ქართველი მამლუქები ეგვიპტის სათავეში და დინასტიის ტრაგიკული დასასრული
(qartveli mamluqebi egviptis sataveshi da dinastiis tragikuli dasasruli)
საუკუნეების მანძილზე გაჰყავდათ ქართველი ქალ–ვაჟები უცხო ქვეყნებში. ქართველი ტყვეებით ვაჭრობა მე–13 საუკუნიდან დაიწყო და მე–19 საუკუნის 30–იან წლებამდე გაგრძელდა, ვიდრე სოლომონ I-მა უმკაცრესი კანონით არ აკრძალა. ქართველები ამშვენებდნენ სულთნების, შაჰების, ფაშებისა თუ ბეგების საჯარისო ნაწილებსა თუ ჰარამხანებს. ნიშანდობლივია, რომ გამორჩეული ნიშან–თვისებების გამო, ქართველი ტყვეები ყველაზე ძვირად ფასობდნენ.
ეგვიპტეში მონად გაყიდულ ქართველთა, მამლუქად წოდებული თაობები შესაშური ერთგულებით დარაჯობდნენ ამ ქვეყნის ძლიერებას და უშიშროებას. მუდამ მოწინავე პოზიციებზე მდგომმა და ეგვიპტის თავისუფლებისთვის მებრძოლმა მამლუქებმა ეგვიპტის ტახტი დაიპყრეს და თავიანთი დინასტია სექმნეს.
მამლუქი სულთნების გამგებლობა 1250 წლიდან დაიწყო და 267 წელი დაგსტანა, აქედან 257 წლის განმავლობაში მათმა ორმა დინასტიამ (ბაჰრელები და ბურჯელები) ორმოცდაშვიდი სულთანი გამოიცვალა.
1517 წლის ოსმალეთ–ეგვიპტის დიდმა ომმა მამლუქი სულთნების ბატონობას წერტილი დაუსვა. მიუხედავად ამისა, ქართველ მამლუქთა აღზევება განსაკუთრებით მე–18 საუკუნიდან შეინიშნებოდა. ოსმალეთის სულთნის წარმომადგენელ ფაშასთან ერთად მართავდა მამლუქი ბეგების დივანი (საბჭო). დივანს უფლება ჰქონდა გაეძევებინა ფაშა ეგვიპტიდან. ეს პრივილეგია მამლუქებს ფაქტობრივად გაბატონებულ მდგომარეობას უნარჩუნებდა, მაგრამ მამლუქები მაინც თავიანთ სუვერენიტეტის სრული აღდგენისათვის იბრძოდნენ. 1646 წელს მათ მოაზერზეს დაუფლებოდნენ ქვეყნის თითქმის ყველა ციხესიმაგრეს, ხოლო 1769 წელს ეგვიპტე დამოუკიდენელ სახელმწიფოდაც კი გამოაცხადეს. მაგრამ 1773 წელს ეგვიპტეში კვლავ ოსმალები გაბატონდნენ. მამლუქები არ ემორჩილებოდნენ სულთანს, ატარებდნენ დამოუკიდებელ საგარეო პოლიტიკას, სხვადასხა დროს ურთიერთობა ჰქონდათ საქართველოსთან, რუსეთთან, საფრანგეთთან, ინგლისთან და სხვა ქვეყნებთან. 1795 წელს ნაპოლეონ ბონაპარტმა 40 000 ფრანგი მეომრით მოადგა ეგვიპტის საზღვრებს. მრავალი იმპერიული სახელმწიფოს, ინგლისის, რუსეთის, ოსმალეთის და საფრანგეთის ინტერესები ერთმანეთს დაუპირისპირდა, ეგვიპტე ყოველი მათგანისათვის სტრატეგიულ პლაცდარმს წარმოადგენდა.
ქართველმა მამლუქებმა ბრძოლებში თავი გამოიჩინეს, დიდხანს ვრცელდებოდა მათი მამაცობის შესახებ ლეგენდებსა და რეალობაში არეული მონათხრობები.
1798 წლის 24 ივლისს ფრამგებმა მამლუქების წინააღმდეგ გაილაშქრეს. ბრძოლაში თავი გამოიჩინა იბრაჰიმ–ბეგმა (მარტყოფელმა აბრაგმა სინჯიკაშვილმა). იგი წარჩინებული და გამორჩეული იყო ეგვიპტელ ამირთა შორის. ბატონის სიკვდილის შემდეგ, ქვეყნის მმართველობა ჩაიბარა და 29 წელი წარმატებულად მართა იგი. იბრაჰიმ–ბეგს ქართველი ცოლი ჰყავდა, მისმა სილამაზემ ნაპოლეონიც კი დაატყვევა, რომელმაც საკუთარ უბის წიგნაკში ორი ინიციალით გამოხატა მისით გამოწვეული აღტაცება: „H.P”. დედოფალი ქართული ჰუმანურობით გამოირჩეოდა და ბევრი ფრანგი კარისკაცი გადაურჩენია სიკვდილს.
მეორეს მხრივ, ოსმალეთმა 20 ათასი იანიჩარი (ოსმალეთში აღზრდილი ქართველი, იგივე მამლუქი) დაძრა ფრანგთა წინააღმდეგ, რომლის წინამძღოლად იუსუფ–ფაშა–ზიად წოდებული ქართველი დაინიშნა. იუსუფ–ზიამ და იბრაიმ შინჯიკაშვილმა სირიაში , აკრის ციხესთან, სასტიკად დაამარცხეს ნაპოლეონის საექსპედიციო კორპუსი ინგლისელების მხარდაჭერით. სირიაში დამარცხებამ ნაპოლეონის რეპუტაცია მნიშვნელოვნად შეარყია. თუმცა ცნობილია, რომ ერთ–ერთი ბრძოლის დროს მან 4 000 ტყვე ჩაიგდო ხელში და სასტიკად გაუსწორდა მათ.
გარდაუვალმა ბრძოლებმა და გარეშე მტრისა თუ ეგვიპტელების მხრიდან წარმოებულმა შეთქმულებებმა, მნიშვნელოვნად დაასუსტა მამლუქთა დინასტია, და საბოლოოდ მათი ისტორიაც დასრულდა. უკანასკნელი მამლუქი დაუდ–ფაშა (მანველიშვილი), რომელიც ქვემო ქართლიდან გახლდათ და ერაყს წლების განმავლობაში მართავდა 1851 წელს, 70 წლის ასაკში გარდაიცვალა.
მათ შესახებ უამრავი თქმულება არსებობს, ისიც ცნობილია, რომ მიუხედავად ოსმალეთის წინააღმდეგობისა, აღზევებული მამლუქები კავშირს არ წყვეტდნენ საქართველოს სამეფო კართა, აწვდიდნენ მათ ინფორმაციას აღმოსავლეთში მიმდინარე მოვლენების შესახებ და ხშირად უგზავნიდნენ ფულს და ძვირფას საჩუქრებს.
(qartveli mamluqebi egviptis sataveshi da dinastiis tragikuli dasasruli)
საუკუნეების მანძილზე გაჰყავდათ ქართველი ქალ–ვაჟები უცხო ქვეყნებში. ქართველი ტყვეებით ვაჭრობა მე–13 საუკუნიდან დაიწყო და მე–19 საუკუნის 30–იან წლებამდე გაგრძელდა, ვიდრე სოლომონ I-მა უმკაცრესი კანონით არ აკრძალა. ქართველები ამშვენებდნენ სულთნების, შაჰების, ფაშებისა თუ ბეგების საჯარისო ნაწილებსა თუ ჰარამხანებს. ნიშანდობლივია, რომ გამორჩეული ნიშან–თვისებების გამო, ქართველი ტყვეები ყველაზე ძვირად ფასობდნენ.
ეგვიპტეში მონად გაყიდულ ქართველთა, მამლუქად წოდებული თაობები შესაშური ერთგულებით დარაჯობდნენ ამ ქვეყნის ძლიერებას და უშიშროებას. მუდამ მოწინავე პოზიციებზე მდგომმა და ეგვიპტის თავისუფლებისთვის მებრძოლმა მამლუქებმა ეგვიპტის ტახტი დაიპყრეს და თავიანთი დინასტია სექმნეს.
მამლუქი სულთნების გამგებლობა 1250 წლიდან დაიწყო და 267 წელი დაგსტანა, აქედან 257 წლის განმავლობაში მათმა ორმა დინასტიამ (ბაჰრელები და ბურჯელები) ორმოცდაშვიდი სულთანი გამოიცვალა.
1517 წლის ოსმალეთ–ეგვიპტის დიდმა ომმა მამლუქი სულთნების ბატონობას წერტილი დაუსვა. მიუხედავად ამისა, ქართველ მამლუქთა აღზევება განსაკუთრებით მე–18 საუკუნიდან შეინიშნებოდა. ოსმალეთის სულთნის წარმომადგენელ ფაშასთან ერთად მართავდა მამლუქი ბეგების დივანი (საბჭო). დივანს უფლება ჰქონდა გაეძევებინა ფაშა ეგვიპტიდან. ეს პრივილეგია მამლუქებს ფაქტობრივად გაბატონებულ მდგომარეობას უნარჩუნებდა, მაგრამ მამლუქები მაინც თავიანთ სუვერენიტეტის სრული აღდგენისათვის იბრძოდნენ. 1646 წელს მათ მოაზერზეს დაუფლებოდნენ ქვეყნის თითქმის ყველა ციხესიმაგრეს, ხოლო 1769 წელს ეგვიპტე დამოუკიდენელ სახელმწიფოდაც კი გამოაცხადეს. მაგრამ 1773 წელს ეგვიპტეში კვლავ ოსმალები გაბატონდნენ. მამლუქები არ ემორჩილებოდნენ სულთანს, ატარებდნენ დამოუკიდებელ საგარეო პოლიტიკას, სხვადასხა დროს ურთიერთობა ჰქონდათ საქართველოსთან, რუსეთთან, საფრანგეთთან, ინგლისთან და სხვა ქვეყნებთან. 1795 წელს ნაპოლეონ ბონაპარტმა 40 000 ფრანგი მეომრით მოადგა ეგვიპტის საზღვრებს. მრავალი იმპერიული სახელმწიფოს, ინგლისის, რუსეთის, ოსმალეთის და საფრანგეთის ინტერესები ერთმანეთს დაუპირისპირდა, ეგვიპტე ყოველი მათგანისათვის სტრატეგიულ პლაცდარმს წარმოადგენდა.
ქართველმა მამლუქებმა ბრძოლებში თავი გამოიჩინეს, დიდხანს ვრცელდებოდა მათი მამაცობის შესახებ ლეგენდებსა და რეალობაში არეული მონათხრობები.
1798 წლის 24 ივლისს ფრამგებმა მამლუქების წინააღმდეგ გაილაშქრეს. ბრძოლაში თავი გამოიჩინა იბრაჰიმ–ბეგმა (მარტყოფელმა აბრაგმა სინჯიკაშვილმა). იგი წარჩინებული და გამორჩეული იყო ეგვიპტელ ამირთა შორის. ბატონის სიკვდილის შემდეგ, ქვეყნის მმართველობა ჩაიბარა და 29 წელი წარმატებულად მართა იგი. იბრაჰიმ–ბეგს ქართველი ცოლი ჰყავდა, მისმა სილამაზემ ნაპოლეონიც კი დაატყვევა, რომელმაც საკუთარ უბის წიგნაკში ორი ინიციალით გამოხატა მისით გამოწვეული აღტაცება: „H.P”. დედოფალი ქართული ჰუმანურობით გამოირჩეოდა და ბევრი ფრანგი კარისკაცი გადაურჩენია სიკვდილს.
მეორეს მხრივ, ოსმალეთმა 20 ათასი იანიჩარი (ოსმალეთში აღზრდილი ქართველი, იგივე მამლუქი) დაძრა ფრანგთა წინააღმდეგ, რომლის წინამძღოლად იუსუფ–ფაშა–ზიად წოდებული ქართველი დაინიშნა. იუსუფ–ზიამ და იბრაიმ შინჯიკაშვილმა სირიაში , აკრის ციხესთან, სასტიკად დაამარცხეს ნაპოლეონის საექსპედიციო კორპუსი ინგლისელების მხარდაჭერით. სირიაში დამარცხებამ ნაპოლეონის რეპუტაცია მნიშვნელოვნად შეარყია. თუმცა ცნობილია, რომ ერთ–ერთი ბრძოლის დროს მან 4 000 ტყვე ჩაიგდო ხელში და სასტიკად გაუსწორდა მათ.
გარდაუვალმა ბრძოლებმა და გარეშე მტრისა თუ ეგვიპტელების მხრიდან წარმოებულმა შეთქმულებებმა, მნიშვნელოვნად დაასუსტა მამლუქთა დინასტია, და საბოლოოდ მათი ისტორიაც დასრულდა. უკანასკნელი მამლუქი დაუდ–ფაშა (მანველიშვილი), რომელიც ქვემო ქართლიდან გახლდათ და ერაყს წლების განმავლობაში მართავდა 1851 წელს, 70 წლის ასაკში გარდაიცვალა.
მათ შესახებ უამრავი თქმულება არსებობს, ისიც ცნობილია, რომ მიუხედავად ოსმალეთის წინააღმდეგობისა, აღზევებული მამლუქები კავშირს არ წყვეტდნენ საქართველოს სამეფო კართა, აწვდიდნენ მათ ინფორმაციას აღმოსავლეთში მიმდინარე მოვლენების შესახებ და ხშირად უგზავნიდნენ ფულს და ძვირფას საჩუქრებს.