სოფელ ფახულანის დღესასწაულები და ადათ-წესები



ქართველ ხალხს უამრავი ძველი წეს-ჩვეულება და რიტუალი აქვს შემონახულ. ბევრი მათგანი მეტად რთული და მრავალფეროვანია. განსაკუთრებით შემონახულია ეს ტრადიციები ქორწილისა და დაკრძალვის რიტუალებში. საინტერესოა ქართულ-ხალხური სანახაობები და რელიგიური დღეობები. საქართველოს თითქმის ყველა სოფელს თავისი რელიგიური დღეობა აქვს. გამონაკლისი არც ჩვენი სოფელია. წარმართულ ტრადიციებთან არის დაკავშირებული ისეთი რელიგიური რიტუალები, როგორიცაა საკლავის შეწირვა, ჭიაკოკონობა, რომელიც დღესაც დიდი ხალისით ტარდება ჩვენს სოფელში. აქ იმართება სპორტული შეჯიბრებები, ცეკვა, სიმღერა და სხვა გასართობი სანახაობები. ხალხი სახლის წინ ანთებს ცეცხლს და ამით „ებძვის“ ეშმაკს, თუმცა ცხადია, ტრადიციას ძველი ელფერი მაინც დაუკარგავს.
სოფელი ფახულანი თავისი ტრადიციებითა და სტუმართმოყვარეობით გამორჩეული სოფელია წალენჯიხის რაიონში. ხალხი სტუმრიანობას ოჯახის სიკეთედ, მის სიხარულად და მაცოცხლებლად თვლის. იგი სტუმარს ელის, ელის ოჯახის სალხენად და გამოსაცოცხლებლად. „უსტუმრო ოჯახი ღურელიე“ (უსტუმრო ოჯახი, მკვდაია) იტყვის მეგრელი კაცი და ოჯახის დაფუძნებისთანავე ამზადებს „სასტუმროს“. ამზადებს სასტუმრო „ნორჩალს“ (სტუმრის საწოლს). თვითონ იკლებს და თავღვინოს და თავსაჭმელს სტუმარს უნახავს. „უსტუმრო ოჯახი ჭყელი რე“ (უსტუმრო ოჯახი დაწყევლილია). ასეთ ოჯახს „წკუნწკი“-ს (ძუნწს) ეძახიან, წყევლიან და გაურბიან.
საოცრად დაცულია საოჯახო ყოფა-ცხოვრებაში უფროს-უმცროსობის ინსტიტუტი. უმცროსი უფროსს ყოველთვის თქვენობით უნდა მიმართავდეს, უთმობდეს ადგილს, პირველ ინჯას მას უნდა მიართმევდეს.
ჩვენს შორეულ წინაპრებს ჰქონიათ თურმე ასეთი ადათ-წესი, სოფლის უხუცესი ადამიანებისგან გავიგეთ, რომ ესქენაში (ყველაზე მაღალი ადგილი სოფელ ფახულანში, ზღვის დონიდან 200მ.) სალოცავი ურთხელი მდგარა. ეს ადგილი ყოფილა თურმე საქონლის სალოცავი. აქვე იდგა თურმე ძველთაძველი მუხა, რომელსაც ერქვა თურმე „ჟინიშ ოხვამერი“ (ზენას სალოცავი). „ესქადა ხორციელი“ - ასე იწყებდნენ მიმართვას და შესთხოვდნენ საქონლის დაცვა-გამრავლებას ამ სოფელში მცხოვრები გერგედავები, გოგოხიები, შონიები, გუჩუები, კუკავები. ესქადა საქონლის ღვთაებაა. ძროხის პირველი ნაწველიდან ყველს გააკეთებდნენ, აქ ამოიტანდნენ, ღმერთს საქონლის და ადამიანის კარგად ყოფნას შესთხოვდნენ, დაილოცებოდნენ და აქვე შეჭამდნენ. ამის შემდეგ, შეიძლებოდა ოჯახში ამ ძროხის რძის გამოყენება. ეს ტრადიცია დღესაც არის ჩვენში შემორჩენილი.
ფახულანის, ისევე როგორც მთელი სამეგრელოს ყოფაში, ვხვდებით არქაულ რიტუალებს, კულტებს, მითებს, თაყვანისცემის ობიექტებს, სიმბოლოებს, კოსმოლოგიას.
სამეგრელოს მოსახლეობის სუბსტრატის გათალისწინებით, რომელიც ძველკოლხურის მატარებელია, სავარაუდოა, რომ „ჟინი ანთარი“ წარმოადგენს ძველკოლხურ ცის ღვთაებას. მისი პრიმიტიული პერსონიფიკაციიდან დაწყებული კოლხურმა რელიგიურმა აზროვნებამ გაიარა ევოლუცია და მივიდა ანთროპომორფულ, დიდებულ ღვთაებამდე, რომლის ერთ-ერთმა ემანაციამ ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ მიიღო სინკრეტული ხასიათი და წმინდა გიორგის სახით იქნა წარმოდგენილი.
სამეგრელოში არსებობს მრავალი ლოკალური საკულტო ცენტრი წმინდა გიორგიასა, რომლეთანაც დაკავშირებულია სხვადასხვა ეპითეტი, ყულისკარის წმინდა გიორგი, ჯეგე ნანბარაში, ოციდალე და სხვები.
ჩვენს სოფელს დარჩა ჩვევა, რომელიც ადგილობრივთ ყოველთვის აგონებდათ წმინდანის მართლმსაჯულებას. ეს ჩვევაა - „გინოჩამა“ ანუ ხატზე გადაცემა, რომელიც ეკლესიის ეზოში სრულდებოდა. თუ დაწყევლილი ოჯახი ამოწყდებოდა, მაშინ სასჯელი ბუმერანგივით უკან უბრუნდებოდა ხატზე გადამცემს. მიუხედავდ იმისა, რომ „გინოჩამა“ ითვლებოდა სახიფათო საშუალებად, ხოლო ეკლესია სდევნიდა ამ ჩვევას, მაინც ყველამ იცის დღესაც ხატზე გადაცემის და „გამოსყიდვის“ წესები.
„გინოჩამას“ რიტუალში დიდი ადგილი უჭირავს ხეს (რცხილას ან მუხას). დაზარალებული მიჰყავთ ხესთან და წმინდანს დახმარებას სთხოვდნენ. შემდეგ აჭედებდნენ ლურსმანს და თან დასძენდნენ, „სანამ კბილებით არ ამივიღებ ამ ლურსმანს, მანამ იყოს პარალიზებული“. წყევლის სწრაფად შესრულებისთვის, მახვეწარი ყოველწლიურად გზავნიდა ეკლესიაში შესაწირს და სთხოვდა წმინდა გიორგის მალე დაესაჯა დამნაშავე. თუ დაწყევლილი ოჯახი ამოწყდებოდა, ხატზე გადამცემს მიჰყავდა ეკლესიაში სამსხვერპლო ვაცი და ასრულებდა სპეციალურ ლოცვას, „განალინს“, წყევლის თავიდან ასაცილებლად, რადგან ადგილობრივთა რწმენით უკვე თვითონ მას ემუქრებოდა დაბრუნებით.
ზოგჯერ, მხარეები რიგდებოდნენ. დაზარალებული მიდიოდა ხატზე გადამცემთან ძღვენით და მას სთხოვდა მოეხსნა წყევლა. ისინი თანხმდებოდნენ და ტარდებოდა „აღდგენითი რიტუალი“; ორივე მხარე მიდიოდა ეკლესიაში შესაწირავებით და გამოისყიდდნენ თავს.
ეკლესიაში სალოცავად დადიოდნენ უშვილონი, რომლებიც წმინდა გიორგის ვერცხლის პატარა აკვნის მოდელს სწირავდნენ. ასევე, გიორგობაზე წინასწარმეტყველებდნე
ნ, თუ როგორი ამინდი იქნებოდა მთელი წლის მანძილზე და როგორი მოსავალი იყო მოსალოდნელი.
სამეგრელოში ცელისტიური სამყაროს კიდევ ერთი წარმომადგენელია მექამ-გარია (მიქამ-გარიო), ადგილობრივი დამახინჯებული წოდებაა ქრისტიანული მთავარანგელოზების წყევლისა მიქაელისა და გაბრიელისა. მიქამ-გარიას წმინდა გიორგის შემდეგ ყველაზე მეტ პატივს სცემდნენ ჩვენს სოფელში.
მიქამ-გარიას კულტთან დაკავშირებულია სალოცავი რიტუალი „ოხვამური“. („ოხვამურის“ არსებობას ადასტურებს XVIII ს-ის ფრანგი მოგზაური ჟან შარდენი.) მას გოჭით ილოცებოდნენ (აქედან მომდინარეობს მისი მეორე სახელი - „თუში ოხვამური“). ლოცვა წელიწადში ერთხელ ტარდებოდა. სალოცავად მიჩენილი იყო „ოხვამური ლაგვანი“ (სალოცავი ქვევრი), რომელიც სპეციალურად იყო ჩადგმული მიქა-გარიას სახელზე. ზოგს, ქვევრი მარანში ჰქონდა ჩადგმული, ზოგსი კი - გარეთ შემოღობილში, მზის პირზე, სახლის მარჯვენა მხარეს ან ვენახში. ღვინის ფერს მნიშვნელობა არ ჰქონდა, თუმცა ზოგი შავ ღვინოს (იზაბელას) ამჯობინებდა. თუ ვინმე ვერ მოასწრებდა ორშაბათს ლოცვას, მაშინ ოთხშაბათს ან პარასკევს ლოცულობდნენ (შენიშვნა: ის არ არის ტრადიციული რომელიმე დღესასწაულად მიჩნეული „გეკულა“ დღეები). ერთი მამის შვილები ერთად ლოცულობდნენ, თუ ძმები გაყრილი იყვნენ, ისინი იმ ძმასთან მიდიოდნენ, რომელიც მამის ოჯახში ცხოვრობდა. ქალებს უფლება არ ჰქონდათ ლოცვას დასწრებოდნენ. მუხლმოდრეკილი ოჯახის წევრები ლოცულობდნენ ორი კვერითა და ღვეზელით, რომელიც სიმინდის ფქვილითა და ყველით კეთდებოდა, და რომელიც შემდეგ იქვე იჭმებოდა. მიჰქონდათ აგრეთვე საკლავის ფილტვი, გული და თავი. ოჯახის უფროსი ანთბდა სანთელს, თავზე შეამოავლებდა ოჯახის წევრებს და ლოცულობდა: „დიდო ღმერთო, მთავარ მიქამ-გარიო, დაილოცოს შენი სახელი. ოჯახში მოგვეცი ჯანმრთელობა, მოზარდები გაგვიზარდე და მოგვეცი ბედნიერი ცხოვრება.
სამეგრელოში რიტუალის შესრულების არქაული მანერით გამოირჩევა „ნერჩის ხვამის“ რიტუალი, რომელიც დიდ მარხვამდე ოცდახუთი დღით ადრე, ოთხშაბათს ტარდებოდა. ამ რიტუალს ოჯახის უფროსი ქალი საიდუმლოდ ატარებდა. ის სახლის წინა და უკანა კარზე ანთებდა ორ-ორ სანთელს, რომელთა ჩაფერფლვამდე მას საგანგებოდ ამ დღისთვის გამომცხვარი ოთხი კვერი უნდა შეეჭამა, და მხოლოდ ამის შემდეგ აღებდა კარს. სავახშმოდ მზადდებოდა ლობიო და პური, რომელიც იდებოდა „ნისორზე“ და სახლის აღმოსავლეთ კუთხეში იდგმებოდა. ამის შემდეგ, ოჯახის უფროსი ქალი ახსენებდა „ნერჩი პატონს“.
სალოცავებიდან, საიდუმლო შესრულებით გამოირჩეოდა „გალენი ორთა-ს“ მიმართ შესრულებული რიტუალი. იგი საქონლის სადგომში ტარდებოდა, რომელსაც სამეგრელოში „აგვარა-ს“ უწოდებენ. რიტუალს საიდუმლოდ ასრულებდა ოჯახის უფროსი მამაკაცი. ის შლიდა „აგვარის“ წინ სუფრას. სუფრაზე ელაგა „ქაცარი“ (მამალი თხა), ელარჯი, ჭვიშტარი, ახალი ყველი, ღვინო და ა.შ. ის ქუდმოხდილი ლოცულობდა, რის შემდეგაც უჩინარი სტუმრებისთვის მიჰქონდა წყალი და „აბანინებდა“ ხელებს. ამის შემდეგ, სტუმრები შეექცეოდნენ საკვებს. ოჯახის უფროსი დაჩოქილი უსხამდა ღვინოს და ლოცულობდა: „გალენი ორთა, დიდებულო და სახელოვანო, ჩემს საქონელზე მოწყალება გაიღე და გაამრავლე, მოუხარშავ-შემწვარ (ცხოველებს) კბილები შეუკარი.“

საქორწილო წეს-ჩვეულებანი ფახულანში

ძველად, ფახულანში ისევე, როგორც მთელს სამეგრელოში, ქალ-ვაჟს ხმის უფლება რ გააჩნდათ მეუღლეების არჩვენისას. ამას მშობლები წყვეტდნენ. დასამოყვრებლად იმ ოჯახს ირჩევდნენ, რომელსაც ეკონომიკური და სოციალური ინტერესებიდან გამომდინარე ხელსაყრელად ჩათვლიდნენ. ამ მიზნით, ნიშნობამდე არკვევდნენ მათი მშობლების ვინაობას, ოჯახურ და ქონებრივ მდგომარეობას და ქორწინებისთვის ხელშემწყობ თუ ხელისშემშლელ, ამკრძალავ ფაქტორს. ეს უკანასკნელი სამგვარ ნათესაობას - სისხლით ნათესაობას და ხელოვნურს ემყარებოდა, რაც სრულ შესატყვისობაშია ქრისტიანობასთან. ამკრძალავ ფაქტორში იგულისხმებოდა ერთი გვარისა და ხატის ქალ-ვაჟის შეუღლება; დედის გვარის ქალის შერთვა; გარდა ამისა, არ შეიძლებოდა („ვაშინერს“) გამზრდელის ან ძიძისშვილის ნათესავის, და გვარის შერთვა. ამგვარი საკითხების მოგვარება „მარებელს“ (შუაკაცს) ევალებოდა. „მარებელი“ იყო ორი - ქალი და კაცი. ისინი კეთილად დაბოლოებული საქმისთვის გასამრჯელოს (ნამარებლუს) იღებდნენ ფულის სახით.
წინათ გავრცელებული ყოფილა ქალ-ვაჟის აკვანშივე დანიშვნის ტრადიცია, რასაც „ონწეში ოკოდგუმა-ს“ უწოდებდნენ. ასეთ შემთხვევაში, მშობლები ქალ-ვაჟს აკვანში გვერდიგვერდ დგამდნენ და ამბობდნენ: „ღმერთმა მზე და მთვარესავით შეგაბეროთ“-ო. ვაჟის მშობლები ქალის აკვანზე სანიშნოდ რაიმე სამკაულს ჩამოკიდებდნენ და იმ დღიდან ქალი ვაჟის საცოლედ ითვლებოდა. პირობის დარღვევის შემთხვევაში ოჯახები ერთმანეთს გადაეკიდებოდნენ. ჩვენს სოფელში დასტურდება ქორწინება მოტაცებით. იმ შემთხვევაში, თუ ქალი ვაჟს სწუნობდა, ვაჟი ამხანაგების დახმარებით იტაცებდა საცოლეს. ქალის ოჯახის წევრები ვაჟს არ ურიგდებოდნენ მანამ, სანამ ვაჟი არ გადაიხდიდა ჯარიმას ხარის, ცხენის ან ფულის სახით. დანიშვნა ძნელად ხერხდებოდა. ასეთ დროს დიდ როლს თამაშობდნენ დედ-მამა, ბიძა და შუამავლები. მაში შეთანხმების შემდეგ იწყებოდა ქალ-ვაჟის მიერ ერთმანეთის გასინჯვა (გინოძირაფა). მოწონების შემთხვევაში სუფრა იშლებოდა და წყდებოდა მათი დანიშვნის საკითხი. ასევე წყდებოდა „ოჭყუდურის“ (მზითვის) საკითხი და ნიშნობის თარიღი. ნიშნობის დღეს სუფრა იშლებოდა. ვაჟის ბიძის ან ძმის ხელით ოჯახი უგზავნიდა ქალს სანიშნო ტანსაცმელსა და სამკაულს „შანას“ - საპატარძლო საყურეს. ამის შემდეგ ქალი ერთი წელი მამის სახლში რჩებოდა და ამ დროის განმავლობაში მას მზითევს უმზადებდნენ.
მზითევი ქალის მშობლებისგან მიღებული ქონებაა და ის ოჯახში მისი უფლებრივი მდგომარეობის ამსახველია. შეძლებული ქალი მზითევში გაიყოლებდა: „ნორჩალი“ - ლოგინი, ხუთი, ექვსი, ან მეტი ხელი, ავეჯი, ცხენ-უნაგირი, სხვა მოძრავი ქონება, ტანსაცმლის მარაგი, რომლითაც ქალის ოჯახი თავს იწონებდა.
ქორწილისთვის საუკეთესო სეზონად ჭირნახულით მდიდარი შემოდგომა ითვლებოდა. მარხვის პერიოდში ჯვრისწერა არ შეიძლებოდა, ყველაზე სასურველ დღედ კვირა ითვლებოდა.
ქალ-ვაჟს (სინჯა დო მოჭყუდუ) მღვდელი ჯვარს სწერდა. ეკლესიიდან გამოსვლის შემდეგ მაყარი ასტეხდა სროლას და „კუჩხი ბედინერას“ (ფეხბედიერი) სიმღერით გაემართებოდნენ ნეფის სახლში. ვაჟის დედა ნეფე-პატარძალს შეეგებებოდა, დალოცავდა ორივეს და შეაჭმევდა შაქარს ან თაფლს, რათა ერთობლივი ცხოვრება სიტკბოთი დაწყებულიყო. ნეფე კართან დამხობილ თეფშს ამტვრევდა და სახლში შედიოდნენ.
სამეგრელოში და ჩვენს სოფელში ერთ გვარს შიგნით იკრძალრბა ქორწინება, ასევე სისხლით ნათესავებს შორის. სისხლით ნათესაობის აღსანიშნავად იხმარება ორი ტერმინი - „ნათესე“ (ნათესავი) და „მოჯგირე“ (მოკეთე). ნათესაობაში არსებობს აგნატიკური (მამის ხაზით) და კოგნატიკური (დედის ხაზით) ჯგუფები.
აგნატიკური ნათესავები, ე.ი. „რჯულით მოჯგირენი“, თავის მხრივ ქმნიან რამდენიმე საფეხურს:

1. „დუდი მოჯგირე“ (მეათაური ნათესავი);
2. „გალენი მოჯგირე“ (გარე ნათესავი);
3. „ტყურაია მოჯგირე“ (უბრალო ნათესავი), ან როგორც ხშირად ამბობენ „ბოგიშ-ბოგი“.
„დუდი მოჯგირედ“ იწოდება ნათესავი სამი თაობის ფარგლებში; „გალენი მოჯგირედ“ - 4 ან 7 თაობის დაშორებით, ხოლო „ტყურაია მოჯგირე“ ან „ბოგიშ-ბოგი“ – 7 თაობის ზემოთ.
როგორც აღვნიშნეთ გვარის შიგნით ქორწინება იკრძალება, მაგრამ მკაცრად ეგზოგამირებულ ერთეულს წარმოადგენს „თური“ (რამდენიმე ოჯახების „დამოჯგირების“ (დამოყვრების) სოციალური გაერთიანება) „თურის“ შიგნით ქორწინება დაფიქსირებული არ არის.
სამეგრელოში გვარსშინა ქორწინება ძირითადად მოდის ისეთ მრავალრიცხოვან გვარებზე, როგორიცაა კვარაცხელია, დანელია და სიჭინავა.
სამეგრელოში ცნობილია ხელოვნურად დანათესავების რამდენიმე ფორმაც: ნათელ-მირონობა, „მორდუობა“, მონაცვლის აყვანა. ნათელ-მირონობით ოჯახი უკავშირდება მეჯვარეს, რომელიც ცოლ-ქმრის პირველი შვილის „მორდია“ ანუ ნათლია ხდება. დანარჩენ შვილებს ანათვლინებენ იმათ, ვისთანაც ოჯახს დანათესავება სურს. ნათლიისა და ნათლულის შთამომავლობის პირდაპირი ხაზით მიმდინარე ნათესაობაში ქორწინება თორმეტი თაობის ფარგლებში აკრძალულად ითვლებოდა.
„მორდუობა“ დაკავშირებულია თავადის ან აზნაურის შვილის გლეხის ოჯახში გაძიძავებასთან, სამეგრელოში „მორდუობით“ დანათესავებას ადგილი ჰქონია მაშინაც, როცა რომელიმე გლეხის შვილს ძუძუს რომელიმე გლეხის ქალი აჭმევდა. ასეთ შემთხვევაში ოჯახებს შორის სისხლით ნათესაობის ტოლფასი ურთიერთობა ყალობდებოდა და ქორწინებაც შვიდი თაობის ფარგლებში იკრძალებოდა.

დაკრძალვისა და გლოვის წესები ფახულანში

დაკძალვისა და გლოვის წესები უშუალოდ დაკავშირებულია სიკვდილის, საიქიოსა და სულის შესახებ რელიგიურ-მითოლოგიურ რწმენა - წარმოდგენასთან, რომელიც თავისი თავზარდამცემი ექსპრესიულობით სამეგრელოს გამოარჩევს საქართველოს სხვა კუთხეებისგან.
თუ როგორი იყო სიკვდილის სპეციპიკური, ადგილობრივი გაგება, შესაძლოა ამისთვის გამოდგეს სიკვდილის ადგილობრივი, მეგრული ტერმინი „ღურა“ („დოღურუ“), რომლის ეტიმოლოგია -ღვრას-, -დაღვრას- უკავშირდება. ამ ტერმინში სიკვდილში გადასვლის კრიტიკული მომენტია ასახული, რომელიც სისხლის იდეას გულისხმობს. ამგვარი ხატება, რომელიც სიკვდილის, როგორც სისხლისღვრის აქტის ამსახველია და ალბათ სიკვდილის ანგელოზის მიერ თავისი მსხვერპლის მოკვლას უნდა გულისხმობდეს. თავისი სიმბოლიზმით ის ძალიან არქაულია და სავარაუდოდ იგი ტრადიციულ კოლხურ კონცეფციას ემყარება.
საქიოს „ოშურეთის“ შესახებ რწმენა-წარმოდგენები ძირითადად სიზმრებსა და ე.წ. „მობრუნებულთა“ მონაყოლს ეფუძნება. „მობრუნებულებში“ (მიშნაღურა) იგულისხმებოდნენ „საღათას ძილისაგან“ გამოფხიზლებულნი, რომლებიც საიქიოში გაუგებრობის გამო მოხვდნენ. ისინი ხშირ შემთხვევაში საიქიოდან ნათელმხილველური ნიჭით დაჯილდოებულნი ბრუნდებოდნენ დახდებოდნენ მკითხავები. მათ საიქიოდან მოჰქონდათ ცოცხლებთან დანაბარები.
მიცვალებულისთვის პირველი „ვალის გადახდას“ ანუ „გინონგარას“ (გადატირება) წინასწარი დატირების წესი წარმოადგენს. ქალები კივილით, კაცები კი ღრიალით ამცნობენ სხვას დატრიალებული უბედურების შესახებ. ქალები თავზე თმას იგლეჯენ, ლოყებსა და გადაღეღილ გულ-მკერდს კი ფრჩხილებით იკაწარვენ და სისხლს იდენენ. გარდაცვალების დღესვე ამ უბედური ამბის საცნობად გზავნიან შემტყობინებელ კაცს (მაგინაფალი), რომელიც ამცნობდა ახლობლებს გარდაცვალების ამბავს. ადგილობრივი წესით, გარდაცვლილის ყველა ნათესავმა და ნაცნობმა უნდა სცეს პატივი დაკრძალვაზე მისვლით და დასწრებით. შავებში ჩაცმული ნათესავები მსვლელობებს აწყობდნენ შორეული სოფლებიდან. პროცესიას წინ მიჰქონდა დიდი კელაპტარი, ნაჭრებით მორთული. წინ მიმავალი ქალი თმას იშლიდა და კივილს იწყებდა. გასვენებამდე მიცვალებულს ეზოში დაასვენებდნენ. ერთი ჭირისუფალი მოთქმით დაიტირებდა მიცვალებულს, სხვები შეუბანებდნენ და ქვითინებდნენ. შემდეგ შემოუვლიდნენ მიცვალებულს და ვისაც სასაფლაოზე წასვლა არ შეეძლო იქვე გამოეთხოვებოდნენ. გლოვა, ფახულანში მეტად მძიმე და ხანგრძლივი იცოდნენ. დაკრძალვის დღესვე განსვენებულის ნათესავები და მეგობრები მოიპარსავდნენ თმას, წვერ-ულვაშსა და წარბებს და ერთი წლის მანძილზე სამართებელსა და მაკრატელს აღარ მიიკარებდნენ. ტანთ ძაძებს იცვამდნენ და მარხვას იცავდნენ.
ადგილობრივი რწმენა-წარმოდგენების მიხედვით გარდაცვლილსაც ესაჭიროებოდა საკვები, როგორც ცოცხალს. ამიტომ, სულების საკვებზე ზრუნვა გარდაცვალების დღიდან იწყებოდა. პირველ სუფრად გარდაცვალების დღეს გამართული ქელეხი ითვლება. ქელეხის სუფრა გარდაცვლილის დაკრძალვამდე იცოდნენ. დაკრძალვის მესამე დღეს „მკლავის ახსნის“ (კილეშ გონწყუმა) რიტუალი ტარდებოდა. მიცვალებულის სახელზე ხბოს ან ცხვარს კლავენ, საკურთხს ვინმე ქვრივი ქალბატონი ამზადებს (თუ ქალია გარდაცვლილი, ყველა საკლავი დედალი უნდა იყოს, თუ კაცი - მამალი). ცხვება სამი ხაჭაპური, რომელშიც სამ სანთელს არჭობენ. ჯერ ყველაფერი გაუსინჯავად იდება მიცვალებულისთვის განკუთვნილ სუფრაზე, მოუკიდებენ სანთელს, მაგიდის წინ საკმევლისთვის დებენ პატარა ჭურჭელს. მაგიდაზე იდება ღვინო, წყალი, პურის ნაჭერი. მოსული სტუმრები თავის წილ საკმეველს ნაკვერჩხალზე დააგდებს და ხელებს წყალნარევი ღვინოთი გადაიბანენ. შემდეგ პურს ასხამენ ღვინოსა და წყალს, ამას „გინოკინას“ (გადაწევას) უწოდებენ.
ქვრივი სათითაოდ ჩამოაჭრის თითო ულუფას მიცვალებულის სუფრაზე დადებულ საკვებს და „დაუდებს მიცვალებულის სულს“. სანთელი ბოლომდე რომ დაიწვება, მაგიდას სამი მხრიდან შეანძრევენ და მიუსხდებიან სუფრას. ამბობენ, ამ დღეს მიცვალებული ხელს შლისო.
ასევე, მიღებული იყო გარდაცვალებიდან მე-40 დღის აღნიშვნა (გევილაფა) - მოწყობა. მიცვალებულს ზედ დააკლავდნენ ხარს ან ცხვარს. მათ სწამდათ, რომ რაც უფრო მეტ საქონელს დააკლავდნენ მიცვალებულს, მით უფრო დალხენილი იქნებოდა მიცვალებულის სული საიქიოში. გარდაცვლილის სული, გავრცელებული რწმენით, მეორმოცე დღეს საბოლოოდ ტოვებდა დედამიწას და მაღლდებოდა ღმერთის სასუფეველში, რაც სრული შესატყვისია ქრისტიანული რწმენისა.
„ხეში გონწყუმას“ არანაკლებ უცნაური ინტერპრეტაციაც გასაგები ხდება, თუ გავიხსენებთ პასაჟებს ახალი აღთქმიდან, როდესც მაცხოვრის მოწაფეებს აღმდგარი იესო ქრისტე გამოეცხადა კენაკულუმში და სთხოვა ჭამადი და მეტი სარწმუნოებისთვის აჩვენა მათ თავისი ხელები და ფეხები (ლუკა 24.3 – 43).
სამეგრელოში დადასტურებული, დკრძალვიდან მეცხრე დღის სახელწოდება „მკლავის ახსნა“ გულისხმობს გარდაცვლილი სულის მოსვლას ცოცხალ ახლობელთან. „ხელის გაშლას და ჭამადის მოთხოვნას, რის დაკმაყოფილებასაც ისინი ასე თავგამოდებით ცდილობენ.
ორმოცის გადახდის შემდეგ იწყება სამზადისი წლისთავის გადახდაზე, რომელსაც „მოწანუას“ უწოდებენ. ამ დღეს აწყობენ თავშეყრას, იწვევენ ნათესავებს, კლავენ საკლავს და იმართება დიდი ქელეხი. წლისთავზე კიდევ ერთი საინტერესო წესი იცოდნენ, რომელიც თმების სიმბოლიზმებთან არის დაკავშირებული. ეს ეხება წლისთავზე სამგლოვიაროდ მოშვებული თმისა და წვერ-ულვაშის მოპარსვას. ამ დროს ზოგჯერ ასრულებდნენ რიტუალს, რომელსაც „თუმაშ მუკოოთამას“ უწოდებდნენ. ეს ნიშნავდა, მიცვალებულის სანაცვლოდ იმ საყვარელი ადამიანის „მოგებას“, რომელსაც თმას აჭრევინებდნენ წლისთავზე. რჩეული თმას აჭრიდა მგლოვიარეს და იგი ამ დღიდან ითვლებოდა „ჩაფილად“ ანუ ამორჩეულად.
თმის რიტუალური გაკრეჭა ხდებოდა საფუძველი დანათესავებისა, ამიტომაც შემდგომში მათ ნათესავებს შორის შეუღელბა იკრძალებოდა. ამ წესის შესრულებით მთავრდებოდა მოცვალებულის გლოვა, მაგრამ მათზე ზრუნვა გრძელდებოდა მიცვალებულის სახელზე მოწყობილი ტრაპეზებით (საკურთხებით). ამის შემდეგ ხდება ე.წ. „უჩა ბარგიშ დორღვაფა“ (შავი ტანსაცმლის გადაყრა), რითაც გლოვა საბოლოოდ სრულდებოდა. „მონაცვლე“ საჩუქრად იღებს გარდაცვლილის სამოსს, გარდა „ნიშნისა“, რომელიც დაკრძალვის დღიდან ტახტზე ასვენია, ხოლო გლოვის დასრულების შემდგომ ინახავენ, როფორც უძვირფასეს რელიქვიას.
ამგავრი ეგზოტიკური „ნარევის“ სახით შემოინახა ყოფამ დაკრძალვისა და გლოვის წესები, რომლებიც კიდევ ერთი დასტურია იმია, თუ როგორ განაგრძობს არსებობას ძველკოლხური ტრადიცია დასავლურ-ქართულ (მეგრულ) რეალობაში.

მეგრული კარ-მიდამო

კარ-მიდამო ხასიათდება ინდივიდუალური გაშლილი სტრუქტურით, სადაც თავმოყრილია ყველა საოჯახო ერთეული. საჭირო ტერიტორიული განფენით. წინა ეზოთი და უკანა, სამეურნეო დანიშნულების ნაწილით. ერთმანეთისაგან გამოყოფილი ნაკვეთებით, რომელიც ორღობითაა შემოზღუდული მეზობლის მსგავსი ეზოსგან.
„კარმიდამო“ ერთიანი ერთეულია, კარიცაა და მიდამოც. მეგრულად - „მახორობა“ დასახლებულობა. იგი რელიეფის თავისებურების მიხედვით სხვადასხვა ფორმისაა: ოთხკუთხედი, წელში შეწეული, გადაწოლილი რელიეფურად, განზე გაშლილი ა.შ.
მეგრული ეზოს მშვენებაა წინა ეზო. მწვანით შემოსილი ეზოს ეს ნაწილი შედარებით ვრცელია. დაახლოებით 500-1000 კვ. მეტრი. ეზოს ცენტრში საჩრდილობელი ცაცხვის ხე დგას. ჩარგულია ვარდ - ყვავილის ბუჩქნარი ან ვიწრო ეზოს პირის არშიად გაყოლილი სკვერი. წინა ეზოს ცენტრში რელიეფური შესაძლებლობის მიხედვით არის მოწყობილი ჭიშკარი. კარიდან სახლისკენ მიდის საცალფეხო ბილიკი, რომლის ორივე პირი ყვავილნარის ლამაზი არშიითაა დამშვენებული. ბილიკის ერთ მხარეზე ჭიშკრის ცოტა მოშორებით არის ჭა და წყლის ამოსაღები ოწინარი. შუა ეზოში დგას ოდა. მის გვერდით 30 მეტრზე არის ჯარგვალი ან პიტა ფიცარა, ან ფაცხა სამზადისი, მათ უკან დგას სასიმინდე, მარანი, საქათმე, საღორე და სხვ. შუა ეზოს უკან არის დიდი მასივი სამეურნეო დანიშნულებისათვის, ხოლო მის უკან არის მცირე ტყიანი საჩეხი. კარ-მიდამოს ეს სტრუქტურა დამახასიათებელი იყო გასული საუკუნის დასაწყისისათვის და დღეს იგი ძალიან შეცვლილია, მაგრამ საოჯახო საჭიროების ერთეულები მაინც ამ რიგითა და წყობითაა ეზოში განლაგებული, თუმცა ეზო მოცულობით მცირეა და ძალიან შეზღუდული.
ფახულანელი კაცის კარ-მიდამოს მშვენება იყო საცხოვრებელი თუ სხვა სამეურნეო ნაგებობანი, მათ შორის თვალსაჩინო ადგილას იდგა ოდა სახლი. ოდა - სასტუმრო სახლია, სადაც სტუმრებს უმასპინძლდებიან და ასვენებენ. იგი ხშირად ოთხთვლიანია, სამი ფანჯრითა და ორი კარით. ნაგებობა სუფთად გამოყვანილი ფიცრებისაგან არის ნაგები. აქვს რიკულები. სასტუმრო ოთახში არის ბუხარი. მოგვიანებით, ოდა უფრო გამრავალფეროვნდა. თავდაპირველად ოდას ისლით ხურავდნენ, მოგვიანებით - ყავრით, მერე კი კრამიტით. დიდ დარბაზში მისაღები მოაწყვეს, მის უკან სასადილო, ხოლო გვერდით მოსასვენებელი ოთახი. ორ, შედარებით უკანა ოთახებში, თვითონ ცხოვრობდნენ.
ოდის გვერდით სამზადი სახლია. ის ან ფაცხაა, ან პიტა ფიცარი, ან კიდევ - ჯარგვალი. ერთთვლიანია და უკან „მოდგმული“ აქვს საქონლისთვის, რომელიც ისლითაა გადახურული. ეზოში არის ოთხ მაგარ ბოძზე შემდგარი, ოთხკუთხა ნაგებობა - სასიმინდე, ორფრთიანი სახურავით, სადაც ინახავენ და აშრობენ სიმინდს.

მიწის დამუშავების ინვენტარი

მთელს სამეგრელოში მოძიებული მიწის დასამუშავებელი იარაღების მრავალფეროვანი კოლექცია ზუგდიდის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმშია დაცული. თოხები აქ დანიშნულებს მიხედვითაა დახარისხებული და გამოფენილი.
„ჭკიდიშ დო ღუმუშ ბერგი“ (მჭადის და ღომის თოხი), მისი პირის სიფართე 13 სმ-ია, სიმაღლე -15 სმ. ტარის სიგრძე - 10-15 სმ. იგი წელში ჩახრილიცაა და სწორიც. ის საბოსტნე და წვრილ მარცვლეულთა, ღომის და მჭადის ნათესებში სამუშაო თოხია, რაც უდაოდ ბრინჯაოს თოხის მემკვიდრეა და ძალიან ადრეული დროიდან მოდის.
„ორტვინიშ ბერგი“ (ბოსტნის თოხი) ოთხკუთხედი ფორმისაა. ყუაზე მაღალი კოპი აზის, ტარიც უფრო გრძელია, პირი - ოვალური.
„ჩენგი“ - ბუჩქნარისა და მძიმე ნიადაგის დასამუშავებელი თოხია, ოთხკუთხა, ტანზე საკმაოდ სრული ყუა ადგას. საკმაოდ ბასრია და ცულადაც გამოიყენება.
„ორჩქონალი“ ბერგი (საღარავი, საჩიჩქნი თოხი), მას სამკუთხედი ფორმის წვეტიანი პირი აქვს, ყელის ზემოთ ყუაა, სატარე ხვრელით და მასზე აღმართულია ოვალური ფორმის ორი რქა, მას ტარი შედარებით მოკლე აქვს.
ხვნა (ხონუა) ამ მხარის მიწათმოქმედთა უძველესი სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობაა. ხონუა (ხვნა) სახვნელით ანუ „ოხონალით“ ხდებოდა. თავდაპირველად გავრცელებული ყოფილა ხის სახვნელი - ერქვანი. ხვნის წესებიც თავისებური იყო. მთაში მსუბუქი ნიადაგია და ბელტიანობით არ ხასიათდება. ნიადაგს ორჯერ მოხვნაც არ სჭირდება. მთაში ხვნა სწორხაზოვნად არ შეიძლება, და ამიტომ, განივ ხნავენ.
ფერდობებზე, მთებსა და ბორცვებზე ნიადაგი გაცილებით მაგარია და მიწოლილად ხნავენ.
ბარში კი მეორეჯერ მოხვნა აუცილებელია, რადგან აქ ნიადაგი მძიმეა და მისი სტრუქტურული სრულყოფისათვის ნიადაგის მეორედ დამუშავება საჭირო.

ყრმის საწოლები

ადამიანთა ყოფის თავდაპირველი სახეები გამომდინარეობდა ბუნებრივი ფორმებიდან. ეზოში მდგარი საჩრდილობელი ცაცხვის ტოტზე გამობმული სარწეველადან (ოკიონწე) წარმოიშვა ჩვილი ბავშვის პირველი საწოლი. მას „ონწეს“ ეძახიან. იგი სარწეველაა, რადგან მეგრელ კაცს ცხოვრების უმეტესი ნაწილის გარეთ, ღია ცის ქვეშ გატარება უწევდა და მხოლოდ ღამით, საჩრდილო, საამო ადგილას, სადაც დედას ან მის შვილს „ოკიონწე“ ჰქონდათ დაკიდებული, სუფთა ჰაერი, მაცოცხლებელი ნელი სიო, საამოდ აძინებდა ჩვილს.
შემდეგ უფრო სრულყოფილი საწოლები შეიქმნა. ასეთ აკვნებს მეაკვნეები ამზადებდნენ, რომლებიც განსაკუთრებული ჯიშის ხის მასალას არჩევდნენ. მეაკვნე ძალიან სუფთა, კარგად გამომშრალ ხის მასალას არჩევდა.

ტაბუ

წარმართული წეს-ჩვეულების თანახმად, სოფელში დღემდე სწამს ხალხს შემდეგი:
1. არ შეიძლება ორშაბათს ახალი საქმის წამოწყება;
2. არ შეიძლება ორშაბათს თავის დაბანა, ფრჩხილების მოჭრა, ფულის გასესხება ან სესხება, თმის შეკრეჭა.
3. მთვარის კლებისას თესვა, ვენახის გასხვლა და ა.შ.
დღემდე შემორჩა ჩვენში წარმართული წეს-ჩვეულებანი „ბატონებთან“ (ინფექციური დაავადებები: წითელა, წითურა, ყივანახველა და ა.შ.) დაკავშირებით. წარმართული ტრადიციის თანახმად, დღესაც მღერიან „ია პატნეფი“, ავადმყოფს აცმევენ წითელ სამოსს, ჩუქნიან ყვავილებს, უმღერიან ბატონებმოხდილები და ლოცულობენ.

უძველესი ტრადიცია იყო ადამიანებისთვის მეტსახელების შერჩევა, როგორც სახელი, ასევე მეტსახელი განსაზღვრავდა მის ხასიათს, გარეგნობას, ქცევას. ასეთი სახელი მრავლად არის დღესაც. სოფელში თითქმის ყოველ მეოთხეს ასეთი სახელით იცნობს ხალხი.

შელოცვები და ხალხური მედიცინა

მიუხედავად საუკუნეებში განმტკიცებული ქრისტიანული რწმენისა, მან მაინც ვერ გადაფარა წარმართული ჩვევები, მიდგომები ამა თუ იმ მოვლენის მიმართ. სოფელში დღემდე მორიელის, ობობას, გველის ნაკბენს შელოცვებით მკურნალობენ. ამ საქმის მცოდნე ადამიანები იშვიათად არიან.
განსაკუთრებით გამოირჩევა მცენარეული წამლებით მკურნალობა. სამკურნალო მცენარეებით ძალზე ხშირად სარგებლობს ხალხი (გრიპის, ფაღარათის, ლიმფური ჯირკვლების (ჩიყვის) გადიდების, ტუბერკულოზის და სხვათა დროს). ამ მხრივ მეტად მნიშვნელოვანია საშიში დაავადება ცოფის დიაგნოზის დასმა და მისი მკურნალობა. ამ უკანასკნელის შემთხვევაში სოფლის მოსახლეობა თითქმის არ მიმართავს სამკურნალო დაწესებულებას. ცოფის დიაგნოზის დასმა და მკურნალობა ტორუების საგვარეულო საიდუმლოებას წარმოადგენს.

მესაქონლის ინვენტარი და სათავსები

მესაქონლეობა ფახულანის სამეურნეო საქმიანობის უძველესი დარგია. აქ მცხოვრები მესაქონლეები მისდევენ ხალხურ სელექციას, რომლის საუცხოო ნიმუშია „ეცეში თხა“, რომელიც ცაავებმა გამოიყვანეს სალხინოში და „კვარაცხელიას წითელი“ - კვარაცხელიას მიერ გამოყვანილი საინტერესო და მაღალპროდუქტიული ჯიშის ძროხა. მესაქონლეობაში გამოყენებული იყო მრავალი საინტერესო ხელსაწყო - ნეგა, რომლითაც წველიან საქონელს, საკვეთეში საკვეთს იყენებენ, ბიდონში ყველს ინახავენ, ნისორზე სულუგუნს ამზადებენ. ატარით და კოპიტით მიირთმევენ მაწონს, რძეს. მაწონი და რძე ამოაქვთ ჩაყვათი. ყველს აშრობენ ჩეჩოში, რძეს წურავენ მაწურით.
მესაქონლეს მთაში კარავი აქვს მოწყობილი, რომლის ცენტრში ცეცხლი ანთია. ხშირად ის ისლით იყო გადახურული და ქვა-ღორღის მშრალი წყობით შენდებოდა, მის ახლოს იყო „ოსქუ“ (საღორე). კარავის ცალკე განყოფილებაში ბოგურია მოწყობილი ძროხისათვის. „ბოგას“ თავთან „ფინახარია“ (საპირე) მოწყობილი, სადაც ჩალა, თივა და სხვა სახის საკვები იდება. იქვეა „მაღაზა“ (სასიმინდე). ის ღობურია, ისლით გადახურული. მასზე მიყუდებულია „ჩართი“ (კიბე) ან „ტკვა“ (მასიური კიბე) ასასვლელად.
მუდმივ საცხოვრებელში გლეხს ფართო ქართა აქვს ეზოს უკან მოხერხებულ ადგილას, საიდანაც საქონელი შემოდის და გადის.

სხვა ყოფითი ერთეულები - ლექსიკური მოწმობა.
კვირის დღეები (მარუა - კვირა)

აკადემიკოსმა ივ. ჯავახიშვილმა საფუძვლიანად შესწავლა ქართული წარმართული შვიდდღიური სისტემა. მათ შორის ყველაზე არქაული - მეგრული წარმართული შვიდდღიური სისტემა. იგი სვანურ და ჭანურ შვიდდღიურ სისტემასთან ერთად ძალიან საინტერესო და თავდაპირველ სისტემას წარმოადგენს. ჯავახიშვილის მოკვლევით სისტემა იწყებოდა კვირით - „ბჟაში დღით“ ანუ მზის დღით, და სრულდებოდა მეშვიდე ღვთაების დღით, რომელსაც „საბატონი“ ეწოდება, ებრაული შაბათის გავლენით.
ჰორიზონტის მხარეები მეგრელ კაცს მონიშნული ჰქონდა მზის ტრიალის ან დღის დროის ცვალებადობის მიხედვით. „ჩხანაში რსიოლის“ მზის ტრიალს ეძახდა მას. ღამე (სერი) იწყებოდა მზის ჩასვლით (ბჟაში დილურათი). მზის ჩასვლის მხარე „ბჟალალით“ იყო მინიშნებული - მზის დასავლეთი. ჩრდილოეთი მხარე მუდმივად ბნელი, მას ორუმეს ეძახდნენ. ხოლო მზის ამოსვლის მხარეს - ბჟაიოლს - აღმოსავლეთით მოინიშნებდნენ.

ტრასნპორტი

ფახულანში ძირითადი ტრანსპორტი ურემი იყო. იგი არის მთის და ბარის. ბარის ურემი მაღალ ბორბლებზე დგას. ურემი გლეხკაცის ღირსებას წრმოადგენდა, ამიტომ იგი ყველა ოჯახს ჰქონდა და იყენებდა. ჰყავდა მუშა გამწევი ძალა, განსაკუთრებით ხარები, რომლებსაც ხშირად ურმის უღელში აბამდნენ.
მთის ურემი შედარებით დაბალ ბორბლებზე იდგა. ამ ურემით ძირითადად მთიდან ტვირთი ჩამოჰქონდათ. მოაბამდნენ ტვირთს მთიდან და მიწაზე თრევით ჩამოჰქონდათ ბარში. ურემი, როგორც ტვირთის გადასატი საშუალება დღესაც გამოიყენება.
ყველაზე მიღებული ცხენია. ცხენი ყოველი ოჯახის მშვენება იყო. კარგი ჯიშის გაწვრთნილი ცხენი სამშვენისსაც წარმოადგენდა, ამასთან საიმედო სატრანსპორტო საშუალებაცაა. ცხენის უანიგრს ყველგან ამზადებდნენ, მაგრამ ყველაზე მიღებული და ცნობილი აჩიგვარული უნაგირი იყო. იგი სპილოს ძვლით ირთვებოდა, ვერცხლით ან მოოქროვილი ერთეულებით (ოჯახის შესაძლებლობების მიხედვით). მოგვიანებით რუსეთის გზით ევროპიდან შემოვიდა ტრანსპორტის მიღებული ფორმა ეტლი. იხმარებოდა აგრეთვე დილიჟანსი, მაგრამ შედარებით შორ მაგისტრალზე. ამ მაგისტრალებს დილიჟანსის შარას ეძახდნენ.

თვითმმართველობის ხალხური ინსტიტუტი ძველ ფახულანში

თვითმმართველობა სახალხო ხელისუფლებაა. მას პირველყოფილი თასასწორობის დროს ჩაეყარა საფუძველი. შემდეგ კლასობრივმა წყობამ აკრძალა ბარში.
მიუხედავად ამისა თვითმმართველობა მტკიცედ არსებობდა. იყო საკანონმდებლო ორგანო. ხალხი ზარის დარისხვით ან „ოყეს“ სათემო საყვირის მოწოდებაზე თავს იყრიდა სოფლის მოედანზე. ასეთ თავშეყრას „ჯარალუა“ ან „კათუა“ ერქვა. „კათუა“ ირჩევდა მოწესეს „დუდკოჩს“ - თავკაცს. თავკაცი კათუას ხსნიდა და ამცნობდა ხალხს საერთო სატკივარს. იწყებოდა მისი საერთო განხილვა. ყველაზე „მენცარი“ (გამოცდილი) ცხოვრება ნანახი ხალხი მსჯელობდა საერთო გასაჭირზე. შემდეგ „დუდკოჩი“ აკეთებდა დასკვნას. აყალიბებდა საერთო სურვილს, შეასბამისად გადაწყვეტილების ფორმულას, რასაც კათუა ან მიიღებდა საერთო მოწონებით ან უარყოფდა. მიღებული გადაწყვეტილება განაწესი იყო და თითოეული მონაწილე თავს ანაცვალებდა. იგი ვალდებული იყო თავი გაეწირა მისი შესრულებისათვის. ამიტომ მისი შესრულებისათვის ბრძოლის მსხვერპლი ხშირად წმინდანადაც კი ითვლებოდა. დავითი და კონსტანტინეს მსგავსად თაობიდან თაობას გადაეცემოდა მისი თავდადების ამბავი. მოღალატე ისჯებოდა ლაფის დასხმით, ყველაზე ბოროტს თემი ქოლავდა. ასეთ ადგილას „ნაქოლა“, „ქოლირი“ ჰქვია დღესაც ტოპონიმის სახით.




სიახლეები:

    Template not found: /templates/news-green/relatednews.tplTemplate not found: /templates/news-green/relatednews.tplTemplate not found: /templates/news-green/relatednews.tplTemplate not found: /templates/news-green/relatednews.tplTemplate not found: /templates/news-green/relatednews.tpl
ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.