დავით აღმაშენებელი - David Agmashenebeli

დავით აღმაშენებელი - David Agmashenebeli(1089-1125)


ბაგრატ IV – Bagrat IV

ბაგრატ IV – Bagrat IV (1027-1072)



ბაგრატ IV (დ. 1018 ან 1020 ― გ. 24 ნოემბერი. 1072), საქართველოს მეფე 1027-იდან, გიორგი I-ისა და დედოფალ მარიამის უფროსი შვილი.
1022-1025 მძევლად იყო კონსტანტინოპოლში. ბაგრატ IV-ის და მისი სამეფო კარის უმთავრესი ამოცანა იყო სახელმწიფოს დაცვა ბიზანტიისა და თურქ-სელჩუკი დამპყრობლებისაგან, ცენტრალიზაციის მოწინააღმდეგე დიდგვაროვან აზნაურთა წინააღმდეგობის დაძლევა და საქართველოს ერთიანი სამეფოს ფარგლებს გარეთ დარჩენილი ქართული მიწა-წყლის შემოერთება. მცირეწლოვანი ბაგრატ IV-ის გამეფებისთანავე ბიზანტიის იმპერატორი კონსტანტინე VIII-მ დაარღვია 1022 დადებული ზავი და საქართველოში ჯარი გამოგზავნა. მტერმა გაძარცვა და ააოხრა სამხრეთ საქართველო. ტაოს მსხვილ ფეოდალთა ნაწილი ვაჩე კარიჭისძისა და ეპისკოპოს იოანე ბანელის მეთაურობით მტრის მხარეზე გადავიდა. ბიზანტიელებმა ვერ შეძლეს კლდეკარის ციხესიმაგრის აღება. შავშეთ-კლარჯეთში თავდაცვის ორგანიზაციას სათავეში ჩაუდგნენ ეპისკოპოსები საბა მტბევარი და ეზრა ანჩელი და მტერს ამ მხარის დაპყრობის საშუალება არ მისცეს. ამის შემდეგ ბიზანტიელებმა ტაქტიკა შეცვალეს: მათ საქართველოში გამოგზავნეს დემეტრე უფლისწული (გურგენ არტანჯულის ძე), რომელიც ბაგრატ III-ის დროს ბიზანტიაში გაიქცა. დემეტრეს პოლიტიკურ ასპარეზზე გამოყვანით ბიზანტია ცდილობდა დაემტკიცებინა, რომ ის საქართველოს დასაპყრობად კი არ მოდიოდა, არამედ ბაგრატ III-ის მიერ უკანონოდ დაჩაგრული ბატონიშვილის უფლებათა დასაცავად იბრძოდა. მტრის ამ ტაქტიკას წარმატებაც მოჰყვა: მწარმოებელი საზოგადოების ერთი ნაწილი, რომელიც თავისი მდგომარეობის გაუმჯობესების იმედებს ახალ მეფეს უკავშირებდა, საკუთარი ფეოდალების წინააღმდეგ აჯანყდა და დემეტრესა და ბიზანტიელებს მიემხრო. დაპყრობელთა წინააღმდეგ ბრძოლა კლასობრივი ბრძოლით გართულდა. ამ კრიტიკულ მომენტში კონსტანტინე III გარდაიცვალა და ბიზანტირლებმა ჯარი საქართველოდან გაიწვიეს.
ბიზანტიასთან ომში დასუსტებულ საქართველოს ბრძოლის გაგრძელება არ შეეძლო, თვით ბიზანტიაც აღმოსავლეთში მტრების მოწოლის გამო საქართველოსთან ურთიერთობის გაუმჯობესებას ესწრაფოდა. ასეთ პირობებში მარიამ დედოფლის ინიციატივით 1029/1030 ბიზანტიასთან ზავი დაიდო. იმპერატორმა რომანოზ III-მ ბაგრატ IV-ს ცოლად მიათხოვა თავისი ძმის ბასილის ასული ელენე და მიანიჭა კურაპალატობის პატივი. ეს პოლიტიკური კავშირი ორი ქვეყნის კეთილმეზობლური ურთიერთობის საფუძველი უნდა გამხდარიყო, მაგრამ დედოფალი ელენე მალე გარდაიცვალა ქუთაისში, ბაგრატ IV-მ ცოლად შეირთო ოსთა მეფის ასული ბორენა. მალე დაიწყო ახალი შინაომი. რეაქციონერმა ფეოდალებმა ბაგრატ IV-ს აუმხედრეს მისი ნახევარძმა დემეტრე უფლისწული ( გიორგი I-ისა და ალდე დედოფლის შვილი), რომელიც ანაკოფიაში (აფხაზეთი) ცხოვრობდა. დემეტრეს გამეფების ცდა მარცხით დამთავრა. დედა-შვილმა 1032 ანაკოფია ბიზანტიელებს გადასცეს. დემეტრე კონსტანტინოპოლში გაიქცა.
30-იან წლებში დაიწყო ბრძოლა თბილისის საამიროს შემოერთებისათვის. 1032 კლდეკარის ერისთავმა. ლიპარიტ ლიპარიტის ძე ბაღვაშსა და ქართლის ერისთავმა ივანე აბაზესძემ თბილისის ამირა ჯაფარი შეიპყრეს, მაგრამ იმის შიშით, რომ თბილისს ლიპარიტი დაეუფლებოდა, ბაგრატ IV-მ ამირა გაათავისუფლა. 1038/1040 ბაგრატ IV-მ წარმატებით შეუტია თბილისის საამიროს, ამირა ჯაფარი უკვე გასაქცევად ემზადებოდა, მაგრამ სომხეთსა და აზერბაიჯანში თურქ-სელჩუკების შემოჭრის გამო, აგრეთვე ლიპარიტის მოწინააღმდეგე დიდგვარიანთა რჩევით, ბაგრატ IV ამირას დაეზავა. ეს იქცა საბაბად ლიპარიტსა და ბაგრატ IV-ს შორის განხეთქილებისა და ბრძოლისა, რომელმაც თითქმის ორი ათეული წელი გასტანა.
1045 ბიზანტიელთა აგრესიით შეწუხებულმა ანისის თავკაცებმა ქალაქი ბაგრატ IV-ს გადასცეს (ბაგრატ IV-ის დედა მარიამი ვასპურაკანის უკანასკნელი მეფის სენექერიმ არწრუნის ასული იყო). ბაგრატ IV-მ და მარიამმა ანისის გამგებლად არტანუჯის ერისთავი აბუსერ აბუსერისძე დანიშნეს. იმავე წელს ბაგრატ IV-მ დაიწყო ბრძოლა ბიზანტიასთან ანაკოფის დასაბრუნებლად და ხუფათის შემოსაერთებლად. ამ ბრძოლის გადამწყვეტ მომენტში ბაგრატ IV-ის თბილისის გამგებლების დელეგაციამ ქალაქის ჩაბარების წინადადებით მიმართა. ბაგრატ IV-მ ანაკოფიისა და ხუფათისთვის ბრძოლის მეთაურობა თავის სარდლებს ჩააბარა, თვითონ სასწრაფოდ ქართლში გადმოვიდა, თბილისში შევიდა და ქალაქში მოხელეები განაწესა. მეფეს წინააღმდეგობა გაუწია თბილისის გარეუბანმა ისანმა, რომლის აღება შეუძლებელი გახდა. ამ დროს ლიპარიტ IV ბაღვაშის დახმარებით ანისს ბიზანტიელები დაეუფლნენ. 1046 ლიპარიტმა მოიშველია ბიზანტიელთა ლაშქარი, დაუკავშირდა კახეთის სამეფოს, ტაშირ-ძორაგეთის სომეხთა მეფეს და ქართლში შემოიჭრა. მას თან მოჰყავდა დემეტრე გიორგის ძე. ბაგრატ IV იძულებული გახდა თბილისისათვის თავი დაენებებინა და მტერს ჯავახეთში შეხვდა. გადამწყვეტი ბრძოლის წინ დემეტრე გარდაიცვალა. ბრძოლა ბაგრატის მარცხით დასრულდა. ლიპარიტმა ხელთ იგდო არტანუჯის ციხე.
ბაგრატ IV დასავლეთ საქართველოში გაიხიზნა. თურქ-სელჩუკების მიერ ლიპარიტის დატყვევების (1048) შემდეგ ბაგრატ IV კვლავ გაძლიერდა, აიღო უფლისციხე, შეიპყრო ლიპარიტის შვილები ივანე და ნიანია, რომელთაგან პირველი გაათავისუფლა, ხოლო მეორე მძევლად დაიტოვა. თბილელმა ბერებმა ბაგრატ IV-ს კვლავ გადასცეს თბილისი, მაგრამ 1051, როცა ლიპარიტი ტყვეობიდან დაბრუნდა და ბიზანტიელთა ლაშქრით ისევ ბრძოლა განაახლდა ბაგრატ IV-ის წინააღმდეგ, თბილისის შემოერთების ეს ცდაც ჩაიშალა. ლიპარიტი თითქმის მთელ აღმოსავლეთ საქართველოში გაბატონდა. ბაგრატ IV-მ თავისი მცირეწლოვანი შვილი გიორგი ქუთაისში დასავლეთ საქართველოს მეფედ დატოვა, თვითონ კონსტანტინოპოლში წავიდა (1052) და იმპერატორს ლიპერიტთან შერიგების შუამდგომლობა თხოვა. იმპერატორმა ლიპარიტის მცდელობით ბაგრატ IV სამ წელიწადს თავისთან გააჩერა. ამ ხნის განმავლობაში საქართველოს ფაქტიური გამგებელი ლიპარიტი იყო. მან გიორგი ბაგრატის ძე იმერეთიდან ქართლში გადაიყვანა, რუისში მეფედ აკურთხა და თავი მის აღმზრდელად გამოაცხადა. ბოლოს იმპერატორის შუამდგომლობით ბაგრატ IV და ლიპარიტ IV დაზავდნენ. 1056 ბაგრატ IV სამშობლოში დაბრუნდა. ბაგრატ IV-მ ლიპარიტი ბიზანტიაში გააძევა და მის სამფლობელოს დაეუფლა. ამ დროიდან მან განამტკიცა თავისი ხელისუფლება, ხელთ იგდო კახეთ-ჰერეთის უდიდესი ნაწილიც და შეძლო მისი მოწინააღმდეგე დიდგვარიან აბაზასძეთა დამარცხებაც.
XI საუკუნის 60-იანი წლების დასაწყისში თურქ-სელჩუკების აგრესიის გაძლიერებასთან დაკავშირებით ბიზანტია იძულებული გახდა საქართველოსთან დაახლოების გზას დასდგომოდა. საერთო მტრის წინააღმდეგ ბრძოლის ინტერესები ბაგრატ IV-საც ამისკენ უბიძგებდა. სულთან ალფ-არსლანის პირველი ლაშქრობის შემდეგ ბაგრატ IV-მ თავისი ასული მართა (მარიამი) 1065 იმპერატორ კონსტანტინე X დუკას (1059-1067) შვილს მიხეილს მიათხოვა. გაძლიერებულმა ბაგრატ IV-მ სომხეთის მეფეს სამშვილდე წაართვა და 1067-1068 დაიწყო ბრძოლა კახეთის შემოსაერთებლად, მაგრამ 1068 ალფ-არსლანი მეორედ შემოესია საქართველოს და კახეთის შემოერთების ეს ცდა მარცხით დამთავრდა. სულტანმა თავის მიზანს მაინც ვერ მიაღწია - ბაგრატ IV-მ უარი განაცხადა სულთნის მოხარკეობაზე. სულთანი საქართველოს გაეცალა, მაგრამ თბილისი და რუსთავი განძის (განჯა) ამირა ფადლონს გადასცა. ბაგრატ IV-მ სასტიკად დაამარცხა ქართლში შემოსული ფადლონი, აიღო თბილისი და საგამგეოდ გადასცა ამირათა შთამომავალს, რომელსაც დააკისრა ყოველწლიური ხარკი - 44 ათასი დრაჰკანი. ამრიგად, თბილისის საამირო საქართველოს მეფის ვასალი გახდა. ფადლონი კვლავ შემოესია საქართველოს. ბაგრატ IV-მ თავისი ცოლისძმა ოსთა მეფე დორღოლელი დაიხმარა. უფლისწულ გიორგის მეთაურობით ქართველ-ოსთა ლაშქარმა განძა მოარბია.
ბაგრატ IV-მ შეძლო საქართველოს დამოუკიდებლობის დაცვა და დიდგვარიან ფეოდალთა წინააღმდეგობის დაძლევა. მის დროს მომზადდა ნიადაგი თბილისის საამიროსა და კახეთ-ჰერეთის შემოერთებისათვის. ბაგრატ IV დიდ ყურადღებას აქცევდა კულტურისა და სწავლა-აღზრდის საქმეს, მისი მოწვევით 1060-1065 საქართველოში ჩამოვიდა გიორგი მთაწმიდელი, რომელმაც ნაყოფიერი მოღვაწეობა გაშალა, არსებობს მოსაზრება, რომ ბაგრატ IV-ს ეკუთვნის კანონები, რომლებიც ბაგრატ კურაპალატის სამართლის სახელწოდებითაა ცნობილი. ბაგრატ IV გარდაიცვალა ქართლში. ანდერძის თანახმად დაასაფლავეს ჭყონდიდში.


მეფე გიორგი I – George I of Georgia

მეფე გიორგი I – George I of Georgia


გიორგი I, (998 ან 1002 ― 1027) საქართველოს მეფე 1014-იდან, ბაგრატ III-ის ძე.

გამეფებისთანავე დიდგვაროვანი აზნაურები აუჯანყდნენ მცირეწლოვან მეფეს და ჰერეთ-კახეთი საქართველოს ჩამოაშორეს. გიორგი I-მა ისარგებლა იმით, რომ 1014-16 ბიზანტიის იმპერატორი ბასილი II ბულგარელებს ეომებოდა, გადალახა ბიზანტიის საზღვარი და ტაო დაიბრუნა. 1019 ბასილ II-მ ბულგარელებთან ომი დაამთავრა და გიორგი I-ს სადავო ტერიტორიის დაცლა მოსთხოვა.

1021 ბიზანტიის ჯარი საქართველოში შემოიჭრა. ქართველები რამდენჯერმე დამარცხდნენ (შირიმნის ბრძოლა 1021 და საქართველოს ბიზანტიის ომები XI საუკუნეში). გიორგი I იძულებული გახდა თრიალეთში გადასულიყო, სადაც მაშველი ჯარი დახვდა. კეისარი მოერიდა ომს, დასაზამთრებლად ქალდიაში (ტრაპიზონის მახლობლად) წავიდა და საქართველოში ახალი ლაშქრობისათვის ემზადებოდა. გიორგი I-მა საზავო მოლაპარაკება დაიწყო და ამავე დროს ხელსაყრელ მომენტს უცდიდა ომის გასაახლებლად. ამ დროს ბიზანტიაში იმპერატორის წინააღმდეგ აჯანყება დაიწყო ნიკიფორე და ქსიფეს მეთაურობით. გიორგი I-მა ამით ისარგებლა, კავშირი დაამყარა და უარი განაცხადა ბიზანტიასთან არახელსაყრელი ზავის დადებაზე. მაგრამ აჯანყება დამარცხდა. გამომჟღავნდა მასში ქართველთა მონაწილეობაც. კეისარმა გიორგი I-ს კვლავ მოსთხოვა სადავო ტერიტორიების დაცლა. საქართველოს მეფემ განაახლა საზავო მოლაპარაკება, თან ისევ ბრძოლისათვის ემზადებოდა, მაგრამ ბიზანტიამ დაასრო ომის დაწყება. თავდაპირველად უპირატესობა გიორგი I-ის მხარეზე იყო, მაგრამ საბოლოოდ ქართველები დამარცხდნენ. 1022/23 გიორგი I დათანხმდა ზავის მძიმე პირობებს: სადავო ტერიტორია ბიზანტიამ მიიტაცა; ტახტის მემკვიდრე ბაგრატი სამი წლის ვადით მძევლად გაიგზავნა კონსტანტინოპოლში. საქართველომ დაკარგა ე.წ. დავით III კურაპალატის მემკვიდრეობა. ჩანს გიორგი I ემზადებოდა რევანშისათვის: 1025 გამომჟღავნდა ვასპურაკანის მმართველის ნიკიფორე კომნენოსის შეთქმულება იმპერატორის წინააღმდეგ, რომლის მონაწილეც გიორგი I იყო.

გიორგი I-ის დროს დიდ საომარ ოპერაციებთან ერთად მიმდინარეობდა მნიშვნელოვანი სამშენებლო სამუშაოები. მის მეფობაში აიგო მცხეთის სვეტიცხოვლის ტაძარი.


ბაგრატ მესამე – Bagrat III

ბაგრატ მესამე – Bagrat III (975-1014)


ბაგრატ მესამე (საქართველოს გაერთიანება).

დიდი ხანი არ არის, ჩვენში თამარ მეფესა და დავით აღმაშენებლის იქით სხვა მეფე არ სწამდათ, და არც ეგულებოდათ რუსთაველის წინამორბედი მწერალი.
ხელმწიფობას იწყებდნენ დავით-გიორგი-თამარით, მწერლობას- რუსთაველით.
ოქროს ხანად საქართველოს უთვლიდნენ მე-XI-სა და მე-XII საუკუნეებს, ხოლო არავინ კითხულობდა, როგორ და ვის მეოხებით შემზადდა და შენივთდა ეს ,,ოქროს საუკუნე”, ვინ განამტკიცა საქართველოს გაერთიანების საქმე, ვინ განაბრწყინა საქართველოს მწერლობა და ანუ განავითარა ქართული სამწერლო ენა. ყოველ ამ ღვაწლსა და სიქველეს მიაწერდნენ აღმაშენებელს და, განსაკუთრებით კი, თამარ მეფესა და შოთა რუსთაველს. არავინ დაგიდევდა, რომ ციდამ მოწყვეტილი არ იყო არც რუსთაველი, არც თამარ მეფე და არც აღმაშენებელი, არავინ ფიქრობდა, რომ გენიოსები ველურებში არ იბადებიან, რომ მაღალ ნიჭიერ სარდლებსა და მწერლებს ჰბადებს გარშემორტყმული წიაღი…
ნამდვილად კი ,,ოქროს საუკუნის” განმტკიცებელი იყო ბაგრატ III და დამგვირგვინებელი-თამარ მეფე.
ისიც არ ვიცოდით, რომ ქართული ენა უმწვერვალესობამდე განავითარეს და მწერლობაც აღაყვავეს მეათე საუკუნის მამებმა თვით ამ ბაგრატ მეფის მონაწილეობითა და მფარველობით, ხოლო რუსთაველმა და მისმა თანამედროვე მწერლებმა უკვდავჰყვეს ეს ენაცა და ეს მწერლობაც.
თუ არ ბაგრატ მეფე, მისი გენიოსი ხელისუფალი იოანე მარუშიძე და თანამედროვე მწერალი მამები. ვეჭვობთ, რომ გაბრწყინვებულიყვნენ თვით დავითები, გიორგიები, თამარები და რუსთაველები. პირველთ მოხნეს და მოთესეს, მეორეებმა მომკეს და მოიხვეჭეს; პირველთ ხიდი გასდეს მეორეების სავლელად დიდებით და ზარცემით, სიქველით და ჯერჩინებით…
ბაგრატი იყო მეფე გურგენის ერთადერთი ვაჟი. საქართველოს ბედ-უბედობა თითქმის ყოველთვის იმაზედ იყო დამოკიდებული, თუ მეფეს რამდენი შვილი ჰყვანდა:მრავალშვილიანი მეფე თავისს სიცოცხლეშივე ქვეყანას უნაწილებდა ხოლმე შვილებს, ხოლო ერთადერთის მემკვიდრის მყოლი მთელს ქვეყანას უანდერძებდა მხოლოდ ამ მემკვიდრეს. სწორედ უბედურება იყო, როდესაც მეფეს ჰყვანდა ორი, სამი თუ ბევრი შვილი:მეფე-მამის სიკვდილის დროს და ხშირად მის სიცოცხლეშივე ძმათა შორის იბადებოდა შური, მტრობა, სიძულვილი, განხეთქილება, ქვეყნის გაყოფა-განაწილება. ასე მოხდა, მაგალ., ვახტანგ გორგასლის სიკვდილის შემდეგ:მისმა შვილებმა ორ დიდ ნაწილად გაიყვეს საქართველო და ერთის შვილის შთამოება ემორჩილებოდა სპარსებს, მეორისა- ბერძნებს. წინდაუხედავმა ალექსანდრე მეფემ თავისს სამს შვილს სამად გაუყო საქართველო, და ერეკლე მეფესა და მისს მემკვიდრეს გიორგი მეფეს ხომ თითოს ცამეტ-ცამეტი ვაჟი ჰყვანდა, და ყველას ცალ-ცალკე საუფლისწულოები მიასაკუთრეს…
და არათუ ვაჟების მამა-მეფე, არამედ ქალებისაც მარტო საქართველოს გაყოფა-განაწილებაზე ფიქრობდა. მაგალ., მეფე მირი რომ კვდებოდა, თავის ძმასა და მემკვიდრეს არჩილს დაავალა:”შენთვის იკმარე ეგრისი, სვანეთი, თავკვერი, არგვეთი და გურია, ხოლო ქვეყანანი ქართლისანი განუყავ ჩემს ქალებსო”. და არჩილმაც მოიწვია ერისთავნი და მიათხოვა მათ თავისი ძმისწულები:ერთი მისცა კლარჯეთ-ჯავახეთს ერისთავს გურამს, მეორე მისცა თრიალეთის, ტაშირის და აბოცის მთავარს, მესამე მისცა ნერსე ნერსესიანსა და მეოთხე-ადარნასეს, და ამათ განუყო ქართლი, მეხუთე მისცა ვარაზმანს, მფლობელს კოტმანიდგან ქურდისხევამდე, მეექვსე მისცა ჯუანშერს, რომელს დაუსაკუთრა ჯვარი, ხერკი, მთიულეთი, მანგლისის ხევი და ტფილისი, და მეშვიდე მიათხოვა აფხაზეთის ერისთავს ლეონს. ასე წარმოდგა შვიდი მძლავრი მთავარი. და ეს კიდევ არ აკმარა ქვეყანას ამ არჩილ მეფემ:კიდევ დაუდგინა ერისთავები თუშებს, დიდოელებს და ხუნძახელთ, აგრეთვე კახეთ-კუხეთს ჰერეთს, წუქეთს.
საქართველოს გრძელს ისტორიაში ერთი მეფეც არა სჩანს ისეთი, რომ გაემეტოს თავისი შვილი, როდესაც ამას მოითხოვდა სახელმწიფოს ერთიანობისა და სიმტკიცის ინტერესი. ისეთი მეფეც კი, როგორიც იყო დავით აღმაშენებელი, ,,ანდერძში” ავალებდა თავისს მემკვიდრეს დიმიტრის:თუ გამოდგესო, ჩემმა ვაჟმა ცვატამაც იმეფოსო…
სულ სხვა კაცი იყო ბაგრატ მესამე:თავის ორ ვაჟთაგან ერთი-ბასილიბერად აღკვეცა, და მრავალ ხელმწიფეთაგან ზოგი დახოცა, ზოგი განდევნა, ზოგიც საპყრობილეში ამოალპო…
მას ბოროტი გული კი არ ჰქონდა, რომ ასრე ულმობელად სდევნიდა ხელმწიფე კაცებს, პირიქით, იგი იყო მეტად ლმობიერი და ნათლად წარმოდგენილი ჰქონდა, რომ ემსახურება მხოლოდ სამშობლოს დიდებასა და ძლიერებას. განდეგილობა სიძაბუნედ, სისუსტედ მიაჩნდა, ერთობა კი-უძლეველობად.
მას შემდეგ, რაც არჩილ მეფემ დაათხოვა თავისი ძმისწულები, განდეგილობამა და განხეთქილებამ მალე იჩინა თავი. ამას ხელი შეუწყო არაბთა შემოსევამაც. არაბებმა საქართველო რომ აიკლეს, ქართველთა მეფის ძლერებაცა და რიხიც შესუსტდა. ამით ისარგებლეს დიდების მოყვარე ერისთავებმა: აფხაზეთისამ-ლეონმა, და კახეთისამ- გრიგოლმა..
ლეონი განდგა 786 წელს და გრიგოლი 787 წელს. პირველმა თავისი თავი გამოაცხადა აფხაზეთისა და იმერეთის მეფედ, დაიპყრა ბედია, ქუთაისი; საყდარიც გაჰყო და მოაშორა მცხეთის საპატრიარქოს და აფხაზეთში ცალკე კათალიკოსი დაადგინა.
მეორემ თავისი თავი აღიარა მთვარად ანუ ქორიკოზად კახეთისა, კუხეთისა და გარდაბანისა. ბრძოლა აუტეხა საქართველოს მეფეს აშოტს და კახეთს შეუერთა ქვეყანა ქსნამდის. რომ უფრო გაძლიერებულიყო, გრიგოლი დაუმეგობრდა ჰერეთის (საგარეჯო-ქიზიყის) მფლობელს, რომელიც ამ ხანსვე გამეფდა.
მეფეები ისხდნენ აგრეთვე ტაოს, არტანუჯს.
ეს ცოტაა კიდევ. ამავე დროს საქართველოში იყო ორი მეფეთ-მეფე; ამათგან ერთი იყო გურგენი, ძე ბაგრატ რეგვენისა, მამა ბაგრატ III-ისა, და მეორე კი-დავით კურატპალატი, მფლობელი ტაოსი, ბასიანისა, თორთმანისა და შავშეთისა.
ყველაზე მძლავრი ამ მეფეთა შორის იყო ეს დავით კურატპალატი. იგი იყო უშვილო და იშვილა ბაგრატ III.
ბაგრატი, როგორც ვთქვით, იყო გურგენ მეფეთ-მეფის შვილი. ამ გურგენს ცოლად ჰყვანდა გურანდუხტი, ასული აფხაზთა მეფის გიორგისა. ამ კურთხეულის გურანდუხტისაგან იშვა ბაგრატი.
დავით კურატპალატი, ბაგრატის მამობილი, იყო კაცი ფრიად მხნე, ახოვანი. იგი ,,ფარად და ზურგად” უდგა არათუ ქართველთა დანაშთენ მეფეებს, არამედ მეზობელ ერთა ხელმწიფეებსაც. მაგალ., მან დიდი შემწეობა აღმოუჩინა ბერძენთა იმპერატორს ბასილის. 12000 მეომარი გაგზავნა თორნიკეს წინამძღოლობით და იმპერატორის მოწინააღმდეგე ქვეშევდრომი ბარდოს სკლიაროსი შეამუსვრინა. დავითმა მშვიდობა დაამყარა სომხეთშიაც.
ბაგრატ ჯერ ისევ მცირეწლოვანი იყო, რომ ქართლს შემოესივნენ კახნი და უფლისციხე აიღეს. მაშინ იოანე მარუშიძე იყო ერისთავად ქართლისა. ამან კაცი აახლა დავით კურატპალატს და მოახსენა:,,ან შენ მოდი და ქართლი დაიპყარ, ანდა ქართლს გაამეფე შენი გაზრდილი და შვილობილი ბაგრატი”. დავითმა შეისმინა მარუშიძის თხოვნა, დიდის ლაშქრით წამოვიდა და ქართლს ჩამოდგა. კახნი შეშინდნენ და ქართლს გაეცალნენ. მარუშიძემ უფლისციხე გადასცა დავით კურატპალატსა, ამან ქართლის მეფედ გამოაცხადა ბაგრატი (980 წელს), ასრე: დავითმა შემოიკრიბა ყველა აზნაურები და უბრძანა:,,ესე არს მკვიდრი ტაოსი, ქართლისა და აფხაზეთისა, შვილი და გაზრდილი ჩემი, მე ვარ მოურავი მისი და თანაშემწე. ამას დაემორჩილენით ყოველნი”.
ესრე უთხრა ქართველებს, უფლისციხეში დასტოვა ბაგრატი, მისი მამა გურგენი და დედა გურანდუხტი და თვითონ წავიდა ტაოს.
სამწუხაროდ, დავით კურატპალატის მოწოდებამ და რჩევამ გონს ვერ მოიყვანა ქართლის აზნაურები: ,,კვალად იწყეს მედგრობით ზაკულება, ვითარცა არს ჩვეულება ქართლისა აზნაურთა”. ნაქურდეველნი და საბოტარელნი შეებნენ კახელებს, მოიყვანეს კახეთის ლაშქარი და გადასცეს უფლისციხე. კახელებმა შეიპყრეს ბაგრატ მეფე, მისი მამა გურგენ, დედა გურანდუხტი და წაიყვანეს კახეთს.
შეიტყო-რა ეს, დავით კურატპალატი ფრიად განრისხდა. დიდის ძლიერებით წამოვიდა, თრიალეთზე გადმოვიდა, რომ წავიდეს და შური იძიოს. კახელებს შეეშინდათ, ბაგრატ, გურგენ და გურანდუხტი გაათავისუფლეს, ზავი ითხოვეს, ქართლი და უფლისციხე მოსცეს და თავისთვის მხოლოდ დაიტოვეს წირქვალის ციხე და გრუი.
დავითმა სისხლი არ დაღვარა. ქართლი ჩააბარა დედოფალს გურანდუხტს და დაბრუნდა. ბაგრატი დედ-მამით ისევ უფლისციხეში გამაგრდა, და აქედან იწყეს მართვა ქართლისა.
მიუხედავად ყველა ამისა, საქართველოში სასურველი მშვიდობა მაინც არ იყო.
აქა და იქ ქვეყანა ღელავდა, მეტადრე აფხაზეთს უჭირდა საქმე. აქ მეფობდა თევდორე-ბრმა, დედის ძმა ბაგრატისა. ეს, ძმის მეფის დიმიტრის შიშით გარდახვეწილი კონსტანტინეპოლს, მოიყვანეს წარჩინებულ აფხაზებმა. დიმიტრი ფიცით შეურიგდა თევდორეს, მაგრამ მერე ფიცი გასტეხა, დაიჭირა ძმა თავისი და თვალები ამოსწვა. დიმიტრი რომ მოკვდა (979 წ.), ბრმა თევდორე გამეფდა. ამ დროს აირია აფხაზეთის საქმეები:თევდორეს ქვეყნის მართვის თავი არა ჰქონდა და ამიტომ მის სამეფოს ბედი უკუღმა დატრიალდა, ამასთან თევდორე უშვილოც იყო.
სწორედ ამ დროს გაისმა სანუგეშო ხმა და მოწოდება დიდებულის მამულისშვილის ქართლის მძლავრ ერისთავის იოანე მარუშიძისა.
მან შეკრიბა ქართლისა და აფხაზეთის თავი კაცები და უთხრა: ,,აფხაზეთს უჭირს ჩალა-მეფის უვარგისობის გამო. იგი უშვილოა, მისი ტახტის მემკვიდრე მეფე ბაგრატია, რადგან ეს არის შვილი გურანდუხტისა, თევდორეს დისა. ვთხოვოთ კურატპალატს ბაგრატი, მისი შვილობილი და გაზრდილი, მოგვცეს მეფედ აფხაზთა.
თევდორე გადავაყენოთ და ბაგრატი გავამეფოთ. ამას მოითხოვს ქვეყნის სარგებლობა:ქართლი და აფხაზეთი გაერთიანდებიან, ქვეყანა გაძლიერდება და აშენდება”.
მარუშიძის რჩევა მოიწონეს. დავით კურატპალატს აცნობეს. მან ნება დართო.
წაიყვანეს ბაგრატი, გაახელმწიფეს აფხაზეთს და მეფედ აკურთხეს ქუთაისს (985 წ.).
ქართლი და აფხაზეთი შეერთდნენ.
ბაგრატმა მოიარა აფხაზეთი, განაგო იქაური საქმეები, ბრმა ბიძა თევდორე შეიპყრა და დავით კურატპალატს გაუგზავნა:აქ რომ დარჩეს, უწესოებას და განხეთქილებას დაიწყებსო.
შემდეგ ამისა ისევ ქართლს მოვიდა და დადგა თიღვს. მეფეს ეწადა ქართლის საქმეებიც განეგო, დრკუ და ორგული კაცები აელაგმა. აქ მაშინ ბევრი აზნაური იყო გაყვიზინებული და გაამაყებული. ამისთანაები არ ფიქრობდნენ ვისმე დამორჩილებოდნენ და ქვეყანას დამოუკიდებლად განაგებდნენ, თუმცა გარეგნულად ემორჩილებოდნენ ბაგრატის დედას გურანდუხტსა, უფლისციხეში მყოფს.
ამგვარ აზნაურებს არ ეპრიანათ ბაგრატის გადმოსვლა. იწინაძღვრეს ქავთარ ტბელი, დიდის ძალით მოგროვდნენ მაღრისს და ბრძოლა გამოუცხადეს ბაგრატს.
ბაგრატი ახოვანად დაუხვდა მეამბოხე აზნაურებს. აღუზახა თავის ლაშქარს, მიესია მტრებს, დაამარცხა, ზოგი დახოცა, ზოგი შეიპყრა, დანაშთენნი განიბნენ, გაიფანტნენ.
მერე მივიდა უფლისციხეს, განაგო ქართლის საქმეები, წაიყვანა დედა და წავიდა აფხაზეთს. ,,ვით ხელოვანმან მენავეთ მოღვარმან, ისე გააგო სამეფოს საქმეები; ურჩი ამხილის, მისსა ადგილსა განადიდის ერთგული და მისანდობელი”.
ერთი ასეთი ურჩი კაცი იყო რატი ორბელიანი, ერისთავი კლდეკარისა, პატრონი ატენისა, თრიალეთისა, მანგლისისა და საკვირეთისა. ეს ,,არა მორჩილებდა კეთილად” ბაგრატ მეფეს.
მეფემ მოუწოდა ლაშქარს და იმერეთით უგრძნეულად გადმოვიდა, რომ შემოერტყას რატის და შეიპყრას. საქმე რომ კარგად მიდიოდა, ბოროტმა კაცებმა, ალბათ, იმათ, რომელთაც მეფის გაძლიერება არ ეპრიანებოდათ, რადგან ამით მათს პარპაშობას ბოლო ეღებოდა, დავით კურატპალატს უთხრეს:”ბაგრატი შენ მოსაკლავად მოდისო”. დავითმა დაიჯერა და დიდის ლაშქრით წამოვიდა თრიალეთისკენ და დადგა დლივს. ბაგრატიც მოვიდა კარუშეთს. აქ დასტოვა თავისი ლაშქარი და მარტოდ-მარტო წავიდა თავის აღმზრდელის წინაშე და აუწყა:,,მორჩილებისათვის რატისა მოველ და არა სხვისა რისათვის”. დავითმა დაყვავებით მიუგო: ,,მითხრეს ჩემს მოსაკლავად მოსულიყავ, აქ ვცან უბრალო ხარ.
მითავისუფლებიხარ რატიზედ. როგორც გინდოდეს, ისე დაიმორჩილე”.
ამხელად ბაგრატი ისევ აფხაზეთს წავიდა. იქ იზამთრა და მერე უგრძნეულად წამოვიდა და რატის ციხის კლდეკარს შემოერტყა. რატიმ ციხე და თავისი შვილი ლიპარიტი გადასცა ბაგრატს და თვითონაც წავიდა არგვეთს და იქ დადგა საცხოვრებლად.
ამხანს გარდაიცვალა მეფეთ-მეფე დავით კურატპალატი, მამობილი ბაგრატისა (1001 წელს).
გარდაცვალებული მეფეთ-მეფე ძლიერი იყო, მაგრამ შორს გამჭვრეტელობა აკლდა.
ზევით უკვე ვსთქვით, დავით კურატპალატი დაეხმარა ბერძენთა იმპერატორს მეამბოხე სკლიაროსის დასამარცხებლადო, რადგან სკლიაროსის განადგურება და კონსტანტინეპოლის ტახტის ხსნა უმთავრესად ქართველთ ლაშქრის უნარი იყო, ამიტომ ჯერ ისევ მცირეწლოვან იმპერატორმა ბასილიმ და მისმა დედამ თეოდორამ დავით კურატპალატს დაუთმეს რამდენიმე ციხე-სიმაგრე თავის საბრძანებლის აღმოსავლეთ ნაწილში, საქართველოს მომიჯნავედ. ეს ციხეები დავითს უნდა სჭეროდა, ვიდრე ცოცხალი იყო. დავითი რომ კვდებოდა, ეს ციხეებიც და, არ ვიცით, რა მიზეზით, მთელი თავისი საბრძანებელიც უანდერძა ბასილი იმპერატორს, და არა თავის შვილობილს ბაგრატს. ბასილი დიდის ლაშქრით მოვიდა. მას მიეგებნენ კურატპალატის აზნაურნი და გადასცეს ციხე-სიმაგრეები. მის წინაშევე მოვიდნენ ბაგრატ მეფე და მისი მამა გურგენ მეფეთ-მეფე. ბასილიმ პირფერული სიყვარული გამოუცხადა მათ; რომ მამა-შვილს შორის შური და უთანასწორობა ჩამოეგდო, შვილს ბაგრატს უბოძა უმაღლესი ჯილდო, კურატპალატობა, და მამას, გურგენს – უმდაბლესი მაგისტროსობა. მაგრამ ამით ვერ არია მან საქართველოს საქმე და მამა ვერ წააჩხუბა შვილსა:გურგენი კეთილი და შორსმხედველი კაცი იყო.
ასე გავიდა რამდენიმე წელიწადი. გურგენი გარდაიცვალა (1008 წ.). ბაგრატი უფრო მედგრად შეუდგა სახელმწიფოს მართვის საქმეებს. ,,ურჩნი შესცვალა დიდებისაგან და ადგილთა მათთა დაადგინა ერთგულნი და მოსწრაფედ მორჩილნი ბრძანებათა მისთა, ყველა მეფეს წარემატა ყოვლითა განგებითა”. ლაშქარიც ისე გაიმრავლა, რომ მანამდე სხვა მეფეს არა ჰყოლია ამდენი მეომარი. მერე დიდის დიდებით გადმოვიდა ქართლსა, კახეთს წარგზავნა მოციქული და ითხოვა, ქართლის ციხეები რომ გიჭერიათ, დამითმეთო.
კახეთში მაშინ ქორეპიკოზობდა დავითი. ეს ამაყი კაცი იყო და ბაგრატს შემოუთვალა:,,უკეთუ ეძიებ ციხეთა, იყოს ჩვენ შორის დამჯერებელ მკლავი და ომი. მე წინამოგებებო კსანსა ზედა”.
ბაგრატმა მცხეთის ხიდი განვლო, მივიდა თიანეთს და იწყო კახეთის ციხეების შემუსვრა. დავით ქორიკოზი ვერ გაუმაგრდა მეფეს, რომელმაც ამასთანავე დაიპყრა ჰერეთი და მთავრად დაუდგინა, აბუღალი. ბაგრატი რომ დაბრუნდა, ჰერნი მიემხრნენ დავით ქორიკოზს და ამან დაიჭირა ჰერეთი.
ეს დავითი ამავე ხანს მოკვდა და გაქორიკოზდა მისი ძე კვირიკე.
ამასობაში ბაგრატ მეფე კვლავ მოვიდა აფხაზეთიდამ, ხელახლა დაიპყრა ჰერეთი, დაატყვევა აქაური მეფის მეუღლე დინარ დედოფალი, ის დინარი, რომელმაც მწვალებლობიდამ მართლმადიდებელთა სჯულზე მოაქცია ჰერეთის მკვიდრნი. ორს წელიწადს მეფემ აიღო კახეთის ციხეები, კვირიკე შეამწყვდია ბოჭორმას, მალე მოსწურა ეს ციხე და აიღო. მერე ისევ დაბრუნდა ბაგრატი და თან წაიყვანა დინარ დედოფალი და კვირიკე ქორიკოზი და თავისს ,,კარსა დაიმჭირა” იგინი.
ბაგრატის ძლიერება არაფრად მიაჩნდა განძის (განჯის) ემირს ფადლონს.
ეს ფადლონი იყო ქრისტიანთა მოძულე; არბევდა საქრისტიანო ქვეყნებს, არ უსვენებდა კახეთ ჰერეთს, არბევდა, ატყვევებდა ხალხს. იგი იყო მეტად გალაღებული.
ბაგრატ მეფე დიდის ლაშქარით წავიდა მის წინააღმდეგ. შევიდა რანს და დაიპყრა, მერე შემოადგა სახელოვანს ქალაქს შანქარს, რომელიც ძლიერ იყო გამაგრებული და მკვიდრად მოზღუდვილი. ბაგრატმა ფილაკავანი დაუდგა, და რამდენსამე დღეში დალეწეს შანქარის ზღუდეები. ქალაქი რომ მოსწურა, ფადლონმა მეფეს აახლა მოციქული, ითხოვა შენდობა, აღუთქვა ერთგულობა და მსახურება, გაუკვეთა ხარჯი და დაჰპირდა თავის ჯარით შემწეობის აღმოჩენას ყოველგან და ყოველთვის. მეფემ შეიწყნარა მისი თხოვნა,- და ძლევამოსილი დაბრუნდა დიდის დიდებითა და ნაშოვნით.
ჯერ ამაზედაც წინად ბაგრატმა ბოლო მოუღო კლარჯეთის მეფეებს, სუმბატსა და გურგენს, რომელნიც იყვნენ ბაგრატ არტანუჯელის ძენი.
ბაგრატიონთ გვარეულობა მეტად გამრავლდა მე IX-X საუკუნეებში. ამათ გაენაწილებინათ მთელი საქართველო. ზოგი მეფობდა, ზოგი ერისთავობდა, ზოგი ერისთავთ-ერისთავობდა; ზოგი იყო მაგისტროსი, ზოგი იპატოსი, ზოგი პატრიკი, ზოგი კურატპალატი, ზოგი სევასტოსი ანუ ნობილისიმოსი. შუღლი, მტრობა, დავიდარაბა იყო გამეფებული მათ შორის. ღალატი, ერთმანეთის ხოცვა გახშირებული იყო. ყველა ამას ხელს უწყობდა საბერძნეთის ტახტიც, რომელიც წყალს არ უწმენდავდა საქართველოს ძმის მკვლელებსა, მოღალატე ბაგრატიონებს მფარველობას უწევდა და ბინას აძლევდა თავისს კარზე.
თავისის გამჭრიახის ჭკუა-გონებით ბაგრატმა ნათლად დაინახა, თუ რა ვნება მოჰქონდა ქვეყნისათვის მრავალმეფობას. ამიტომ არ დაინდო სუმბატ და გურგენ მეფენი.
ერთხელ ბაგრატი მივიდა ფანასკერტის ციხეში. ეს ციხე ეკუთვნოდათ ციციშვილებს და მეტად მაგარი და მიუდგომელი იყო. ამ ციხეში მეფემ გამართა დიდი სტუმრობა, დაიპატიჯა დიდკაცობა და აგრეთვე მეფენი სუმბატ და გურგენ. პურობის დროს შეიპყრა ეს უკანასკნელნი, წარმოგზავნა თმოგვის ციხეში და აქ დაამწყვდია, კლარჯეთი და მთელი მათი ნაქონები ქვეყანა კი შემოუერთა დანარჩენ საქართველოს.
საწყალი სუმბატ და ძმა მისი გურგენ თმოგვშივე დაიხოცნენ:სუმბატი 1011 წელს და გურგენი-1012 წელს. ამათი შვილები- სუმბატისა ბაგრატ და გურგენისა დემეტრე- გაიქცნენ კონსტანტინეპოლს და ბასილი იმპერატორს შეეწყნარნენ. ვინც კი კლარჯთა მეფეების ჩამომავალი აქ დაშთა, ყველანი უწყალოდ მოისრნენ, პატიმრობაში ამოწყდნენ.
ასე მოაშორა ბაგრატმა სახელმწიფოს მეტხორცნი, მუქთა ხორა მეფეები. ყველგან დანიშნა თავისი საკუთარი მოხელეები და წარმატების გზას დააყენა თვისი მაღალნიჭიერი, გულადი, მხნე და პურადი ერი.
ბაგრატის თვითმპყრობელობას დაემორჩილა მთელი კავკასია ჯიქეთიდან კასპიამდე და კავკასიონიდამ სამხრეთამდე.
პოლიტიკურს გაერთიანებას მოჰყვა სულიერი გაერთიანებაც.
ლეონის დროს აფხაზეთში შემოღებული კათალიკოზობა ბაგრატმა მოსპო და იმერ-აფხაზთა სამღვდელოება ისევ მცხეთის კათალიკოზ-პატრიარქს დაუმორჩილა. თვით ეს მცხეთის სვეტიცხოველი და ქალაქი მცხეთაც, თითქმის, ხელახლა გააშენა, გაალამაზა, განაახლა და შეამკო.
მემატიანე სწერს: ,,ბაგრატს მიმადლა ღმერთმან განახლება მცხეთის ქალაქისა, და შეამკო დიდი კათოლიკე სამოციქულო ეკლესია სვეტიცხოველი ყოვლითა სამკაულობითა, ოქროითა და ვერცხლითა, თვალითა და მარგალიტითა, შეჭედა სვეტიცხოველი ოქროითა და ვერცხლითა, შესჭედა წმ. საკურთხეველი ოქროითა და ვერცხლითა, თვალითა და მარგალიტითა, მოსჭედა კანკელი და კარნი საკუთხეველისანი ოქროითა და ვერცხლითა, შექმნა წმ. სამარტვილო ოქროითა, ვერცხლითა, თვალითა და მარგალიტითა, შექმნა ძელი ცხოვრებისა-ორ თვალითა და მარგალიტითა, დაასვენა ყოველთა წმიდათა ნაწილნი აუარებელნი, მოჭედილნი ხატნი თვალითა და მარგალიტითა შემკულნი, წიგნნი, მოჭედილ-მოუჭედელნი, რომელ თვითონ აღაწერინა, ჯუმლად 25-ნი, თვით ტაძარს აუშენა ბჭე, სტოა და დახურა სახურავი”.
მეფემ არ დაივიწყა აგრეთვე აფხაზეთიცა და ქუთაისიცა. აფხაზეთში ააშენა დიდებული ბედიის ტაძარი, რომელიც შეამკო ყოვლითა სამკაულითა. გუდაყვის საეპისკოპოსო მოშალა და მის მაგიერ აქ დასვა მაკურთხეველი-ბედიელი. ბედიის სიმდიდრითა და შემკულობით განცვიფრებული მემატიანე სწერს: ,,უკეთუ ვისმე ენების განცდად და გულისხმის ყოფად სიმაღლისათვის და დიდებისა მეფობისა მისისა (ბაგრატისა), პირველად განიცადოს სამკაული ბედიის ეკლესიისა და მისგან გულისხმა ჰყოს და სცნას, რომელ არავინ სხვა მეფე ყოფილ არს მსგავსი მისსა ქვეყანასა ქართლისა და აფხაზეთისასა”.
ქუთაისის საყდარი, რომლის საძირკველი ჩაჰყარა 1103 წელს, ამავე ბაგრატმა აკურთხებინა ,,განგებითა დიდითა და მიუწვდომელითა, რამეთუ შემოკრიბნა მახლობელნი ყოველნი ხელმწიფენი, კათალიკოზნი, მღვდელ-მოძღვარნი, ყველა მონასტრების წინამძღვარნი, ყველა დიდებულნი, ზემოთნი და ქვემონი, მამულის და სამეფოისა მისისა მყოფნი და სხვათა ყოველთა სახელმწიფოთანი”.
ამ ბაგრატის ტაძარს თარიღი აზის არაბულის ციფრებით 223 (1103 წ.). დიუბუა დე მონპერემ ამ ტაძრის თარიღიანი წარწერა გადაიღო და აჩვენა პარიზის ,,აზიის საზოგადოებას”. ამ საზოგადოების მიერ შეკრებილ ცნობებით აღმოჩნდა, რომ ქართველებს უფრო ადრე სცოდნიათ ციფრების ხმარება, ვიდრე თვით არაბებს.
საქართველოში ინდოეთიდგან შემოვიდოდაო ციფრები და ინდოეთში კი მათი ხმარება IX საუკუნეშივე იცოდნენ. უნდა შევნიშნოთ, რომ ყველა ცხრა ციფრი გამოხატულია აგრეთვე ქართულს დავითნში, რომელიც გადაწერილია 974 წელს.
ბაგრატისა და დავით კურატპალატის დროს აშენდა აგრეთვე ათონის ქართველთა ლავრა, საცა მოღვაწეობდნენ იოანე, მისი შვილი ეფთვიმე მთარგმნელი, თორნიკე, არსენი ნინოწმინდელი და მრ. დიდებულნი მამულიშვილნი. ათონით საქართველოში შემოდიოდა ევროპიული განათლება და ყველა საწაღმართო აზრები და დაწყობილობანი.
ბაგრატ მეფემ დიდი დახმარება აღმოუჩინა აგრეთვე იერუსალიმის ქართულ მონასტრებს და მათში მოღვაწე ბერებს. ბაგრატის სახელი იდიდებოდა არათუ მარტო საქართველოში, არამედ საბერძნეთს, ათონს, სიონს, პალესტინას, სომხეთს.
ბაგრატ მესამე და მისი მამობილი დავით კურატპალატი იყვნენ მფარველნი მწერლობისა, საგალობლების შემადგენლებისა, მხატვრობისა, მქადაგებლებისა და სხ. ტყუილად კი არ ამბობს ანტონი კათალიკოზი, რომ ბაგრატი, მმეფობი კოლხიდით ჰირკანიამდე (კასპიამდე) საქებიაო, ამიტომ რომ მის დროს აღყვავდნენო მრავალნი ბრძენნი, წიგნთა მთარგმნელნი, ღრამატიკოსნი, მან ეკალთა შორის აღმოაცენაო სურნელოვნება. მის დროს გადაწერილი, დახატულ დაფერადებული წიგნები დღესაც ანცვიფრებს კაცს ხელოვნების სიკეთითა და სიმშვენიერითა.
თვით ბაგრატ მეფე იყო ჩინებული ისტორიკოსი. მან დასწერა აფხაზეთის ისტორია, ანუ ,,აფხაზთა ცხოვრება”.
სპარსეთში ისტორიის წერა ანუ, უკეთ ვთქვათ, ყეენების ამბების მოთხრობა, იწყეს მხოლოდ 1000 წლის დასასრულიდან. ჩვენში ისტორიოგრაფია უფრო ადრე გაჩნდა. ბაგრატმა ,,აფხაზთა ცხოვრება” დასწერა 992 წელს, ხოლო ამაზე წინად ქართლის მოქცევა და მოკლე ცნობები ქართველ მეფეების შესახებ შეადგინეს მე-VII საუკუნეში. ეს ისტორიული ცნობები და მოთხრობანი დიდათ განათლებულმა მე-X საუკუნის მწერალმა ბერაიმ შეიყვანა თავის ცნობილს შატბერდის კრებულში.
მიქელ მოდრეკილმა დაგვიტოვა უკვდავი ძეგლი, ნოტებიანი საგალობელი წიგნი, რომელშიაც მას შეუტანია საგალობლები მინჩხისა, ტბეთის ეპისკოპოზის იოანესი და მრ. წარჩინებულ მოღვაწეთა და მწერალთა. ამ კრებულშიაც ბევრი წერილი ისტორიულის შინაარსისაა.
ჩვენამდე მოუხწევია კიდევ ბევრს სხვა შესანიშნავ წიგნს, რომელიც დაწერილა მეათე საუკუნის დასასრულს.
უნდა შევნიშნოთ, რომ არც ერთ საუკუნითგან იმდენი წიგნი არ დაგვშთენია, რამდენიც მეათე საუკუნითგან. ამ დროის წიგნთა რიცხვი აუარებელია. ყველა დაწერილია განსაცვიფრებელის ხელოვნებით, შვენიერ უხუნო ფერადებით, შვენიერად გამოქნილს ტყავზედ (ეტრატზე).
შესანიშნავი ის არის, რომ ამ დროს, როგორც სჩანს მაშინდელ ხელნაწერ წიგნებიდან, ქართველებს სცოდნიათ მზის საათი, დღისა და ღამის მოქცევა, წელიწადის დროთ და მთვარის (თვების), დღეთა გამოთვლა (ხელთა); სცოდნიათ აგრეთვე წესები მეურნეობისა, შინაურ ცხოვრებისა, ლამაზი ჩაცმა-დახურვა, იარაღების კეთება, ძვირფასი კაზმულობა ცხენებისა, ფულის ჭრა და ლიტრობით რწყვა და სხვ.
აი, ამ დროის სიგელი:,,მივათვალენით სოფელნი და მოგვიწონა 30 ლიტრა ოქრო, 30 ლიტრა ვერცხლი, 1000 პერპერა, 1000 სტავრა, მოგვცა:შვიდი ჯორი, შვიდი ქორი კაპოეტი, შვიდი მეზებარი, შვიდი მწევარი. თეთრისა (ფულის) რა ანგარიში უნდა!
კაბარჭითა გარდაუწყე. უკანისა საფასე ემცრობოდა და კიდევ მოგვეშალნეს და მივეცით კიდევ ერთი ჯორი პალავრა-კურტნითა, ერთი ცხენი სამასად, ერთი უნაგირი ხუთასად, ერთი ლაგამი მარგალიტის ძირითა, და კიდევ ერთი დღე ანეული ციხისა ბეგარი, ერთი დღე სამკალი, ერთი დღე სალეწავი თუ გრივი გამოვიდეს, 9 გრივი პატრონსა და მე-10 ციხე-ვერელთა. წელიწადსა შიგან ერთი დღე ნადირობისა არის. ბეგარა: კაცისა თავსა ორ-ორი ჯამი შეჭამანდი, ორ-ორი პური, ორ-ორი პირი ღვინო.. სიგელი ასე თავდება: ,,მითავისუფლებიან მეფეთა და დედოფალთაგან, დიოფალთა და დიდებულთაგან, აზნაურთა და მათთა ცოლთაგან, მითავისუფლებიან ყოველთავე ხელთაგანმოლარეთაგან შეუღლებულთა, მეჯინიბეთა, მესაბანჯრეთა, მეგოდრეთა, მეჯამეთა, ყოველთავე დარბაზით გამოსულთა ხელოსანთაგან”…
ქართველმა არასოდეს არ უნდა დაივიწყოს, რომ ბაგრატ მეფის სახელმწიფო კარი, მთელი მისი ოჯახი იყო უმაღლესი სკოლა, კერა განათლებისა, წარმატებისა. გურანდუხტი, დედა ბაგრატისა, იყო ფრიად მაღალზნეობიანი, ფრიად ჭკუიანი და შორსმხედველი დედოფალი, იგი თავის შვილს შველოდა ყოველს საწაღმართო საქმეში. შვილის მცირე წლოვანობის დროს ქვეყანასაც ჰმართავდა, ხოლო ბედიის ტაძრის აშენებაში დიდს დახმარებას უწევდა ბაგრატსა.
მეფე ბაგრატს ჰყვანდა სამი შვილი, ორი ვაჟი (გიორგი და ბასილი) და ერთი ასული.
გიორგი მამის სიკვდილის შემდეგ გამეფდა, ხოლო ბასილი, როგორც უკვე ვსთქვით, მამის სიცოცხლეშივე ბერად შედგა და მოღვაწეობდა ხახულის ლავრაში. ეს ხახული, რომელიც აწ არასია, მაშინ ითვლებოდა უმაღლეს განათლების კერიად.
ბასილთან ერთად აქ ნათობდნენ მაკარი, ილარიონ თუალელი, რომელიც ,,ბრწყინავდაო, ვითა დილის ცისკარი”. ბასილი ითვლებოდა განმანათლებლად მთელის საქართველოისა. ბასილმა, სხვათა შორის, ხახულში მიიღო და დალოცა უდიდესი მასწავლებელი ქართველთა, გიორგი მთაწმინდელი.
ამ ბასილზე არა ნაკლები იყო მისი დაი, მეუღლე ფერისი ჯოჯიკისა. გიორგი რომ მცირეწლოვანი იყო, იზრდებოდა ამ ფერისის მეუღლის სასახლეში. მას ასწავლიდა ორივე ბიძა გიორგი, ჩინებული მწერალი, რომელიც დავით კურატპალატის მწერალთა უხუცესად ყოფილიყო. ფერისს ბერძნებმა ღალატი შესწამეს, თავი გააგდებინეს და მისი სახლობა გიორგი მთაწმინდელითურთ კონსტანტინეპოლს წაიყვანეს.
ბასილის დაი აქ დარჩა 12 წელიწადს, აქ გიორგიმ შეისწავლა ბერძნული ენა და ფილოსოფია. შემდეგ ბასილის დაი დაბრუნდა სამშობლოში და დაბინავდა ტვარწატაფას. აქ მოსვლის შემდეგ გიორგი მთაწმინდელი გამოეთხოვა ამ სათნოებით აღსავსე დედაკაცს, წავიდა ისევ ხახულს, მერე ათონს და საქართველო მორწყო ჩინებულის თარგმანებით.
სიკვდილის წელს ბაგრატ მეფემ მოივლო ჰერეთი, კახეთი, აფხაზეთი, აჭარა, მოვიდა ტაოს და დადგა ფანასკერტის ციხეში. აქ ავად გახდა და გარდაიცვალა 1014 წელს 17 მაისს, პარასკევს. მისი გვამი ერისთავთ ერისთავმა ზვიადმა მოასვენა ბედიას და დამარხა დიდებით.
ბაგრატის გულითადი წადილი იყო საქართველოს გაერთიანება და გაერთიანებით მისი გაძლიერება. დიდება ბაგრატისა იყო დიდება ქართველის მამულისა, მთელის ივერიისა ანუ საქართველოისა.


დავით III კურაპალატი - David III kurapalates

დავით III კურაპალატი - David III kurapalates (978-1001)


დავით III კურაპალატი

დავით III დიდი, კურაპალატი (გ. 1001), ადარნასე III-ის ძე, ბაგრატიონთა ტაოს შტოს წარმომადგენელი, ტაოს მეფე. დავით III ფლობდა სამხრეთ ანუ იმიერ-ტაოს, ბასიანს და მომიჯნავე სომხურ თემებს. X საუკუნის შუა წლებში ტაოს სამეფოს საზღვარი მდინარე არაქსზე გადიოდა. დავით III-ის მეთაურობით განხორციელდა მისი შვილობილისა და გაზრდილის ბაგრატ III-ის გამეფებისა და ერთიანი ქართული სახელმწიფოს შექმნის გეგმა. როდესაც ბაგრატის გამეფებით უკმაყოფილო ქართლის აზნაურებმა კახელთა დახმარებით შეიპყრეს ბაგრატი, მისი მამა - გურგენი და დედოფალი გურანდუხტი, დავით III-მ ისინი გაათავისუფლა და უფლებები აღუდგინა.
დავით III-ის დროს ტაოს სამეფომ მნიშვნელოვან წარმატებებს მიაღწია. გაიბა ფართო ეკონომიური კავშირი აღმოსავლეთ და დასავლეთ ქვეყნებთან. აღდგა საქართველოში არაბთა მფლობელობის დროს შეწყვეტილი ქართული მონეტის გამოშვება. აიგო ოშკის, ხახულის, პარხალის ტაძრები, სადაც ფართო კულტურული საქმიანობა გაჩაღდა. ტაოს კულტურულ ცენტრებში მწერლობის არაერთი ძეგლი ითარგმნა და გადაიწერა. გარდა ამისა, დავით III ათონზე მოღვაწე ქართველ მამებს (ექვთიმე ათონელი და სხვ.) საგანგებოდ უკვეთავდა ქართულ წიგნებს.
დავით III მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ფიგურა იყო იმდროინდელ ახლო აღმოსავლეთში. ის აწესრიგებდა საქმეებს მეზობელ სამეფო-სამთავროებში (მისი აქტიური ჩარევით დამყარდა მშვიდობა სომეხთა სამეფოში ერთმანეთის წინააღმდეგ მებრძოლ სმბატ ბაგრატუნსა და კარის მფლობელ მუშეღს შორის). დავით III-ის სამხედრო ნაწილები ხშირად მონაწილეობდნენ ბიზანტიის იმპერიის შინა თუ გარე ბრძოლებში. 979 დავით III დაეხმარა იმპერატორ ბასილ II-ს ბარდა სკლიაროსის აჯანყების ჩაქრობაში. ამისათვის იმპერიის ხელისუფლებამ მას გადასცა "ზემონი ქუეყანანი საბერძნეთისანი" სამმართველოდ მისი სიცოცხლის მანძილზე. ამ ტერიტორიის დიდი ნაწილი დავით III-ს თვითონ უნდა გაეთავისუფლებინა მაჰმადიანთაგან. ჩანს, დავით III-ს იმედი ჰქონდა, რომ შემოერთებულ ქვეყნებს ერთიან საქართველოს სამეფოს უანდერძებდა. ძირითადად ამ სურვილით უნდა იყოს გაპირობებული 988 დავით III-ის ლაშქრის ბრძოლა ბასილ II-ის წინააღმდეგ აჯანყებულ ბარდა ფოკას მხარეზე. აჯანყების დამარცხების გამო დავით III იძულებული გახდა პატიება ეთხოვა იმპერატორისათვის და აღუთქვა, რომ გარდაცვალების შემდეგ მისი სამფლობელო იმპერიას გადაეცემოდა. მიუხედავად ამ მარცხისა, დავით III განაგრძობდა ბრძოლას ქართული და სომხური მიწების გასათავისუფლებლად მაჰმადიან მფლობელთაგან. დავით III-თან ერთად იბრძოდნენ მისი მოკავშირეები - ქართველთა მეფე ბაგრატ II, სომეხთა მეფეები - ანისის მეფე გაგიკ I, ვანანდის მეფე აბასი. 990 დავით III-მ მაზანკერტი აიღო, 997 ალყა შემოარტყა ხლათს. 998 დავით III-ის წინააღმდეგ კოალიციური ლაშქრობა მოეწყო, მაგრამ დავით III-მ დაამარცხა მომხდურნი. მტრისგან გათავისუფლებულ მიწა-წყალზე დავით III თავის ქვეშევრდომ ქართველებსა და სომხებს ასახლებდა.
დავით III-ის გარდაცვალების შემდეგ მისი მემკვიდრეობის გამო ხანგრძლივი ომი ატყდა საქართველოსა და ბიზანტიის იმპერიას შორის.


იბერიის მეფეები – Kings of Iberia (ძვ. წ. IV-III სს – ა.წ. 537 წ)

ბაგრატ IV ერისთავთ-ერისთავი (ბაგრატიონი) –

Bagrat IV Eristavt-Eristavi (966)

იბერიის მეფეები – Kings of Iberia (ძვ. წ. IV-III სს – ა.წ. 537 წ)


მატიანე ქართლისა – მეორმოცდაშვიდე კურაპალატი, ბაგრატ, ძე აშოტ კურაპალატისა და ძმა ადარნესესი და გუარამისი. ბაგრატოანი

ხოლო ამან ბაგრატ და ძმათა მისთა დაიპყრეს არტანუჯით გამოღმართ მათი ნაქონები იგი მამულები მამისა მათისა, და მორჩილობდეს სარკინოზთა. ხოლო ვითარ მოვიდა მოჰამედ ქართლს და მიერთო მას ბაგრატ კურაპალატი, მაშინ გამოვიდა საჰაკ, ამირა ტფილელი, ლაშქრითა და დადგა რეჴს, ხოლო მოჰამედ და ბაგრატ წარიღეს უფლისციხე. და მოვიდეს კახნი გარდაბანელნი შუელად საჰაკისა; შეიბნეს რეჴს და იყო ბრძოლა მათ შორის: არ-ცა იგინი გაიქცეს და არ-ცა იგინი, ვიდრემდის გაიყარნეს. აიყარა მოჰამედ და წარვიდა ბარდავს.

ხოლო ამან ბაგრატ გააჩინა და განაწესა კათალიკოსი აფხაზეთს ქრისტეს აქეთ ყ~ლ.

აქა ჟამამდის გარდასრულ იყვნეს წელიწადნი მოჰამედის გამოჩინებითგან, რომელმან სარკინოზთა სჯული დაუდვა, ორას ცხრამეტნი.

მაშინ მოვიდა ბუღა თურქი მონა ბაღდადით რომელი გამოეგზავნა ამირმუმნსა, სპითა დიდითა: შემუსრა ყოველი სომხითი და ტყუე ყვნა ყოველნი მთავარნი მათნი. და მოვიდა და მოადგა ქალაქსა ტფილისსა, რამეთუ არა მორჩილობდა ამირა სააკ: მოკლა სააკ, შემუსრა ტფილისი, დაწუა ცეცხლითა და მოაოჴრნა ყოველნი არენი მისნი.

და თევდოსი, მეფე აფხაზთა, გამოვიდა წინა-აღმდგომად მისა, და დადგა კუერცხობს. ხოლო ბუღა, ვითარცა ცნა, წარავლინა ზირაქ, სპასალარი თჳსი, და ბაგრატ, ძე აშოტ კურაპალატისა: შეიბნეს და გააქცივნეს აფხაზნი, და მოსწყდა სიმრავლე ურიცხჳ. და თევდოსი მეფე წარვიდა მეოტი გზასა დვალეთისასა.
კუალად უკუ-მოქცეულთა დაუდგეს წინა გარდაბანელნი ჯუარის-გუერდსა, და ავნეს დიდად ლაშქარსა. ვითარ ცნა ბუღა, აღიყარა მუნით და მოვიდა ჭართალეთს, და დადგა მუნ შინა; აღიყვანნა მთიულთაგან მძევალნი, კაცი სამასი, და ლამოდა შესლვასა ოვსეთად, და შევიდა ცხავატამდის. ხოლო აბულაბაზ სომეხთა ერის-თავმან და გუარამ აშოტის ძემან მიუწერეს მთიულთა, რათა არა შეუშუან. ხოლო მათ გაწირნეს მძევალნი მათნი. უშუელა ღმერთმან: რამეთუ მოვიდა თოვლი, დაუდგეს წინა და შეებნეს. მოსცა ღმერთმან ძლევა, და მოკუდა ურიცხჳ ერი სარკინოზთა; და ცხენმან მათმან ძოვა იელი, და დაიჴოცა ფრიად. ხოლო სიმრავლისაგან ლაშქრისა არა აჩნდა დაკლება, რამეთუ იყო სიმრავლე მისი ვითარ ასოცი ათასი.

შეიქცა გარე და დაიზამთრა ბარდავს და შეიპყრა ხუცისა ვინ-მე ძე, რომელი გამთავრებულ იყო, და შემუსრა გარდაბანი. განაღო კარი დარუბანდისა და გამოიყვანნა ხაზარნი, სახლი სამასი, და დასხნა იგინი შანქორს. დარიალანით გამოიყვანნა ოვსნი ვითარ სახლი ასი, და დასხნა იგინი დმანისს, და ენება ზაფხულის შესლვა ოვსეთად. ხოლო ამირმუმნმან ვითარ ცნა, ვითარმედ ხაზართა, ტომთა მისთა, ზრახავს, მოუვლინა ბუღას, რათა დაუტეოს ქართლი ჰუმედს, ხალილის ძესა. და წარვიდა ბუღა, და ამირობდა ჰუმედ, ხალილის ძე. და გარდაადგინა ამირამან მან ჰუმედ და დაადგინა ისე შიხის ძე, ნათესავი ჰუმედისი-ვე.

და ქორეპისკოპოსი იყო გაბრიელ დონაური, ძმა სამოელ ქორეპისკოპოსისა. და წარვიდა ისე, და მოვიდა სხუა ამირა, აბრაჰამ. და მოვიდა კუალად ამირად ხალილის ძე ჰუმედ, და უფროს ნებიერად დაიპყრა ყოველი ესე ქუეყანა: სომხითი, ქართლი და რანი.

და წარვიდა ხალილის ძე, და დადგა ამირად კაცი სააკის მონათაგანი, სახელით გაბულოც. ხოლო გუარამ, ძემან აშოტ კურაპალატისამან, შეიპყრა გაბულოც და წარსცა საბერძნეთად: რამეთუ განდიდებულ იყო გაბულოც და დაემორჩილნეს გარდაბანელნი.

და ბრძოდა აშოტ მამის ძმის-წულსა მისსა, ძმასა გუარამისსა. ხოლო გუარამს დაეპყრა ჯავახეთი, თრიალეთი, ტაშირი და აბოცი, და არტანი. და ჰბრძოდა სარკინოზთა: ზოგ-ჯერ სძლის გუარამ და ზოგ-ჯერ სარკინოზთა. ხოლო გუარამ განუყვნა ქუეყანანი ძმათა თჳსთა ადარნასეს და ბაგრატს, და აბოცი განუყო ცოლის ძმასა თჳსსა სომეხთა მეფესა.

და შემდგომად ამისა გარდაიცვალა ადარნასე, ძმა ამის გუარამისა და ძე აშოტ კურაპალატისა.

გარდაიცვალა ბაგრატ კურაპალატი, ძმა ამის ადარნასესი, ქორონიკონსა ე~ვლ, და დაუტევნა სამნი ძენი: დავით, აშოტ და ადარნასე.

გარდაიცვალა ესე ადარნასე ქორონიკონსა ჟ~დ.

გარდაიცვალა აშოტ, ძმა ამის ადარნასესი და ძე ბაგრატ კურაპალატისა, ქორონიკონსა რ~ე.

მას ჟამსა გამოვიდა გიორგი, აფხაზთა მეფე, ძმა თეოდოსესი და დემეტრესი, ძე ლეონისი; დაიპყრა ქართლი და დაუტევა ერის-თავად ჩიხას ძე დემეტრესი, და ვითარ გარდაიცვალა გიორგი აფხაზთა მეფე, დარჩა ძე დემეტრესი მცირე, რომელსა ერქუა ბაგრატ, რომელი იცნობების ექსორია-ქმნილობით.

და ცოლმან გიორგი მეფისამან მოკლა ძე დემეტრესი, ერის-თავი ჩიხისა. და მცრუა იგი ივანე მთავარსა შავლიანსა, და შთააგდეს ბაგრატ ზღუასა. ხოლო ღმერთმან განარინა იგი, და მიიწია ქალაქად კოსტანტინეპოლედ. და მოჰგუარა მეფემან იოვანე ძესა თჳსსა ადარნასეს ცოლი, ასული გუარამ აშოტის ძისა. და მოკუდა იოვანე, მეფე აფხაზთა, და მეფობდა მის წილ ძე მისი ადარნასე. და შეიპყრნა ლიპარიტ ქუეყანანი თრიალეთისანი, აღაგო ციხე კლდე-კართა და იპატრონა დავით ბაგრატის ძე.

თეოდოსი მეორე გარდაიცვალა ცოლ-შვილიანად, და დაჯდა მეფედ გიორგი, რომელსა საუფლისწულოდ ჰქონდა აღწეფი. ამისთჳს ეწოდა მას გიორგი აღწეფელი. თეოდოსიმ იბატონა ოცდაშჳდი წელი.


იბერიის მეფეები – Kings of Iberia (ძვ. წ. IV-III სს – ა.წ. 537 წ)

ბერიის მეფეები – Kings of Iberia (ძვ. წ. IV-III სს – ა.წ. 537 წ)

აშოტ I კურაპალატი – Ashot I Kurapalates
(გ. 826 წ.)


მატიანე ქართლისა – მეორმოცდაექუსე კურაპალატი ქართლისა. აშოტ. ძე ადარნასესი, ბაგრატოანი

შემდგომად სიკუდილისა ადარნასესისა განადიდა უფალმან მეფობა აშოტ კურაპალატისა: ხოლო ეუფლა ქართლს და საზღვართა მისთა. რამეთუ მათ-ვე ჟამთა შესრულ იყო მასლამა საბერძნეთად, და შეიქცა მოუძლურებული და განწბილებული. მაშინ ბერძენთა მეფემან მოუბოძა კურაპალატობა აშოტს, და მოუძლურებულ იყვნეს სარკინოზნი, და განდიდნა აშოტ კურაპალატი. ხოლო ტფილისს არა-ვინ დარჩა სარკინოზთაგანი თჳნიერ ალი შუაბის ძისა. და გრიგოლი მთავრობდა კახეთს.
მას ჟამსა გამოილაშქრა აშოტ კურაპალატმან, და უშუელა თევდოსი აფხაზთა მეფემან, ძემან მეორისა ლეონისმან, რომელი-იგი სიძე იყო აშოტ კურაპალატისა. მოვიდა გრიგოლ კახეთით, და გრიგოლს უშუელეს მთიულთა და წანართა და ამირამან ტფილელმან. და შეიბნეს ქსანსა ზედა აშოტ და გრიგოლ. გააქციეს გრიგოლ, მთავარი კახეთისა, და დაიპყრეს ქუეყანა, რომელი ჰქონდა ქართლისაგან. და დაიპყრა აშოტ კლარჯეთითგან ვიდრე ქსნამდე.

შემდგომად ამისსა მოვიდა ხალილ იზიდის ძე არაბიელი, და დაიპყრა სომხითი, ქართლი და ჰერეთი. და მოკლეს აშოტ კურაპალატი გარდაბანს, ეკლესიასა შინა, და სისხლი მისი, რომელი მაშინ დაითხია, აწ-ცა იხილვების ვითარცა ახალი.

ხოლო კუალად-ცა ეუფლნეს სარკინოზნი ქართლსა. და ვითარ წარვიდა ხალილ, დაუტევა ამირად ალი შუაბის ძე. მას ჟამსა შეითქუნეს გარდაბანელნი და განაჩინეს ქორეპისკოპოსად დაჩი, ძე იოვანე ქუაბულის ძისა და შემდგომად ამისსა დასუეს ქორეპისკოპოსად სამოელ დონაური. კუალად მეორედ მოვიდა იგი-ვე ხალილ არაბი. შეებნეს გარდაბანელნი, გავაზს; და გააქციეს ხალილ, და მოსწყდა სიმრავლე ფრიადი. კუალად დაჯდა ამირად ტფილისს საჰაკ ისმაელის ძე. ხოლო ხალილ მოვიდა მესამედ, და მოკლეს ჯავახეთს და ძე მისი მოჰამედ მოვიდა ქართლს. მოერთო მას ბაგრატ, ძე აშოტ კურაპალატისა, და მისცა მას ქართლი.


გიორგი V ბრწყინვალე - Giorgi V Brckinvale

გიორგი V ბრწყინვალე (1286 — 1346)

Giorgi V Brckinvale (საქართველოს მეფე 1314-1346)






აღიზარდა სამცხეში, მისი ბაბუის (დედის მხარე) ბექა I ჯაყელის (მანდატურთუხუცესი) კარზე. 1299 ყაზან-ყაენმა მცირეწლოვანი გიორგი საკუთარი ძმის დავით VIII-ის წინააღმდეგ ბრძოლაში ჩააბა – მეფედ დანიშნა, მაგრამ მისი უფლებები თბილისს არ სცილდებოდა და ამიტომ “თბილისის მეფეს” უწოდებდნენ. ამავე მიზნით გამოიყენა ყაენმა დავით VIII-ის მეორე ძმა ვახტანგ III (მეფობდა 1302-08 წლებში). 1314 წელს, დავით VIII-ისა და ვახტანგ III-ის გარდაცვალების შემდეგ, გიორგი V-მ მიიღო მეფობა.
გიორგიმ ჩაიბარა დაქცეული ქვეყანა – ეკონომიკურად დაძაბუნებული, პოლიტიკურად დაშლილი, სულიერად დაკნინებული. იდგა „დიდი უსამართლობა და მძლავრებულობა… ერთმანეთის ღალატად დასხმა, დაქცევა ციხეთა, სიკვდილი, ცოლის წაგვრა და დაგდება უბრალოსა – მრავალფერნი ულუსობანი”, არსად “სამართალი აღარ იყო-ღა”.

ქართველი დიდებულები მეფის მტკიცე ხელისუფლებას დიდი ხანია გადაჩვეულები იყვნენ, გიორგის რადიკალური ღონისძიებების გატარება მოუხდა. მეფის ბრძანებით, კახეთში, ცივის მთაზე, სადარბაზოდ მოიწვიეს ურჩი ერისთავები, შეიპყრეს ისინი და სიკვდილით დასაჯეს. მეფემ აღკვეთა ოსთა თავდასხმები და გაათავისუფლა ქალაქი გორი. მიუხედავად ამისა, ქვეყანა იმდენად იყო დანაწევრებული, რომ გიორგის „თბილისის მეფეს” უწოდებდნენ. საჭირო იყო ქვეყნის ერთიანობის აღდგენა.
წარმატებული იყო მეფის საგარეო პოლიტიკაც. გიორგი კარგად ხედავდა, რომ მონღოლთა ძლიერება წარსულს ჩაბარდა და ადრე თუ გვიან მათი სახელმწიფო დაინგრეოდა. საჭირო იყო ფრთხილი და გონიერი მოქმედება, რათა საქართველო ამ ნანგრევებში არ აღმოჩენილიყო. მეფემ შეცვალა დამოკიდებულება ილხანებთან: უარი თქვა აჯანყებებზე და დაიმეგობრა ილხანთა დიდკაცობა, მათ შორის საყაენოს პირველი ემირი – ჩობან ნოინი. ეს უკანასკნელი ყაენ აბუ–საიდის მცირეწლოვნების გამო ფაქტობრივად მართავდა ქვეყანას. გიორგიმ ჩობანისგან უფლება მიიღო თავად აეკრიფა ხარკი. ამან ქვეყნის ეკონომიკა მნიშვნელოვნად გამოაცოცხლა. გიორგიმ საკუთარი ვერცხლის ფულიც კი მოჭრა, რომელსაც „გიორგაული თეთრი“ უწოდა. ჩობანიც თავის მხრივ დაინტერესებული იყო გიორგისთან კარგი ურთიერთობით, ეს საშუალებას აძლევდა მას ქართველთა სამხედრო ძალის იმედი ჰქონოდა.

ყველაზე მთავარი გიორგი ბრწყინვალის მოღვაწეობაში ის იყო, რომ მან იარაღი აღმართა მონღოლთა უღლის გადასაგდებას. აღმართა და თავისი გაიტანა კიდეც მისი მეთაურობით ქართველებმა1335წელს დაამხეს ასწლოვანი ბატონობა მონღოლებისა.

ქართველი მეფე ერთბაშად “მსოფლიო გმირად” იქცა, რადგანმონღოლთ მბძანებლობაში მყოფ მსოფლიოს ხალხტაგან ქართველები იყვნენ პირველები, რომელთაც სწორედ გიორგი ბრწყინვალის მეთაურობით დაამხეს მონღოლური ბატონობა.

ისევ ახმაურდა მსოფლიო ლეგენდარული დავით აღმაშენებლისა და თამარ მეფის სახელმწიფოს ხელახალი აღორძინების თაობაზე. გიორგი მეხუთე ბრწყინვალე თავგამოდებით ზრუნავდა აღედგინა მსოფლიოში დავით აღმაშენებლისა და თამარ მეფის დროინდელი პრესტიჟი საქართველოსი.

გიორგი მეხუთე ბრწყინვალე გარდაიცვალა 1346 წელს, დაკრძალეს გელათში.


გიორგი II - Giorgi II

გიორგი II

Giorgi II


გიორგი II (დ. 1130–იანი წლების მეორე ნახ. - გ. 1112), საქართველოს მეფე 1072-1089, ბაგრატ IV-ის ძე.

გიორგი II-ის ოჯახის წევრების უმრავლესობამ მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა საქართველოს თუ მსოფლიო ისტორიაში. მამა, ბაგრატ IV თითქმის ნახევარი საუკუნე მართავდა საქართველოს. დედა, ბორენა დედოფალი, ოვსთა მეფის ასული იყო. ბებია მარიამი, ვასპურაკანის მეფის – სენექერიმ არწრუნის ასული. მამიდას – გურანდუხტ დედოფალსაც დიდი წვლილი მიუძღვის გიორგის, როგორც პოლიტიკოსის ფორმირებაში. მართა, გიორგის და, ბიზანტიის დედოფალი იყო. გიორგის მეუღლეზე, ელენე დედოფალზე, თითქმის არაფერია ცნობილი. XII საუკუნის დასაწყისში იგი უკვე გარდაცვლილი უნდა ყოფილიყო. გიორგის ერთადერთი ვაჟი – დავითი, შემდგომში საქართველოს მეფე გახდა. გიორგი მოესწრო შვილიშვილებსაც – თამარს, დემეტრეს და კატას.

გიორგის პატარაობიდანვე მოუწია პოლიტიკურ ეპიცენტრში ყოფნა. 1051 წლის ახლო ხანებში კლდეკარის ერისთავი ლიპარიტ ბაღვაში თურქ–სელჩუკთაგან განთავისუფლდა. ეს უკანასკნელი ბიზანტიასთან მეგობრობდა და აღარ ემორჩილებოდა ბაგრატ IV-ის სამეფო ხელისუფლებას. სამხრეთ საქართველოში აღდგა კლდეკარის ერისთავის უპირატესობა. მატიანე ქართლისაჲს ავტორის თქმით, „ვერღარა დაუდგა ბაგრატ“ ლიპარიტს. ასეთ ვითარებაში ბაგრატ IV-მ გადაწყვიტა, თავად ხლებოდა ბიზანტიის იმპერატორს და საქართველო– ბიზანტიის ურთიერთობების საკვანძო საკითხები იქ მოეწესრიგებინა. ბაგრატმა სამეფო თავის ვაჟს, გიორგის დაუტოვა. ბაგრატს სამი წელი მოუწია ბიზანტიის საპატიო ტყვეობაში ყოფნა, რომელიც იმპერატორ კონსტანტინე მონომახის შუამდგომლობით, ბაგრატსა და ლიპარიტს შორის გარიგებით დასრულდა. ბიზანტიელი ავტორის გიორგი კედრენეს თქმით, მათ „ზავი შეკრეს იმ პირობით, რომ ბაგრატი იქნება ბატონი და მთავარი მთელი იბერიისა და აბაზგიისა, ხოლო ლიპარიტი – ერთი ნაწილის, მესხეთის, მთავარი იქნება სიკვდილამდე, ხოლო ბაგრატს სცნობს ბატონად და მეფედ“. ხელშეკრულება ითვალისწინებდა იმასაც, რომ გიორგი ლიპარიტის მფარველობის ქვეშ უნდა გაზრდილიყო.

საინტერესოა ისიც, რომ „მატიანე ქართლისას“ ცნობით, საქართველოს მეფის ბიზანტიის სამეფო კარზე ყოფნის პერიოდში ლიპარიტ ბაღვაშმა მოიწადინა გიორგი ბაგრატის ძის საქართველოს მეფედ აღიარება და ამ წინადადებით სამეფო კარს მიმართა, რაზეც თანხმობა მიიღო. გიორგი აღმოსავლეთ საქართველოში გადმოიყვანეს და რუისის ტაძარში მეფედ აკურთხეს „და მოიყვანეს მზრდელად მისა ლიპარიტ და პატრონად დაჲ ბაგრატისი გუარანდუხტ დედოფალი“. კურთხევა მოხდა ბაგრატის საქართველოში დაბრუნების წინა ხანებში. ამრიგად, თუ წყაროებს დავუჯერებთ, ლიპარიტი საქართველოს მეფედ ცნობდა როგორც გიორგის, ასევე ბაგრატს. თანამედროვე ქართულ ისტორიოგრაფიაში ამ ფაქტს მიიჩნევენ თანამეფობის ინსტიტუტის შემოღებად.
1055 წელს ბაგრატი საქართველოში დაბრუნდა. მალე სამეფო კარმა ლიპარიტ ბაღვაშის შეპყრობა მოახერხა და თავისი ძალაუფლება აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოზე უწინდებურად განავრცო. ლიპარიტისა და მისი ოჯახის დაპატიმრებისას გიორგი უფლისწული და მისი პატრონი გურანდუხტ დედოფალი ჯავახეთში იმყოფებოდნენ. შეთქმულების დაწყებისთანავე, მეფე და მისი მამიდა , უსაფრთხოების მიზნით, ახალქალაქში გახიზნეს. ბაგრატ IV სასწრაფოდ სამხრეთ საქართველოში გადმოვიდა და თავად ჩაუდგა ლიპარიტის მომხრეებთან ბრძოლას სათავეში. მალე კლდეკარის ერისთავის მიერ კონტროლირებადი ტერიტორია სამეფო კარმა უკლებლივ შემოიმტკიცა.
გიორგი მამის გარდაცვალებამდე არაერთ დავალებას ასრულებდა. წყაროებში მას ძირითადად მამამისის გვერდით ვხვდებით. უფლისწული მეფის იმ ამალაში იმყოფებოდა, რომელიც ბედად გადაურჩა ხეკრებულთან თურქ–სელჩუკთა დარბევასა და ტყვეობას. გიორგი სარდლობდა განძის ამირა ფადლონ II-ის წინააღმდეგ ბრძოლას. ქართველთა და ოსთა ჯარმა „მოაოჴრა განძა, და აღიღო ტყუე და ნატყუენავი ურიცხჳ“. გამარჯვებული გიორგი უფლისწული დიდი ალაფით დაბრუნდა სამშობლოში.
1072 წელს მომაკვდავმა ბაგრატ IV-მ თავისი ვაჟი, გიორგი კურაპალატი შეავედრა დიდებულებს და მის ერთგულებაზე დააფიცა. იმავე წლის 24 ნოემბერს ბაგრატი გარდაიცვალა და სამეფო ტახტი გიორგიმ დაიკავა.
ფეოდალთა გამოსვლები გიორგი II-ის მეფობის დასაწყისში

გიორგი II საგანგებოდ 1072 წლისათვის მეფედ არ უნდა ეკურთხებინათ. ის ერთხელ უკვე რუისის ტაძარში აიყვანეს მეფედ და ხელახალი მირონცხება, საეკლესიო კანონებით, აკრძალული იყო.
მას მძიმე საშინაო და საგარეო პირობებში მოუხდა მეფობა. 1073 წლის ზაფხულში მეფეს განუდგნენ დიდგვაროვანი ფეოდალები ნიანია ქვაბულის ძე, ივანე ლიპარიტის ძე და ვარდან სვანთა ერისთავი. ნიანია ქვაბულის ძემ ქუთაისი დაიკავა და „წარუღო ქუთათისისა საჭურჭლე“, ივანე ლიპარიტის ძემ კახელები მოიშველია და ქსნისპირი დაიპყრო, ხოლო ვარდანმა სვანები ააჯანყა და საეგრო დაარბია. მათი დამორჩილების შემდგომ გიორგი II გარკვეულ დათმობაზე წავიდა და ურჩი ყმები "წყალობით დაფარა". ივანე ლიპარტის ძეს სამშვილდე უბოძა, მის ვაჟს ლიპარტს - ლოწობანი რუსთავის ნაცვლად (ეს უკანასკნელი კახელებს გადაეცა), ნიანია ქვაბულის ძეს - „თმოგვი და სხუანი საქონელნი რჩეულნი“, ვარდან სვანთა ერისთავს - ასკალანა და სხვ. „მატიანე ქართლისას“ თქმით, „გიორგი მეფემან სძლო სიკეთითა, სიბრძნითა და ძჳრუჴსენებელ იქმნა“.
1074 ივანე ლიპარიტის ძე კვლავ განუდგა მეფეს. გიორგი II-მ მესხთა ლაშქრით და კახთა მეფე აღსართანის დახმარებით გამდგარი ფეოდალი დაამარცხა. ლიპარიტს ლოწობანი წაართვეს და სამეფოს შემოუერთეს. მალე მეფე და ივანე ლიპარიტის ძე დაზავდნენ. ივანე ერთგულების პირობით კლდეკარისა და სამშვილდის ერისთავად იქნა დამტკიცებული. მაგრამ ურჩმა ფეოდალმა გიორგი II-ის მეციხოვნეებს გაგი გამოსტყუა და განძის პატრონს ფადლონს მიჰყიდა.
თურქ-სელჩუკთა შემოსევა და ფარცხისის ბრძოლა

ფარცხისის ბრძოლა (1074).
1073 ან 1074 საქართველოს შემოესია "დიდ სელჩუკთა" სახელმწიფოს სულთანი მალიქ-შაჰი. როცა ის საქართველოს ისტორიულ საზღვრებთან მოძრაობდა, ივანე ბაღვაშმა თავისი ვაჟი ლიპარიტი სულტანს მიაგება, „შეაწყნარა სულტანსა და დაყო მის თანა მცირედი ხანი, და გამოეპარა. და მოვიდა სულტანი, და მოადგა სამშვილდესა“. სულთანმა აიღო სამშვილდე, ტყვედ იგდო ივანე ლიპარიტის ძე და მისი ოჯახი, ასევე ბაღვაშთან მყოფი აზნაურები. სამშვილდეში სულთნის მეციხოვნეები ჩადგნენ, მოარბია ქართლი და დიდძალი ტყვიითა და ნადავლით უკან გაბრუნდა. საქართველოდან წასულმა სულთანმა აიღო განძა და არანის გამგებლად თავისი ერთ–ერთი სარდალი სარანგი (არაბულ წყაროებში სავთენგი) დანიშნა. ამის შემდეგ თურქ–სელჩუკთა სარდლობამ გადაწყვიტა საომარი მოქმედებები საქართველოს მიმართულებით წარემართა, მით უმეტეს, რომ ქვემო ქართლში მათ დაკავებული ჰქონდათ ერთ–ერთი ცენტრალური ციხე სამშვილდე. სარანგი განძის, დვინის და დმანისის ამირების თანადგომით შეებრძოლა გიორგი II-ს. გიორგიმ აღსართან კახთა მეფესთან ერთად სოფელ ფარცხისთან დახვდა მოწინააღმდეგეს. ბრძოლა საკმაო ხანს გაგრძელდა და მხოლოდ მწუხრისას დასრულდა. ოღუზ–თურქებმა სასტიკი მარცხი იგემეს. ამ გამარჯვების შემდეგ, როგორც "მატიანე ქართლისა" მოგვითხრობს, მეფემ აიღო ანაკოფია, "მრავალნი ციხენი კლარჯეთისა, შავშეთისა, ჯავახეთისა და არტანისა". აგრეთვე კარის ციხე-ქალაქი ("ციხე ქუეყანა"), "სიმაგრენი ვანანდისა და კარნიფორისანი" და გააქცია თურქები.

ბიზანტიელთა საქართველოდან წასვლა და კარის სამეფოს გიორგი II-სათვის გადაცემა

ფარცხისის ბრძოლის შემდეგ გიორგი II-მ სამეფოს შემოუერთა კლარჯეთში, შავშეთში, ჯავახეთში, არტაანში ბიზანტიელთა ხელში მყოფი ციხესიმაგრეები და ანაკოფიის ციხე. „მატიანე ქართლისაში“ აღნიშნულია, რომ მეფემ „წაუხუნა ბერძენთა“ აღნიშნული სიმაგრეები. დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსი ახალ დეტალებს ამატებს ამ ცნობას. ის აღნიშნავს:„ წარვიდა მეფე გიორგი მამულსა თვისსა ტაოს, და მოვიდა ბანას. ხოლო მუნ მოვიდა წინაშე მათსა ზორვარი აღმოსავალისა გრიგოლ ბაკურიანის ძე, რომელსა ჰქონდეს ოლთისნი და კარნუ–ქალაქი, და კარი, და დიდად განიხარეს და განისუენეს. და მოსცა გიორგი მეფესა კარის ციხე–ქალაქი და მისი მიმდგომი ქვეყანა, და განიყარნეს. ხოლო მეფემან გიორგი დაუტევნა კარს აზნაურნი შავშნი და წარმოვიდა შინა“.
ტაოში გიორგი II-ისა და გრიგოლ ბაკურიანის ძის შეხვედრა 1076 წელს უნდა მომხდარიყო. მასზე საქართველოს „იურიდიულად“ ებოძა მთელი ვანანდის სამეფო, მაგრამ, ფაქტობრივად, გიორგი II-ს მხოლოდ კარნიფორის და ვანანდის ციხეები გადასცეს.
ის ტერიტორიები, რომელთა დაბრუნებასაც ქართველი მეფეები ათწლეულები ანდომებდნენ, გიორგი მეფემ ერთი ხელისდაკვრით შემოიერთა. თან ისე, რომ, როგორც ჩანს, საქართველოსა და ბიზანტიას შორის ბრძოლა არ მომხდარა. თუ რატომ დათმო ბიზანტიამ ეს ტერიტორიები, ამაზე ქართულ ისტორიოგრაფიაში აზრთა სხვადასხვაობაა. მათგან ყველაზე სარწმუნოა ის ვერსია, რომ თურქ–სელჩუკებისგან შევიწროებულ ბიზანტიელებს არ შეეძლოთ ჯარის იმ კონტინგეტის შენახვა, რომელთაც უნდა დაეცვათ აღნიშნული ციხეები და ამიტომ მათ ეტაპობრივად დაიწყეს ამ სიმაგრეების დაცლა და ქართველებისათვის გადაცემა. ეს ნაბიჯი ასევე წარმოადგენდა ურთიერთთანამშრომლობას საერთო მტრის – სელჩუკების წინააღმდეგ.
მალე ამ ტერიტორიული ცვლილებებით შეშინებულმა თურქ–სელჩუკებმა მიატოვეს მათ მიერ დაპყრობლი ტერიტორიები და „იოტნა თურქნი მის ქვეყნისანი“. ამის შემდეგ საქართველომ, როგორც ჩანს, მთელ კარის ქვეყანაზე განავრცო თავისი გავლენა, მაგრამ ეს წარმატება ხანმოკლე აღმოჩნდა.
თურქ-სელჩუკთა ახალი აგრესია და „დიდი თურქობა“

მანასკერტის ბრძოლის შემდეგ ბიზანტიას აღარ შეეძლო თურქ–სელჩუკების ახალ–ახალი ფართომასშტაბიანი ლაშქრობების მოგერიება. 1074 წელს დადებული ხელშეკრულებით მომთაბარეთა ხელში გადავიდა იმპერიის აღმოსავლეთი პროვინციების დიდი ნაწილი. ამის შემდეგ სელჩუკებისთვის გზა საქართველოსკენ ხსნილი იყო. თურქ-სელჩუკებმა პირველი დარტყმა კარის ციხეზე მიიტანეს. მათმა სარდალმა აჰმად ამირამ ფართომასშტაბიანი სამხედრო ოპერაციის წყალობით მოახერხა ციხიდან ქართველ მეციხოვნეთა განდევნა და ქალაქის ხელში ჩაგდება.
ამის შემდეგ თურქ–სელჩუკებმა გიორგი II-ის წინააღმდეგ მძლავრი ლაშქრობა მოაწყვეს. ყველის ციხესთან მდგომ მეფეს „დაესხნეს უგრძნეულად თურქნი დიდნი“. ქართველი მემატიანე აღნიშნავს, რომ მტერს ქრისტიან შინაგამცემთა წყალობით მოუხერხებია გიორგი II-ის ბანაკამდე შენიღბულად მისვლა. თავდასხმა იმდენად მოულოდნელი იყო, რომ ქართველებმა წინააღმდეგობის გაწევა ვერ მოახერხეს და უკუიქცნენ. მთელი სამეფო ავლა–დიდება სელჩუკებს ჩაუვარდა ხელში. საქართველოს მეფემ აჭარის მთებს შეაფარა თავი და აქედან აფხაზეთში გადავიდა. ისტორიკოსები ამ ბრძოლის თარიღად 1080 წელს უთითებენ. აჰმად ამირა მიღწეულ წარმატებას დასჯერდა და აღარ გააგრძელა გიორგი II–ის დევნა. დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსის თქმით, გზაში აჰმად ამირას შემოხვდნენ ბიზანტიაში სალაშქროდ მიმავალი თურქი ამირები ისა ბარი და ბუიაყუბი. აჰმადმა მათ მოახსენა საქართველოში მომხდარი გამარჯვების შესახებ და ისიც აუწყა, რომ საქართველოს მეფე გიორგი II დასავლეთ საქართველოში იყო გახიზნული. მემატიანეს თქმით, აჰმად ამირას თანატომელთათვის ურჩევია „რად წარხვალთ საბერძნეთად? აჰა ქუეყანა საქართველო, უკაცური და სავსე ესევითარითა სიმდიდრითა“. თურქ–სელჩუკებს მოსწონებიათ აჰმადის აზრი, ლაშქრობისათვის მიმართულება შეუცვლიათ და კურსი საქართველოსკენ აუღიათ. ისინი „მოეფინნეს პირსა ყოველისა ქვეყანისასა, ვითარცა მკალნი“. ქართველი მემატიანე ამ სიტყვებით იწყებს დიდი თურქობის აღწერას.
სელჩუკებმა თავდაპირველად მოაოხრეს ასისფორნი და კლარჯეთი ზღვისპირამდე. შემდგომში მათი რისხვა დაატყდა შავშეთს, აჭარას, სამცხეს, ქართლს, არგვეთს, სამოქალაქოს და ჭყონდიდს. მათ ერთ დღეში აიღეს და დაწვეს ქუთაისი. ამავე დროს, მათმა რაზმებმა ააოხრეს კლარჯეთისა და არტანუჯის უდაბნოები. სელჩუკთა შემოსევამ რამდენიმე თვეს გასტანა. მათ პარპაშს დაერთო მძიმე ზამთარი. გახიზნულ მოსახლეობას სიცივე და შიმშილი კლავდა. ამის შემდეგ ისინი ყოველ გაზაფხულზე ესხმოდნენ თავს აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს და დაზამთრებამდე რჩებოდნენ.
ასეთ მძიმე პირობებში გიორგი II-მ მოიწვია დიდებულები და მათთან მოთათბირების შემდეგ გადაწყვიტა ისპაჰანში ხლებოდა სულთანს. ეს 1083 წელს მოხდა. გიორგი II მალიქ–შაჰის მიერ „შეწყნარებულ იქმნა ვითარცა შვილი საყუარელი“. სულთანმა საქართველო გაათავისუფლა „ზედამარბეველთაგან“ და კახეთი და ჰერეთი მისცა, რადგან ამ რეგიონზე სულთნისა და საქართველოს მეფის უფლებები არ ვრცელდებოდა. მალიქ–შაჰმა გიორგი II-ს ჰერეთ–კახეთის შემოსაერთებლად ლაშქარი გამოაყოლა. გიორგი II–მ დიდი ხარკი იკისრა სულთნის სასარგებლოდ, რომელსაც ქვეყანა 1099 წლამდე იხდიდა.
ბრძოლა კახეთ–ჰერეთის შემოერთებისთვის.

მალიქ–შაჰისაგან წამოსული გიორგი II–მ თურქ–სელჩუკთა თანხლებით ვეჟინის ციხეს შემოარტყა ალყა. ამ ციხეს სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა. ვეჟინ–ბაკურციხის მონაკვეთზე ხდებოდა თბილისისაკენ, თელავისაკენ და ჰერეთისაკენ მიმავალი გზების გატოტება. ციხის ალყა ოქტომბერში დაიწყო და კარგა ხანს გაგრძელდა. მაგრამ გიორგი II-მ დღემდე გაურკვეველ მიზეზთა გამო, ვეჟინის ციხეს გარემოცვა მოხსნა და დასავლეთ საქართველოში გადავიდა. დავითის ისტორიკოსის თქმით, ამის მიზეზი ყოფილა თოვლის მოსვლა და მეფის აჯამეთში სანადიროდ გადასვლის სურვილი. რეალურად კი გიორგი გაეცალა თურქ–სელჩუკებს და კახეთის აოხრებაში მონაწილეობა არ მიიღო. ვიდრე ქუთაისში დაბრუნდებოდა, გიორგი II-მ სელჩუკებს „მისცა ნიჭად“ სუჯეთი და იორის პირი. მემატიანის მითითებით, სუჯეთი და იორის პირი „მოოჴრდა მუნ დღეინდელად დღემდე“.
როგორც გიორგი II-სათვის, ასევე თურქ–სელჩუკთათვის კახეთ–ჰერეთის პრობლემა კვლავ მოუგვარებელი იყო. თავად კახთა მეფეც ნათლად ხედავდა, რომ ასეთი გაურკვეველი ვითარება დიდხანს არ გაგრძელდებოდა და დღეს თუ ხვალ ეს პრობლემა კვლავ წამოიჭრებოდა. ამიტომაც, კახეთის მეფე აღსართან I თავად ეახლა მალიქ–შაჰს, ქრისტიანობა უარყო და ამ გზით კახეთ–ჰერეთის საკუთარ მფლობელობაში დატოვებას მიაღწია. კახეთ–ჰერეთის შემოერთების პერსპექტივა რამდენიმე წლით გადაიწია.
როგორც ვარაუდობენ, 1085–1089 წლებს შორის მოხდა ძაგან აბულეთისძის გამოსვლას საქართველოს სამეფო კარის წინააღმდეგ. მან თავი კახეთის მეფის ვასალად ცნო და მის მფლობელობაში მყოფი ზედაზნის ციხე კახეთის მეფის მფლობელობაში გადავიდა.
ქვეყნის ისედაც გართულებულ მდგომარეობას ზედ დაერთო 1088 წელს დაწყებული სტიქიური უბედურება – მიწისძვრა, რომელიც თითქმის მთელი წელიწადი გაგრძელდა და მრავალი ადამიანი იმსხვერპლა.

1089 წელს, დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსის თქმით, გიორგი II-მ „დაადგა გჳრგჳნი მეფობისა“ თავის ვაჟ დავითს. დღემდე გაურკვეველია, იყო თუ არა რაიმე ძალდატანება გიორგიზე, როცა მან დავითი მეფედ გამოაცხადა. ზოგიერთი ისტორიკოსი დავით აღმაშენებლის ნაწარმოებზე გალობანი სინანულისანი და მისსავე ანდერძზე შიომღვიმის მონასტრისადმი, სადაც ნათქვამია, „უფალო ღმერთო, დავითს მიუტევე ბრალნი მისნი სიყრმისა და ცთომილებისანი“, დაყრდნობით აცხადებს, რომ დავითს ბრალი მიუძღოდა მამის წინაშე („ალბათ მისი ტახტიდან გადაყენების“).

ქართველ მეფეთა შორის გიორგი II ერთადერთი იყო, რომელიც ატარებდა ყველაზე მაღალ ბიზანტიურ ტიტულს– კესაროსობას. მანამდე კი მას მიღებული ჰქონდა თითქმის ყველა მაღალი ბიზანტიური პატივი. 1072 წლისათვის გიორგი კურაპალატად იხსენიება. ეს ტიტული მას გაცილებით ადრე უნდა მიეღო, დაახლოებით XI საუკუნის შუა ხანებში. 1073 წლისათვის კი გიორგი ნოველისიმოსია ან სევასტოსი, ვინაიდან ამ წელს დავით უფლისწული უკვე კურაპალატად იწოდება. კესაროსობის მიღება კი, შეიძლება XI საუკუნის 70–80–იან წლების მიჯნაზე მომხდარიყო. კესაროსობა არ წარმოადგენდა ჩვეულებრივ ტიტულს. უკვე V საუკუნის მიწურულიდან კესაროსობის პატივის მატარებელი პიროვნება საიმპერატორო ტახტის ერთ–ერთ რეალურ მემკვიდრედ ითვლებოდა. ამიტომაც, ეს ტიტული თითქმის ყოველთვის საიმპერატორო კარის ნათესავს ენიჭებოდა. იგი იწოდებოდა იმპერატორის შემდეგ პირველ პირად და შესაბამისი რეგალიებიც გააჩნდა.

დავით IV-ის გამეფების შემდეგ გიორგი II აქტიურ პოლიტიკურ საქმიანობას ჩამოშორდა. მიუხედავად ამისა, გიორგი II კვლავინდებურად ინარჩუნებდა მეფეთ–მეფისა და კესაროსობის ტიტულს. 1089 წლის შემდეგ გიორგი ქართულ წერილობით წყაროებში ერთადერთხელ იხსენიება რუის–ურბნისის საეკლესიო კრების ძეგლისწერაში. გიორგი II-ის გარდაცვალების თარიღად 1112 წელს სდებენ (ადრე კი 1089 წელს მიიჩნევდნენ), რაც ემყარება თედო ჟორდანიას მიერ მოყვანილ ცნობას აფხაზთა მეფეთა ქრონიკიდან. ეს უკანასკნელი მიიჩნევდა, რომ გიორგი დავითის გამეფების შემდეგაც აქტიურად ერეოდა ქვეყნის მართვის საქმეში და წამყვან როლსაც ასრულებდა. გიორგი მეფის დასაფლავების ადგილი.


ბაგრატ V - Bagrat V

ბაგრატ V - Bagrat V


ბაგრატ V (გ. 1393), საქართველოს მეფე 1360-იდან, დავით IX-ის ძე.
ქართული საისტორიო მწერლობა ბაგრატ V-ს "დიდის" სახელით იხსენიებს. ტრაპიზონელი ბერძენი ისტორიკოსები მიქელ პანარეტოსი, რომელიც პირადად იცნობდა ბაგრატ V-ს, მას "გამოჩენილ სარდალს" უწოდებს. სომხურ მწერლობაშიც ბაგრატ V "ძლევამოსილისა და ძლიერის" სახელითაა მოხსენიებული. თათარ-მონღოლთა შემოსევების შემდეგ საქართველო თუმცა ეკონომიურად დაქვეითებული იყო და სამეფოს დაშლის ტენდენცია თანდათანობით თავს იჩენდა, ბაგრატ V-ის ხელისუფლება მაინც მთელ საქართველოზე ვრცელდებოდა. მისი სამეფოს სამხრეთ-დასავლეთი საზღვარი ( ტრაპიზონის სამეფოსთან) მაკრიალის ხეობას გასდევდა, მაკრიალი, გონია, აჭარა, შავშეთ-კლარჯეთი, მესხეთი საქართველოს ეკუთვნოდა. ქ. ანისი და მისი ოლქი წინანდებურად ბაგრატ V-ის სამეფოს შემადგენლობაში იყო. ბაგრატ V-ის ხელისუფლებას ცნობდნენ დვალეთი და ოსეთი.
ბაგრატ V-ის მეფობის დასაწყისში საქართველოში შავი ჭირი მძვინვარებდა. 1366 მისი მსხვერპლი გახდა დედოფალი ელენე, რომლისაგანაც მეფეს ორი ძე გიორგი და კონსტანტინე ჰყავდა. 1367 ივნისში ბაგრატ V დაქორწინდა ტრაპიზონის მეფის იოანე-ალექსი III-ის ასულ ანაზე, რომლისაგანაც შეეძინა მესამე ვაჟი დავითი. ბაგრატ V-ის მეფობის ბოლო წლებში საქართველოს დიდი უბედურება დაატყდა თავს: 1386 თემურლენგი დიდძალი ლაშქრით საქართველოში შემოიჭრა და, მიუხედავად ქართველთა მედგარი წინააღმდეგობისა, აიღო თბილისი. მტერმა დაატყვევა ბაგრატ V, მისი მეუღლე ანა და შვილი დავითი. თემურლენგმა ბაგრატ V-ს გამაჰმადიანება მოსთხოვა. ბაგრატ V დიდხანს უარზე იყო, ბოლოს დათანხმდა, რომ ტყვეობიდან თავი დაეღწია და დამპყრობლის წინააღმდეგ ბრძოლას სათავეში ჩასდგომოდა, მაგრამ განთავისუფლების შემდეგ მალე გარდაიცვალა.