მაორგანიზებელი ძალა - I ნაწილი

"თუ გსურთ ხალხის მოქალაქედ აღზრდა, ბრბო გადაამუშაოთ საზოგადოებრივი ცხოვრების შეგნებულ მონაწილედ - აქციეთ ის პასუხისმგებლად იმაზე, რაც ხდება ქვეყანაში, - პასუხისმგებლობა დედაა მოქალაქეობრივი სიბრძნისა".

* * *
"რაც შეეხება სახელმძღვანელო პრინციპებს, გზას რომ გვიჩვენებენ და ერთგულებისა და გმირობის გამოვლენას იწვევენ, ასეთი პრინციპები, ვგრძნობ, ჯერ სრულებით არ არის ორგანიზებული, უფრო მეტიც, ისინი თითქმის თავიდან უნდა შეიქმნას".
უილიამ გლადსტონი

ეპიგრაფად მოხმობილი მოსაზრება ეკუთვნის ცნობილ ინგლისელ პოლიტიკურ მოღვაწეს, იმ ერის შვილს, რომელმაც ჯერ კიდევ შვიდი საუკუნის წინ შეიმუშავა სახელმწიფოს მართვის ისეთი უნივერსალური სისტემა, რომლის წყალობითაც, ყოველ შემდგომ ისტორიულ პერიოდში, - ქვეყნის ინტერესებიდან გამომდინარე, - სულ უფრო ინტენსიურად ხდებოდა ხალხის გადაქცევა პოლიტიკური პროცესების აქტიურ მონაწილედ. ამავე მიზეზით, სახელმძღვანელო იდეებიც დროულად იცვლებოდა და საზოგადოების განახლებაც უწყვეტად მიმდინარეობდა. მიუხედავად ამისა, გლადსტონი სათანადო ქმედებისაკენ მოუწოდებდა თავის კოლეგებს, პარლამენტის წევრებს, ანუ უმაღლეს მაორგანიზებელ ძალას, რადგან კარგად უწყოდა: ყოველი დაბრკოლება ამ მხრივ, ეროვნული კატასტროფის თუ არა, დიდი პოლიტიკური მარცხის მიზეზი შეიძლებოდა გამხდარიყო.
სამწუხაროდ, ჩვენ არც ეროვნული იდეა გაგვაჩნია და არც მოქალაქეობრივი სიბრძნით აღვუვსივართ ვინმეს. ისეთივე ცნობიერება გვქვს, როგორიც კოლონიურ-კომუნისტური რეჟიმის დროს ჩამოგვიყალიბდა და ვცხოვრობთ ცხოვრების იმავე წესით, ბოლო სამოცდაათი წელი რომ გვიცხოვრია. ესე იგი, არ შეიცვალა მოსახლეობის ქცევის სტერეოტიპი და სწორედ ეს არის ყველაზე ცუდი, რაც კი შეიძლება ერს მოუვიდეს...

ისტორიამ ბევრი ანალოგიური შემთხვევა იცის, და ბედი იმ ერებისა თუ ეთნიკური და სუბეთნიკური ჯგუფებისა, რომლებიც დროის შესაბამისად ვერ გარდაიქმნენ, ტრაგიკული იყო: გარდუვალი დაღუპვა. სამაგალითოდ, ეს ამბავიც გამოდგება: ნაპოლეონის არმიის ეგვიპტეში ლაშქრობისას, ერთ-ერთი მარშის დროს, ფრანგთა კოლონას ვიღაც მამლუქი აედევნა და უყვიროდა, "თუ ფრანგთა შორის არის ვინმე მამაცი, მე ველი მას" - ორთაბრძოლაში იწვევდა მოწინააღმდეგეს. ფრანგებს ყურადღება არ მიუქცევიათ ამ უაზრო და უადგილო გამოწვევისათვის, მამლუქი კი იქამდე არ მოეშვა მათ, სანამ არ ესროლეს და მოკლეს. ის მამლუქი მოქმედებდა საუკუნეების მანძილზე დამკვიდრებული ტრადიციის მიხედვით, - როცა, ბრძოლის წინ, ორივე მხრიდან გამორჩეული მეომრები შეერკინებოდნენ ხოლმე ერთმანეთს... მაგრამ, ევროპულ არმიებში, უკვე დიდი ხნის მანძილზე, ასეთი არაფერი ხდებოდა, ხოლო, იმ მამლუქის მოქმედება, დადასტურება იყო იმისა, რომ მამლუქობა - მათი ჩვევები და წესები, ისტორიულ ანაქრონიზმად ქცეულიყო.

ნაპოლეონის მიერ მამლუქთა განადგურებას ასე აფასებს არნოლდ ტოინბი: "ვითარება იმითაც იყო პიკანტური, რომ ფრანგები უწინაც გადმომსხდარან ეგვიპტეში, XII-XIII საუკუნეში, იმ დროს, როცა მათი ცივილიზაციის დონე, სამხედრო ხელოვნების ჩათვლით, აღმოსავლურს ჩამორჩებოდა, შუა საუკუნეების ფრანგი რაინდი, მამლუქის უფრო მოუხერხებელი და ნაკლებად ქმედითი ვარიანტი იყო. ამიტომ, როცა ბრძოლა დაიწყო, ის სასტიკად დამარცხდა და ეგვიპტის დაპყრობის ცდაც მთლიანად ჩაიშალა. ხუთ-ნახევარი საუკუნის განმავლობაში მამლუქები იმავე დონეზე რჩებოდნენ, იმის გამოკლებით, რომ თავიანთი აზიური მშვილდები ინგლისური კარაბინებით შეცვალეს. ისინი, ბუნებრივია, ვარაუდობდნენ, რომ ფრანგებიც ასევე უმნიშვნელოდ შეიცვლებოდნენ, როგორც თავად ისინი. ამასთან დაკავშირებით: როცა მათ შეიტყვეს, რომ ნაპოლეონი გაუფრთხილებლად მოიქცა და ალექსანდრიაში გადმოჯდა ნაპირზე, ივარაუდეს, მოქცეოდნენ მას ისევე, როგორც მოექცნენ წმინდა ლუდოვიკოს".

მამლუქები არათუ დამარცხდნენ, სრულიად განადგურდნენ. ეს იყო შედეგი იმისა, რომ ქცევის დამკვიდრებული წესი დროულად ვერ შეცვალეს - "ეთნონის ქცევის სტერეოტიპი დინამიურია, როგორც თავად ეთნოსი, წესები, ჩვეულებანი და ურთიერთდამოკიდებული ნორმები ხან ნელა და თანდათან იცვლება, ხანაც ძალიან სწრაფად" (ლევ გუმილოვი). როცა შეცვლა პასუხობს დროის მოთხოვნას, მაშინ გამარჯვება გარანტირებულია, წინააღმდეგ შემთხვევაში მარცხი ხდება გარდაუვალი.

საქართველოს მოსახლეობას არანაკლები საფრთხე ელის: ჯერჯერობით, არც ჩვენ გარდავქმნილვართ. ამიტომ ვერ შევძელით, ვერც აღმშენებლობითი პროცესის სათანადოდ წარმართვა, ვერც ისეთი საკადრო პოლიტიკის შემუშავება, რომელიც გამორიცხავდა ყველა დონის სახელისუფლო სტრუქტურებში კორუმპირებული ელემენტების დამკვიდრებას და ვერც გარეგანი ძალების დესტრუქციული ზემოქმედების გაუვნებელყოფა... ეს კი ისევ და ისევ ნიშნავს იმას, რომ არ არსებობს სათანადო მაორგანიზებელი ძალა. არადა, ის გადაუდებელ აუცილებლობას წარმოადგენს. ეს იმდენად არის აუცილებელი, რამდენადაც ყველა ის უბედურება, რაც გვჭირს, მომდინარეობს იქიდან, რომ ჩვენი საზოგადოება დაშლილია, გათითოკაცებულია, გაეგოისტებული, თვითორგანიზების უნარს მოკლებული, წინააღმდეგობით აღსავსე, უღონო, სათანადოდ რომ ვერ ავლენს განვითარების უნარს და ძნელად მართვადია.

ასეთებად უცებ არ ვქცეულვართ. ეს ისტორიული განვითარების შედეგია და ერთგვარ კანონზომიერებასაც წარმოადგენს... მაგრამ, მთავარი ის კი არ არის, თუ როგორ აღმოვჩნდით ამ სიტუაციაში, არამედ ის, თუ რანაირად დავაღწიოთ თავი მას. მონოგრაფიაში "ეთნოგენეზისი და დედამიწის ბიოსფერო", ისტორიკოსი ლევ გუმილოვი ზემოხსენებულ საკითხთან დაკავშირებით წერდა: "იმისათვის, რომ გაიმარჯვოს ან, სულ ცოტა, თავი დაიცვას, აუცილებელია, რომ ეთნოსის წიაღში აღმოცენდეს ალტრუისტული ეთიკა, რომლის დროსაც კოლექტივის ინტერესები მაღლდება პირადულზე". ალტრუისტული ეთიკა იმათი დამახასიათებელი თვისებაა, ვისაც მოიხსენიებენ პასიონარებად (ფრანგული სიტყვა პასსიონ- ვნება, გადატანითი მნიშვნელობით - მგზნებარება), რაც განიმარტება, როგორც - "ინდივიდები, რომელთა ქცევის პასიონარული იმპულსი აღემატება თავის გადარჩენის ინსტინქტის იმპულსის სიდიდეს". უფრო გასაგებად რომ ვთქვათ, ისინი, რომელნიც სიცოცხლეს არ დაიშურებენ საქვეყნო საქმისათვის... საპირისპიროდ სუბპასიონარებისა - "რომელთა ქცევის პასიონარული იმპულსი ნაკლებია გადარჩენის ინსტინქტის იმპულსის სიდიდეზე" და, რომელთაც, ასეთი მსხვერპლის გაღება არ ძალუძთ.

ადამიანთა ეს ჯგუფები ერთმანეთს ავსებენ; ოღონდ, როგორც კი სუბპასიონარები, ანუ ეგოისტები რიცხობრივად იმდენად გადააჭარბებენ პასიონარებს, ანუ ანტიეგოისტებს, რომ ეს უკანასკნელნი სრულიად უმნიშვნელო უმცირესობად იქცევიან და მოვლენებზე ზეგავლენას ვერ ახდენენ, მაშინ ეთნოსი კარგავს თავდაცვის უნარს და არათუ, დამოუკიდებლობას ვეღარ ინარჩუნებს, არამედ, ფიზიკური განადგურების რეალური საფრთხის წინაშე აღმოჩნდება. ეს პროცესი იწყება ეთნოსის დაბადების დროიდან.

ამის თაობაზე ლევ გუმილოვი წერს: "ეთნოსის დაბადება ხდება არაენტროპიულ მომენტში, თუნდაც გაგრძელებულში, როცა, რამდენიმე პოპულაციის ფონზე, ზედმეტი ბიოქიმიური ენერგიის გაჩენის ხარჯზე წარმოიქმნება ახალი სისტემა, რომელიც გაქრება 1200-1500 წლის შემდეგ, არაკლებადი ენტროპიის პირობებში. ამასთან ეთნოსი გაივლის მთელ რიგ ფაზებს, გადალახავს არა ბიოლოგიურ, არამედ ისტორიულ დროებს, განსაზღვრულს მოვლენათა ხასიათით და მიზეზ-შედეგობრივი კავშირით, ეთნოსის შემადგენელი პიროვნებების მიმართ საზოგადოების იმპერატივით".

პერიოდის ფაზებად დაყოფის თაობაზე გუმილოვი ასე მსჯელობს: "ეთნოგენეზისის "ამუშავების მომენტი" - ეს პოპულაციაში პასიონართა და სუბპასიონართა გარკვეული რაოდენობის მოულოდნელი გამოჩენაა; აღმავლობის ფაზა - პასიონარ ინდივიდთა რიცხვის სწრაფი ზრდა ან გამრავლების ან კიდევ ინკორპორაციის შედეგად; აკმატური ფაზა - პასიონართა მაქსიმალური რაოდენობა; დაძაბუნების ფაზა - მათი რაოდენობის მკვეთრი შემცირება და მათი გამოდევნა სუბპასიონარების მიერ; ინერციული ფაზა - პასიონარ ინდივიდთა რაოდენობის ნელი შემცირება; ობსკურაციის ფაზა - პასიონართა თითქმის მთლიანი შეცვლა სუბპასიონარებით, რომლებიც თავიანთი განსაკუთრებული ზნის შედეგად, ან მთლიანად ღუპავენ ეთნოსს, ან კიდევ ვერ ასწრებენ დაღუპონ უცხოტომელთა შემოსევამდე. მეორე შემთხვევაში რჩება რელიქტი, ჰარმონიული ინდივიდებისაგან შემდგარი და შემავალი მის მიერ დასახლებული რეგიონის ბიოცენოზში, როგორც ზემო, დამამთავრებელი რგოლი".

ამრიგად, დაღმავლობის გზით მიმდინარე პროცესის ბოლო ფაზაში, როცა პასიონარები უმნიშვნელო ძალად იქცევიან, კლებულობს ეროვნული ენერგიის ინტენსივობა, შესაბამისად, მცირდება ერის პოლიტიკური, სოციალური, კულტურული, ეკონომიკური და რელიგიური აქტივობა, რის გამოც, ერი განიცდის ყველა სახის ზემოქმედებას მეზობელი ხალხებისაგან, ზოგი მას იპყრობს, სხვანი ტერიტორიებს ართმევენ, აიძულებენ სარწმუნოება შეიცვალოს, იტაცებენ და მონებად ყიდიან მის მოსახლეობას. რამდენადაც პასიური ხდება ერი, იმდენად ზარალდება მოძალადეთაგან. ანტიეგოისტთა სიმცირის დროს, ეთნოსი მხოლოდ იმ შემთხვევაში შეიძლება გადარჩეს, თუ მას გეოპოლიტიკური პირობები შეუწყობს ხელს... წინააღმდეგ შემთხვევაში, ეროვნული კატასტროფა გარდუვალია, რადგან მომრავლებულ ეგოისტებს, არ შეუძლიათ რა მსხვერპლის გაღება, შექმნილი სიტუაციის მიმართ იმდენად არაადექვატური რეაქცია აქვთ, რომ მათი მოქმედება ანეკდოტურ ხასიათს იძენს: ასეთი გახლავთ ამბავი იმის შესახებ, თუ როგორ ვერ შეკრიბა ერეკლე II-მ ჩვენთვის საბედისწერო კრწანისის ბრძოლის წინ (1795 წლის 11 სექტემბერი), 4 ათასზე მეტი მეომარი; მაშინ, როცა სამი წლის შემდეგ, ამ მეფის დაკრძალვისას, მცხეთაში უამრავმა ხალხმა მოიყარა თავი. ამის თაობაზე კონსტანტინე გამსახურდია წერდა: "როცა ერეკლე მიიცვალა თელავში, 10.000 კაცმა წაასვენა იგი მცხეთას. კრწანისის ომში ამდენის შემოკრება რომ შესძლებოდა, ეს კატასტროფა არამც და არამც არ მოხდებოდა, რადგან დამხვდურს მუდამ მეტი შანსი აქვს გამარჯვებისა, ვიდრე თავდამსხმელს”. ე.ი. არც ამ მარცხის საბედისწერო შედეგი იქნებოდა, ანუ, აღარც საქართველო დაკარგავდა დამოუკიდებლობას. მუხედავად თავისი ხასიათისა, ეს ფაქტი კურიოზული სულაც არ არის, რადგან თუ დავუკვირდებით, საქმე კანონზომიერებასთან გვაქვს: როგორც მეომართა და მექელეხეთა რიცხვის შედარება გვარწმუნებს, XVIII საუკუნის მიწურულის საქართველოში ეგოისტები ანტიეგოისტებს სულ ცოტა ორნახევარჯერ აღემატებოდნენ. მათთვის სამასი არაგველის, მაჩაბლის დასის მსახიობთა და სხვა თავდადებულ მამულიშვილთა გმირობა მისაბაძ მაგალითად ვერ იქცა, სხვაგვარად მოქცევა მათ არ შეეძლოთ... ამიტომ ვერ შევძელით მტრის მოგერიება.

ანალოგიურ სიტუაციაში სხვა ერებიც აღმოჩენილან. ამის შესახებ ისტორია უამრავ ფაქტს გვამცნობს, გავიხსენოთ, თუნდაც, კონსტანტინეპოლის აღება თურქ-ოსმანთა მიერ 1453 წლის 29 მაისს: როცა თურქებმა ალყა შემოარტყეს, ერთდროს ეს უმდიდრესი და ევროპაში ყველაზე მრავალრიცხოვანი მოსახლეობის მქონე ქალაქი, გვარიანად დაკნინებული იყო და მცხოვრებთა რიცხვიც საგრძნობლად შემცირებული… მაგრამ, თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ 5 ათასზე მეტი მეომარი ვერ გამოიყვანა ბიზანტიის იმპერატორმა კონსტანტინემ, ხოლო ქალაქის აღების შემდეგ, თურქებმა ტყვედ ჩავარდნილი 60 ათასი მცხოვრები მონებად გაყიდეს, დავრწმუნდებით, რომ ქალაქში დარჩენილებს, ერეკლეს მექელეხეებისა არ იყოს, ბრძოლა არ სურდათ. ამიტომ იქცნენ მნიშვნელოვან სამხედრო ფაქტორად ევროპელი მოხალისეები და, მათ შორის, პრეფექტ ჯოვანი ჯუსტინიანის მიერ გენუის რესპუბლიკიდან მოყვანილი 700 პროფესიონალი მეომარი. მთლიანად კი, ქალაქის დამცველთა რიცხვი 7 ათას მებრძოლს არ აღემატებოდა. მათ განკარგულებაში იყო 26 გემი. ეს ძალა აღუდგა წინ მეჰმედ II-ის 150 ათასიან არმიას, 80 საბრძოლო და 300 სატვირთო გემს. მიუხედავად ასეთი სხვაობისა, კონსტანტინეპოლის დამცველებმა ორმოცდათორმეტი დღე გაუძლეს მრავალრიცხოვანი მტრის იერიშებს, რადგან კედლებს პასიონარები იცავდნენ, ისინი, ვისაც სიკვდილისა არ ეშინოდა და ამასთან, იცოდა, როგორ უნდა ებრძოლა. შესაძლოა, მაშინ, ბიზანტიის დედაქალაქი გადარჩენილიყო, რომ არა ერთი საბედისწერო შემთხვევა, რომელსაც მონოგრაფიაში "ოსმანთა იმპერიის აყვავება და დაცემა" ლორდი კინროსი ასე აღწერს: "ჯუსტინიანი მძიმედ დაიჭრა პირდაპირ ნასროლით, რომელმაც მას ბეგთარი შეუნგრია, ძლიერი ტკივილით შეწუხებული, იხვეწებოდა გაეყვანათ ის ბრძოლის ველიდან, ტყუილად ცდილობდა იმპერატორი გადაეთქმევინებინა მისთვის: "ნუ მიმატოვებ მე ამ საშიშ წუთს, მხოლოდ შენზეა დამოკიდებული ქალაქის გადარჩენა", გახსნილ იქნა შიდა ჭიშკარი და ჯუსტინიანის ხალხმა ქალაქის ქუჩებით წაიყვანა ის ოქროს რქისაკენ, სადაც აიყვანეს გენუელთა გემზე. რაკი ნახეს რომ ჯუსტინიანი დაჭრილია და ბრძოლაში მეტს აღარ მონაწილეობს, გენუელთაგან მრავალმა მცდარად დაასკვნა, თითქოს ბრძოლა წაგებული იყო და გაჰყვა მას".

ამან გამოიწვია წარმოუდგენელი არევ-დარევა, მოხალისეთა ნაწილი უკვე დახოცილი იყო, ნაწილი კი, - თავის დაჭრილ მეთაურს გაჰყვა. აშკარა გახდა, ბერძნები ქალაქს ვერ შეინარჩუნებდნენ, როგორც კინროსი მოგვითხრობს: "ბერძენთა შეგულიანების, უკანასკნელი ცდის შემდეგ, იმპერატორმა ნახა, რომ ბრძოლა წაგებული იყო, შესძახა: "ქალაქი აღებულია, მე ჯერ კიდევ ცოცხალი ვარ" - ის ჩამოქვეითდა, ჩამოიგლიჯა განმასხვავებელი ნიშნები და თავგანწირული გადაეშვა მოახლოვებულ იანიჩარებთან ბრძოლაში. ამის შემდეგ ის არავის უნახავს". ერთი მუჭა იტალიელების იმედად მყოფი კონსტანტინეპოლის მრავალი ათასი მოქალაქე კი, რომელთაც ბრძოლის თავი არ ჰქონდათ და ეკლესიებში იმალებოდნენ, ოსმანთა მსხვერპლად იქცნენ...

ორივე მაგალითი, კრწანისის ბრძოლისა და კონსტანტინეპოლის დაცემისა, ნათელს ყოფს ჭეშმარიტებას იმის თაობაზე, რომ პასიონართა სიმცირის დროს, ეთნოსის თავდაცვისუნარიანობა უკიდურესად დაქვეითებულია. ასეთ დროს, ერთადერთი საშუალება, დაცემის პროცესის შეჩერებისა და ეროვნული ენერგიის გამოხმობისა, გახლავთ ეთნიკური დომინანტი:

ქართველთათვის XVIII საუკუნის ბოლოს, ასეთად, ჩემის აზრით, უნდა ქცეულიყო 1790 წლის ივნისში მიღებული დოკუმენტი, "ტრაქტატი ივერიელთა მეფეთა და მთავართაგან დამტკიცებული ქართლისა, კახეთისა, იმერთა, ოდიშისა და გურიისა, აღწერილი სამეფოსა ქალაქსა თფილისსა", რომლითაც ქართველთა ერთიანობას უნდა დასდებოდა საფუძველი. ამ სასიცოცხლო მნიშვნელობის შეკავშირებას უნდა გამოეხმო ის ეროვნული ენერგია, რომელიც საუკუნის დამლევს შექმნილი კრიზისიდან გამოიყვანდა საქართველოს, მაგრამ, ეს, ასე არ მოხდა. იმ დროის, პოლიტიკურმა ელიტამ არ შეისმინა სოლომონ ლეონიძის ბრძნული ნათქვამი, რომ: "ერი, დაცული გარეთითა უცხოთა ნათესავთაგან მფარველობითა, არის მარადის დამდაბლებული" და ისევ უცხო ძალის იმედად დავრჩით.

ბიზანტიისათვის, ეს ფუნქცია, შეიძლება, დასავლეთ ევროპასთან რელიგიურ ინტეგრაციას მოეტანა, ანუ 1439 წელს დადებული ფლორენციის უნია უნდა ამოქმედებულიყო, მაგრამ, საზოგადოებრივი აზრი ამისი წინააღმდეგი იყო: "არ გვსურს ჩვენ არც ლათინთა დახმარება, არც მათთან ერთობა", ხოლო იმპერიის ფლოტის ადმირალმა, ლუკა ნოტარასმა, წარმოთქვა ისტორიულ ანეკდოტად ქცეული ფრაზა: "სჯობს ქალაქში ვხედავდე გამეფებულ თურქულ ჩალმას, ვიდრე ლათინურ ტიარასო".

სახელმწიფოებრივი კატასტროფის წინ, ქართველთა ხსნა ეროვნულ კონსოლიდაციაში იყო, ბიზანტიელთა კი, - ევროპასთან კავშირში. ვერც ერთმა და ვერც მეორემ ამისი გაკეთება ვერ შეძლო. არ იყო საკმარისი პოლიტიკური მოქნილობა, და, ამიტომ, მიუღებელ პრინციპებს მიღმა, ვერც სათანადო პერსპექტივა იქნა დანახული. ეს ქცევის სტერეოტიპის ბრალი იყო. ეთნიკური დომინანტის არქონამ, ეგოიზმის დასაძლევი ენერგია ვერ გამოიხმო, დაღუპვა გარდუვალი გახდა...

ადამიანური ეგოიზმის გამოვლენა ერის განვითარების ყველა ფაზაში ხდება, მაგრამ ნაკლებად საშიშია, როცა პასიონარები მნიშვნელოვან ძალას წარმოადგენენ:

ძველი კოლხეთის ლეგენდარული მეფის, აიეტის ასულის, მედეას ბერძენი უფლისწულისადმი სიყვარული, ოქროს საწმისი რომ დააკარგვინა კოლხებს, არ იძლეოდა იმის საფუძველს, რომ სნობიზმი ვინმეს ჩვენი წინაპრების ხასიათის თვისებად გამოეცხადებინა, თუმცა, მარცხი დიდი იყო, მაგრამ დამღუპველი არა. მაშინდელი ქართველები მძლავრად ავლენდნენ ეროვნულ ენერგიას, მოგვიანებით, მათ გაუძლეს სკვითებისა და კიმირიელების გამანადგურებელ შემოსევებს, ასირიისა და ურარტუს აგრესიას, ძველ ბერძენთა და აქემენიდური სპარსეთის ექსპანსიას, შეინარჩუნეს თვითმყოფადობა. ქსენოფონტე "ანაბაზისში" აღწერს იმას, რაც ნახა მაშინ, როცა იაზონის თანამემამულეებმა არგონავტთა ლაშქრობიდან მრავალი საუკუნის შემდეგ, ძველი წელთაღრიცხვის 401 წელს, გაიარეს სამხრეთ საქართველოზე და ტაოხთა ქართულ ტომთან მოუხდათ შეტაკება, ბერძენთა 10000 კაციან ლაშქარს. ისინი მედგარ წინააღმდეგობას წააწყდნენ: ტაოხები მიუვალ სიმაგრეებში გამაგრებულიყვნენ და იქიდან ლოდებს უშენდნენ მტერს, ხოლო, როცა ბერძნებმა, ბოლოს და ბოლოს, აიღეს ეს სიმაგრე, შიგ ტაოხთა პატარა და ცუდად შეიარაღებული ჯგუფი ნახეს. ამ ხალხს ტყვედ ჩავარდნას და მონად გახდომას, სიკვდილი ერჩია. რაც იქ მოხდა, იმას ასე აღწერს ქსენოფონტე: "მაშინ, გადაიშალა საშინელი სანახაობა, ქალები ისროდნენ ქვემოთ თავის ბავშვებს და შემდეგ თვითონაც ცვიოდნენ, მამაკაცებიც ასევე იქცეოდნენ, ლოხაგოსმა ენეოს სტიმფალიელმა დაინახა ერთი ლამაზ ტანსაცმელში ჩაცმული, რომელიც მორბოდა და, ჩანს, აგრეთვე, კლდიდან გადავარდნას ლამობდა, სტაცა მას ხელი, რათა ხელი შეეშალა მისთვის გადავარდნილიყო, მაგრამ (ტაოხმა) ისიც თან გადაიტანა და ორივენი გადაეშვნენ კლდიდან და დაიღუპნენ. აქ ძალიან ცოტა ხალხი იქნა ტყვედ ხელთგდებული, სამაგიეროდ, ბევრი რქოსანი პირუტყვი, სახედრები და ცხვრები (ვიგდეთ ხელთ)".

ასე აფასებდა თავისუფლებას ხალხი მაშინ, როცა ძალას გრძნობდა და მტერს არ ეპუებოდა და, როგორ განსხვავდება ქცევის ასეთი სტერეოტიპი იმისაგან, რაც დამახასიათებელია ჩვენთვის, გვიან შუა საუკუნეებში; იმ ეპოქაში, "დაცემის ხანად”, რომ იწოდება!.

XVII საუკუნის ფრანგი მოგზაური ჟან ბატისტ ტავერნიე წიგნში "დიდი სენიორის სამეფო კარის ახალი აღწერა", ქართველი დიპლომატის თაობაზე მოგვითხრობს, რომელსაც ოსმანთა იმპერიის დედაქალაქში თავისი საქციელით ევროპელები გაუოცებია:

"მახსოვს კონსტანტინოპოლში ჩემი პირველი მოგზაურობის დროს, იქ სამაგრელოს მეფის ელჩს ვხვდებოდი ხოლმე. იგი თავისი ახირებული და უცნაური ცხოვრების წესით ფრანკებს სიცილს გვგვრიდა.

მის მიერ თავისი პატრონის სახელით დიდი სენიორისადმი მირთმეული ძღვენი შედგებოდა რკინის, ფოლადისა და დიდი რაოდენობით მონებისაგან. პირველი აუდიენციის დროს მას თავის ამალაში ორასზე მეტი კაცი ჰყავდა, მაგრამ რადგან თითო მათგანს ყოველდღე ჰყიდდა თავისი ხარჯების დასაფარავად, სამშობლოში გამომგზავრებისას პირადი მდივნისა და ორი ფარეშის მეტი აღარავინ დარჩენია".

იმ ქართველი დიპლომატის საქციელში რომ არაფერი იყო დიპლომატიური, ეს, თუნდაც, იმითი ჩანს, საკუთარ ხალხს რომ ყიდდა. როცა ამას უმაღლესი ხელისუფლების წარმომადგენელი აკეთებს, ეს იმას ნიშნავს, რომ ხალხში უკვე ღირებულებები გადაფასებულია, ერთიანობის გრძნობა დაკარგულია, საზოგადოება გაეგოისტებულია, მას არ ჰყავს ეროვნული ხელისუფლება; არამედ ჰყავს ისეთი, რომელიც ერზე კი არ ზრუნავს, საკუთარი ხალხით ვაჭრობს... პასუხს კითხვაზე, - რატომ ხდებოდა ასე, - ვპოულობთ მეორე ფრანგი მოგზაურის, ჟან შარდენის ჩანაწერებში, რომელიც იმავე საუკუნეში მოგზაურობდა საქართველოში. ერთგან ის წერს:

"დიდი ხანია, რაც სამეგრელოდან ყოველწლიურად თორმეტი ათასი კაცი გაჰყავთ გასაყიდად, გასაცვლელად".

მიაქციეთ ყურადღება, ადამიანი ყიდვა-გაცვლის საგანია, მისი ღირსების დაცვაზე, - ლაპარაკიც ზედმეტია და, ეს ცხადია, მაგრამ, თუ მასზე საკუთარი ხელისუფლება არ ზრუნავს, თავად ხომ უნდა ცდილობდეს და ხომ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს ამ უზნეობას? - დიახ, მაგრამ, შარდენს ისიც შეუმჩნევია, რომ ამ დაბეჩავებულ ხალხს წინააღმდეგობის გაწევის თავი არ ჰქონია: "მე გამაოცა იმ გარემოებამ, რომ ეს ბედკრული ქმნილებანი არ იყვნენ გულმოკლულები და შეიძლება გეფიქრათ, რომ თითქოს ვერც კი გრძნობდნენ თავიანთ ბედუკუღმართობას. როგორც კი იყიდდნენ, მათ მაშინვე გახდიდნენ ძონძებს, რომლებშიაც იყვნენ გახვეულები, აცმევდნენ ახალ საცვლებს და ტანსაცმელს და აწყებინებდნენ მუშაობას. კაცებს და ბიჭებს ასრულებინებდნენ გემზე სამუშაოებს. ქალებს და ქალიშვილებს კი საკერავს აძლევდნენ, თითქოს ყველა კმაყოფილი ჩანდა ტანსაცმელითა და საჭმლით, რომელსაც მათ აძლევდნენ, სამუშაოები კი დიდი ტანჯვა იყო მათთვის; ხშირად ჯოხით აიძულებდნენ ემუშავათ. რამდენიმე დღის განმავლობაში ვაკვირდებოდი მათ... და ჩემთვის ცხადი გახდა, რაც აქამდე გაუგებარი იყო, კერძოდ ის, რომ ჰარამხანები მათთვის წარმოადგენს მშვიდ და მყუდრო საპყრობილეს. მაშინ მე მივხვდი, რომ ისეთი არსებებისათვის, როგორიც მეგრელი ქალები არიან, უდიდეს სიამოვნებას უნდა წარმოადგენდეს მთელი დღეების განმავლობაში მუხლებზე თავჩაქინდრული უქმად ჯდომა".

ასე შეიძლება მოექცე და თავადაც ასე მოიქცნენ იმ ერის შვილები, რომელსაც პასიონალური იმპულსები არ გააჩნია და, შესაბამისად, ის ვერც ეროვნულ ენერგიას ავლენს.

ამის სრულიად საპირისპიროა იმ ეპოქის ადამიანის ქმედება, როცა პასიონართა სიჭარბე მოსახლეობის ეროვნული და პიროვნული ღირსების დაცვის აქტიური და რადიკალური ფორმებით გამოვლენას იწვევდა:

VIII საუკუნეში, საინტერესო ამბავი მოხდა, რომელიც, მოცემულ ისტორიულ მონაკვეთში, ანუ ეროვნული ენერგიის მძლავრად გამოვლენის პერიოდში ახასიათებდა ქართველობას და რომელიც დაცემის დაწყების ხანიდან, სულ უფრო ნაკლებად დამახასიათებელი ხდებოდა.

ეს არის მშვენიერი ქართველი ქალის, ქართლის ერისმთავრების, იოანესა და ჯუანშერის დისადმი, ხაზართა ხაკანის სიყვარულის ისტორია. ამ უკანასკნელის ყურამდე მიუღწევია შუშანას ენითუთქმელ სილამაზეს. და, მასაც, უნახავად შეყვარებია ის. ჯუანშერისათვის ელჩი გამოუგზავნია, დის ხელი უთხოვია, სანაცვლოდ, არაბებთან ბრძოლაში დახმარებას დაპირებია. შუშანას კატეგორიული უარი განუცხადებია, - წარმართის ცოლობა არ მოუნდომებია. უარით გაწბილებულმა ხაკანმა, ბლუჩანის სარდლობით ლაშქარი შეუსია კახეთს, სადაც ერისმთავარი და მისი და იმყოფებოდნენ. აიღეს ის ციხე, რომელსაც ისინი თავს აფარებდნენ და დატყვევებულნი ხაზარეთის გზას გაუყენეს. ეს ძალადობა და მის შედეგად მოსალოდნელი "მეზალიანსი" იმდენად ზნეობრივად მიუღებელი იყო ქართველი ქალისათვის, რომ მან ბეჭდის თვალის ქვეშ დამალული საწამლავით თავი მოიკლა... როგორ განსხვავდება ეს თავგანწირვა იმ მრავალი ათასი ბედსშეგუებული ქართველი ქალის საქციელისაგან, რომელთაც გვიან შუა საუკუნეებში, ასევე მოტაცებულთ, მიერეკებოდნენ სტამბოლის, ისპაჰანის და კაიროს მონათა ბაზრებისაკენ...

უილაჯობისაგან გამოწვეული ადამიანების პასიურობა შემზარავი სანახავია, და ეს ხდებოდა საქართველოს მოსახლეობის სულ უფრო დამახასიათებელი თვისება. დაშლილ-დაქუცმაცებული ფეოდალური შინაომებით, გარეშე მტრის შემოსევებით გაპარტახებული ქვეყანა, ვერ უზრუნველყოფდა მოსახლეობის ვერც ნორმალურ ცხოვრებას, ვერც უსაფრთხოებას. წესიერად ორგანიზებული სახელმწიფოებრივი ცხოვრება, დაღმავალ სვლას აჩერებს და არათუ კატასტროფისაგან იხსნის ერს, არამედ, შეიძლება მეტად გააძლიეროს კიდევაც. "შექმნილი მატერიალური ბაზა, მართვის გამოცდილება და სხვა სოციალურ-ტექნიკური ფაქტორები ეწინააღმდეგებიან დაცემის ტენდენციას" (ლევ გუმილოვი).

ამ მოსაზრების სისწორეს ჩვენი ისტორიაც ადასტურებს, თუნდაც იმით, რომ დაცემის ხანაში, რომელიც XIII საუკუნიდან, კერძოდ, მონგოლთა შემოსევიდან იწყება, მიუხედავად შიდა და გარე პოლიტიკური სიტუაციის სირთულისა, მაინც იყო რამდენიმე ათწლეული, როცა უკუღმა დატრიალებული ისტორიის ჩარხი - წაღმა ტრიალს იწყებდა... ვგულისხმობ, გიორგი ბრწყინვალეს, ალექსანდრე დიდის მმართველობის წლებს, როდესაც სახელმწიფოს აღდგენა-აღმშენებლობის პროცესმა მთელი საქართველო მოიცვა და, უფრო ლოკალური მასშტაბით, როსტომ მეფის, ვახტანგ VI-ისა და ერეკლე II-ს მეფობის დროს. აქედან, შეიძლება დავასკვნათ, რომ დაცემა გარდუვალი სულაც არ არის და მოსახლეობის სოციალურად გააქტიურება შესაძლებელია. მითუმეტეს, თუ მაორგანიზებელი ძალა კონკრეტულ სამოქმედო პროგრამას შესთავაზებს ხალხს...

უკვე ასეთი ეპიზოდური სტაბილიზაციის დროსაც კი, საგრძნობია ქცევის სტერეოტიპის განსხვავებულობა დაცემის ხანის ტიპიურ პერიოდებთან შედარებით და, კიდევ უფრო აშკარაა განსხვავება, როცა პასიონართა რიცხვი დიდია, სახელმწიფოებრივი ცხოვრება კი - სათანადოდ ორგანიზებული, თუნდაც, თითქმის ერთნაირად რთული პოლიტიკური სიტუაცია იყოს ორივე შემთხვევაში.

VI საუკუნის შუახანებში, რომსა და სპარსეთს შორის ბრძოლის ველად ქცეულ ლაზიკაში, ხდება ამბები, რომლის დროსაც ადამიანები გამოთქვამენ მოსაზრებებს, - ნათელს რომ ხდის იმ დროის ქართველთა შეხედულებებს სამშობლოზე, სახელმწიფოებრივი ინტერესების გაგება-გათავისებაზე; მათი პოლიტიკური აზროვნების უნარსა და მასშტაბებს, პიროვნული, ეროვნული და მოქალაქეობრივი ღირსების გრძნობას. ორი იმპერიის შეტაკებისას, ხან ერთის და, ხან მეორის იძულებითი მოკავშირეები, - ქართველები, ცდილობდნენ თავიანთი ინტერესების მიხედვით ემოქმედათ. ამას შეეწირა ლაზთა მეფე გუბაზი, რომელიც რომაელთა მუხანათობის მსხვერპლი გახდა (554 წ.) ამ ფაქტს, კინაღამ, დასავლეთ საქართველოს პოლიტიკური ორიენტაციის შეცვლა მოჰყვა მაშინ... სახალხო კრებაზე დაისვა საკითხი, რომაელთა მოკავშირეებად დარჩენილიყვნენ, თუ ირანის მხარეზე გადასულიყვნენ. საბოლოოდ, სწორი პოზიციის არჩევას წინ უსწრებდა ორი ორატორის გამოსვლა. აეტს უთქვამს: "გაქრა კოლხთა ძველი ღირსება და ამიერიდან ვეღარ ვეღირსებით იმას, რომ სხვებს ვმბრძანებლობდეთ. ისიც უნდა ვიკმაროთ, თუ მივაღწევთ იმას, რომ ძალიან არ დაგვჩაგრონ იმათ, ვინც წინათ ჩვენი ქვეშევრდომი იყო, ნუთუ უკიდურეს უგუნურებას არ წარმოადგენს ის, რომ იმათ შესახებ, ვინც ეს ჩაიდინა, ჩვენ ვზივართ და ვმსჯელობთ, მტრებად ჩავთვალოთ ისინი თუ მეგობრებად? უნდა ვიცოდეთ, რომ მათი თავხედობა ამაზე არ შეჩერდება, თუ ჩვენ ამ ბოროტმოქმედებას უყურადღებოდ დავტოვებთ, ისინი არ მოგვეშვებიან და გულხელდაკრეფილი რომ ვისხდებით, უფრო შეუპოვრად აგვხდიან ნამუსს... მე ვინატრებდი კოლხეთის სახელმწიფოს ჰქონდეს თავისი ძველი ძლიერება, რომ მას არ დასჭირდეს უცხო და გარეშე დახმარება და რომ ყოველგვარ საქმიანობაში, როგორც ომიანობის, ისე მშვიდობიანობის დროს, მხოლოდ საკუთარ თავს ეყრდნობოდეს. მაგრამ, როდესაც ჩვენ ჟამთა ტრიალის ან ბედის უკუღმართობის ან ორივეს წყალობით ისეთ უძლურებაში ჩავვარდით, რომ სხვათა ხელქვეითნი გავხდით, მე ვფიქრობ, უმჯობესია იმათ ხელში ვიყოთ, ვინც უფრო კეთილისმსურველია, ვინც ურყევად იცავს კეთილგანწყობას თავისიანებისა და მოკავშირეთა მიმართ".

აეტის სიტყვას დიდი ემოციური ზემოქმედება მოუხდენია მსმენელზე და გადაუწყვეტიათ, სპარსელებს მიმხრობოდნენ. ამ დროს, საწინააღმდეგო მოსაზრებით ფარტაძი გამოსულა და თავისი აზრი ასე ჩამოუყალიბებია: "უძლეველი რამ არის მჭევრმეტყველება და ის თითქმის ყველას ამარცხებს, განსაკუთრებით კი იმათ, ვისაც წინათ მისი ძალა არ გამოუცდია; მაგრამ ეს სრულიად არ ნიშნავს იმას, რომ მას ვერ დავუპირისპირებთ გონიერ მოსაზრებას, რომელიც საქმის ნამდვილ ვითარებას ემყარება... ახლა საჭირო აღარ არის იმაზე ფიქრი, რაც მოხდა და დასრულდა და უკვე აღარ შეიძლება დაბრუნებულ იქნეს, ნუ ავყვებით მსჯელობის დროს მოწოლილ ბოღმას და გულისტკივილს, რომ არ დავკარგოთ მოსაზრების უნარი და არ გავაბუნდოვნოთ ჩვენი მსჯავრი, შევინარჩუნოთ უნარი უკეთესის არჩევისას... არც რომაულ რაზმებს, არც სტრატეგოსებს, საერთოდ აღებულს, მით უმეტეს არც მათ მეფეს არ მოუწყვიათ შეთქმულება გუბაზის წინააღმდეგ... უმართებულო იქნებოდა, ჩემის აზრით, და ამასთანავე მიზანშეუწონელიც ერთი ან ორი კაცის დანაშაულის გამო შევსწყრომოდით საზოგადოებრივ კანონებს, რომელთა დაცვა აგვიღია ჩვენს თავზე, და ასე იოლად შეგვეცვალა მთელი სახელმწიფო წყობილება და ცხოვრება... ყველაზე ცუდი ის იქნება, რომ ასეთი საქციელით ჩვენ შევბღალავთ მართლმორწმუნეობას და წმინდათა საიდუმლოთა უმწიკვლელობას. აბა, რას დაემსგავსებოდა ჩვენი საქციელი, თუ მივემხრობით უზენაესი არსების სასტიკ მტრებს? თუ ისინი აგვიკრძალავენ ჩვენი საღმრთო წესების შესრულებას და თავიანთ წესებზე გადაგვიყვანენ... გუბაზი რომ აქ იყოს, მოგვიწოდებდა, არ მივცემოდით სასოწარკვეთილებას და გულაჩუყებას, და მონების მსგავსად კი არ გავქცეულიყავით, არამედ აღვჭურვილიყავით კოლხის თავისუფალი შეგნებით, ვაჟკაცურად აგვეტანა უბედურება და არაფერი სასირცხო და მამა-პაპური წესების შემბღალავი არ ჩაგვედინა... მე იმ აზრისა ვარ, რომ საჭიროა რომაელთა მეფეს ვაცნობოთ მომხდარი ამბავი, რათა იგი სათანადოდ მოეპყრას იმათ, ვისაც ამ მკვლელობაში მთავარი დანაშაული მიუძღვის, და თუ ის ამას იზამს, ამიერიდან მოისპობა ჩვენი უთანხმოება რომაელებთან, თუ კი ის უარყოფს ჩვენს თხოვნას, მაშინ მოვითათბიროთ, მიზანშეწონილი იქნება თუ არა მეორე გზას დავადგეთ".

არც ფარტაძის სიტყვას აკლია ემოციურობა, მაგრამ, რაც მთავარია და რაც ორივე სიტყვაში საგრძნობია, ეს არის თავისუფლების მოყვარული, სახელმწიფოებრივი და პოლიტიკური კულტურისა და მოქალაქეობრივი თვითშეგნების მქონე, ბრძოლისუნარიანი ერის შვილების პოზიცია, რომელთაც შეუძლიათ, მოთოკონ ემოციები, ობიექტურად შეაფასონ სიტუაცია, მიიღონ სწორი გადაწყვეტილება. და, ეს ასეც მოხდა, როცა კრებამ ფარტაძის წინადადებას დაუჭირა მხარი. ყურადსაღებია, რომ ეს უკანასკნელი ლაპარაკობს დამკვიდრებული ცხოვრების წესისა და სარწმუნოებრივი პრინციპების დაცვის შესახებ, მაგრამ მასში არ იგრძნობა ის განწირულობა და რელიგიური სნობიზმი, რაც გვიანი შუა საუკუნეების ქართული პოლიტიკური აზრისათვის ესეოდენ დამახასიათებელია... ისევე, როგორც მტრული ძალის მიმართ ქედდრეკა, მისი უპირატესობის აღიარება, უიმედობის, შიშისა და ნაჰილიზმის არსებობა, - როცა პროტესტსაც ერთგვარი მორჩილებით გამოხატავენ... რაც, საკუთარი უილაჯობის აღიარება იყო. 1736 წელს ნადირ შაჰმა, მუღანში, ამიერკავკასიის სხვა ხელისუფალთა გარდა, ქართველი დიდებულებიც დაიბარა, ყველას ამათ, ერთბაშად, თავი ირანის შაჰად აარჩევინა, შემდეგ კი, თავისი რწმუნებულის, სეფი-ხანის მეშვეობით, ქართლს დიდი ხარკიც, 3300 თუმანი დაადო. აოხრებულ და გაღატაკებულ ქვეყანას ამის გადახდა არ შეეძლო. თავადები შაჰს განუდგნენ პროტესტის ნიშნად. სპარსელი მოხელისადმი მათ მიერ მიწერილ წერილში, სადაც, ახალი ვალდებულებისაგან თავის დაღწევის სურვილი იგრძნობა, ასეთი აზრიცაა გამოთქმული: "როგორც სხვის ყეენისათვის გვიმსახურებია, ან სამსახური გვდებია, ისე გვიმსახურეთ, ხელმწიფის დიდი ხნის ყმანი ვართ". როგორ არ ჰგავს ეს VII საუკუნის თბილისის მოქალაქეთა შეუპოვრობას, რომელთაც ქალაქის ასაღებად მომდგარ ბიზანტიელთა და ხაზართა უზარმაზარ არმიას თავგანწირული წინააღმდეგობა გაუწიეს, მათი ყველა იერიში მოიგერიეს და, როცა დამარცხებულმა მტერმა გადაწყვიტა იქაურობას გასცლოდა, სომეხი ისტორიკოსის მოსე კალანკატვაცის ცნობით, ქართველებს უზარმაზარი გოგრა მოუტანიათ, ზედ ხაზართა მეთაურის, ჯიბღუ ხაკანის სახე გამოუხატავთ, - ამას ხაზარებს უჩვენებდნენ და უყვიროდნენ: "აი, თქვენი მეფე-ხელმწიფე, მობრუნდით, თაყვანი ეცით. ეს ჯებუ ხაკანია". - ხოლო თუ რა ეპითეტით შეამკეს კეისარი ჰერაკლე, ამის თაობაზე, იგივე ავტორი წერს: "დასცინოდნენ, აგინებდნენ, ბილწს და მამათმავალს ეძახდნენ".

თუ მაშინდელ ქართველთა ქცევით ვიმსჯელებთ, საქმე გვაქვს, თავისუფალი, ლაღი, ბრძოლისუნარიანი, საკუთარ თავში დარწმუნებული ადამიანების მოქმედებასთან, რომლებიც მტრის ურიცხვ ლაშქარს არად აგდებენ, სიტყვით და საქმით თავს ესხმიან მომხდურს.

IV საუკუნის დამდეგს, ქართველებმა ქრისტიანობა მიიღეს. ამ აქტის მნიშვნელობა სცილდება მხოლოდ რელიგიურის ფარგლებს და პოლიტიკური ორიენტაციის გამომხატველიც ხდება. საქართველო კიდევ უფრო მტკიცედ უკავშირდება დასავლეთის ცივილიზაციას და მის განუყოფელ ნაწილად იქცევა.

"ქართლის ცხოვრების" მიხედვით, რომის იმპერატორ კონსტანტინე დიდს, მირიან ქართველთა მეფისათვის დაუბრუნებია მისი ძე ბაქარი, რომელიც მძევლად ჰყავდა წაყვანილი; როგორც, თურმე, იმპერატორი წერდა: "ვინათგან იცან შენ სამება ერთარსებ ღმერთი დაუსაბამო დამბადებელი ყოვლისა, არაღარა მივმს მე შენგან მძევალი, არამედ კმა არს ჩუენ შორის შუამდგომელად ქრისტე... და შუამდგომლობითა ღმერთისა დამბადებლისათა ვიყვნეთ ჩვენ სიყვარულსა ზედა ძმებრივ", მაგრამ, ერთმორწმუნეობა, არასოდეს ყოფილა დამოუკიდებლობისა ან თვითმყოფადობის შენარჩუნების გარანტია. ამიტომ, თუ ჩვენ ქრისტიანობის მიღებით თავსაც ვიცავდით ირანის პოლიტიკური და რელიგიური ექსპანსიისაგან, იგივეს გაკეთება მოგვიხდა ქრისტიანული სომხეთისა და ბიზანტიის ჰეგემონისტური პრეტენზიების აღსაკვეთად. ეს ბრძოლა, ახალი სარწმუნოების მიღების პირველ საუკუნეებში, იმითაც იყო გართულებული, რომ ქრისტიანულ სამყაროში იყო დაპირისპირება სხვადასხვა მიმართულებებს შორის (დიოფიზიტები, მონოფიზიტები, არიანელები, ნესტორიანელები). ამის წყალობით, პოლიტიკური ბრძოლა მჭიდროდ დაუკავშირდა კონფესიურს. ამასთან, სიტუაციას კიდევ უფრო ძაბავდა მაშინდელ ზესახელმწიფოთა პოლიტიკა: ბიზანტია დიოფიზიტებს უჭერდა მხარს, ირანი, - ყველა საპირისპირო რელიგიურ მიმართულებას.

V საუკუნის მეორე ნახევარში, ვახტანგ გორგასალმა საეკლესიო რეფორმა გაატარა საქართველოში და დააწესა კათალიკოსის მმართველობა, - ამით ქართულმა ეკლესიამ შეიძინა მისთვის აუცილებელი ავტოკეფალია. ამას ჩვენში მიმდინარე ქრისტიანულ მიმართულებათა ბრძოლაში, მონოფიზიტების გამარჯვება მოჰყოლია, - რადგან, მეფეს დაუმხია ოპოზიციურად განწყობილი დიოფიზიტი მთავარეპისკოპოსი და კათალიკოსად დაუსვამს მონოფიზიტი პეტრე. ამის გამო, ივანე ჯავახიშვილი დაასკვნიდა: "რაკი მიქაელი და მისი თანამოაზრენი ქალკედონიანი ყოფილან, უნდა დავასკვნათ, რომ ვახტანგ გორგასალი და მისი "სპა" მონოფიზიტობის მიმდევარნი უნდა ყოფილიყვნენ".

რა მიზეზიც არ უნდა ჰქონოდა ამ გადაწყვეტილებას, ფაქტია, რომ ვახტანგ გორგასალი გაემიჯნა კონსტანტინეპოლის საპატრიარქოს და დაუკავშირდა ანტიოქიისას. ამით, ქართულმა ეკლესიამ მოიპოვა თავისუფლება, რითიც აღნიშნულ ეტაპზე საქართველოს ისტორიისა, გადაიდგა სრულიად გამართლებული ნაბიჯი, რადგან პოლიტიკური დამოუკიდებლობა წარმოუდგენელია რელიგიური დამოუკიდებლობის გარეშე. ეს კარგად ესმოდათ საქართველოს მაშინდელ მესვეურებს და ამ დროს, სახელმწიფოებრივი აღმშენებლობის გზაზე, დიდ წარმატებებს მიაღწია, მაგრამ, შემდეგ, ქართველობა სხვა არჩევანს აკეთებს და უბრუნდება დიოფიზიტობას. ოღონდ, სანამ ეს მოხდებოდა, მოვლენები ასე განვითარდა: სომხეთმა, რომელიც, დიდი ხანია უკვე მონოფიზიტური მიმართულების ქვეყანა იყო, - რაც მათ ეროვნულ ინტერესებს პასუხობდა, სპარსელთა დახმარებით სცადა ამიერკავკასიაში რელიგიური ჰეგემონიის მოპოვება...

ამ თვალსაზრისით, დვინის საეკლესიო კრებაზე 506 წელს სომხეთი დასახულ მიზანს აღწევს, მაგრამ VII საუკუნის დამდეგს, ადარნასე ერისმთავრისა და კირიონ კათალიკოსის დროს, ქართული ეკლესია თავს აღწევს მისთვის მიუღებელ სომხურ რელიგიურ დიქტატს, ირჩევს დიოფიზიტურ მიმართულებას. ამით იდეოლოგიურ ბარიერს ქმნის ქართულ და სომხურ ეკლესიებს შორის და ორიენტაციას იღებს ბიზანტიაზე. ეს გადაწყვეტილებაც სწორი იყო და, ამავე დროს, ააშკარავებდა აქტიური, ქმედუნარიანი ერის მოქნილ რელიგიურ პოლიტიკას.

ბიზანტიისაკენ მიბრუნება არ ქცეულა იმის გარანტიად, რომ ბერძნებს უპირობოდ ეღიარებინოთ ქართული ეკლესიის ავტოკეფალია; ამას ემატებოდა ბერძენი ბერების ცდა, იმპერიის ტერიტორიაზე არსებული ქართული მონასტრებიდან გაეძევებინათ ქართველები. ეს წინააღმდეგობა ართულებდა ქართველთა წინაშე მდგარ ამოცანას, რადგანაც, არ გაგვაჩნდა სათანადო ხარისხისა და რაოდენობის საეკლესიო წიგნები, საჭირო იყო მათი თარგმნა ქართულ ენაზე. ეს პრობლემა X-XI საუკუნეებში ფართოდ გაშლილი სამონასტრო ცხოვრების მეშვეობით მოგვარდა. უამრავი წიგნი თარგმნეს, ადრე თარგმნილი კი, - ორიგინალს შეუდარეს. პარალელურად, ქართველებმა გამოავლინეს საჭირო ენერგია იმისათვის, რომ მოეგერიებინათ ბერძენთა შემოტევა და შეინარჩუნეს საქართველოს ფარგლებს გარეთ მდებარე ქართული ეკლესია-მონასტრები. რაც მთავარია, მათ ეყოთ ძალა, დაეცვათ ქართული ეკლესიის ავტოკეფალია. ანტიოქიელ ბერძენთა უსაფუძვლო პრეტენზიები იმას ეფუძნებოდა, თითქოს, საქართველოში არც ერთ მოციქულს არ უქადაგნია და ამიტომ, ავტოკეფალია არ გეკუთვნითო... ამ ბრალდების უარყოფა გიორგი ათონელმა შეძლო, - მან ანტიოქიის პატრიარქს წარუდგინა ის უმნიშვნელოვანესი არგუმენტები, რომლის ძალითაც ქართულ ეკლესიას ავტოკეფალია ეკუთვნოდა.

ქართველი ბერის საბუთი ასეთი იყო: "წმიდაო მეუფეო, შენ იტყვ, ვითარმედ თავისა მის მოციქულთაისა პეტრეს საყდარსა ვზიო. ხოლო ჩვენ პირველწოდებულისა და ძმისა თვსისა მწოდებელისა ნაწილნი ვართ და სამწყსონი და მის მიერ მოქცეულნი და განათლებულნი. და ერთი წმიდათა ათორმეტთა მოციქულთაგანი, სიმონს ვიტყვ კანანელსა, ქუეყანასა ჩუენსა დამარხულ არს აფხაზეთს, რომელსა ნიკოფსი ეწოდების".

როცა ბრალდება ამ გზით უარჰყო, გიორგი ათონელი თავად გადავიდა შეტევაზე და ბერძნებს შეახსენა: "იყო ჟამი, რომელ ყოველსა საბერძნეთსა შინა მართლმადიდებლობაი არაი იპოებოდა", ეს იმის საპასუხოდ ითქვა, ბერძნები რომ მწვალებლობას გვაბრალებდნენ... ბოლოს, ისიც უთქვამს: "იოანე, გუთელი ეპისკოპოსი, მცხეთას იკურთხა ეპისკოპოსად, ვითარცა სწერია დიდსა სვინაქსარსა". ეს ფაქტი VIII საუკუნეში მოხდა და, მაშინდელი ქართული ეკლესიის საერთაშორისო ავტორიტეტზე მეტყველებდა.

გავიდა დრო და, "დაცემის ხანაში" ბერძნები კვლავ წამოგვიყენებენ პრეტენზიებს, ანტიოქიის საპატრიარქო კიდევ ერთხელ ეცდება საქართველოს ეკლესიის დამორჩილებას. XV საუკუნეში, ბაგრატ მეფის დროს, საქართველოს ეწვია ანტიოქია-იერუსალიმის პატრიარქი, მიხეილი. ეს იყო ტრადიციული ვიზიტი, რომლის დროსაც, ოსმანთა ბატონობის ქვეშ მყოფი მართლმადიდებლური ბერძნული ეკლესიის იერარქები ერთმორწმუნე ქვეყნებში შემოწირულობას აგროვებდნენ; მაგრამ, უნახავს რა, საქართველოში შექმნილი მდგომარეობა, აოხრებული ქვეყანა, შინაომები, ცენტრიდანული ძალების გაძლიერება, ეროვნული ცნობიერების დაქვეითება, - ფარული მიზნით დაუწყია იმ ისტორიული საბუთების კვლევა, ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიას რომ შეეხებოდა. "ანტიოქიელ მღვდელმთავარს უნდოდა, ქართულ წყაროებში ეპოვა ცნობა, თუ "ვითარ იგი პირველად ქართლისა და აფხაზეთისა კათალიკოზნი ანდიოშიისა (ე.ი. ანტიოქიისა) პატრიარქთაგან იკურთხეოდიან". ცხადია, რისთვის დასჭირდებოდა ეს ცნობა მიხეილ პატრიარქს. მას უნდოდა ამ ძველი დამოკიდებულებით ესარგებლა. იგი ანტიოქიის მღვდელმთავართა საქართველოს ეკლესიაზე ბატონობის განახლება-აღდგენაზე ოცნებობდა უკვე" (ივანე ჯავახიშვილი).

ასეთი ოცნება, ვისაც არ უნდა ჰქონოდა, მას დიდი წინააღმდეგობა უნდა შეხვედროდა, მაგრამ, პირიქით კი მოხდა და, როგორც ჩანს, ანტიოქიის პატრიარქს, თავისი ვერაგული გეგმის განხორციელებაში ქართველი ხელისუფალნიც ეხმარებოდნენ, რომელთაც, ჩანს, უკვე ნაკლებდ ესმოდათ საეკლესიო დამოუკიდებლობის მნიშვნელობა. მათ ამოძრავებდათ კერძო ეგოისტური მისწრაფებები. ამის წყალობით, ანტიოქიის პატრიარქი ქართული ეკლესიის შიდა საქმეებში ჩარეულა და აფხაზეთის კათალიკოსად უკურთხებია იოვაკიმე. ამ ფაქტს ივანე ჯავახიშვილი ასე აფასებს: "ამდაგვარად, და ამ საქციელით, პატრიარქმა მიხეილმა, ბაგრატ მეფემ და დადიან-გურიელმა შამადავლამ, ქართველი ერის საუკეთესო შვილთა და მთელი ხალხის მიერ საუკუნეთა ბრძოლით მონაპოვარი, - ქართული ეკლესიის თავისუფლება მოსპეს და გაანადგურეს! მარტო ეს გარემოებაც კმარა მაშინდელი საქართველოს და, ბაგრატ მეფის ეროვნულ-პოლიტიკური თვითშემეცნების დაქვეითებისა და დაცემის საბუთად...

ასეთი იყო კიდევ ერთი შედეგი ანტიეგოისტთა რიცხვის შემცირებისა და ეგოისტთა გაზრდისა...

სიძლიერის პერიოდი, დაცემის ხანა, - ეს, ერის ცხოვრების წიაღში მიმდინარე პროცესის აღმნიშვნელი ტერმინებია; მთავარი ის არის, თუ, როდის იწყება, და როდის კიდევ, - მთავრდება, ეს პროცესი... განმსაზღვრელი რომ არის ადამიანის ქცევის სტერეოტიპისა და, - განსხვავებულ ხასიათს რომ ანიჭებს მას ისტორიული განვითარების ეტაპებზე...

საკითხავია, როდის, და რამდენი პასიონარული ბიძგი მოხდა ჩვენში? - ეს საკითხი მეცნიერთა მიერ საგანგებო კომპლექსური კვლევის საგნად უნდა იქცეს. ჯერჯერობით, შეიძლება ვთქვათ ის, რომ ლევ გუმილოვის ზემოხსენებულ მონოგრაფიაში, "ეთნოგენეზისი და დედამიწის ბიოსფერო", ტექსტს დართულ რუკაზე მხოლოდ ერთი ხაზია გავლებული საქართველოზე და ისიც, ძველი წელთაღრიცხვის XVIII საუკუნეში მომხდარი, პასიონარული ტალღის გადავლის აღმნიშვნელი. მისგან გამოწვეულმა ბიძგმა წარმოშვა ხეთების სახელმწიფო და ახალი სამეფო ეგვიპტეში, სტიმული მისცა ჰიქსოსების ლაშქრობების დაწყებას. უნდა ვივარაუდოთ, რომ ის, გარკვეულ წილად, იმოქმედებდა ქართულ ტომებზეც... და კოლხეთისა და დიაოხის გაერთიანებათა შექმნაც მისი ზემოქმედების შედეგად უნდა მომხდარიყო...

კოლხეთისა და დიაოხის პოლიტიკური გაერთიანებების, ანუ თუ გნებავთ, დასავლეთ და სამხრეთ ქართული ცივილიზაციების შესახებ ინფორმაციას გვაწვდის არქეოლოგიური მასალა და იმ ხალხების მითები, ლეგენდები და ისტორიული წყაროები ვისთანაც მათ ურთიერთობა ჰქონიათ: ქართველი ტომები თავისუფლების მოყვარულნი ყოფილან. ამას ადასტურებს ასირიის მეფის, ტიგლათ-ფილესერ I-ის წარწერა, სადაც, ამ მეფის ლაშქრობის ამბებია აღწერილი დიაოხაში, ძველი წელთაღრიცხვის 1112 წელს. იქ, ჩვენი წინაპრების თაობაზე, ასეთ კომენტარს ამოიკითხავთ: "... რომელთაც არ იცოდნენ (თუ რა არის) მორჩილება..." ხოლო, თუ რა სიმდიდრეს ფლობდნენ მაშინდელი ქართველები და როგორ ცხოვრობდნენ, ეს კარგად ჩანს ურარტუს მეფის სარდურ II-ის წარწერაში, რომელსაც, თავის მხრივ, ძველი წელთაღრიცხვის 747-741 წლებში ულაშქრია კოლხეთის სამხრეთ პროვინციებში და ამის თაობაზე, გვამცნობს: "... გავემართე სალაშქროდ კოლხას ქვეყნის წინააღმდეგ. ეს ქვეყანა (მე დავიპყარი) ქალაქი ილდამუსა, სამეფო ქალაქი კოლხას ქვეყნის მეფე (...) სა-სი, ბრძოლით დავიპყარი, მისი მოსახლეობა გადავბუგე. რკინის ბეჭედი გავაკეთებინე, წარწერა დავდგი ქალაქ ილდამუსაში, ციხე-სიმაგრეები, ქალაქები დავწვი და დავანგრიე, ქვეყანა გავაჩანაგე. კაცები და ქალები გავრეკე, სარდური ამბობს: იმავე წელს მესამეჯერ გავემართე სალაშქროდ ვიტერუხის ქვეყნის წინააღმდეგ. სამი ოლქის მმართველი მოვიხმე. სამ ადგილას მე ვილაშქრე, ღვთაება ხალდის სიდიადით ამ ქვეყანას ალყა შემოვარტყი, ერთი დღის განმავლობაში იგი ხელთ ვიგდე. ქვეყანა გავაჩანაგე, კაცები და ქალები იქიდან გამოვრეკე. ქალაქ ურაიანის ციხე-სიმაგრე მე ავაგე, ჩემი ნაცვალი იქ დავსვი. ვიტერუხის ქვეყნის მეთვალყურე იქ დავაყენე. სარდური ამბობს: აი, რა ვაჟკაცობა ჩავიდინე მე: 8100 ყრმა წავიყვანე, 9110 დედაკაცი გამოვრეკე, აგრეთვე 17300 სული მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი, 31600 სული წვრილფეხა რქოსანი პირუტყვი.. სარდური ამბობს: ღვთაება ხალდისათვის მე ეს საქმენი ერთი დღის განმავლობაში აღვასრულე".

მხოლოდ ქმედუნარიან, მრავალრიცხოვან მოსახლეობას ძალუძს აღაშენოს ქალაქები და ციხე-სიმაგრეები, - სადაც რკინას ჭედენ, მოაშენოს პირუტყვი, იცხოვროს სრულფასოვანი ცხოვრებით და სარდურისთანა ველური დამპყრობლის შემოსევებს გაუძლოს, არ ამოწყდეს, არ გადაშენდეს, იყოს ისეთი ძლიერი, რომ მასზედ გამარჯვების აღსანიშნავად სპეციალურ წარწერებს აკეთებდნენ...

"ოქრომრავალი" კოლხეთი ძველ ბერძნებსაც იზიდავდა, მათი მეშვეობით, მსოფლიო ისტორიაში სამუდამოდ დამკვიდრდა მისი სახელი.

ძველი წელთაღრიცხვის VIII საუკუნის უკანასკნელ მეოთხედში, კოლხეთი კიმირიელების შემოსევამ გაანადგურა. დარტყმა ისე ძლიერი იყო, რომ შეიძლებოდა, კოლხური ცივილიზაცია საერთოდ გამქრალიყო, მაგრამ სასიცოცხლო ენერგია კოლხებს საკმაო აღმოაჩნდათ; ამიტომ, ორი საუკუნის შემდეგ (ძვ.წ. აღ. VI ს.), ქვეყანა აღსდგა. ორგანიზებულ იქნა სახელმწიფოებრივი ცხოვრება, კოლხები ჭრიდნენ მონეტას, "კოლხურ თეთრს". აქტიურად მონაწილეობდნენ იმ ბერძნული ახალშენების ცხოვრებაში, მათ ტერიტორიაზე რომ შეიქმნა, აშენებდნენ ქალაქებს და ციხე-სიმაგრეებს, ტაძრებს, ამზადებდნენ ცნობილ სელის ნაწარმს, მოსახლეობა ბრძოლისუნარიანი იყო, - ეს ქსენოფონტეს უკვე ციტირებული ცნობებიდანაც ჩანს, ტაოხების თავგანწირვას რომ შეეხება.

ძნელი სათქმელია, ეს ენერგია იმ ზემოხსენებული ბიძგიდან მომდინარეობდა თუ, კიდევ რაიმე ლოკალურ ბიძგს ან ბიძგებს ჰქონდა ადგილი. ყოველ შემთხვევაში, უკვე ფარნავაზის დროს, იბერია იერთებს კოლხეთს და დიაოხის ტერიტორიას და, ახლა, მისი ეგიდით კეთდება საერთო ქართული საქმე.

ძველი წელთაღრიცხვის IV საუკუნის 80-იან წლებში, აღმოსავლეთ საქართველოში უნდა მომხდარიყო რეგიონალური მასშტაბის პასიონალური ბიძგი. ეს რომ ასეა, ამას, ქვეყნის ამ ნაწილში მოსახლეობის ქცევის სტერეოტიპის შეცვლა მეტყველებს. ჩვენი ისტორიული წყაროები ასეთი პროცესების დეტალური ხედვის საშუალებას არ გვაძლევს. ჭეშმარიტებას ღაღადებდა დიდი ილია, როცა წერდა: "ჩვენი "ქართლის ცხოვრება" ხალხის ისტორია კი არ არის, მეფეთა ისტორიაა, და ხალხი კი, როგორც მოქმედი პირი ისტორიისა ჩრდილშია მიყენებული". ამიტომ, მხოლოდ მეფეთა და მმართველი არისტოკრატიის წარმომადგენლების ქცევის ხასიათით შეიძლება ვიმსჯელოთ, მოსახლეობის ქცევის თავისებურებაზე... იმ რეალობიდან გამომდინარე, რომ ლიდერებს ყოველთვის მხარს უჭერს ადამიანთა გარკვეული რაოდენობა, ანუ, მათ შორის არსებობს კომპლიმენტარული დამოკიდებულება, - რაც ნიშნავს: "ურთიერთსიმპათიის ქვეცნობიერ შეგრძნებას, რომელიც განაპირობებს დაყოფას "თავისიანებად" და "უცხოებად".

კომპლიმენტარულ დამოკიდებულებას პიროვნებისადმი, იწვევს იდეა, რომლის მატარებელიც ეს პიროვნებაა და რომელსაც აიტაცებს ეთნოსი, ან - არა და, მაშინ კომპლიმენტარული დამოკიდებულება არ შედგება. ამის თაობაზე, ლევ გუმილოვი ასეთ მოსაზრებას გამოთქვამს:

"მოტანილი მაგალითბიდან ჩანს, რომ თუ ნაპოლეონის, ალექსანდრე მაკედონელის და ლუციუს კორნელიუს სულას შემთხვევებში არის ცდუნება, დიდი ძალისხმევის ფასად მათში დავინახოთ "გმირი, რომელიც ბრბოს მიუძღვის", მაშინ, მოვლენათა ანალოგიური დამთხვევის პირობეში, ცხადია, საქმე გვაქვს არა პირად "გმირობასთან", არამედ ეთნიკური დომინანტის შექმნასთან, რომელიც ორგანიზებას უკეთებს სისტემის პასიონარობას და დასახული მიზნისაკენ მიჰყავს იგი. ხომ ცნობილია, ბევრი შემთხვევა, როცა გმირი ან პატრიოტი ბელადი ვერ ახერხებს დაარწმუნოს თანამემამულენი, აიღონ იარაღი თავისი თავისა და ოჯახების დასაცავად და შეებრძოლონ სასტიკ მტერს. ამის მაგალითად საკმარისია, გავიხსენოთ ალექსეი მურზუფლი, რომელიც 1204 წელს კონსტანტინეპოლის კედლებთან ებრძოდა ჯვაროსნებს. მის გვერდით მხოლოდ ვარიაგების რაზმი და რამდენიმე ასეული მოხალისე დარჩა და ყველანი მოკლულ იქნენ. კონსტნტინეპოლის დანარჩენმა ოთხასმა ათასმა მცხოვრებმა კი, ხელი არ შეუშალა ჯვაროსნებს, რომლებმაც დაწვეს და გაძარცვეს მათი ქალაქი. სწორედ აქ არის განსხვავება წინამძღოლის როლსა და ეთნოსის შესაძლებლობას შორის, რაც განისაზღვრება პასიონარულობის დონით".

აქედან გამომდინარე, მიუხედავად იმისა, რომ წყაროები სათანადო ინფორმაციას არ გვაწვდიან, უნდა დავასკვნათ: ზემოხსენებული, ძველი წელთაღრიცხვის IV საუკუნის პასიონალური ბიძგიდან ოთხმოცი წლის გასვლის შემდეგ, - რაც სჭირდება ინკუბაციურ პერიოდს, - იბერიაში მრავალრიცხოვან ქმედუნარიან ძალად იქცნენ პასიონარები, რომელთაც შეძლეს ეთნოსის სხვაგვარად ორგანიზება, რაც ქცევის სტერეოტიპის შეცვლას გულისხმობს და, ეს რომ ასეა, ამას იბერიის სამეფოს შექმნა მეტყველებს 302 წელს.

სხვაგვარად, ახალი სახელმწიფოს დაბადება, ვერ მოხერხდებოდა, და ამას, მხოლოდ ერთი კაცი, ფარნავაზი, ვერ შეძლებდა. მიუხედავად იმისა, რომ მას პასიონარის ყველა ნიშანი აქვს: მცხეთის მამასახლისის - სამარას ძმისწული, ფიზიკურად ძლიერი, უშიშარი, ქმედითი ადამიანია, ის კარგი მონადირე და ცხენოსანია, საბრძოლო ხელოვნებათა მცოდნე, ბუნებით დიპლომატი და სახელმწიფო მოღვაწეა. მან გადაწყვიტა ისეთი პრობლემა, როგორიც არის, ფინანსური მხარდაჭერა თავისი ჩანაფიქრისა. მართალია, ის, რაც "ქართლის ცხოვრებაში" წერია, ანუ, ამბავი ნადირობის დროს განძის პოვნისა, ლეგენდას ჰგავს და, რეალურად როგორ მოხდა სახსრების მოპოვება, არ ვიცით, მაგრამ ჩანს, ფარნავაზმა ეს შეძლო. შემდეგ, ის კავშირს ამყარებს ეგრისის გამგებელ ქუჯისთან, რომელიც იღებს მის წინადადებას და უპირობო მორჩილებას უცხადებს, - რაც, კარგად ჩანს ქუჯის ნათქვამით: "შენ ხარ შვილი თავთა მათ ქართლისათა და შენ გმართებს უფლება ჩემი". ასე რომ, ეს უბრალო კავშირი კი არა, ისტორიული კოლხეთის დიდი ნაწილის შემოერთება, ანუ ქართული ტომებით დასახლებული დიდი ტერიტორიის უსისხლო, მშვიდობიანი გზით გაერთიანებაა. "და მეფე იქმნა ყოველსა ქართლსა და ეგურსა ზედა... ჟამითი-ჟამად მოვიდის ეგრისს და კლარჯეთს და მოიკითხის მეგრელნი და კლარჯნი და განაგის ყოველი საქმე დაშლილი..." (ლეონტი მროველი).

ქუჯისთან ალიანსი გარკვეულ სიმბოლურ მნიშვნელობასაც იძენს: დასავლეთ ქართული სახელმწიფო, რომელიც, თითქმის თხუთმეტი საუკუნე, ერის მეობის გამომხატველი იყო, ახლა, პასიონარული ენერგიის ამოწურვის შემდგომ, პირველობას უთმობდა აღმოსავლეთ ქართულ სახელმწიფოს, - ახალ ენერგიულ ძალას, რომელსაც უნდა გაეგრძელებინა და გაეღრმავებინა ქართველ ტომთა ეთნიკური კონსოლიდაციის პროცესი, აეღორძინებინა და განევითარებინა ქართული სახელმწიფოებრიობა. უპირველესი ამოცანა, ქართველთა გაერთიანება, ბერძნული აგრესიის მოგერიება და ქვეყნიდან მათი მარიონეტის, აზოს განდევნა იყო. ამის შემდგომ იწყება სახელმწიფოს აღმშენებლობის უაღრესად საინტერესო პროცესი. ფარნავაზმა, ჯერ ნათესაური კავშირებით პოლიტიკური კავშირები განამტკიცა: თავისი ერთი და ქუჯის მიათხოვა, მეორე - ოვსთა მეფეს. მან ახლო მეგობრული ურთიერთობა დაამყარა ახლო აღმოსავლეთის ყველაზე დიდ, სელევკიდების ელინისტურ სახელმწიფოსთან - დახმარება სთხოვა და სათანადო საჩუქრები მიართვა მეფე ანტიოქოს I სოტერს, რომელმაც მას სამეფო გვირგვინი გამოუგზავნა. ამ გზით, ფარნავაზმა, იბერიის საერთაშორისო აღიარებას მიაღწია; განახორციელა თავისი სამეფოს ადმინისტრაციული მოწყობის პოლიტიკა: ქვეყანა საერისთავოებად დაჰყო; შექმნა კალენდარი და ქართული დამწერლობა - ეს მოხდა 284 წელს, "ამან განავრცო ენა ქართული და აღარა იზრახებოდა სხუა ენა ქართლსა შინა თვინიერ ქართულისა და ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული" (ლეონტი მროველი); განახორციელა რელიგიური რეფორმა; დაამკვიდრა არმაზის კულტი და აღმართა მისი კერპი - სპილენძის ქანდაკება, რომელსაც ზურმუხტის თვალები ჰქონდა, ოქროს ჯაჭვი ეცვა, თავზე მუზარადი ეხურა, ხელში მოელვარე ხმალი ეჭირა: ეს იყო, ცის სინათლის, ატმოსფეროს, წვიმის, ელვა-ჭექის ღმერთი და ის იქცა უმთავრეს ღვთაებად წარმართულ ქართულ პანთეონში; ფარნავაზმა წამოიწყო და აწარმოვა მასშტაბური სამშენებლო საქმიანობა, აღადგინა ძველი ქალაქები და ციხეები, და ააშენა ახალი...

მარტო ჩამოთვლაც კი საკმარისია იმისათვის, რომ გააცნობიერო, რა გრანდიოზული ქმედებები განხორციელდა. ცხადია, ამას ერთი ადამიანი ვერ შეძლებდა.

პასიონარ ფარნავაზისადმი კომპლიმენტარული დამოკიდებულება ჰქონდათ მაშინდელ მრავალრიცხოვან პასიონარებს, რომელთაც, იბერიის პირველი მეფის სახით, მაორგანიზებელი და იდეური წინამძღოლი ჰყავდათ. ამიტომ, გაითავისეს რა ეროვნული სახელმწიფოს აღმშენებლობის იდეა, ყველას, შეძლებისდაგვარად, მიეცათ შესაძლებლობათა რეალიზების პირობები: ზოგი მეომარი იყო, ზოგი კანონმდებელი, ზოგი მეცნიერი, ზოგი მშენებელი, ზოგი მოხელე, ზოგი ხელოსანი, ზოგი გლეხი, ზოგი ქურუმი, ზოგი კულტურას ემსახურებოდა და, ასე შემდეგ. სახელმწიფოებრივი ცხოვრების სოციალური პირამიდა შეიქმნა და ერმა უმნიშვნელოვანესი ნაბიჯი გადადგა პროგრესის გზაზე. ხოლო ის, თუ რატომ მიეწერა ყველაფრის გაკეთება ერთ პიროვნებას და არ ვიცით სხვათა სახელები, ზოგადად, რის გამო ხდება ასე და, რა კანონზომიერებაა ეს ძნელი ასახსნელია.

ამ მოვლენის თაობაზე, მეტად საინტერესო აზრი აქვს გამოთქმული XIX საუკუნის ცნობილ ფრანგ ისტორიკოსს, ოგიუსტენ ტიერრის: "ხალხის მასები, როცა ამოძრავდებიან, ანგარიშს ვერ უწევენ იმ ძალას, მათ რომ უბიძგებს. ისინი მიჰყვებიან ინსტინქტებს მიზნისაკენ ისე, რომ არც ცდილობენ ზუსტად გაერკვნენ ამაში. ზედაპირულად თუ ვიმსჯელებთ, შეიძლება ვიფიქროთ, რომ ბრმად მიჰყვებიან რომელიმე ბელადის კერძო ინტერესებს, რომლის სახელიც რჩება ისტორიაში, და მხოლოდ იმიტომ, რომ ის გადაიქცევა ხალხის დიდი მასების მიზიდულობის ცენტრად, ხალხი ისე იმეორებს ამ სახელს, რომ იციან, რას შეიძლება ნიშნავდეს ეს და მოცემულ მომენტში, არა აქვთ უფრო ზუსტად გამოხატვის მოთხოვნილება".

საქართველოს ტერიტორიაზე მომხდარი მეორე პასიონარული ბიძგის სიმძლავრის თაობაზე, შეიძლება ვთქვათ: ის საკმარისი აღმოჩნდა იმისათვის, რომ ურთულეს გეოპოლიტიკურ გარემოში 1500 წელი გვეცხოვრა აქტიური სახელმწიფოებრივი ცხოვრებით. ხოლო შემდგომ, უკვე დაცემის ხანაში გვეყო ენერგია, კიდევ 500 წელი გვქონოდა საკუთარი სახელმწიფო (უმეტეწილად, სამეფო-სამთავროებად იყო დაშლილი საქართველო, ბევრ შემთხვევაში, ეს "სახელმწიფოები", დიდი იმპერიების ვასალები, მაგრამ, მაინც ავტონომიური სახელმწიფო წარმონაქმნები იყვნენ), შეგვენარჩუნებინა ეთნიკური სახე, ტრადიციები, კულტურა, რელიგია, დაბადებულიყო ბევრი პასიონარი, - ვინც სამშობლოსათვის შრომობდა და იბრძოდა და, მოწამებრივი სიკვდილი ერგო ქვეყნისა და რწმენისათვის.

ერთი სიტყვით, ვიცხოვრეთ ვიშრომეთ და ვიბრძოლეთ იმ ენერგიით, რა პასიონარული მუხტიც მივიღეთ, - ეს ადასტურებს ლევ გუმილოვის ნათქვამს, რომ: "ეთნიკური კოლექტივის მიერ შესრულებული სამუშაო, პასიონარული დაძაბულობის დონის პირდაპირპროპორციულია".

XIII საუკუნიდან, ქართველთა პასიონარული ენერგია საგრძნობლად იწყებს კლებას და, ეს ფაქტი შენიშნულია ქართულ ისტორიოგრაფიაში: "საერთო-სახალხო ხასიათის ექსპანსია, ეთნიკური ტალღების გადაადგილებით, საქართველოს აღარ შეეძლო მე-12 საუკუნიდან, ხალხის რესურსები მას მხოლოდ წმინდა "რეკონკისტული" შეტევისათვის შემორჩა” (ლოვარდ ტუხაშვილი). ისტორიული პერიოდი ზუსტად არის დასახელებული, მაგრამ, არა მგონია, საქმე მხოლოდ ხალხის რესურსებში იყოს. ის, მაშინ, პრობლემას არ წარმოადგენდა, სამაგიეროდ, დაბრკოლებას სხვა რამ ქმნიდა: შეცვლილი იყო მოსახლეობის ქცევის სტერეოტიპი, რაც იმით იყო გამოწვეული, რომ სუბპასიონარები მომრავლებულიყვნენ. ეს ეტყობა ადამიანების მოქმედებას, მათ მიზნებს, მისწრაფებებს, დამოკიდებულებას ღირებულებებისადმი და გამოვლინდა ლაშქრობისა და ნადავლის მოპოვებისაკენ დაუსრულებელ მისწრაფებაში, და რაც, გიორგი III-ისსადმი მიმართვისას, ასე იქნა ფორმულირებული: "არა არს ღონე დარჩომისა ჩვენისა თვინიერ ლაშქრობისა და რბევისა".

მმართველ კლასში გამეფებულ ატმოსფეროს ზედმიწევნით ზუსტად აფასებს ივანე ჯავახიშვილი: "ადამიანი სწორედ თავის თავის მტერი უნდა იყოს, რომ ყველა თავისი მეზობლები გადაიკიდოს და თავისადმი სიძულვილი ჩაუნერგოს! განა ასე არ იქცეოდნენ ქართველი დიდებულნი და ლაშქარი? ქართველები ისეთ თავდავიწყებამდე მივიდნენ, რომ ომიანობა სასიამოვნო ხელობად და გასართობად გაიხადეს". სხვაგვარად მოქცევა მათ არ შეეძლოთ, ეს ეგოისტთა ბუნებიდან მომდინარეობდა. მაგრამ, ასეთი ზნეობრივი პრინციპები, ქვეყნის ინტერესებისათვის საზიანო იყო მისგან მომდინარე მოქმედების შედეგით, თორემ, ნადავლის მოპოვება ყველა ეპოქაში იყო მეომართა ერთ-ერთი მთავარი მიზანი. თვალში საცემია, თუ როგორ განსხვავდება გიორგი III-ის დიდებულთა მოთხოვნა ფარსმან I-ის თავისი ლაშქრისადმი მოწოდებისაგან, თუმცა, ორივეგან ლაპარაკია ნადავლზე.

ჩვენი წელთაღრიცხვის I საუკუნის ქართველთა ხასიათს, მათ განწყობას, წარმოჩენილს მათივე მეფის სიტყვაში, ასე გადმოგვცემს რომაელი ისტორიკოსი, კორნელიუს ტაციტუსი თავის "ანალების" VI წიგნში, როცა იბერიასა და პართიას შორის სომხეთისათვის მიმდინარე ომის გენერალური ბრძოლის წინ, სპარსთა სარდლის, ოროდის და იბერთა მეფის, ფარსმანის მიერ თავ-თავიანთი ლაშქრისათვის ნათქვამს გვამცნობს:

"მაშ ასე, მას მერე, რაც ორივე ჯარი მოემზადა საბრძოლველად, პართიელთა მხედართმთავარმა თავის სიტყვაში მეომრებს შეახსენა აღმოსავლეთში ბატონობის შესახებ და არშაკიდთა დიდების შესახებ და იმის შესახებ, რომ მათი მტერი უცნობი იბერიელია დაქირავებული ჯარით; ფარსმანი კი ამბობდა, რომ არ იციან რა პართიელთა უღელი, რამდენადაც მეტს მოინდომებენ, იმდენად მეტ დიდებას მოუტანს მათ გამარჯვება, ხოლო თუ გაიქცევიან, დიდ სირცხვილს და საფრთხეს დაიტეხენ თავს, ამავე დროს მან მიუთითა თავისიანთა მრისხანე წყობაზე და მიდიელთა მოოქროვილ რაზმებზე და თქვა, რომ აქ ვაჟკაცები არიან, იქ კი ნადავლიო".

ასეთი შემართება არის მაშინ, როცა ამაღლებული მიზნები გამოძრავებს და მათ მისაღწევად საჭირო ძალას გრძნობ, ბრძოლა გწყურია და გამარჯვება არ გეეჭვება... ასეთ დროს, მამოძრავებელია პასიონარული იმპულსი და არა ეგოისტური მისწრაფება.

თუ თვალს გადავავლებთ ფარნავაზის შემდგომი ქართლის ისტორიას, გავიაზრებთ მას, როგორც მოვლენათა უწყვეტ ჯაჭვს, ნათლად დავინახავთ პასიონართა როლს და ადგილს გარდასულ დღეთა ამბებში. შევიცნობთ ეროვნული ენერგიის მნიშვნელობას, რომელიც ურთულესი პოლიტიკური კოლიზიების დროსაც ძალუმად ვლინდებოდა და ეროვნული თავისთავადობის შენარჩუნებისა და სახელმწიფოებრივი აღმშენებლობის ერთერთი უმთავრესი პირობა იყო და ბოლოს, იმ ეროვნულ იდეათა ხასიათში, - ძველი წელთაღრიცხვის IV საუკუნიდან ვიდრე ჩვენი წელთაღრიცხვის XIII საუკუნის დამდეგამდე განვლილი თხუთმეტი საუკუნის მანძილზე რომ გვქონდა და, რომლებიც ეთნიკურ დომინანტად ქცეულნი, ამ ეროვნულ ენერგიას გამოიხმობდნენ...

საურმაგის მეფობის დროს მომხდარი ამბები: ტახტის დაკარგვა და გარეშე ძალის, დახმარებით ძალაუფლების დაბრუნება, ფორმირების პროცესში მყოფი სახელმწიფოსათვის დამახასიათებელი მოვლენაა. შიდა დაპირისპირებისას იმარჯვებს ეროვნული სახელმწიფოს აღმშენებლობის იდეა და ამ იდეის მატარებელი მეფის გარშემო ჯგუფდებიან პასიონარები, როგორც ჩანს, საკმაო რაოდენობისა, და იბერიის სამეფო იწყებს მთის ხალხებთან ურთიერთობის გარკვევას, მათ დამორჩილებას: "მეზობელი მეომარი მთიელი ტომები ქართლის სამეფოსათვის დიდ საფრთხეს წარმოადგენდნენ. კიდევ უფრო სერიოზული საფრთხის შექმნა მისთვის შეეძლო ჩრდილოეთ კავკასიის ველებსა და სამხრეთ რუსეთის სტეპებში მომთაბარე ტომებს, რომლებიც მუდამ მზად იყვნენ, გამოეთარეშათ სამხრეთის მდიდარ ქვეყნებში. მაგრამ მთიელთა და მომთაბარეთა ეს სტიქია იბერიის მეფეებს შეძლოთ არა მარტო უვნებელეყოთ, არამედ, საკუთარი პოლიტიკური მიზნებისათვის გამოეყენებინათ, თუ მათზე ეფექტურ კონტროლს დააწესებდნენ, მტკიცედ ჩაკეტავდნენ კავკასიონის გადმოსასვლელებს, დაიმორჩილებდნენ ან მოკავშირეებად გაიხდიდნენ მთიელებს და მომთაბარეებს. ადრეული ხანის ქართლი, ჩანს, იმდენად ძლიერი სახელმწიფო იყო, რომ ამ ძნელი ამოცანის განხორციელება შეეძლო" (იხ. "საქართველოს ისტორიის ნარკვევები").

ძველი წელთაღრიცხვის III-II საუკუნეებში, იბერია ფართოვდება სამხრეთ აღმოსავლეთის მიმართულებით. "უნდა ვიფიქროთ, რომ ჰერეთი (თანამ. კახეთის აღმოსავლეთი ნაწილი), ამ დროს, ნაწილობრივ, ჯერ კიდევ ალბანური ტომებით დასახლებული, შევიდა ქართლის სამეფოს შემადგენლობაში" (იხ. "საქართველოს ისტორიის ნარკვევები").

მაგრამ, ქართული სახელმწიფოს აღმშენებლობისა და გაფართოების პროცესი მხოლოდ აღმავლობით არ მიმდინარეობდა. ძველი წელთაღრიცხვის 190 წელს, რომაელებმა მაგნეზიასთან ბრძოლაში დაამარცხეს ანტიოქოს III და ამით ბოლო მოუღეს სელევკიდების ელინისტურ სახელმწიფოს, რომლის შემადგენლობაშიც იმყოფებოდნენ სომხური ტომები. აღნიშნული ბრძოლიდან ერთი წლის შემდეგ, ისინი თავიანთ სამეფოს ქმნიან. ჩანს, ამ მოვლენებამდე ცოტა ადრე, სომხეთში პასიონარულ ბიძგს ჰქონდა ადგილი, რადგან ისინი, სახელმწიფოს შექმნისთანავე, იწყებენ აგრესიული პოლიტიკის გატარებას და იპყრობენ მეზობელი ხალხების მიწა-წყალს. ძველი წელთაღრიცხვის II-I საუკუნეებში საქართველო განიცდის სომეხთა შემოსევებს და კარგავს სამხრეთის ზოგიერთ პროვინციას. ძველი წელთაღრიცხვის II საუკუნის ბოლოს, დასავლეთ საქართველო პონტოს სამეფოს აგრესიის მსხვერპლი ხდება. პონტოს მეფე, მითრიდატე VI ევპატორი (111-63 წ.წ) კოლხეთს იპყრობს. ასე რომ, აღმშენებლობისა და ტერიტორიული გაფართოების პროცესი, საგარეო სიტუაციიდან გამომდინარე, უკიდურესად რთულდება. ქვეყნის დიდ ნაწილს მეზობელი სახელმწიფოები იპყრობენ. ხსენებულ საუკუნეებში ქართველთა პასიონარული ენერგია ეროვნულ თავდაცვას და სახელმწიფოებრივი არსებობის შენარჩუნებას ხმარდება. ძვ.წ. აღ. 65 წელს, იბერიას რომის რესპუბლიკასთან აქვს სამხედრო კონფლიქტი. საქართველოში შემოიჭრა რომაელი მხედართმთავარი გნეუს პომპეუსი. მართალია, ამ ომში იბერიელთა მეფე არტაგი დამარცხდა, მაგრამ, იმ მედგარმა წინააღმდეგობამ, რასაც რომაელები გადააწყდნენ (ბრძოლაში დაცემული 9000 ქართველი, პარტიზანები, ხეებიდან რომ ისრებს სტყორცნიდნენ რომაელებს, არმაზის ციხის გარნიზონი), ქართველ პასიონართა შემართებისა და ენერგიის მაჩვენებელია, რასაც რომი ანგარიშს უწევს და ამიტომ, დამარცხებულ იბერიას კი არ იპყრობს, მასთან სამოკავშირეო ხელშეკრულებას დებს და იბერთა მეფეს "რომაელთა მეგობრად და მოკავშირედ" აცხადებს.

ახალი წელთაღრიცხვის I-II საუკუნეებში იბერია ძლიერდება. ამის მიზეზი, უპირველეს ყოვლისა, ქართველთა პასიონარული ენერგია იყო, რომელსაც, ისტორიის ამ მონაკვეთში შექმნილმა პოლიტიკურმა ვითარებამ, გამოვლენის უკეთესი პირობები შეუქმნა. "იბერიის მეფეები, უეჭველია ცდილობდნენ მაქსიმალურად გამოეყენებინათ ხელსაყრელი საგარეო პოლიტიკური სიტუაცია თავისი სამეფოს საზღვრების გასაფართოებლად. ამ მხრივ, ისინი იმდენ წარმატებას აღწევენ, რომ I ს. 30-იან წლებში იბრძვიან არა მარტო სომხეთის სასარგებლოდ ადრე დაკარგული ცალკეული სამხრეთის ოლქების, არამედ, საერთოდ მთელი სომხეთის შემოსაერთებლად" (იხ. "საქარათველოს ისტორიის ნარკვევები").

ეს ამბავი ასე განვითარდა: ჩვენი წელთაღრიცხვის 35 წელს, რომი ჩაერია პართიის შიდა საქმეებში და დამხობილი მეფის, არტაბან III-ის ნაცვლად, მმართველი დინასტიის წევრი ტირიდატი, ტახტის მოსაპოვებლად გააგზავნა. ვინაიდან ამ საქმეში იბერიის მხარდაჭერა და მისი სამხედრო პოტენციალის გამოყენება იყო ნავარაუდევი, იბერთა მეფეს (მაშინ მითრიდატე მეფობდა) სომხეთის ტახტს დაჰპირდნენ თავისი ვაჟისთვის. იბერიელები შეიჭრნენ სომხეთში, აიღეს დედაქალაქი არტაქსატა. სომეხთა მეფე არშაკი, თავისსავე ქვეშევრდომებმა მოკლეს. იბერთა წინააღმდეგ პართიელებმა თავიანთი მეფის ძის, ოროდის სარდლობით, დიდი ჯარი გამოგზავნეს. იბერიელებმა საკუთარ ლაშქარს ჩრდილო კავკასიელი დაქირავებულები მიაშველეს. გამოიყენეს კავკასიონზე არსებული გადასასვლელების ფლობის უპირატესობა და გზა გადაუკეტეს პართიელთა მიერ დაქირავებულ ტომებს. ამის შემდეგ, ადვილად დაამარცხეს პართიელთა ლაშქარი. სომხეთში უფლისწული მითრიდატე გამეფდა, - იბერთა მეფის, ფარსმანის ძმა... მოგვიანებით, ძმათა შორის ურთიერთობა გამწვავდა. ამას ზოგი იმით ხსნის, რომ ფარსმანს უნდოდა თავისი ამბიციური მემკვიდრე, რადამისტი, შორს ჰყოლოდა და, ის თავის ბიძასთან გაგზავნა, რომელიც შემდგომში ძმისა და ძმისშვილის ინტრიგის მსხვერპლი გახდა. სომხეთის ტახტზე კი, რადამისტი დაჯდა. პართიის მეფემ, ვოლოგესმა, სცადა, სომხეთში თავისი ძმა გაემეფებინა, ამიტომ შეიჭრა ამ ქვეყანაში, ხელთ იგდო არტაქსატა და ტიგრანაკერტი, განდევნა იბერიელები და სომხეთი სპარსეთს დაუმორჩილა დროებით. რადგან, რადამისტი მალე იბერიელთა ლაშქრით ბრუნდება, პართიელები ტოვებენ სომხეთს. ოღონდ, რადამისტმა ეს ქვეყანა ვერ შეინარჩუნა და ისევ იბერიაში დაბრუნდა, სადაც თავისი ამბიციური ხასიათის გამო, მოკლეს კიდეც, - როგორც ჩანს, ფარსმანის ბრძანებით.

სომხების მიერ დაპყრობილი ქართული პროვინციების უკან დაბრუნებით და მერე თავად სომხეთში იბერიის მმართველი დინასტიის გამეფების მცდელობით, გაცხადდა ის პასიონარული ენერგია, რაც ქართველ ერს გააჩნდა და, რომელიც დიდი ქმედებებისაკენ უბიძგებდა მას; მაგრამ, ორი იმპერიის, - რომსა და პართიას - შორის მოქცეულ მცირერიცხოვან ერს, გონიერება და დიდი მოქნილობა სჭირდებოდა, რათა მიზნებისათვის მიეღწია და თავისი ენერგია უთანასწორო ომში არ გაეხარჯა. ამიტომ ის ერთ-ერთი დიდი მეზობლის მოკავშირედ უნდა გამოსულიყო, რომ ორივე არ გაეღიზიანებინა. მხოლოდ ასე შეფარვით თუ იყო შესაძლებელი, კავკასიაში მესამე ძალად გადაქცევა.

ახალი წელთაღრიცხვის I საუკუნის ბოლოს, იბერიის საერთაშორისო მდგომარეობა უარესდება, ძლიერდება სომხეთი და ისევ აცხადებს პრეტენზიას საქართველოს სამხრეთის პროვინციებზე. ამ ომში, იბერიამ, თავისი სტრატეგიული უპირატესობა გამოიყენა: გააღო დარიალის კარი, იქედან ალანები გადმოიყვანა და სომხეთს მიუსია. ჩანს, იბერიის შიდა მდგომარეობა ყოველთვის სტაბილური არ ყოფილა, რადგან, ზემოხსენებულ საუკუნეში, ქვეყანა ორად იყო გაყოფილი. მცხეთაში ერთი მეფე იჯდა, არმაზში - მეორე. ეს ხელს არ უშლის იბერთა მეფე ქართამს, სომხეთში ილაშქროს, იქაური უფლისწული დაატყვევოს და დარიალის ციხეში გამოკეტოს... ცვალებადი იყო იბერიის მდგომარეობა ტრაიანეს დროს, ის რომის ქვეშევრდომ სახელმწიფოდ იხსენიება.

ახალი წელთაღრიცხვის II საუკუნის პირველ ნახევარში, იბერია კვლავ ძლიერდება. ეს არის ფარსმან II-ის მეფობის ხანა. ამ პერიოდში, იბერიის საზღვრები ფართოვდება და ის, საქართველოს ისტორიული ტერიტორიის დიდ ნაწილზეა განფენილი, ამასთან, შავი ზღვის სანაპიროს მოზრდილ მონაკვეთსაც მოიცავს.

ფარსმან II კარგად იყენებდა ქვეყნის გეოპოლიტიკურ მდებარეობას, კავკასიონზე არსებული გადმოსასვლელების კონტროლის საშუალებას; მან გადმოიყვანა დიდი რაოდენობით ალანები და შეუსია რომსა და პართიას. მეფის მიზანი ქართული მიწების გაერთიანება იყო და ბუნებრივია, დღის წესრიგში დადგა რომაელთა განდევნა კოლხეთიდან. ოღონდ, ამის გაკეთებას პართიელთა დახმარებით კი არა, საკუთარი ძალებით აპირებდა. იგულისხმება როგორც იბერიის მხედრობა, ასევე დაქირავებულები. ფარსმანი ღიად დაუპირისპირდა რომს, ის არ შეხვდა კაბადოკიაში მოსულ იმპერატორ ადრიანეს... სამაგიეროდ, ანტონინუს პიუსის დროს, რომთან ურთიერთობა კეთილმეზობლურ ხასიათს იძენს, რაც, ჩანს, რომის მხრიდან დათმობებით იყო განპირობებული. დიონ კასიუსის ცნობით, ანტონინუს პიუს "გაუფართოებია მისი სამფლობელო".

ეს იყო მხარდაჭერა და დადასტურება ფარსმან II-ის საგარეო პოლიტიკისა. სწორედ ფარსმანს დაუდგეს ძეგლი რომში, მარსის ტაძარში, რომელიც ცხენზე ამხედრებულ იბერთა მეფეს გამოხატავდა. ეს, რომში მისი ვიზიტისა და, იბერთა სამხედრო ვარჯიშების დემონსტრირების შემდეგ მოხდა. ასეთ პატივს იმპერიის დედაქალაქში ყველას არ მიაგებდნენ. აშკარაა, ფარსმან II-ის დროს, იბერია რომისათვის ანგარიშგასაწევი სახელმწიფო იყო. იბერიისთანა პატარა ქვეყნისათვის ასეთი აღმავლობის პერიოდებს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან, სწორედ ასეთ დროს, მაქსიმალურად ვლინდება ეროვნული ენერგია, ადამიანის საქმიანობის ყველა სფეროში იგრძნობა აქტიურობა, ინტენსიურად მიმდინარეობს ერის შინაგანი განვითარების პროცესი... ოღონდ, პასიონართა ასეთი სიჭარბის პერიოდშიც, ჩვენი ქვეყნის ყოფაზე დიდ ზეგავლენას ახდენდნენ გარეშე ფაქტორები.