„ბახტრიონი“-ს ნაამბობი

ეს ბებერი, თავისუფლებასთან ასოცირებული ციხე შაჰ–აბასის II -ის მესვეურობით აშენდა XVII საუკუნეში. მისი კედლები საქართველოს ისტორიის მნიშვნელოვან ფრანგმენტებს ინახავს. მრავალ ომს შესწრებია, გამარჯვებაც უგემია და მიწასთანაც გაუსწორებია, მაგრამ ქართული ხასათი, თვითმყოფადობა სა სიამაყე არ დაუკარგავს. დღესაც, როდესაც მხოლოდ ნარჩენებია შთენილი, ბახტრიონი სხვას თუ არა, ერთი ბრძოლის ამბავს ყოველ ქართველს აუცილებლად მოაგონებს და უამბობს.
1659 წელი… შაჰ–აბასის მემკვიდრეებმა ქართლ–კახეთის დამორჩილება ადგილობრივი მოსახლეობის აყრითა და მის ნაცვლად თურქმანთა მომთაბარე ტომების ჩამოსახლებით გადაწყვიტეს. XVII საუკუნის შუახანებისათვის ალაზნის ველზე თურქმანთა პირველი შესამჩნევი ტალღა გამოჩნდა. სპარსელებმა დაიკავეს კახეთის სიმაგრეთა დიდი ნაწილი, მათ შორის ბახტრიონიც. ცხადია ამან ეროვნული საფრთხის წინაშე დააყენა ქართლ–კახეთი. არსებულმა გარემოებამ აჯანყებას ჩაუყარა საფუძველი, რომელსაც სათავეში ქართლში ზაალ ერისთავი ჩაუდგა. კახეთში აჯანყებულებს ბიძინა ჩოლოყაშვილი ხელმძღვანელობდა. ეროვნული თვითმყოფადობის დასაცავად აგორებულ აჯანყების ტალღას, მთაც შეუერთდა. შეთქმულნი, ზუსტად შედგენილი გეგმით, 1659 წელს ელვის სისწრაფით თავს დაესხნენ მტერს და სასტიკად დაამარცხეს:

აჯანყებამ ქართლ–კახეთი გათათრებისგან იხსნა. თუმცა რა ბედი ეწია ბახტრიონის ციხეს, რომლის მიდამოებშიც მიმდინარეობდა ულბობელი ბრძოლა, უცნობია.
დღეს ციხისგან ისეთი უმნიშვნელო ფრაგმენტებია შემორჩენილი, რომ მისი თავდაპირველი სახის აღდგენა მხოლოდ გათხრების შედეგად შეიძლება მოხდეს. როგორც იკვეთება, ციხეს სამკუთხა მოხაზულობა ჰქონდა. თუ კოშკების ნანგრევთა მიხედვით ვიმსჯელებთ, შეიძლება დავასკვნათ, რომ ისინი გალავანზე ნახევარცილინდრული ფორმით ყოფილან გარედან მიდგმული.
აღმოსავლეთით მდგარი კოშკიდან ნაწილობრივ ორი სართულია გადარჩენილი. პირველ სართულს ჩრდილოეთით კარი ჰქონია, აღმოსავლეთით ნიშები და შუაში – ბუხარი. გვერდებზე თითო-თითო სათოფურიცაა. მეორე სართულზე შუაში ისევ ბუხარია და კედლებში – სათოფურები. კოშკი მთლიანად მხოლოდ რიყის ქვითაა ნაგები.
ციხის ტერიტორიაზე რამდენიმე სხვა ნაგებობის კვალიც ჩანს. აღმოსავლეთის მონაკვეთში დგას მთლიანად რიყის ქვით ნაგები მცირე ზომის უაფსიდო ეკლესია. შესასვლელი მას სამხრეთიდან აქვს, სარკმლები კი აღმოსავლეთითა და დასავლეთითაა. დარბაზი ერთიანი ცილინდრული კამარითაა გადახურული. ტრაპეზი მარცხენა კუთხეშია მიშენებული. ზოგადი ნიშნებით ეკლესია გვიან საუკუნეებს მიეკუთვნება.