საქართველოს ციხესიმაგრეების მშენებლობის სტრატეგია და საფორტიფიკაციო ქსელი
(saqartvelos cixesimagreebis msheneblobis strategia da safortifikacio qseli)
ამონარიდი წიგნიდან „საქართველოს ციხესიმაგრეების მსენებლობა და სპფრტიფიკაციო ქსელი“ –მეომრის ბიბლიოთეკა #17
კავკასია მნიშვნელოვანი სტრატეგიული მდებარეობის გამო, უძველესი დროიდანვე, დიდი სახელმწიფოების ყურადღების არეალში იყო მოქცეული. საქართველოს, როგორც კავკასიის ერთ-ერთ უმთავრეს სახელმწიფოს, ოდითგანვე უხდებოდა ომების წარმოება საკუთარი ტერიტორიებისა და ინტერესების დასაცავად. ამ ვითარებამ, ჩვენი ქვეყნის თავდაცვაზე ორიენტაცია განსაკუთრებით გააძლიერა.
რთული გეოპოლიტიკური მდებარეობა, სხვადასხვა სახელმწიფოების გამუდმებითი შემოსევები, მუდმივი საომარი მდგომარეობა მოითხოვდა სამხედრო ხელოვნების, საფორტიფიკაციო ქსელის, საბრძოლო-თავდაცვითი იარაღის მაღალ დონეზე განვითარებას, მეომრული სულისკვეთების გაღვივებას, რადგანაც ამ ყოველივეს გარეშე, შეუძლებელი იქნებოდა ქვეყნის დაცვა და გადარჩენა.
საქართველოს გადარჩენაში, უდიდესი როლი სწორედ თავდაცვითმა ნაგებობებმა და საფორტიფიკაციო ქსელმა შეასრულა. ამიტომაცაა, რომ საქართველოს ტერიტორია სასიმაგრო ნაგებობებითაა მოფენილი და სტრატეგიული თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი თითქმის ყველა პუნქტი ციხესიმაგრითაა გამაგრებული.
საფორტიფიკაციო ქსელისა და ნაგებობების უმთავრეს დანიშნულებას ქვეყნის ერთიანად დაცვა და უსაფრთხოება წარმოადგენდა, მაგრამ ეს მხოლოდ ქვეყნის ერთიანობის დროს იყო შესაძლებელი. იმ პირობებში, როცა ქვეყანა დაშლილი იყო, თავდაცვის ერთიანი სისტემა არ არსებობდა, ის მხოლოდ რეგიონების ინტერესებს ემსახურებოდა. ამიტომ ციხესიმაგრეთა განლაგების და მდებარეობის მიხედვით კარგად შეიძლება ამა თუ იმ ეპოქის პოლიტიკური სურათის აღდგენა – როცა ქვეყანა ერთიანი იყო, სიმაგრეთა ძირითადი ნაწილი ქვეყნის გარე საზღვრების პირას იგებოდა, ხოლო დაშლილობის პერიოდში, სიმაგრეები ქვეყნის შიდა ნაწილებში, ისტორიულ კუთხეთა სასაზღვრო ზოლებში შენდებოდა.
თავდაცვითი ნაგებობის ეფექტურობას განაპირობებდა მისი სიმტკიცე, მშენებლობისა და დაგეგმარების ხარისხი და მდებარეობა. ქართულ ციხესიმაგრეთა უდიდესი ნაწილი, ყველა ამ კომპონენტის გათვალისწინების შედეგად, აუღებლად ითვლებოდა და საუკუნეების მანძილზე ასრულებდა თავის მოვალეობას. ციხეები ძალზე ხარისხიანად შენდებოდა, განსაკუთრებული ყურადღება კი მათ ადგილ-მდებარეობას ექცეოდა. ციხესიმაგრის ასაშენებლად ადგილის შერჩევას სხვადასხვა მიზეზი განსაზღვრავდა, ხოლო დრო-ჟამის შესაფერად ეს მიზეზიც ცვალებადი იყო, ციხესიმაგრის მიუვალობასთან ერთად, მთავარი იყო მისი სტრატეგიული დანიშნულება, ამიტომაც სიმაგრეებს აშენებდნენ გზებისა და გადასასვლელების გასაკონტროლებლად. ამასთანავე, ციხე ისეთ ადგილას უნდა ყოფილიყო აშენებული, რომ იქიდან სივრცის კონტროლიც შესაძლებელი ყოფილიყო. ცხადია, ციხის აგებისას ითვალისწინებდნენ ადგილის მიუვალობასაც – რთული რელიეფური პირობები გამოიყენებოდა სიმაგრეთა თავდაცვისუნარიანობის გასაძლიერებლად – მათი ნაწილი მიუვალ და მაღალ ადგილას შენდებოდა, ბუნებრივი მონაცემები კი (კლდე, მთა, მდინარე) სიმაგრეთა სიმტკიცის გასაძლიერებლად გამოიყენებოდა. ქართულ ციხესიმაგრეთა უდიდესი ნაწილი მოხერხებულად და ჰარმონიულადაა შერწყმული გეოგრაფიულ გარემოსთან, რაც საქართველოს განსაკუთრებულ და განუმეორებელ იერს აძლევს.
ციხესიმაგრეთა ეფექტურობას განსაზღვრავდა მათი ჩართვა ერთიან საფორტიფიკაციო ქსელში, რაც სხვადასხვა ადგილებში მდებარე ძირითადი ციხეების ურთიერთკავშირს ნიშნავდა.
როგორც მიღებულია და ეს ეთნოგრაფიული მასალიდანაც კარგად ჩანს, ძირითადი ციხეები ერთმანეთს კოშკების მეშვეობით უკავშირდებოდნენ. სწორედ ამ საგუშაგო კოშკებზე დანთებული ცეცხლით ხდებოდა ციხეებისთვის სიგნალის გადაცემა, რის შედეგადაც მთელი საფორტიფიკაციო ქსელი მტრის შემოსევისას მზადყოფნაში იყო. ეს სისტემა მოქმედებდა მთელი საქართველოს ტერიტორიაზე. საგუშაგო კოშკები განსაკუთრებით მიუვალ ადგილებშიც კი შენდებოდა, საიდანაც მოხერხებულად და დროულად ხდებოდა სიგნალის გადაცემა. ცეცხლსასროლი იარაღის შემოღების შემდეგ ცეცხლის ნაცვლად ამ მიზნით თოფს და ზარბაზანს იყენებდნენ, თუმცა საქართველოს მთიანეთში გვიანობამდე შენარჩუნდა საგანგაშო სიგნალის ცეცხლით გადაცემის წესი, ვინაიდან გეოგრაფიული პირობებიდან გამომდინარე, ის ბევრად ეფექტური იყო, ვიდრე ცეცხლსასროლი იარაღი.
ციხესიმაგრეების მნიშვნელობის შესახებ, კარგად ესმოდათ არა მარტო სამხედრო წრის წარმომადგენლებს, არამედ უბრალო მოსახლეობასაც; ქართული მატიანეები სავსეა ციხესიმაგრეთა შესახებ ცნობებით. ასევე, უამრავი ხალხური ლექსია მიძღვნილი ქვეყნის უსაფრთხოების დამცველი გოდოლ-ბურჯებისადმი, სადაც ხაზგასმულია ამ ნაგებობათა სიმტკიცე, მიუვალობა და აუღებლობა. საინტერესოდ ახასიათებს შოთა რუსთაველი ქაჯთა მითიურ ციხეს, რაც ცხადია, ზოგადად ციხის აღწერილობას გულისხმობს:
`ციხეს ვზი ეზომ მაღალსა, თვალნი ძლივ გარდასწვდებიან, გზა გვირაბითა შემოვა, მცველნი მუნ ზედა დგებიან.
(saqartvelos cixesimagreebis msheneblobis strategia da safortifikacio qseli)
ამონარიდი წიგნიდან „საქართველოს ციხესიმაგრეების მსენებლობა და სპფრტიფიკაციო ქსელი“ –მეომრის ბიბლიოთეკა #17
კავკასია მნიშვნელოვანი სტრატეგიული მდებარეობის გამო, უძველესი დროიდანვე, დიდი სახელმწიფოების ყურადღების არეალში იყო მოქცეული. საქართველოს, როგორც კავკასიის ერთ-ერთ უმთავრეს სახელმწიფოს, ოდითგანვე უხდებოდა ომების წარმოება საკუთარი ტერიტორიებისა და ინტერესების დასაცავად. ამ ვითარებამ, ჩვენი ქვეყნის თავდაცვაზე ორიენტაცია განსაკუთრებით გააძლიერა.
რთული გეოპოლიტიკური მდებარეობა, სხვადასხვა სახელმწიფოების გამუდმებითი შემოსევები, მუდმივი საომარი მდგომარეობა მოითხოვდა სამხედრო ხელოვნების, საფორტიფიკაციო ქსელის, საბრძოლო-თავდაცვითი იარაღის მაღალ დონეზე განვითარებას, მეომრული სულისკვეთების გაღვივებას, რადგანაც ამ ყოველივეს გარეშე, შეუძლებელი იქნებოდა ქვეყნის დაცვა და გადარჩენა.
საქართველოს გადარჩენაში, უდიდესი როლი სწორედ თავდაცვითმა ნაგებობებმა და საფორტიფიკაციო ქსელმა შეასრულა. ამიტომაცაა, რომ საქართველოს ტერიტორია სასიმაგრო ნაგებობებითაა მოფენილი და სტრატეგიული თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი თითქმის ყველა პუნქტი ციხესიმაგრითაა გამაგრებული.
საფორტიფიკაციო ქსელისა და ნაგებობების უმთავრეს დანიშნულებას ქვეყნის ერთიანად დაცვა და უსაფრთხოება წარმოადგენდა, მაგრამ ეს მხოლოდ ქვეყნის ერთიანობის დროს იყო შესაძლებელი. იმ პირობებში, როცა ქვეყანა დაშლილი იყო, თავდაცვის ერთიანი სისტემა არ არსებობდა, ის მხოლოდ რეგიონების ინტერესებს ემსახურებოდა. ამიტომ ციხესიმაგრეთა განლაგების და მდებარეობის მიხედვით კარგად შეიძლება ამა თუ იმ ეპოქის პოლიტიკური სურათის აღდგენა – როცა ქვეყანა ერთიანი იყო, სიმაგრეთა ძირითადი ნაწილი ქვეყნის გარე საზღვრების პირას იგებოდა, ხოლო დაშლილობის პერიოდში, სიმაგრეები ქვეყნის შიდა ნაწილებში, ისტორიულ კუთხეთა სასაზღვრო ზოლებში შენდებოდა.
თავდაცვითი ნაგებობის ეფექტურობას განაპირობებდა მისი სიმტკიცე, მშენებლობისა და დაგეგმარების ხარისხი და მდებარეობა. ქართულ ციხესიმაგრეთა უდიდესი ნაწილი, ყველა ამ კომპონენტის გათვალისწინების შედეგად, აუღებლად ითვლებოდა და საუკუნეების მანძილზე ასრულებდა თავის მოვალეობას. ციხეები ძალზე ხარისხიანად შენდებოდა, განსაკუთრებული ყურადღება კი მათ ადგილ-მდებარეობას ექცეოდა. ციხესიმაგრის ასაშენებლად ადგილის შერჩევას სხვადასხვა მიზეზი განსაზღვრავდა, ხოლო დრო-ჟამის შესაფერად ეს მიზეზიც ცვალებადი იყო, ციხესიმაგრის მიუვალობასთან ერთად, მთავარი იყო მისი სტრატეგიული დანიშნულება, ამიტომაც სიმაგრეებს აშენებდნენ გზებისა და გადასასვლელების გასაკონტროლებლად. ამასთანავე, ციხე ისეთ ადგილას უნდა ყოფილიყო აშენებული, რომ იქიდან სივრცის კონტროლიც შესაძლებელი ყოფილიყო. ცხადია, ციხის აგებისას ითვალისწინებდნენ ადგილის მიუვალობასაც – რთული რელიეფური პირობები გამოიყენებოდა სიმაგრეთა თავდაცვისუნარიანობის გასაძლიერებლად – მათი ნაწილი მიუვალ და მაღალ ადგილას შენდებოდა, ბუნებრივი მონაცემები კი (კლდე, მთა, მდინარე) სიმაგრეთა სიმტკიცის გასაძლიერებლად გამოიყენებოდა. ქართულ ციხესიმაგრეთა უდიდესი ნაწილი მოხერხებულად და ჰარმონიულადაა შერწყმული გეოგრაფიულ გარემოსთან, რაც საქართველოს განსაკუთრებულ და განუმეორებელ იერს აძლევს.
ციხესიმაგრეთა ეფექტურობას განსაზღვრავდა მათი ჩართვა ერთიან საფორტიფიკაციო ქსელში, რაც სხვადასხვა ადგილებში მდებარე ძირითადი ციხეების ურთიერთკავშირს ნიშნავდა.
როგორც მიღებულია და ეს ეთნოგრაფიული მასალიდანაც კარგად ჩანს, ძირითადი ციხეები ერთმანეთს კოშკების მეშვეობით უკავშირდებოდნენ. სწორედ ამ საგუშაგო კოშკებზე დანთებული ცეცხლით ხდებოდა ციხეებისთვის სიგნალის გადაცემა, რის შედეგადაც მთელი საფორტიფიკაციო ქსელი მტრის შემოსევისას მზადყოფნაში იყო. ეს სისტემა მოქმედებდა მთელი საქართველოს ტერიტორიაზე. საგუშაგო კოშკები განსაკუთრებით მიუვალ ადგილებშიც კი შენდებოდა, საიდანაც მოხერხებულად და დროულად ხდებოდა სიგნალის გადაცემა. ცეცხლსასროლი იარაღის შემოღების შემდეგ ცეცხლის ნაცვლად ამ მიზნით თოფს და ზარბაზანს იყენებდნენ, თუმცა საქართველოს მთიანეთში გვიანობამდე შენარჩუნდა საგანგაშო სიგნალის ცეცხლით გადაცემის წესი, ვინაიდან გეოგრაფიული პირობებიდან გამომდინარე, ის ბევრად ეფექტური იყო, ვიდრე ცეცხლსასროლი იარაღი.
ციხესიმაგრეების მნიშვნელობის შესახებ, კარგად ესმოდათ არა მარტო სამხედრო წრის წარმომადგენლებს, არამედ უბრალო მოსახლეობასაც; ქართული მატიანეები სავსეა ციხესიმაგრეთა შესახებ ცნობებით. ასევე, უამრავი ხალხური ლექსია მიძღვნილი ქვეყნის უსაფრთხოების დამცველი გოდოლ-ბურჯებისადმი, სადაც ხაზგასმულია ამ ნაგებობათა სიმტკიცე, მიუვალობა და აუღებლობა. საინტერესოდ ახასიათებს შოთა რუსთაველი ქაჯთა მითიურ ციხეს, რაც ცხადია, ზოგადად ციხის აღწერილობას გულისხმობს:
`ციხეს ვზი ეზომ მაღალსა, თვალნი ძლივ გარდასწვდებიან, გზა გვირაბითა შემოვა, მცველნი მუნ ზედა დგებიან.