მაორგანიზებელი ძალა - II ნაწილი
(maorganizebeli dzala - II nawili)
III საუკუნის დამდეგს, 226 წელს პართიულ ირანს სასანიდების დინასტია იპყრობს, რომელიც ქმნის თვისობრივად ახალ სახელმწიფოს და იწყება ძველი, აქამენიდური სპარსული ტრადიციების თავისებური აღორძინება. ის, რაც ირანში მოხდა, შეიძლება ითქვას, სპარსთა ეროვნული რეაქცია იყო, მიმართული უცხო ელინისტური კულტურის მოძალების წინააღმდეგ. ძველი რელიგია, ზოროასტრიზმი, ახალი ცენტრალიზებული სახელმწიფოს ეთნიკურ დომინანტად იქცა და, ბევრად განაპირობა სასანიდური ირანის აგრესიული საგარეო პოლიტიკა.
საქართველომ ამ ცვლილებების მნიშვნელობა მალე იგრძნო. უკვე შაბურ I-ის მეფობის დროს, 242-272 წლებში, იბერია და დასავლეთ საქართველოს ზოგიერთი ტერიტორია ირანის გავლენის სფეროში მოექცა. იბერთა მეფე, ამაზასპი, ირანული ორიენტაციის მმართველია და მათი დახმარებით ებრძვის რომაელებს; მაგრამ, ასეთი მდგომარეობა დიდხანს არ გაგრძელებულა.
298 წელს, რომაელებთან ომში დამარცხებულმა სპარსელებმა, აღიარეს იბერიაზე რომის პროტექტორატის დამყარება. იბერიაში კვლავ ძლიერდება დასავლური ორიენტაცია, რაც, ყველაზე ნათლად, IV საუკუნის დამდეგს ქრისტიანობის მიღებით გამოიხატა. ამ დროიდან ქართველებს გაუჩნდათ ახალი ეთნიკური დომინანტი...
ქრისტიანობა ქართლში, შემოიტანა ნინო კაბადოკიელმა. პირველ რიგში მეფე მირიანმა, დედოფალმა ნანამ და აზნაურობამ მიიღეს ახალი რელიგია, ხოლო ეკლესიათა აღმშენებლობის საქმეში აზნაურთა განსაკუთრებულმა აქტიურობამ, ისტორიკოს სიმონ ჯანაშიას ათქმევინა: "ქრისტიანობა საქართველოს მოევლინა, როგორც აზნაურთა რელიგია და ძველი მონარქიის ოფიციალური კულტი". ამით შეიძლება დავასკვნათ ის, რომ ახალი ეთნიკური დომინანტი, ამ შემთხვევაში, რელიგია, თავდაპირველად მიიღო ერთმა სოციალურმა ფენამ, აზნაურობამ და, შესთავაზა მთელ ერს, რომელმაც ნელ-ნელა გაითავისა იგი. ამ დროს და მომდევნო ათწლეულებში, იბერია რომაული ორიენტაციის ქვეყანაა. მალე, ის, სომეხთა გამო, რომელთაც სპარსელები შეესივნენ, ომში ჩათრეული აღმოჩნდა. საქმე ისაა, რომ ირანის მომხრე სომეხ ფეოდალთა მიერ დამხობილმა არშაკ II-მ ქართლს შეაფარა თავი, როგორც მოვსეს ხორენაცი წერს, "მან თავს უშველა მათგან კავკასიის მხარეში ქართველთა დახმარებით", ხოლო შემდეგ, როცა მისმა ოპოზიციამ მის მიერ აგებული ქალაქი არშაკავანი დაანგრია, იმავე ავტორის ცნობით, "არშაკი დაბრუნდა ქართლის ჯარით, შეაგროვა აგრეთვე მცირეოდენი თავის ერთგულნი და შეებრძოლა ნახარარებს თავისი ქალაქის არშაკავანის დანგრევისათვის შურის საძიებლად". ამის საპასუხოდ, ირანელები ქართლს მოადგნენ და 368 წელს, ირანის მეფე შაბურმა, გააძევა მეფე საურმაგი, "რომელიც რომაელთა შემწეობით განაგებდა იბერიას და ამ ხალხის გამგებლობა ვინმე ასფარუგს გადასცა; თანაც გვირგვინი დაადგა, რათა ჩვენი გადაწყვეტილებისათვის შეურაცხყოფა მიეყენებინა" (ამიენე მარცელინი).
სპარსელთა გააქტიურებას რომაელთა რეაგირება მოჰყვა. კავკასიაში შემოვიდა რომაელთა სარდალი, ტერენციუსი და სომხეთში თავისი კანდიდატი გაამეფა, ხოლო საურმაგს - სამხედრო დახმარება აღმოუჩინა და ის ქართლში დაბრუნდა. აღმოჩნდა, რომ ქვეყანას ორი მეფე ჰყავდა. ასფარუგმა საურმაგთან მოლაპარაკება აწარმოვა სამეფოს გაყოფის თაობაზე და მიაღწიეს შეთანხმებას, რომელსაც დაეთანხმა რომის ხელისუფლება: "ეს რომ იმპერატორმა შეიტყო, რათა გონიერი განსჯით გაერიგებინა, ამის გამო კიდევ მოსალოდნელი უთანხმოებანი, დათანხმდა იბერიის გაყოფას ისე, რომ საზღვრად შუაში მდინარე კიროსი დადებულიყო და სავრომაკს არმენიისა და ლაზების მოსაზღვრე (მხარე) რგებოდა, ასფარუგს კი - ალბანიისა და სპარსელების მომიჯნავე" (ამიანე მარცელინე), მაგრამ ქვეყნის ასეთი გაყოფა დიდხანს არ გაგრძელებულა. მალე, სპარსელებმა მთელი ქართლი მოაქციეს თავიანთი გავლენის ქვეშ და ორმეფობაც დამთავრდა.
387 წელს რომსა და სპარსეთს შორის ზავი დაიდო. მისი ერთ-ერთი შედეგი ის იყო, რომ დაიშალა გუგარქის საპიტიახშო და მისი ჩრდილო მხარეები ქართლის შემადგენლობაში შემოვიდა. ეს იყო ნაწილი იმ ქართული მიწებისა, რომლებსაც სომხები ეპოტინებოდნენ და პერმანენტულად ხელთ იგდებდნენ ხოლმე. სპარსელთა ბატონობა მეტად მძიმე იყო. დამპყრობელი არა მარტო იმონებდა და მოხარკედ აქცევდა ქვეყანას, არამედ ცხოვრების ტრადიციული წესის შეცვლასაც ლამობდა. ეს, უპირველეს ყოვლისა, რელიგიურ ექსპანსიას შეეხება. იდევნებოდა ქრისტიანული სარწმუნოება და ვრცელდებოდა ცეცხლთაყვანისმცემლობა "და დამალეს ჯუარები ქართველთა, და ყოველთა შინა ეკლესიათა ქართლისათა ცეცხლისმსახურთა სპარსთა აღაგზნეს ცეცხლი" ("ქართლის ცხოვრება").
სპარსულ ექსპანსიას ებრძოდნენ ქართლის მეფეები: ფარსმანიც, მირდატიც, არჩილიც... ამ პერიოდში, ჩვენი ეროვნული ენერგია თვითმყოფადობის შენარჩუნებას ხმარდებოდა. სოციალურად აქტიური ერი ნაყოფიერად შრომობდა, ქმნიდა სიმდიდრეს, რომელიც ქვეყნიდან გაედინებოდა. ქართველთა წილი მეტად დიდი იყო იმ ხარკში, რომელსაც ირანელები კავკასიიდან იღებდნენ და როგორც სომეხი ისტორიკოსი, ეღაშე წერს, "თვითონაც დიდად უკვირდათ, საიდან მოდის მთელი ეს განძი, ან როგორ არის კიდევ ეს ქვეყანა შენებულიო".
საკვირველი სიმდიდრის შემქმნელ ერს, ბუნებრივია, დიდხანს არ შეეძლო დამპყრობელთა ბატონობა აეტანა და, V საუკუნის მეორე ნახევარში, ვახტანგ გორგასლის დროს, ქართველებმა სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლა გაუმართეს სპარსელებს.
ეს მეფე ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული ქართველი სახელმწიფო მოღვაწეა: "და იყო იგი უმაღლეს კაცთა მის ჟამისათა, და უშუენიერეს სახითა და ძლიერ ძალითა, რომელ ჭურვილ ქუეითი ირემსა მიეწიის, უპყრის რქა და დაიჭიროს, და ცხენი ჭურვილი აღიღის მხართა ზედა და მცხეთით აღვიდის ციხესა არმაზისასა" ("ქართლის ცხოვრება"). კარგი გარეგნობისა და დიდი ფიზიკური ძალის გარდა, ის იყო ბრძენი სახელმწიფო მოღვაწე, მარჯვე დიპლომატი, რეფორმატორი, სწორუპოვარი მეომარი. ის აშკარა პასიონარია და პასიონარებიც ჰყავდა გარს შემოკრებილი. ვახტანგი ქართლის გათავისუფლებას ეკლესიის რეფორმით იწყებს.
გორგასალმა დაამხო მთავარეპისკოპოსი მიქაელი, დააწესა კათალიკოსობა, დააფუძნა 12 ახალი საეპისკოპოსო. ეკლესიის ახალი მეთაური თავისი რანგით დამოუკიდებელი ეკლესიის მესვეურია. საეკლესიო დამოუკიდებლობა სახელმწიფოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობის საწინდარი ხდებოდა. ვახტანგმა წამოიწყო ფართომასშტაბიანი სააღმშენებლო საქმიანობა, დაიწყო ახალი დედაქალაქის, თბილისის შენება, ააგო ციხე-ქალაქი უჯარმა, აღადგინა დარიალის ციხე და ჩაკეტა ეს გადმოსასვლელი, რომელიც, ტრადიციულად, იბერიის მეფეთა ხელში იყო, - ამით საშუალება მიეცა ჩრდილო კავკასიიდან ჰუნთა შემოჭრა აღეკვეთა და ის თავისი მიზნებისათვის გამოეყენებინა... ილაშქრა ოსეთში და ოსთა შემოტევებს ბოლო მოუღო. გაანადგურა შიდა ოპოზიცია: მოაკვლევინა გამაზდეიანებული ვარსქენ პიტიახში, - ოპოზიციის ლიდერი და ირანული ორიენტაციის მქონე "ვახტანგმა მოკლა ურჯულო ბდეხში ვაზგენი მეფე პეროზის ოცდამეხუთე წელს" (ლაზარ ფარპეცი). ეს მომხდარა 482 წელს. ამ წელს იწყება სპარსთა წინააღმდეგ აჯანყება, რომელიც ქართველთათვის წარმატებით დაიწყო და სპარსელები განდევნეს ქართლიდან.
მალე, ვახტანგმა დიდი დიპლომატიური წარმატება მოიპოვა: დაიყოლია სომხები, შებრძოლებოდნენ სპარსელებს. მიუხედავად იმისა, რომ სომეხთა სარდლობამ და, კერძოდ, ვარდან მამიკონიანმა "იცოდა სომეხთა ჯარის სისუსტე და ხედავდა, რომ მას დაჰკარგვოდა მხნეობა, დაუძლურებულიყო და სრულებით არ ჰგავდა სხვა დროის გულმოდგინეობასა და მონდომებას" (ლაზარ ფარპეცი), (ანუ სომხებში შემცირებულიყო პასიონართა რიცხვი) მათ ჰუნების მოშველიებას დაჰპირდა. თუმცა, ჰუნთა მოხმობა ამ ომში არ მოხერხდა, ვახტანგმა შეძლო აეყოლიებინა სომხები და ქართველ-სომეხთა გაერთიანებული ლაშქრით, ჭარმანიანის ველზე შეებრძოლა სპარსელებს, მაგრამ, საბოლოოდ სომეხთა ერთი ნაწილის ღალატის წყალობით, მოკავშირეები დამარცხდნენ. 484 წელს სპარსელთა სარდალი, ჰაზარავუხტი, ქართლში შეიჭრა, მას შაჰის ბრძანება ჰქონდა, "ქართლის მეფე ვახტანგი ან შეეპყრა, ან მოეკლა, ანდა ამ ქვეყნიდან განედევნა" (ლაზარ ფარპეცი). ეს ბრძოლაც წააგო ვახტანგმა მაგრამ, ამ დროს, ჰეფთალებთან ბრძოლაში, ირანის შაჰი პეროზი დაიღუპა და მისი ლაშქარი დამარცხდა. ამან ქართველებს შვება მოუტანა და ისინიც განაგრძობდნენ ბრძოლას ვახტანგ გორგასლის მეთაურობით, ვიდრე 502 წელს, ის სპარსელებთან ბრძოლაში არ დაიღუპა...
მაგრამ თავისუფლებისმოყვარე ენერგიული ერი სპარსთა ძალმომრეობის მოთმენას და ცხოვრების ტრადიციული წესის შეცვლას არ აპირებდა, ამიტომ არც უფიქრიათ იმ ინსტრუქციით ეხელმძღვანელათ, შაჰმა კავადმა გურგენ ქართლის მეფეს რომ გამოუგზავნა, რომელშიაც მიუთითებდა: "სხვა რამეშიაც ისე მოქცეულიყო, როგორც სპარსელებში იყო მიღებული და მიცვალებულებიც მიწაში კი არ დაემარხა, არამედ ყველა მიცვალებული ფრინველებისა და ძაღლებისათვის გადაეგდო" (პროკოპი კესარიელი).
ასეთი მოთხოვნები ზნეობრივად მიუღებელი რომ იყო ქართველთათვის, ამ უკანასკნელთ მოკავშირეს რომაელებში აძებნინებდა და, იმპერატორ იუსტინეს სახით, მხარდამჭერი და მფარველი იპოვეს, რომელიც მათ არწმუნებდა: "რომაელები არასოდეს სპარსელების ხელში არ ჩააგდებენ იბერებს" (პროკოპი კესარიელი). სამწუხაროდ, მიუხედავად დაპირებისა, რომაელთა დახმარება საკმარისი არ აღმოჩნდა და გურგენ მეფე იძულებული გახდა, 523 წელს დაეტოვებინა ქართლი. ამ წლიდან მოსპობილ იქნა მეფობა ქართლში, "ვითარცა მეფობაი დაესრულა ქართლს შინა, სპარსნი განძლიერდეს" ("მოქცევაი ქართლისაი").
დაიწყო სპარსული ოკუპაციის მძიმე წლები, მაგრამ ამას ერი არ ეგუებოდა, "ცხადია, იბერებს ძალიან უმძიმდათ ასეთ მდგომარეობაში ყოფნა და ახლო მომავალში განზრახული ჰქონდათ აჯანყება, თუკი ოდესმე შესაფერის დროს იხელთებდნენ" (პროკოპი კესარიელი). სპარსთა ბატონობა დიდხანს არ გაგრძელებულა. 571 წელს სომხეთში დაწყებულ ანტიირანულ მოძრაობაში ქართველებიც აღმოჩნდნენ ჩაბმულნი. 572 წელს ქართველებმა დაამარცხეს ირანელთა სარდალი გოლონმიჰრანი. ეს აჯანყება 562 წელს დაწყებულ ბიზანტია-ირანის ომს ემთხვევა და მისი მსვლელობა გავლენას ახდენდა ქართველთა მიერ თავისუფლებისათვის წარმოებულ ბრძოლაზე.
576 წელს ბიზანტიელთა დახმარებით ქართლის ნაწილი სპარსთა ბატონობისაგან განთავისუფლდა, თუმცა, მალე, ბიზანტიელთა მარცხის გამო, იბერია კვლავ სპარსთა გავლენის სფეროა. სამაგიეროდ, 589 წელს, შიდა არეულობა სპარსეთს ასუსტებს და 591 წელს ქართლი ისევ ბიზანტიის ხელში აღმოჩნდება. ორ დიდ იმპერიას შორის მოქცეულ ქართველთა ეს ბრძოლა, პასიონარული ენერგიის მქონე ერის კიდევ ერთი ქმედება იყო - მიმართული სახელმწიფოებრიობის აღსადგენად: "ნელადრე შეკრბა ქართლი და განაჩინეს ერისთავად გუარამ". ჰყოლოდათ საკუთარი ხელისუფლება და არა, უცხო ქვეყნის მოხელე - ასეთი იყო ქართველთა სურვილი. მაგრამ დიდ სახელმწიფოთა ინტერესები დაბრკოლებად გვექცა: გუარამს ბიზანტიელებმა კურაპალატის პატივი მიანიჭეს, რითიც, იმპერიისადმი მის დაქვემდებარებულ მდგომარეობას ხაზი გაუსვეს. თუმცა, ქართლის ხელისუფალთ ბევრად მეტის პრეტენზია ჰქონდათ და ეს კარგად გამოჩნდა სტეფანოზის ერისმთავრობის დროს, რომლის მისწრაფებების შესახებაც ნათქვამი აქვს მემატიანეს: "მეფობისა სახელი ვერ იკადრა სპარსთა და ბერძენთა შიშისაგან". და მაინც, ერისმთავრობაც დიდი მონაპოვარი იყო.
604 წლის ბიზანტია-ირანის მორიგი ომის დროს, ირანი იმარჯვებს და ქართლი კვლავ ირანელთა გავლენის სფეროა. ამ დროს, ქართველობა, მეტად ორიგინალურად ავლენს თავისთავადობას. 506 წ. დვინში ჩატარებული საეკლესიო კრების შემდეგ, ქრისტიანობის მონოფიზიტური მიმდინარეობა ქართლში კიდევ დიდხანსაა ოფიციალური კონფესია, რომელსაც, ამავე დროს, ირანიც უჭერდა მხარს, როგორც ბიზანტიელთა მართლმადიდებლობის ალტერნატიულ რელიგიურ მიმართულებას.
ქართველთა სიმპათია ისევ დიოფიზიტობისაკენ იხრებოდა და ეს არაერთხელ გამოვლინდა, ხოლო, 606-608 წლებში ამას ქართულ და სომხურ ეკლესიებს შორის ჯერ პოლემიკა, შემდეგ კი განხეთქილება მოჰყვა. შეინარჩუნეს რა დიოფიზიტობისადმი ერთგულება, ამით ქართველებმა ბოლო მოუღეს სომეხთა მცდელობას, მოეპოვებინათ კავკასიაში რელიგიური ჰეგემონია. ქართველთა ამ გამარჯვებას სპარსთა შაჰინშაჰის ხოსრო II-ის პოზიციამ შეუწყო ხელი, რომელიც მაშინ დიოფიზიტების მიმართ შემწყალებლურ პოლიტიკას ატარებდა, მაგრამ, 614 წლიდან მან ეს დამოკიდებულება შეცვალა და ქართლში ნამდვილი გადატრიალება მოხდა: დაემხო ადარნასე ერისმთავრის საერო, და კირიონ კათალიკოსის საეკლესიო ხელისუფლება. ქართლის ერისმთავარი ირანული ორიენტაციის ვარსამესე ხდება, დაკარგულ მდგომარეობას იბრუნებენ მონოფიზიტები.
ირანელთა ბატონობა დიდხანს არ გაგრძელებულა. 622 წელს, ბიზანტიის კეისარი ჰერაკლე, ირანის წინააღმდეგ დიდ ლაშქრობას იწყებს. დასავლეთ საქართველო მთლიანად და, აღმოსავლეთ საქართველოს დიდი ნაწილი, მას უჭერს მხარს. 627 წელს, ჰერაკლემ და მის დასახმარებლად მოსულმა ხაზარებმა, თბილისს ალყა შემოარტყეს. 628 წელს კი, ქალაქი, რომელშიაც სპარსელები და მონოფიზიტები იყვნენ გამაგრებულნი, აღბულ იქნა და სასტიკადაც აოხრებული. ამის შემდეგ, არაბთა შემოსევამდე, ქართლში ბიზანტიელთა გავლენა დამყარდა, რელიგიურად კი, კვლავ დიოფიზიტებმა გაიმარჯვეს.
VI საუკუნეში, არაბეთის ნახევარკუნძულზე პასიონარული ბიძგი მოხდა, ხოლო უკვე VII საუკუნის დამდეგს, მუჰამედის გარშემო შემოკრებილმა პასიონარებმა, ჯერ მისი სწავლება მიიღეს და გაითავისეს, შემდეგ ნახევარკუნძულზე მცხოვრები არაბთა ტომები ერთ სახელმწიფოში გააერთიანეს. ხალიფა ომარის დროს, 634-644 წლებში იწყება არაბთა დაპყრობითი ომები.
ქართლში, პირველად, არაბები 642-643 წლებში მოსულან, - მაშინ, ქართველებს ადვილად განუდევნიათ ისინი თავიანთი საზღვრებიდან, მაგრამ 654 წელს არაბთა სარდალი ჰაბიბ იბნ-მასლამა დიდი ლაშქრით მოადგა ქართლს. პატრიკიოსს მისთვის ელჩები შეუგებებია და საჩუქრებიც მიურთმევია. წინააღმდეგობის გაუწევლობა, არაბებმა მორჩილების გამოცხადებად მიიჩნიეს და ქართველებს "დაცვის სიგელი" მისცეს, რომლის თაობაზე, "საქართველოს ისტორიის ნარკვევები”, ასეთ ცნობას გვაწვდის: "ამ დოკუმენტით, რომლის შინაარსი IX ს. ცნობილი არაბი ისტორიკოსების ბალაძორის და ტაბარის თხზულებებმა შემოგვინახა, დამპყრობელ-დაპყრობილის უფლებები და ურთიერთვალდებულებანი იყო განსაზღვრული:
ქართველები აღიარებენ მორჩილებას და იხდიან ჯიზიას, კომლზე ერთ დინარს, ამასთან, ეკრძალებათ კომლების გაერთიანება ჯიზიას შესამცირებლად, თავის მხრივ, არც არაბებს აქვთ კომლების დანაწილების უფლება ჯიზიას გასადიდებლად.
მოსახლეობა ვალდებულია არაბებს მტრების წინააღმდეგ რჩევითა და საქმით დაეხმაროს, ე.ი. სამხედრო ბეგარა იკისროს; შეიფაროს და დახმარება აღმოუჩინოს ჩამორჩენილ მუსლიმებს, ბინითა თუ მათთვის დასაშვები სასმელ-საჭმელით და შემდეგ მიიყვანოს ის არაბთა უახლოეს რაზმამდე.
ისლამის მიმღები არაბთა თანამოძმე ხდება და ყველა მუსლიმისათვის საერთო უფლებებით სარგებლობს.
არაბები ვალდებულებას კისრულობენ დახმარება გაუწიონ ქართველებს საერთო მტრის წინააღმდეგ, მაგრამ, თუ ვინიცობაა, მათი მოუცლელობის გამო, ქართველები მტერს დაემორჩილნენ, ეს მათ დანაშაულში არ ჩაეთვლებოდათ.
თუ მოსახლეობა ამ პირობებს მიიღებდა და შეასრულებდა, არაბები მას უშიშროების, ქონებისა და სარწმუნოების ხელშეუხებლობის გარანტიას აძლევდნენ, თუ არა და ომს უცხადებდნენ ალაჰისა და მისი მოციქულის სახელით".
ეს ხელშეკრულება საკმაოდ ვერაგული დოკუმენტია, იმით, რომ კორექტულად არის შედგენილი და სიფრთხილეს უჩლუნგებდა ქართველებს. მორჩილების გრძნობას უღვივებდა მუხანათი მტრის მიმართ და მაინც, ამ შეთანხმებამაც საქმეს ვერ უშველა: ქართველები, რომელთაც ბლომად ჰყავდათ პასიონარები და მორჩილებაზეც ნაკლებად ფიქრობდნენ, მიეცათ თუ არა საშუალება, ანუ, როცა სახალიფოში არეულობა დაიწყო, არაბებს განუდგნენ. სომეხი მემატიანის თანახმად: "ქართველთა მთავარმა ნერსემ განდევნა ბარაბა, სომხეთში მდგარი არაბთა ჯარის სარდალი, სასტიკ განადგურებით გაჰფანტა მისი ჯარი და გააქცია იგი".
უბედურება ის იყო, რომ შეუთანხმებელი პოლიტიკა საქმეს აფუჭებდა, ამის გამო, ეროვნული ენერგიის მიზანდასახულად წარმართვას ვერ ახერხებდნენ. 697 წელს, ბიზანტიელთა წინააღმდეგ, აჯანყებულმა ეგრისის პატრიკიოსმა, სერგი ბარნუკის ძემ, დასავლეთ საქართველო არაბებს გადასცა. ამ გზით ფეხადგმულმა დამპყრობლებმა კიდევ უფრო გააძლიერეს თავიანთი გავლენა; არაბთა სარდალმა ჯარაჰმა ქართველები აიძულა ჯიზიას გარდა, ხარაჯაც გადაეხადათ. ყოფა აუტანელი ხდებოდა, ამას ემატებოდა ხაზართა შემოსევები და ბიზანტიის დესტრუქციული ქმედებანი.
გაუსაძლის ყოფაში მყოფი ქართველები აჯანყდნენ, მათ დასამორჩილებლად, 735 წელს, ხალიფა ჰაშამიმ 120-ათასიანი ლაშქარი შემოუსია საქართველოს. ამ ჯარს სათავეში მურვან იბნ-მუჰამედი ჩაუყენა, რომელსაც თავისი სისასტიკის გამო, ქართველებმა "მურვან ყრუ" შეარქვეს, რომლის "მოღვაწეობაც" ასე არის აღწერილი "ქართლის ცხოვრებაში": "მოვლით ყრუმან ყოველი კავკასია, და დაიპყრა კარი დარიელისა და დარუბანდისა, შემუსრა ყოველნი ქალაქნი და უმრავლესნი ციხენი ყოველთა საზღვართა ქართლისათა".
მურვანმ ყრუმ დასავლეთ საქართველოც ააოხრა. წამებით მოკლა არგვეთის მთავრები დავით და კონსტანტინე, აიღო და დაანგრია ბევრი ციხე-ქალაქი, - მათ შორის, ცნობილი ციხე-გოჯი, ამის შემდეგ მან სამხრეთ საქართველო ააოხრა. ამ გამანადგურებელი შემოსევის შემდგომ, არაბებმა ქართლის დედაქალაქი თბილისი დაიკავეს და იქ ამირა დასვეს. ასე შეიქმნა თბილისის საამირო.
თავდაპირველად ამირას ხელისუფლება მთელ აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოზე ვრცელდებოდა, მაგრამ არაბთა ძალაუფლება არც ისე მტკიცე იყო, როგორც მურვან-ყრუს შემოსევის შედეგებით შეიძლება გვემსჯელა. ამ დროს, ქვეყნის განადგურებული ცენტრიდან მოშორებით, განაპირა მხარეებში, ხდება ქართველთა პასიონარული ენერგიის თავმოყრა. ეს პროცესი, უპირველეს ყოვლისა, სახელმწიფოს აღმშენებლურ საქმიანობაში გამოვლინდა: აფხაზეთის ერისთავი ლეონი (ის, ვინც ქართლის ერისმთავარ მირთან და მის ძმასთან, არჩილთან ერთად ანაკოფიის ციხეში გამაგრდა და მურვან ყრუს ლაშქრის იერიშები მოიგერია) ბიზანტიელთა და ხაზართა დახმარებით, ბრძოლას ეწევა არაბთა წინააღმდეგ. მისმა შვილმა ლეონ II-მ მთელი დასავლეთ საქართველო დაიპყრო და ერთიან სამეფოდ აქცია, ქუთაისი კი, მის დედაქალაქად.
ახლადწარმოქმნილი სამეფო თანდათანობით თავისუფლდება ბიზანტიის გავლენისაგან. ეს, პირველ რიგში, საეკლესიო დამოუკიდებლობას შეეხება. გატარდა ადმინისტრაციული რეფორმა, მიმდინარეობდა ფართომასშტაბიანი სამშენებლო საქმიანობა. აღორძინებას იწყებს ქართული კულტურა. სახელმწიფო აღმშენებლობის ანალოგიური პროცესები მიმდინარეობს კახეთსა და ჰერეთში. პირველი - არაბებთან ბრძოლაში ძლიერდება და ფორმირდება ეკონომიკურად წელგამართულ და კარგად ორგანიზებულ სახელმწიფო ერთეულად; მეორე - უფრო მშვიდობიანი და მოქნილი პოლიტიკით აღწევს მიზანს. ამასთან, ჰერეთში კონფესიური დაპირისპირება იყო დიოფიზიტებსა და მონოფიზიტებს შორის, რაც, საბოლოოდ, მართლმადიდებლობის გამარჯვებით დამთავრდა.
IX საუკუნის დამდეგს, აშოტ ბაგრატიონი სამხრეთ საქართველოში გადადის, ქ. არტანუჯში მკვიდრდება, საფუძველს უყრის კიდევ ერთი ქართული სახელმწიფო წარმონაქმნის ორგანიზებას იმ ტერიტორიაზე, რომელიც საშინლად იყო აოხრებული არაბების მიერ. "კლარჯეთს და ტაოთა შინა და შავშეთს და ყოველთა მათ მახლობელთა ქუეყანათა მცირედნი იპოვებოდეს დაშენებულ ტყეთა შინა ადგილ-ადგილ" (გიორგი მერჩულე). იწყება ამ აოხრებული ტერიტორიების მოშენება. ციხეების, ქალაქების, სოფლების, ეკლესია-მონასტრების აღმშენებლობა. ეს უკანასკნელი იმდენად მასშტაბური იყო, რომ ტაო-კლარჯეთი საქართველოს ერთგვარ რელიგიურ ცენტრადაც კი იქცა. ქვეყანა მალე მოშენდა და მასში იმდენი სამხედრო პოტენციალი დაგროვდა, რომ აშოტ კურაპალატი უკვე სამხედრო ოპერაციებს აწარმოებდა არაბთა წინააღმდეგ და ქართლშიც ახერხებდა თავისი ძალაუფლების გავრცელებას. მაგრამ 829 წელს აშოტის მოღალატურად მოკვლის შემდეგ, მისმა მემკვიდრეებმა შიდა ქართლი დაკარგეს. მომდევნო მეფეების და, განსაკუთრებით, დავით III კურაპალატის დროს, ტაო-კლარჯეთის სამეფოს საზღვრები, შორს, სამხრეთით ვრცელდება. ამავე მეფის დროს, ტაოელი ქართველები (პასიონარები) დიდ როლს თამაშობენ ბიზანტიის სახელმწიფოს ცხოვრებაში – 12 ათასიანმა ქართველთა ლაშქარმა თორნიკე ერისთავის მეთაურობით გაანადგურა იმპერატორის წინააღმდეგ ამბოხებული ბარდა სკლიაროსის ლაშქარი.
IX-X საუკუნეებში, პერიფერიებზე თავმოყრილი პასიონარები იწყებენ ბრძოლას ქვეყნის ცენტრის დასაუფლებლად ("ბრძოლა ქართლსა ზედა"). ამ ბრძოლაში ერევა გარეშე ძალა, სომხეთის სამეფოების სახით და ისინი ქვემო ქართლზე აცხადებენ პრეტენზიას ("ქართლის ველი"). ამავე დროს, საქართველოს პერმანენტულად აოხრებენ არაბები. საკმარისია, გავიხსენოთ ბუღა თურქის (853 წ.) და აბულ კასიმის (913-14 წ.) შემოსევები, სხვა ლაშქრობებზე რომ არაფერი ვთქვათ, რათა გავაცნობიეროთ ის ზეწოლა, რასაც საქართველო განიცდიდა. მაგრამ, ქართველ ერს აღმოაჩნდა საკმარისი ენერგია იმისათვის, რომ ჯერ ცალკეულ სამეფო-სამთავროებს ეწარმოებინა დამპყრობლებთან ბრძოლა, ხოლო შემდეგ, შეექმნა ერთიანი ფეოდალური სახელმწიფო, რომელიც იოანე მარუშისძისა და დავით კურაპალატის პოლიტიკის შედეგად განხორციელდა; 975 წ. ბაგრატ III ბაგრატიონი ქართლის მეფედ დასვეს, 980 წელს ბაგრატ III აფხაზთა მეფედ აკურთხეს. 1008 წელს, გურგენ მეფის გარდაცვალების შემდეგ, ბაგრატ III იერთებს სამხრეთ საქართველოს ანუ დავით კურაპალატის მემკვიდრეობას, ხოლო 1010 წელს მან შემოიერთა კახეთ-ჰერეთი და ამგვარად, საქართველო თითქმის გაერთიანდა, რაც ქართველ პასიონართა ძალისხმევით მოხდა. ქართველმა პასიონარებმა, მიუხედავად უდიდესი დანაკარგებისა, გაუძლეს არაბთა მსოფლიო იმპერიის შემოტევას და შეინარჩუნეს თავისი ეთნიკური სახე, კულტურა, რელიგია, ტრადიციები. ქართველმა ერმა მკვეთრად გამოხატა ეთნოცენტრიზმი და გამოავლინა იდეოლოგიური ბრძოლის გასაოცარი უნარი.
გავიხსენოთ იოანე საბანისძის მიერ აღწერილი ამბავი არაბი ჭაბუკისა, აბო თბილელისა, ქართველებზე გამარჯვებული, დამპყრობი ერის შვილის ისტორია, რომელმაც დამარცხებული ხალხის სარწმუნოება აღიარა და ეწამა კიდეც ამ რწმენისათვის. მერვე საუკუნის ქართული აგიოგრაფიული ნაწარმოები ყველა სხვა ღირსებასთან ერთად, პროპაგანდისტული ბრძოლის უნიჭიერესი ნიმუშია და დადასტურებაა იმ ქმედუნარიანობისა, რომელსაც მაშინდელი ქართველობა ავლენდა ადამიანის შემოქმედების ყველა სფეროში. მიმდინარეობდა ქართველი ერის შინაგანი განვითარება და ამისი შედეგი იყო ერთიანი სახელმწიფოს შექმნა.
ეს პროცესი ადვილად არ წარიმართა, იყო შიდა და გარე წინააღმდეგობები, რომლებიც, ზოგ შემთხვევაში, გადაილახა, ზოგ შემთხვევაში კი, არა. დავით კურაპალატის მემკვიდრეობა სრულად არ რგებია გურგენ მეფეს და შემდგომ, ბაგრატს. ბაგრატიონთა შორის შიდა წინააღმდეგობამ და გაუგებრობამ ის გააკთა, რომ დავითმა თავისი სამფლობელოების ნაწილი ბიზანტიის იმპერატორს, ბასილი II ბულგართმმუსვრელს გადასცა... 1001 წელს, როცა გარდაიცვალა დავით კურაპალატი, "გამოვიდა ბასილი ბერძენთა მეფე, და მისცნეს მას ციხენი აზნაურთა ამა დავითისათა, და დაიპყრა ბასილი მეფემან მამული დავით კურაპალატისა" ("ქართლის ცხოვრება"). ამ მიწა-წყლის დაბრუნება იყო საჭირო. თუმცა, ბიზანტიის იმპერია იმ დროს მსოფლიოში ერთ-ერთი უდიდესი და უძლიერესი სახელმწიფო იყო... ბაგრატ III-ის მემკვიდრე, გიორგი I, რომელზედაც თქმულა, რომ ის იყო "ახოვან და ყოველთურთ უშიში, ვითარცა უხორცო" ანუ პასიონარი, - როგორც ყველა მისი წინაპარი, ბუნებრივია, შემოიკრებდა პასიონარებს. პატარა საქართველოს მაშინ აღმოაჩნდა ეროვნული ენერგია იმისათვის, რომ შებმოდა ბიზანტიის იმპერიას. 1014-1016 წლებში, როცა ბასილი II ბულგარელებს ებრძოდა, გიორგი I-მა ბიზანტიელთაგან მიტაცებული იმიერ ტაო დაიკავა და საქართველოს შემოუერთა. იმპერატორის წინადადება დაპყრობილი ტერიტორიების ნებით უკან დაბრუნების თაობაზე კი, - უარყო. ამ დროს გამოვლინდა გიორგი I-ის ღრმად ეროვნული, მასშტაბური, რელიგიური სნობიზმისაგან თავისუფალი, უაღრესად პრაგმატული პოლიტიკა. ეს იქიდან ჩანს, რომ გიორგი I-მა, ეგვიპტის სულთან ალ-ჰაქიმთან დაიწყო მოლაპარაკება ანტიბიზანტიური კოალიციის შექმნის თაობაზე. სამწუხაროდ, ეგვიპტის სულთანი მალე უგზო-უკვლოდ დაიკარგა და, საქართველო მარტო აღმოჩნდა უძლიერესი სახელმწიფოს წინააღმდეგ, რომელმაც 1021 წელს გამოილაშქრა. მაშინ, "გიორგი მეფე განვიდა სპითა დიდითა წინააღმდგომად მისსა". სოფელ შირიმნისთან ბრძოლაში ქართველები დამარცხდნენ, მაგრამ ქართველთა ნების დათრგუნვა ბიზანტიის იმპერატორმა მაინც ვერ შეძლო, პირიქით, გიორგი I, იმპერიის შიდა ოპოზიციასთან, - აჯანყებულ ქსიფესთან და ფოკასთან ამყარებს კავშირს, მაგრამ ბასილი II-მ აჯანყებულები დაამარცხა. კვლავ განახლდა მოლაპარაკებები, რომელიც ბიზანტიელებმა შეწყვიტეს და მოულოდნელი შეტევით ქართველები დაამარცხეს.
ზავი ბიზანტიასთან 1023 წელს დაიდო. საქართველომ სამხრეთის მიწები დაკარგა და უფლისწული ბაგრატი, სამი წლით მძევლად წაიყვანეს ბიზანტიაში. გიორგი I-ის მოღვაწეობა აღსანიშნავია იმით, რომ პატარა საქართველო გრძნობდა რა ეროვნული ენერგიის მოზღვავებას (მრავალრიცხოვანი პასიონარების არსებობის შედეგი), არ ეპუებოდა მსოფლიოში უძლიერეს სახელმწიფოს. ატარებდა აქტიურ საგარეო პოლიტიკას. მიუხედავად უმძიმესი ომისა, ქვეყანა აქტიური შიდა ცხოვრებით ცხოვრობდა.
გიორგი I გარდაიცვალა 1027 წელს. უკვე ბაგრატ IV-ის მეფობაში, აშკარად გამოჩნდა, რომ სუბპასიონარები მომრავლებულიყვნენ ჩვენში. საერთოდ, X-XII საუკუნეებში საგარეო წარმატებას საშინაო ბრძოლის შედეგი განსაზღვრავს: რამდენადაც ეფექტურად ებრძოდნენ შიდა ოპოზიციას გაერთიანებული საქართველოს მეფეები, რამდენადაც ამარცხებდნენ ანტიეგოისტები ეგოისტებს, იმდენად წარმატებულად მიმდინარეობდა ერთიანი სახელმწიფოს შექმნა-აღმშენებლობის პროცესი.
ბაგრატ IV-ის მეფობის წლებში, აშკარა ხდება ბიზანტიის აგრესიული დამოკიდებულება კავკასიის ქრისტიანული სახელმწიფოების მიმართ. 1028 წელს, იმპერატორმა კონსტანტინე VIII-მ საქართველოს დიდი ლაშქარი შემოუსია; ამავე დროს, მხარს უჭერდა და ქართველი მეფის წინააღმდეგ აქეზებდა სეპარატისტულად განწყობილ აზნაურებს, მაგრამ, ეპისკოპოს საბა მტბევარის ენერგიულმა სამხედრო აქციამ, მის მიერ შავშეთის დაცვამ, ჩაშალა ბიზანტიელთა გეგმები. ხოლო ლიპარიტ ბაღვაშ-ორბელიანმა, კლდეკარის ციხეს მიმდგარ ბიზანტიელებს მედგარი წინააღმდეგობა გაუწია და, აიძულა ისინი, უკან გაბრუნებულიყვნენ. ქვეყანა აირია, თუ ფეოდალთა ერთი ნაწილი სამშობლოს ერთგულებდა, მეორე ნაწილი აშკარად ღალატის გზას ადგა: ჩანჩახი ფალელმა და არჯევან ჰოლოლისძემ გარყლობის და წეფეთის ციხეები გადასცეს ბიზანტიელებს და თავადაც იმპერიას შეაფარეს თავი. გარედან მოსულმა რეალურმა მხარდაჭერამ აამოძრავა ცენტრიდანული ძალები. ამ დროს, ბიზანტიელებმა ბაგრატ IV-ს დაუპირისპირეს დემეტრე კლარჯი - ბაგრატიონების შთამომავალი. მტერი მოსახლეობის მოსყიდვასაც ხშირად მიმართავდა და ამით ნერგავდა კაპიტულანტურ შეხედულებებს. ამან მაშინდელი საზოგადოების ერთი ნაწილის დემორალიზება და მტრის მხარეზე გადასვლა გამოიწვია. "მიიქცეს ერნი, სოფელნი უგუნურ-უსუსურნი ცნობითა და გონებითა". მარცხსა და შინაგან აშლილობას ბოლო კონსტანტინე კეისრის გარდაცვალებამ მოუღო. ეს მოხდა იმავე 1028 წელს "და ვითარ დიდად იღელვებოდა ქუეყანა ესე, კუალადცა პატივ-სცა ღმერთმან ბაგრატს, აფხაზთა და ქართველთა მეფესა, ეწია სენი სასიკუდინე კონსტანტინე მეფესა, მოუწერა პარკიმანოზს პროედოსსა, უხმო შეღმართ, ხოლო იგი წარემართა მსწრაფლ და ვიდრე მოვიდოდა, მიიცვალა კონსტანტინე მეფე" ("მატიანე ქართლისაი").
ღმერთის წყალობა არ იქნებოდა საჭირო, თუ ისეთი დიდი სამხედრო, ეკონომიკური და ინტელექტუალური პოტენციალის მქონე ქვეყანას, რომელსაც მაშინ საკმაოდ ჰყავდა პასიონარები, სათანადო მაორგანიზებელი ძალა გამოუჩნდებოდა და ამ პოტენციალს სახელმწიფოს თავდაცვისაკენ წარმართავდა. მაშინ, მტერი ადვილად დამარცხდებოდა. თავად განსაჯეთ: თუ ორი ისეთი ფეოდალის აქტიურ, ენერგიულ, მაორგანიზებელ ქმედებას, როგორიც საბა მტბევარი და ლიპარიტ ორბელიანები იყვნენ, ბიზანტიის ლაშქრის სარდლობის გეგმებში სერიოზული კორექტივები შეჰქონდა და თავდაპირველ ზრახვებზე ხელი ააღებინა მათ, რა იქნებოდა, საქართველოს შინაგანი რესურსების სრული მობილიზაციით რომ ებრძოლა! - ცხადია, უეჭველად გავიმარჯვებდით და "დავით კურაპალატის მემკვიდრეობის" საკითხის გადაწყვეტას კიდევ ნახევარი საუკუნე არ დასჭირდებოდა..
რაკი მტრის შეჩერება ძალით ვერ მოხერხდა, ეს ამოცანა დიპლომატიას დაევალა. ბიზანტიაში დიპლომატიური ვოიაჟები ჰქონდათ ორგზის, - მელქისედეკ კათალიკოსს და მარიამ დედოფალს.
პირველი ელჩობის ხასიათისა და მიზნების თაობაზე, ლოვარდ ტუხაშვილი წერდა: "მელქისედეკმა ორგზის ელჩობის შედეგად მიიღო: დიდძალი ფული, მრავალი სოფელი და აგარაკი სწორედ იმ ტერიტორიებზე, რომლებზედაც ვრცელდებოდა ბიზანტიური იურისდიქცია. აქედან შეიძლება დავასკვნათ, რომ ქართული ეკლესიის მესაჭე პრობიზანტიურ, კომპრომისულ ნიადაგზე იდგა. ჩანს, იგი ცნობდა კონსტანტინეპოლის პატრიარქის (ან შეიძლება უშუალოდ იმპერატორის) უზენაესობას დიოფიზიტურ სამყაროზე, მაგრამ მომხრე იყო რეგიონალური (ამ შემთხვევაში ქართული) ავტოკეფალიისა, მელქისედეკმა თავისებური "უნიანისტური" პოლიტიკით დაითანხმა ბიზანტია, ეცნოთ მცხეთის კათალიკოსის უფლებები ქართული სახელმწიფოს გარეთ მდებარე ქართულ პროვინციებზეც. სწორედ ეს პირობა უნდა ყოფილიყო მელქისედეკის პრობიზანტიურობის ძირითადი საფუძველი. მაშასადამე, შეიძლება დავასკვნათ: მე-11 საუკუნის I მესამედში საქართველოს სახელმწიფოებრივი და საეკლესიო საგარეო პოლიტიკა ერთმანეთს არ დაემთხვა. სწორედ ამიტომ იყო, რომ მელქისედეკ კათალიკოსის მისთვის წარმატებულ ვიზიტებს არ მოჰყოლია სანატრელი მშვიდობა ქვეყნისათვის".
საერო და საეკლესიო პოლიტიკათა შეუთავსებლობას, რამდენიმე მიზეზი აქვს. ერთი ასეთი გახლავთ ის, რის შესახებაც კარდინალი რიშელიე ამბობდა, "სახელმწიფოს აქვს რეალური მოთხოვნილებანი, მაშინ როცა ეკლესიის მოთხოვნილებანი წარმოსახვითია და თვითნებური", მეორე მიზეზი, - იდეოლოგიური ცენტრის ქვეყნის გარეთ ძიებაში და აქედან მომდინარე რელიგიურ სნობიზმში მდგომარეობდა. XI საუკუნეში ამ ტენდენციას დაუპირისპირდა გიორგი ათონელი. თუმცა, მოგვიანებით ეს ტენდენცია კვლავ გაძლიერდა ჩვენში...
სახელმწიფოსათვის უფრო მომგებიანი იყო მეორე ელჩობა, რომელიც მარიამ დედოფლის სახელს უკავშირდება: "შემდგომ ამისსა, წელსა მესამესა, წავიდა დედოფალი მარიამი, დედა ბაგრატ აფხაზთა მეფისა, საბერძნეთად ძიებად მშვიდობისა და ერთობისა" ("მატიანე ქართლისა"). ამ ელჩობამ ნაწილობრივ მოაწესრიგა ურთიერთობა ბიზანტიასთან, ბაგრატს მიენიჭა კურაპალატის წოდება და მას ცოლად მიათხოვეს იმპერატორ რომანოზ III-ის ძმისწული ელენე. მაგრამ, კავშირი ბიზანტიასთან, მტკიცე არ ყოფილა და, ის მალე დაირღვა.
1032 წელს ბიზანტიელთა ინტრიგების წყალობით ბაგრატ IV-ეს აუჯანყდა ნახევარ-ძმა დემეტრე და ანაკოფიის ციხე გადასცა ბიზანტიელებს. წარუმატებლობის მიზეზი, ბაგრატის, როგორც ქვეყნის მმართველისა და, აქედან გამომდინარე, მაორგანიზებელის, სისუსტე იყო. ეს კარგად ჩანს მის მიერ დაშვებული შეცდომებიდან, მოქმედების უსისტემო ხასიათიდან, მოვლენათა მისეული ხედვის ფრაგმენტულობიდან.
თავად განსაჯეთ, რამდენჯერმე დაიკარგა თბილისის შემოერთების შანსი. 1032 წელს ლიპარიტ ამირამ და ქართლის ერისთავმა ივანე აბასაისძემ ბრძოლა დაუწყეს თბილისის ამირა ჯაფარს, წაართვეს მას ბირთვისის ციხე და ბოლოს, თავად ისიც შეიპყრეს. მაგრამ, ბაგრატმა ამირა გაანთავისუფლა, ლიპარიტ ბაღვაშის მოწინააღმდეგე ფეოდალების ჩარევით... 1037 წელს ბაგრატ IV-მ ალყა შემოარტყა თბილისს. ამ ომში, მისი მოკავშირე კახეთის მეფეც იყო. ორი წლის განმავლობაში ქალაქი ალყაში ჰყავდათ, თბილისის ამირა უკვე დანებებაზე ფიქრობდა, როცა ბაგრატ IV-მ, მოულოდნელად, ზავი დაუდო ამირას. "ამ შემთხვევაშიც ბაგრატ IV-ის საქციელი ლიპარიტის მოწინააღმდეგე დიდგვარიან აზნაურთა ჯგუფის ოინებისა და გავლენის შედეგი ყოფილა" (ივანე ჯავახიშვილი). მეფის ასეთი საქციელი გამხდარა ლიპარიტთან ურთიერთობის გამწვავების მიზეზი. როგორც ჩანს, ბაგრატს ქვეყნის უძლიერეს ფეოდალთან დაპირისპირება თავიდან საგანგაშოდ არ მიუჩნევია, ამიტომ თავისი გუშინდელი მოკავშირის, კახეთის მეფის წინააღმდეგ გაილაშქრა, მაგრამ შემდეგ, შიდა ოპოზიციის მნიშვნელობა გაიაზრა და უკან დაიხია. 1044-1045 წლებში ბაგრატ IV-სა და ლიპარიტს შორის ბრძოლა დაიწყო, ეს ომი ბაგრატ IV-ის გაუწონასწორებელი პოლიტიკის შედეგი იყო, რადგან ლიპარიტი მეფის მისადმი დამოკიდებულებით იყო უკმაყოფილო და ეს ყოვლისშემძლე ფეოდალი მთელი სახელმწიფოს დესტაბილიზაციის მიზეზი გახდა. მას მხარს უჭერდნენ ბიზანტიელები, ის ცდილობდა ბაგრატ IV-ის ნახევარძმის, დემეტრეს გამეფებას. ასე გაგრძელდა მანამ, სანამ დიდგვაროვანმა აზნაურმა სულა კალმახელმა ლიპარიტი ტყვედ არ ჩაიგდო და მეფეს არ გადასცა. ამის შემდეგ, ლიპარიტი პოლიტიკას ჩამოშორდა, - ბიზანტიაში აღიკვეცა ბერად.
მეფის პოლიტიკით პროვოცირებულმა შინაომმა ხელი შეუშალა ქვეყნის გაერთიანებას და ტერიტორიულ ზრდას. ასე მაგალითად, დაიკარგა 1045 წელს ანისის ბერების მიერ გადმოცემული ეს ქალაქი. საერთოდ, იმ წლებში მიზანდასახულად ვერ წარიმართა ქართველთა ეროვნული ენერგია. სულ მალე, გართულდა ქვეყნის საგარეო მდგომარეობა: 1065 წელს საქართველოს თურქ-სელჯუკთა სულთანი ალფარსლანი შემოესია და ქვეყანა ააოხრა. 1068 წელს დაიკარგა რვა წლით ადრე შემოერთებული კახეთი. იმ წელს, თურქებმა ისევ ააოხრეს საქართველო. ამის შემდეგ, მეფემ თბილისი აიღო, მაგრამ საქართველოს კი არ შემოუერთა, არამედ 4400 დრაჰკანის ყოველწლიურად გადახდის პირობით, ისევ თბილისის ამირას დაუბრუნა... 1072 წელს ბაგრატ IV გარდაიცვალა.
მისი მემკვიდრე გიორგი II ვერ გამოვიდა იმ პიროვნებად, რომელიც ერის სრულფასოვან წინამძღოლობას შეძლებდა, სათავეს დაუდებდა კონსტრუქციულ პროცესებს, შინაურ და გარეშე მტერს ალაგმავდა. პირიქით, როცა გამეფებიდან ერთი წლის შემდეგ 1073 წელს გიორგი II-ს აუჯანყდნენ გავლენიანი ფეოდალები, ივანე ლიპარიტის ძე, ნიანია ქვაბულის ძე და ვარდან სვანთა ერისთავი, აღებულ იქნა ქუთაისი, გაძარცვული - სამეფო საჭურჭლე, ააოხრეს ეგრისი. მეამბოხეთა დაშოშმინება მეფემ იმითი შეძლო, რომ დააჯილდოვა ისინი... ეს დამნაშავეთა წაქეზებას ნიშნავდა და დაუსჯელობის სინდრომს ამკვიდრებდა მაშინდელ საზოგადოებაში. ამიტომ, არ უნდა გაგვიკვირდეს, თუ ივანე ლიპარიტის ძე, კიდევ ერთხელ აუჯანყდა მეფეს. მეორედ დამარცხებული, - ისევ აგრძელებს მუხანათობას, ღალატით გაგის ციხეს იგდებს ხელთ და განძის ამირა ფალდონს მიჰყიდის...
უნიათო მეფე, გიორგი II ქვეყნის შიგნით წესრიგს ვერ ამყარებდა, გარეშე საფრთხე კი, სულ უფრო ძლიედებოდა. 1073 წელს საქართველოსაკენ დაიძრა თურქ-სელჯუკთა სულთანი მელიქ-შაჰი. ივანე ლიპარიტის ძე, უკეთესი ხვედრის ძიებაში, ჯერ სულთანს მიემხრო, შემდეგ კი, მიატოვა ის. ამ მანიპულაციებს ის მოჰყვა, რომ მელიქ-შაჰმა თრიალეთი ააოხრა და ხელთ იგდო სამშვილდე. ერთი ფეოდალის თვითნებობას მოჰყვა მტრის შემოსევაც და უმნიშვნელოვანესი სტრატეგიული პუნქტის დაკარგვა. ერთადერთი ნათელი წერტილი, 1074 წელს, ფარცხისთან ბრძოლაში თურქთა დიდი ლაშქრის დამარცხებაა. აქცია, რომელიც ადასტურებს, რომ საქართველოს დიდი სამხედრო პოტენციალი ჰქონდა, მაგრამ მისი გამოყენებისათვის საჭირო მაორგანიზებელი ძალა, სამეფო ხელისუფლების სახით, - არ არსებობდა... მალე, ბიზანტიასთან დაიდო უმნიშვნელოვანესი ხელშეკრულება:
იმპერიის აღმოსავლეთის დიდმა დომესტიკოსმა, ქართველმა დიდებულმა გრიგოლ ბაკურიანის ძემ, საქართველს გადმოსცა კარის ციხე და მისი მიმდებარე ტერიტორია. გიორგი II-მ ციხეში შავშელ აზნაურთა ჯარი ჩააყენა. სამწუხაროდ, მეფის უთაობის გამო, ამ შენაძენის შენარჩუნება და ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობის ამაღლებისათვის მისი გამოყენება არ მოხერხდა, - ციხე თურქებმა ჩაიგდეს ხელში.
1080 წელს იწყება თურქთა ინტენსიური შემოსევები. ეთნიკური ექსპანსიის ხასიათისა. ამ ექსპანსიას ქართველებმა "დიდი თურქობა" უწოდეს. ქვეყნის დიდი ნაწილი ააოხრეს, მოსახლეობა ააწიოკეს, მომთაბარეებმა მოშალეს ინტენსიური სოფლის მეურნეობა. ქართველი ხალხი საკუთარი ხელისუფლების მიერ იყო დეზორგანიზებული და თურქებს წინააღმდეგობას ვერ უწევდა. გიორგი II-მ ისღა შეძლო, რომ თურქებს დაუზავდა, აღუთქვა მათ ხარკის გადახდა. ასეთი მორჩილების პასუხად თურქ-სელჯუკთა სულთანმა: "ყოველი სათხოვნელი აღუსრულა მეფესა გიორგის... და სამეფო მისი განათავისუფლა ზედამარბეველთაგან და მოსცა კახეთი და ჰერეთი, გარნა ხარაჯა ითხოვა სამეფოსა მისისა, რომელსა აიღებდეს ჟამთა მრავალთა და ესრე განდიდებითა და მრავალითა დიდებითა გამოგზავნა თვსად სამეფოდ და წარმოაყოლნა სპანი დიდნი, რათა წარვლონ გზა მშვიდობის და რათა აართვან კახეთი" ("ქართლის ცხოვრება"). დამარცხებულ ქართველ მეფეს თავს მოახვიეს პროვოკაციული წინადადება, მელიქ-შაჰის მიერ "ნაწყალობევი" კახეთ-ჰერეთის სახით, რომელიც "მწყალობელს" არ ეკუთვნოდა და რომლის გიორგისათვის ჩუქება ცოცხალი დათვის ტყავის გაყოფას ნიშნავდა. კახეთის დასაპყრობად სულტანმა გიორგი II-ს თურქთა ლაშქარი მისცა და ამ უკანასკნელმა, კახეთის მეფის წინააღმდეგ გაილაშქრა. ალყა შემოარტყა ვეჟენი ციხე. ამ ალყის დროს, გიორგიმ გაუგონარი უპასუხისმგებლობა გამოიჩინა, კახეთს მიმდგარი თურქები მიატოვა, თვითონ კი, "ხოლო მეფესა გიორგის მოეხსენა ნადირობა აჯამეთისა, არასდროს ზრუნავდის სხუასა, არცა ელოდა აღებასა ვეჟენისასა და კახეთისა, არამედ ლაშქართა თურქთასა, რომელი ჰყვა, მისცა ნიჭად სუჯეთი და ყოველი ქვეყანა იორის პირი კუხეთი, რომელი მოოხრდა მუნ დღეინდელად დღემდე. ხოლო თვით გარდავლო მთა ლიხთა და შთავიდა აფხაზეთად".
ეს ამბავი შესანიშნავი პოლიტიკური ანეკდოტი იქნებოდა, ესეოდენ ტრაგიკული შედეგი რომ არ ჰქონოდა ერისათვის, რომელსაც დიდი ეროვნული ენერგია გააჩნდა და შემოსეული მტრის მოგერიება შეეძლო, ხელისუფლების უთავობის გამო კი, ფიზიკური განადგურების საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა...
შექმნილ მდგომარეობას ბუნებრივი კატაკლიზმებიც დაემატა, ასეთ დროს, ქართველ პასიონარებს კომპლიმენტარული დამოკიდებულება ვერ ექნებოდათ მაორგანიზებლად ვერქცეული მეფისადმი. პირიქით, უვარგისი ლიდერი მიუღბელი ხდებოდა, "და დიდმა აზნაურთა წრემ პოლიტიკური გადატრიალება მოახდინა სამეფო კარზე" (ნ. ბერძენიშვილი). ამის შედეგად, სამეფო ტახტზე უფლისწული დავითი ავიდა "მას ჟამსა იყო ჰასაკითა თექუსმეტისა წლისა, ხოლო ქრონიკონი სამას და ცხრა ამას მარტოდ შობილს გიორგისგან თვით მამამან დაადგა გვირგვინი მეფობისა" ("ქართლის ცხოვრება").
დავით IV - აღმაშენებლად წოდებული, უდაოდ, ნიჭითა და უნარით ყველაზე გამორჩეული სახელმწიფო მოღვაწეა. მან განახორციელა მანამდის არნახული სახელმწიფოებრივი აღმშენებლობითი ქმედებანი, უპირველეს ყოვლისა, მთელი ციკლი რეფორმებისა: სამხედრო, მმართველი აპარატის, საეკლესიო, სამეურნეო, კულტურულ-საგანმანათლებლო... დავითმა შემოიკრიბა უმეთაუროდ დარჩენილი პასიონარები "ნელ-ნელა შეადგინა ერთგული სამხედრო რაზმები, რომელნიც ძირითადად ყმა მოლაშქრეებისა და წვრილი მსახურეული აზნაურებისაგან შედგებოდა. დავითის რაზმები, გუნდ-გუნდ დაყოფილნი თავს ესხმოდნენ ქართლში ჩამომსხდარ თურქებს, ერეკებოდნენ მათ და გაქცეულ და აყრილ მოსახლეობას დაბრუნებისა და მეურნეობის აღდგენის საშუალებას აძლევდა" ("საქართველოს ისტორიის ნარკვევები") ქართული ჯარი დავით აღმაშენებელის დროს ოთხ სახეობისაგან შედგაბოდა: მონა-სპა ანუ, მეფის გვარდია, მეციხოვნენი - საგარნიზონო სამსახურს რომ ეწეოდნენ, ფეოდალური ლაშქარი - რომელიც საგანგებოდ იკრიბებოდა ომის დროს და როქის სპა, - დაქირავებული მეომრებისაგან შემდგარი.
დაქირავებული რაზმები თითქმის ყოველთვის არსებობდა ქართულ ლაშქარში, მაგრამ 1118 წელს, 40 ათასი ყივჩაყი ოჯახის საქართველოში ჩამოყვანით, მათი სათანადო გაწვრთნითა და მათთვის დაკისრებული ამოცანით, ამ სტრუქტურას განსხვავებული მნიშვნელობა მიენიჭა. ქართველ ისტორიკოსებს აღნიშნული აქვთ დავით აღმაშენებლის მიერ განხორციელებული ფეოდალური საქართველოს საგანგებო მილიტარიზაციის პოლიტიკა: "ჩვენი აზრით, დავით აღმაშენებლის ეპოქიდან დაიწყო ქართული "სახელმწიფოს გასამხედროება", "ქართული რეკონკისტი", ამის გარეშე არ წარმოიდგინებოდა... გასამხედროებული სახელმწიფოს მუდმივ ჯარს თვითგამოკვების პრინციპი ედო საფუძვლად (არმიას თვით უნდა შეექმნა საკუთარი თავის გამოკვებისათვის აუცილებელი დოვლათი)" (ლოვარდ ტუხაშვილი). ფეოდალური სახელმწიფო ისედაც მილიტარიზებულია, მაგრამ, იმისათვის, რომ მომთაბარე თურქ-სელჯუკთა უზარმაზარ სამხედრო პოტენციალს დაპირისპირებოდა, საჭირო იყო ისეთი სამხედრო სისტემის შექმნა, რომელიც ადექვატური მასშტაბის სამხედრო პოტენციალს გამოიხმობდა. დავით IV-მ ამას, სახელმწიფოს გასამხედროებით მიაღწია.
ამ პოლიტიკას, ცხადია, თავისი უარყოფითი მხარეც ჰქონდა, რამაც, მოგვიანებით იჩინა თავი. მაშინ კი, დავით აღმაშენებელმა განახორციელა სახელმწიფოს ისეთი სამხედრო ორგანიზება, რომ შექმნა ძალა, რომელიც წინ აღუდგა მომთაბარე თურქ-სელჯუკთა ეთნიკურ ექსპანსიას, შეაჩერა მათი შემოტევა, შეძლო ფართომასშტაბიან კონტრშეტევით ბრძოლებზე გადასვლა.
სელჯუკებთან პარტიზანული ომის დაწყების პარალელურად, დაიწყო მეამბოხე ფეოდალების ალაგმვა. 1097 წელს, ლიპარიტ ბაღვაში ბიზანტიაში გააძევა, ხოლო, როცა 1103 წელს, რატი ლიპარიტის ძე გარდაიცვალა, მეფემ გააუქმა კლდეკარის საერისთავო. შემდეგ, ჯერი მიდგა ძაგან აბულეთის ძეზე, რომელსაც ქონება ჩამოერთვა. ფეოდალურ რეაქციასთან ბრძოლამ, საერო საქმეებიდან საეკლესიოში გადაინაცვლა, რადგან იქ იყო ფეხმოკიდებული ის არისტოკრატია, რომელმაც X-XI საუკუნეებში საეკლესიო თანამდებობები მემკვიდრეობით დაისაკუთრა. მათი დიდი ნაწილი პოლიტიკურ დასაყრდენს ქმნიდა მეფის ოპოზიციისათვის ამავე დროს, ჩანს, ისინი, კეთილსინდისიერად საეკლესიო საქმეებსაც ვერ აგვარებდნენ: "წმინდანი ეკლესიანი, სახლნი ღმრთისანი, ქუაბ ავაზაკთა ქმნი ლ იყვნეს" ("ქართლის ცხოვრება").
ასეთი შეფასება, მეტყველებს იმ მდგომარეობის შესახებ, ეკლესიაში რომ იყო შექმნილი და რომელიც ვერ გამოადგებოდა მოკავშირედ და მხარდამჭერად გაძლიერების გზაზე შემდგარ სამეფო ხელისუფლებას. "იმუნიტეტმოპოვებულ და გაძლიერებულ ეკლესიას უკვე აღარ აწყობდა ძლიერი საერო ხელისუფლება. სახელმწიფო ცდილობდა ეკლესია თავის მოკავშირედ შეენარჩუნებინა" ("საქართველოს ისტორიის ნარკვევები"). 1103 წელს რუის-ურბნისში ჩატარდა საეკლესიო კრება, რომელმაც, ეკლესიიდან გამოდევნა მეფის ოპოზიცია, მათ დაკავებული თანამდებობი დაატოვებინეს და იქ, მეფის მომხრეები დანიშნა. ამრიგად, ანტაგონიზმი ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის მოისპო. ხოლო, მწიგნობართუხუცესად ჭყონდიდელი ეპისკოპოსის დანიშვნით - რაც შემდგომში ტრადიციად იქცა - მეფეს მიეცა საშუალება, ეკლესიაზე ზემოქმედების მძლავრი ბერკეტი მოეპოვებინა.
ადმინისტრაციული რეფორმა გამოიხატა ბიუროკრატიული აპარატის რეორგანიზაციით, ვაზირთა ინსტიტუტის მნიშვნელობის გაზრდით.
განხორციელდა სასამართლო რეფორმა, შეიქმნა ე.წ. "სააჯო კარი"..
შეიქმნა მსტოვართა ინსტიტუტი - დაზვერვისა და კონტრდაზვერვის სამსახური, სახელმწიფოს უსაფრთხოების მნიშვნელოვან გარანტად იქცა.
საგანგებო ყურადღება მიექცა უმაღლეს განათლებას, დაარსდა გელათის აკადემია. ეს მოხდა 1106 წელს, "ყოვლისა აღმოსავალისა მეორედ იერუსალიმად, სასწავლოდ ყოვლისა კეთილისად, მოძღურად სწავლულებისად, სხუად ათინად, ფრიად უაღრეს მისსა საღმრთოთა შინა წესთა. დიაკონად ყოვლისა საეკლესიოსა შუენიერებისად".
მაორგანიზებელი ძალა - II ნაწილი
⏱️ 1 წთ.
👁️ 3
100%