვიდობის დროს ჩვენს მეფეებს
ჰქონიათ ეს ჩვეულება.
საქართველოს ყოველ კუთხით
მოეყარა თავი ერსა;
ილხენდენ და გაჰკიოდენ
ერთხმად “მრავალჟამიერსა”.
და მართლადაც რომ ჰშვენოდათ
მაშინ იმათ ეს მოლხენა,
რადგან იმ დროს გადმოსული
იყო ქართლზე მადლი ზენა:
გარე მტერი დათრგუნვილი
შუღლს მათ ვეღარ უბედავდა
და შინაგან მშვიდობასაც,
ვინ იყო, რომ ვერ ჰხედავდა?…
ამით გული უხაროდათ
ბატონს და ყმას, ყველას ერთად,
კაცსა კაცად აფასებდენ,
ადიდებდენ ღმერთსა ღმერთად;
საქმის დროზე მუშაობდენ,
უქმე-დღეზე მოილხენდენ,
მეფე ხალხს და ხალხი მეფეს
სიამესა გულს მოჰფენდენ.
მთვრალობა და “სადღეგრძელო”
სათვითოო არ იცოდენ;
ჩვენი ლხინი რომ ენახათ,
სირცხვილითაც დაიწვოდენ.
პირველ სმაზე ახსენებდენ
საქართველოს და უფალსა,
დღეგრძელობით თაყვანს სცემდენ
მეფესა და დედოფალსა;
ბოლოს გმირებს იგონებდენ,
მამულისთვის ომებში მკვდარს,
და მღვდელმთავრის კურთხევითა
ჰსვამდენ იმათ შესანდობარს…
სულ ამითი თავდებოდა
მაშინდელი სადღეგრძელო,
თუმცა მათში მეტი იყო
საქები და სასახელო.
ამგვარივე იყო იმ დღეს
ზომიერი ჭამა და სმა…
მოილხინეს, გაშაირდენ
და ერთმანეთს სტყორცნეს მათ ზმა.
ორაზროვან სიტყვებისა
გაიმართა გამოცანა…
ყველას მეფის ხუმარა სჯობს,
არვინ არის იმისთანა.
მაგრამ ბოლოს ორბელიძე
მოსწრებულად, გალექსულად
ცალფეხ ზმების საპასუხოდ
ეუბნება ორლესულად:
“მაღლით წვიმა მოდიოდა,
ნაბადმა ვერ დამფარაო,
დამასველა მან, თავიდან
ფეხებამდე მასხა რაო!”
ხუმარამ სთქვა: “გიჯობნია,
თითს მოვკაკვავ მორჩილადო,
მაგრამ ერთს-კი მოგახსენებ
მოწიწებით და ფრთხილადო:
ხუმარადაც ვარგებულხარ,
ვაჟკაცობით პირველიო,
მაგრამ ვერ იქმ თორნიკობას,
თუმც მის ადგილს სულ ელიო!”
აქ თორნიკეს ხსენებაზე
მეფე შეკრთა და ეს ბრძანა:
“სთქვი, ხუმარავ, თუ რას ნიშნავს
ეგე შენი გამოცანა?
რა არის, რომ დღეს ჩემ გვერდით
დიდ თორნიკეს ვერ ვხედავო?
მომიკვდა, თუ დასნეულდა?…
სთქვი! ტყუილს ნუ მიბედავო!”
მოახსენა: “არ მომკვდარა,
არც სენი რამ აწუხებსო,
მაგრამ ქვეყნის სამსახურზე
დღეიდან-კი ხელს იღებსო.
თვით ვერ ბედავს მოხსენებას,
მოციქულობს ვერცა სხვაო,
რადგანც უნდათ აიცილონ
თქვენი წყრომა და რისხვაო.
აწ გავბედე მოხსენება
ზმებითა და გადაკვრითო
და ნუ მრისხავ კადნიერსა,
გევედრები ცრემლის ღვრითო!”…
მეფემ ბრძანა: “არ გიწყრები,
გმადლობ, ვფიცავ ჩემსა მზესო,
მაგრამ ვნახავ ერისთავსა,
გამოვკითხავ მას მიზეზსო!”
სახლთუხუცესს დაუძახა:
“ხვალ თორნიკე მომგვარეთო,
მომინახეთ, სადაც იყოს,
შინ დაგიხვდესთ, თუ გარეთო!”
ეს ბრძანა და ზე წამოდგა,
ნადიმიცა მით გათავდა
და ხვალისთვის დაიბარა
სადარბაზოდ, ვინც იქ ჰყავდა.

II

გამართულია დარბაზი,
ერიც სამსჯავროდ შეყრილი…
წინ სდგას თორნიკე პირნათლად,
წარბიც არა აქვს შეხრილი.
თავი ჩაიგდო სამსჯავროდ,
მიჰყვა საერო ნებასა,
ჯერ ელის მისგან ბრალდებას
და მერე განჩინებასა.
აბრძანდა მეფე ბრალმდებლად,
ამას კანონი ითხოვდა,
და თაყვანი სცა კრებულსაც,
სანამდი სიტყვას იტყოდა.
თვალამღვრეულად შეხედა
თორნიკეს მრავალწლიანსა;
სიტყვები ყელში ეჩრება,
უმისოდ სიტყვაწყლიანსა.
ბრძანებს და მისსა სიტყვასა
ყურს უგდებს მთელი კრებული;
კრძალვით მოისმენს თორნიკეც,
სხვაგვარად ჩაფიქრებული.
ამბობს: “მბრუნავი ქვეყანა,
ვიცით, რომ ცვალებადია;
ვისაც მიინდობს, გასწირავს,
მისთვის მახე და ბადეა.
მოყვარეს გადაამტერებს,
მტერსა გაუხდის მოყვრადა,
დღევანდელს ლხენა-სიცილსა
ხვალ გადაუქცევს ოხვრადა.
კაცობრიობის დიდება
მას მიაჩნია ჩალადა
და შევუქმნივართ ჩვენ მხოლოდ
ამ სოფლის მაჩანჩალადა!…
შემცდარი არის, ვინც ჰფიქრობს
მედიდურ უეჭველობით!
ან ერთი რა ვართ ამ სოფლად
უსუსურ ჭიანჭველობით?
თუმცა ესე სჭრის გონება,
რომელიც უტყუარია,
მაგრამ ადამის სისხლმა კი
ჩვენი ცხოვრება არია.
გული, მეურჩე თავისა,
ცხოვრების წინამძღვარია
და ამის გამო ჩვენ საქმეს
და სიტყვას შუა ზღვარია!
ხშირად მონურად ვასრულებთ
დღეს, რაც რიგი და წესია,
და იმას ვიმკით კანონად,
რაც ძველ დროს დაუთესია!…
მეცა ადამის შვილი ვარ,
თქვენსავით შვილი ქართლისა,
თავდადებული ქვეყნისთვის,
მაძიებელი მართლისა.
მაგრამ მეფე ვარ დღეს თქვენი:
ხელთა მაქვს მეთაურობა!
საქმის დროს საქმე შემშვენის
და ხუმრობის დროს - ხუმრობა.
გუშინ რომ გული მილხენდა,
თქვენც ლხინად მყავდით წვეული;
და დღეს კი გიწვევთ სამსჯავროდ,
გულზედა სისხლმოთხეული.
ერთ კაცის ნდობა ძნელია,
გინდა გადიქცეს გონებად,
და შეუმცდარი ამ ქვეყნად
მეფეცა ნუ გეგონებათ!
ჩვენის წინაპრის გონებას
ადრევე გადუწყვეტია,
რომ სამსჯავროში ისა სჯობს,
მსაჯული რაც რომ მეტია!
და, აჰა, მეცა შეგყარეთ
სამსჯავროდ, როგორც წესია…
თქვენ ჰსაჯეთ და მე ავირჩევ,
რომელიც უკეთესია:
თორნიკე მხედართმთავარი,
თითქოს ხახვს გვაჭრის ყურზედა,
მოულოდნელად ხელს იღებს
საერო სამსახურზედა.
გვიწუნებს გმირი სარდლობას,
აპირებს მოსვენებასა;
არც დასდევს მეფის სურვილსა,
არც ითხოვს ხალხის ნებასა…
დიდ მამულიშვილს ურჩობა
ქვეყნის არ შეეფერება!
ვერ მივხვდი… მეტად მაკვირვებს
ამგვარი კადნიერება!
სწორედ აქვს რამე მიზეზი,
შესაწყნარ-პატივსადები,
თქვენგან არდასაფარავი,
საერთოდ გასაცხადები.
და უნდა გვითხრას სახალხოდ,
მისთვის მყავს მოწოდებული,
რომ არვინ დარჩეს ჩვენგანი
ხალხისგან ბრალდადებული.
თორემ, ხომ იცით, ქვეყანა
უბრალოდ დამძრახველია:
განაგონებით გადასწყვეტს,
რისიცა არმნახველია!”…
ეს სთქვა და ტახტზე დაბრძანდა
მეფურად მეფე სვიანი,
გვერდით მოუსხდენ მსაჯულად
მოხუც-ჭაღარათმიანნი.
მერე სხვებიცა ჩამოჰყვენ,
დასხდენ რიგრიგად ყველანი…
მდივანს მზადა აქვს ქაღალდი,
საწერ-კალამი, მელანი.
აქ ჩამოვარდა სიჩუმე,
პასუხს ელიან სარდლისას,
წრფელ სინიდისის მექონის
და მასთან სიტყვამართლისას.

III

ახოვანი, მშვენიერი,
თეთრწვერა და თეთრთმიანი,
წინ წამოდგა სასაუბროდ
მოწიწებით ტკბილხმიანი.
თაყვანი სცა პირველ მეფეს,
მერე კრებულს ორი მხრითა,
გულზე ჯვარად ხელებს იჭდობს,
თავდახრილი, ცრემლის ღვრითა.
წვერ-ულვაშზე მარგალიტებრ
ცრემლი ცრემლზე ეკიდება,
მწარის ოხვრით ვერ იქარვებს,
გულს რომ ცეცხლი ეკიდება…
უკვირს, რომ ამ სამსჯავროში
უმიზეზოდ ის ჩავარდა
და რომ მასზე გულს იყრიან
ისინი, ვინც მას უყვარდა.
გულნატკენად რომ უყურებს
სხვებს, თვითონაც გული სწყდება,
მაგრამ თავის პირადობა
აღარ ახსოვს, ავიწყდება.
და საერთო ნება-სურვილს
მორჩილებით აძლევს პასუხს
და თანდათან მისი სიტყვა
შეუპოვრად სჭექავს და ჰქუხს:
“ვფიცავ იმ პირველ მიზეზსა,
ყოველ მიზეზის მიზეზსო,
ვიფიცავ საქართველოსა
და მერე, მეფევ, თქვენს მზესო.
რომ მართალი ვარ იმაში,
რაზედაც ბრალს მდებთ თქვენაო!
დაბლა ეს გული მიმოწმებს
და მაღლა - ღმერთი ზენაო!
მართალი არის, დღეიდან
რომ ვტოვებ სამსახურსაო,
თუმც გული ჩემი ერთგული
ძველებურადვე ხურსაო.
თქვენ რომ გშორდებით, მით ვკარგავ
ხორციელ ნეტარებასო…
ვერ ჰხედავთ გულდაწყვეტილის
მოხუცის მდუღარებასო?
მაგრამ მივყვები საგანსა
აწ უფრო უდიდესსაო;
ის მარღვევინებს გაბედვით
ჩვენს ჩვეულებრივ წესსაო.
დრომ მოითხოვა აწ ჩემგან
სხვაგვარი სამსახურიო
და, რომ უარვყო, დავრჩები
ძველზედაც უმადურიო…
ეჰ, მეფევ! ბრალს რათ მადებდი
შენს ერთგულს, ფეხთა მტვერსაო,
რომ სამსჯავროში მაგდებდი
ვით ორგულს… ქვეყნის მტერსაო?
იძულებით ვარ აწ მთქმელი
ყოვლისფრის უნაკლულოდო,
რაც გულმა გადამიწყვიტა
მხოლოდ მე საიდუმლოდო!
თქვენი ნებაა!… მონა ვარ
მე თქვენის სურვილისაო!
სიტყვაა მხოლოდ წამალი
გულისთქმის, ურვილისაო!”
მოხუცმა ამ სიტყვების დროს
ცრემლები ღვარა მრავალი
და უნებურად დაიწყო
თვისი თავგადასავალი:

IV

“მწარ წარსულის მოგონებით
თქვენ წინ მთქმელი ვარ ამისა,
რომ მომსწრე ვარ საქართველოს
შავი დღის და ვარამისა…
ბევრს თქვენგანს ის არც-კი ახსოვს,
იქნებოდით მაშინ ბალღი,
მაგრამ მე-კი დღესაც გულზე
მაშინდელი მაზის დაღი!
ცამან რისხვით მოგვიქუხა,
საქართველოს ადგა ბუნდი,
მონავრულად გვესეოდა
ყოველის მხრით მტრისა გუნდი.
მოგვაწვენ და მოგვაზვირთდენ
ერთიანად ჩასანთქმელად…
რაც რომ მაშინ ჭირი ვნახეთ,
ძნელი არის აწ სათქმელად.
ეს პატარა საქართველო
ჯარასავით დატრიალდა,
გადიწერა რა პირჯვარი,
გაფოლადდა და გასალდა…
მოხუცი თუ ახალგაზრდა,
ერისკაცი თუ სამღვდელო,
ყველა ერთმხრივ მიიწევდა,
ერთი ჰქონდა ყველას ლელო!
სადღა იყო განსხვავება?
რის ბატონი? ან ვისი ყმა?
ყველა ერთად შეკავშირდა,
ერთი ჰქონდათ მათ გულისთქმა:
რომ გულწრფელად მოეხადათ
ქართლის შვილებს მათი ვალი
და სიკვდილით გამოეხსნათ
ჩვენი ქვეყნის მომავალი!
მამა-პაპის განთქმულ ფარ-ხმალს
უმატებდა შვილი ფასსა
იმითი, რომ ლომკაცურად
შეებმოდა ერთი ასსა.
“ჰკა მაგის” ხმა ყოველის მხრივ
მოისმოდა მტრის საზარი
და იმ გრგვინვას ბანს აძლევდა
საორკეცოდ მთა და ბარი.
სისხლით მორწყეს ტყე და ველი,
შეიღება წითლად მდელო;
აღდგომის კვერცხს დაემსგავსა
ჭირნახული საქართველო!
განახევრდა ქართველობა…
მაგრამ მტერს კი სძლიეს მათ ღვთით
და თამამად დაიძახეს:
“საქართველო აღსდგა მკვდრეთით!”
და მართლაც რომ გამოიხსნეს
განწირული, სულთამბრძოლი
და გადმოსცეს შვილიშვილთა,
მარგალიტი ვით ობოლი!
მხედართმთავარ-უხუცესად
იყო მაშინ იოვანე,
შემდეგში რომ ბერად შედგა,
დღეს ულუმბოს აქვს სავანე.
სანამ მტერი გარს გვეხვია,
მძვინვარებდა, ვითა ლომი,
გოლიათის შებმას ჰგავდა
მისი ბრძოლა, მისი ომი.
მტრისა ისრით გამხვრეტელი
ხმალს ულეწდა, ფარს უხევდა;
ხშირად მამა-პაპის სისხლზე
თავისასაც ზედ ანთხევდა…
ჯოჯოხეთის რისხვა იყო
მისი რისხვა, მისი ვნება;
სანამდის კი მტერს ჰხედავდა,
არ იცოდა მოსვენება.
მაგრამ, როცა საქართველო
ნახა გმირმა დამშვიდებით,
სხვა მაღალ მთას მიაშურა
გალობით და ღვთის დიდებით.
მან ფარ-ხმალი აიყარა,
მოურიდლად თვისის ნებით
და თავსაც ვერ იმართლებდა
ის ჩემსავით მხცოვანებით.
მხოლოდ უთხრა დარაზმულ ჯარს:
“უქმია აწ ფარ-ხმალიო!
აწ სხვა მმართებს სამსახური
და მიმიწევს სხვა ვალიო!”
დაგვლოცა და მისი ხმალი
გადამკიდა, მისგან რჩეულს;
თაყვანი ვეც მორჩილებით,
როგორც მამას, მეც კურთხეულს.
მითხრა: “თორნიკ! ჰა, შენ გქონდეს
სარდლობა და ჩემი ხმალი;
ვინძლო ღირსად აასრულო
მომავალში შენი ვალი!”…
ამ სიტყვებმა მომიმატეს
მე სიმხნე და ერთგულება,
გულმა იგრძნო ფოლადობა
და სულმაცა ამაღლება!
თუმცა ამგვარ დიდებისა
უღირსად თავს ვიგულებდი,
მაგრამ მაინც უნებურად
დღემდე ჩემს ვალს ვასრულებდი.
ავად იყო ის, თუ კარგად,
თქვენს ხელთ არის დაფასება:
მე არ მფერობს ჩემი თავის
არც გინება და არც ქება!
ვიტყვი მხოლოდ: ხმა ისმოდა
თქვენგან ჩემის პირველობის
და მე მხოლოდ ვთავკაცობდი,
შემწირველი დიდ მადლობის.
მეფისა და სამშობლოს წინ,
მართალია, მიძღვის ღვაწლი,
მაგრამ, მეფევ, სხვას დავუთმობ
აწ სამსახურს… სხვას დავაცლი!
იმიტომ რომ აღარა ვარ,
რაც ვიყავი ადრე… ძველად:
ჩემს სისუსტეს გული ჰგრძნობს და
გონება სწყვეტს უეჭველად!
მართალია, ეს ჭაღარა
სიყვარულს და სურვილს ვერ ჰკლავს,
მაგრამ ღონის წახმარება
აღარ ძალუძს მუხლსა და მკლავს!
ადრინდულად მუხლს არ მერჩის,
აღარ მიჭრის არცა თვალი…
და ვით შევძლო, მაშ, სარდლობა,
როცა ასტყდეს ბრძოლის ალი?
ვისაც ჰხედავ აქ, სუყველა
არის ჩემგან გამოზრდილი,
ათასჯერ და ათასგვარად
ბრძოლის ველზე გამოცდილი.
რაც მე ვიცი რაზმთა წყობა
და სამხედრო წესი სრული,
მაგათაც აქვსთ ჩემგანავე
ახსნილი და განსწავლული,
ჩემზე მეტიც შეუძლიათ,
უკეთ გაჰკვეთს მათი ხმალი,
და ჩემსავით სიბერითა
არ უმტყუნებთ ომში თვალი.
ბევრია, რომ ჩემზე უფრო
დღეს შეშვენის მას სარდლობა,
და რათ დახვდეს ღობე-ყორედ
იმათ ჩემი პირველობა?…
რომ ამხადო პირველობა,
მეფევ, შენ ეს არ შეგშვენის:
უმადურად ჩაითვლები…
გქონდეს რიდი ქვეყნის ენის!
და, რომ ჩემი წარსულითა
დღესაც კიდევ ვისარგებლო,
მოღალატე შევიქნები…
მეძულება მე სამშობლო!…
აი, მეფევ, თუ რათ ვბედავ
თქვენს წინაშე დღეს ურჩობას,
და სულ სხვა გზით მიმავალი
გილოცავ თქვენ გამარჯობას!…
იოანეს მივაშურებ…
შევუდგები მეც მის კვალსა
და, თქვენისვე ნებადართვით,
სხვას გადავცემ ამ ჩემს ხმალსა!”
ესა სთქვა და მისი ხმალი
ორბელიძეს გაუშვირა
და ამგვარმა მისმა სიტყვამ
გულში ბევრი აატირა…

V

ხმალზე უფრო ძლიერად სჭრის
პატარა და რბილი ენა,
გაჰკვეთს ხვანჯსა უგნურების…
მისი ტყვეა ხშირად სმენა.
ხან გონება გამოცდილი
მას მოიქნევს მრავალგვარად,
ხან, მფარავი ხვაშიადის,
გული აგებს გრძნობის ფარად.
დროზე უნდა მოხმარება,
მხმარებელიც გონიერი,
რომ ხან ნაღვლით გაილესოს,
ხან ძირტკბილით ენის წვერი…
თორნიკემაც ნაღველ-თაფლად
გრძნობა გულში ჩაიყენა
და სიმართლის ხელით მასში
ამოუწო მისი ენა.
მით მოხიბლა, როგორც მეფე,
ისე ყველა მსაჯულიცა
და იმათის თანხმობითა
სურვილი მან გაიმტკიცა…
ჩამობრძანდა მეფე ტახტით,
ვეღარაფრის ვერამთქმელი,
მივიდა და მოხუცებულს
გადახვია ძმურად ხელი.
უთხრა: “თორნიკ! როგორც მეფემ,
მოგისმინე საუბარი.
თანახმა ვარ, და აწ გეტყვი,
როგორც ძმა და მეგობარი,
რომ ჯერ კიდევ ქვეყნისათვის
საჭირო ხარ… დიდი მარგი, -
და უდროვოდ აგიღია
საიმქვეყნო საგზალ-ბარგი.
უცხო მხარეს გადაკარგვა,
ვფიცავ, შენი მიმძიმდება!
ნუთუ ჩვენი ქვეყნის ტაძრებს
არ აქვთ იგი ძალ-დიდება?”
მოახსენა: “ვიცი, მაგრამ
ქართლშივე რომ მიგულებენ
ჩემი გაზრდილ-ერთგულები,
რომ არ მნახონ ვერ გასძლებენ.
მეცა გული არ გამიძლებს,
ვერც მე დავთმობ იმათ ნახვას,
და ცოდვილ სულს ბევრს დავაკლებ:
გადავყვები სოფლის ზრახვას…
იქ კი არვინ მეყოლება
შემაცდენი, უცხო მხარეს,
დღე ყოველ და ყოველ წამსა
ცრემლებს დავღვრი მე მდუღარეს.
და ვითხოვ, რომ ღმერთმა, მეფევ,
გადიდოს და გადღეგრძელოს
და წყალობა არ მოაკლოს
ჩვენს პატარა საქართველოს!”

VI

ათონის მაღალ მთაზედა,
მთაწმინდად სახელდებულსა,
სადაცა უდაბნოებსა
და ტაძრებს წმინდად გებულსა
რიცხვი არა აქვსთ, იქ ლავრა,
დაუდებელი ფასისა,
ყველაზე პირველი არის
დიდისა ათანასისა.
გინდ დარი იყოს საამო,
გინდა ავდარი საზარი,
სამოთხის სადგურს გვაგონებს
მაღლობზე მდგომი ტაძარი.
ხან, ღრუბლით შემობურვილი,
გარშემო ირტყამს ელვასა
და გადაჰყურებს შორის ზღვის
ტალღების გროვა-ღელვასა;
ხან ისარივით სხივები
დილის მზის ეტყორცებიან,
თითქოს იმ საღმრთო ნათელსა
ნათლითა ეხორცებიან.
ხან ღამით მთვარე გავსილი,
თითქოს მიმსვლელი იქ ბინად,
თავზე ედგმება წმინდასა
წმინდა დიდებულ გვირგვინად.
და ვარსკვლავებიც იმავ დროს
დაჰფეთქენ, დასჭიკჭიკობენ
და ამ გალობით ძალთაძალს
ამაღლებულად ამკობენ.
წინ უძევს ბაღი ხეხილის,
ხელოვნად შენაკაზმისა,
და იქვე წყარო ჩუხჩუხებს
წმინდისა აიაზმისა.
მთა მწვანე ზეთისხილისა
და ყვავილები ველისა,
საკურთხად აღმომფშვენელნი
ბუნებით საკმეველისა,
ჰაერსა შეაზავებენ
სამკურნალოდ და მარგადა
და სასულდგმულოდ ცხოველთა
მიანიჭებენ ხარკადა!…
მეუდაბნოედ მიდიან
საქრისტიანოს ყოველ მხრით
და იქ იჩენენ სავანეს
სასოებით და ცრემლის ღვრით.
წიაღგახსნილი უდაბნო
უჩენს, ვინც მივა, ბინასა
და მორწმუნეთა იზიდავს,
ვით ანდამატი რკინასა.
აქვე მოსულა ულუმბოთ
იოვანეცა ქართველი
და მორჩილობის დროსავე
გასთქმია დიდი სახელი.
დღეს მოძღვარია ნეტარი
ბერისა მრავალ ასისა
და მეგობარი იმავ დროს
წინამძღვრის ათანასისა.
დიდი ხანია, სამშობლო
მან დაუტევა ნებითა,
მაგრამ გული-კი ისევე
უღელავს ხოლმე ვნებითა,
როდესაც მოაგონდება
მისი სამშობლო მამული
და, გატაცებულს ოცნებით,
არევით უცემს მას გული!…
და მაშინ სცდილობს მიეცეს
მარტოობასა შორს სადმე,
ბუნების ჭვრეტით გაერთოს
და გულს მიჰფინოს სიამე.

VII

ერთხელ დილას იოვანე
შემდგარიყო მაღალ სერზე
და ცრემლები ნეტარების
ეცემოდა სპეტაკ წვერზე.
ზღვა და ხმელი იმის თვალ წინ
იშლებოდა ედემურად
და სამოთხის სიამესა
გაემსჭვალა უნებურად…
დიდხანს, გრძნობამორეული,
ვეღარაფრის იყო მთქმელი,
მხოლოდ ნიშნად ნეტარების
მას აეპყრა მაღლა ხელი.
თითქოს მაშინ მას უნდოდა
ცა და ქვეყნის შემყარება,
რომ ამითი წუთიერი
გაგრძობოდა ნეტარება!…
ამ დროს მის წინ, ვით ჩვენება,
გამოცხადდა მგზავრი-მწირი;
დაემხო და თაყვანი სცა,
მოარიდა განზრახ პირი.
შეკრთა უცებ იოვანე
და უთხრა მას ბერძნულ ენით:
“ვინ ხარ, შვილო? ან რასა მთხოვ?
მიპასუხე გამოჩენით!”
- “ შენსა ლოცვა-კურთხევასა! ”
მამაშვილურ-მეგობრულად
უპასუხა იოვანეს
მაშინ მწირმა ტკბილ-ქართულად.
ქართულ ლექსის გაგონებამ
იოვანე ააჩქარა,
ტანში რაღაც უნებურმა
ჟრუანტელმა დაუარა.
მივარდა და ხელი სტაცა,
ააყენა დაჩქარებით;
რომ შეხედა, უფრო შეკრთა,
მიაჩერდა გაშტერებით…
აკვირვებდა ულოდნელი
ჩვენება და სანახავი:
იმ გლახაკის სამოსელში
იცნო თორნიკ ერისთავი.