ყველაზე ფართომასშტაბიანი აღმშენებლობა კლარჯეთში IX საუკუნიდან იწყება და დაკავშირებულია შუა საუკუნეების საქართველოს ყველაზე დიდი სამონასტრო მოძრაობის ინიციატორის — გრიგოლ ხანძთელის მოღვაწეობასთან. გრიგოლი კლარჯეთში ქართლიდან 780 წლის ახლო ხანებში ჩავიდა. მას თან ახლდა სამი თანამგზავრი, საბა, თეოდორე და ქრისტეფორე, რომლებმაც შემდგომში თავისი წვლილი შეიტანეს სამონასტრო მშენებლობაში. მათი თავდაპირველი თავშესაფარი ოპიზის ახლადაღგენილი მონასტერი იყო, სადაც გრიგოლმა ორი წელი დაჰყო. ორი წლის შემდეგ იგი ანაქორეტი ბერის, ხუედიოსის ჩაგონებით აარსებს ახალ მონასტერს — ხანძთას.
გიორგი მერჩულეს თხზულება „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში“ ჩანან საერო ხელისუფალნი, გაბრიელ დაფანჩული და აშოტ კურაპალატი, რომელთა დახმარებითაც მოხერხდა სამონასტრო მშენებლობების ფართოდ გაშლა. აშოტმა მჭიდრო კავშირები დაამყარა კლარჯეთში მოღვაწე ბერებთან, განსაკუთრებით კი გრიგოლ ხანძთელთან. ამის შემდეგ სამონასტრო მშენებლობა კლარჯეთში განსაკუთრებით ფართო მასშტაბებს იძენს. აშოტის მმართველობის პერიოდში აზნაურ გაბრიელ დაფანჩულის შემწეობით აშენდა ქვის ახალი ეკლესია ხანძთაში და დაარსდა დედათა მონასტერი გუნათლის ვანი. გუნათლეს შავშეთში მდებარე სოფელ გურნათელთან აიგივებენ, სადაც სავარაუდოდ IX საუკუნის მცირე დარბაზული ეკლესიაა შემონახული. სხვა ვერსიით გუნათლის ვანი არის გვიანდელი ნუკა-საყდარი. ეს მონასტერი, როგორც ჩანს, პატარა და ნაკლებადცნობილი იყო, რადგან გიორგი მერჩულე შემდეგ მის შესახებ არაფერს ამბობს და არც „ათორმეტ უდაბნოთა“ შორის იგულისხმება.
ამავე ხანებში ვარაუდობენ მერეს დედათა მონასტრის დაარსებასაც. მერეში ეკლესია ჯერ კიდევ ვახტანგ გორგასლის დროს არტავაზმა ააგო. შესაძლოა, ეს ეკლესია მონასტრის დაარსებისასაც მთელი ყოფილიყო. გიორგი მერჩულე არაფერს ამბობს მერეში ახალი ეკლესიის მშენებლობაზე, უბრალოდ აღნიშნავს, რომ დედა ფებრონია „მოიწია სამცხით და დაემკჳდრა მერეს შინა“. ამის შემდეგ ჰაგიოგრაფი უკვე მერეს მონასტერს იხსენიებს, რომელიც, როგორც ჩანს ფართოდ იყო ცნობილი. კლარჯეთის „ათორმეტ უდაბნოთა“ შორის ეს ერთადერთი დედატა მონასტერია. მისი ზოგადი მდებარეობა ცნობილია, თუმცა ნამონასტრალი ნაპოვნი არაა.
IX საუკუნის შუახანებში ბაგრატ კურაპალატმა და მისმა ძმებმა გრიგოლ ხანძთელის თხოვნით მოიარეს კლარჯეთის მონასტრები. ამ მოგზაურობის შესახებ გიორგი მერჩულეს თხზულებაში გვხვდება ახალი მონასტრები, რომლებიც ნაწარმოებში მანამდე არ ჩანს. კერძოდ, ბაგრატიონების მიერ მონახულებულ მონასტერთა შორის ნახსენებია ჯმერკის ღმრთისმშობელი, ბერთის ღმრთისმშობელი და დაბის წმინდა გიორგი. გარდა ამისა, ხანძთაში შეჩერებულ ხელმწიფეთა სანახავად მისულან მიძნაძორის წინამძღვარი „დიდი მამაჲ“ დავითი და მისი მოწაფეები — წყაროსთავის მონასტრის მაშენებელი ილარიონი და ბარეთელთას მონასტრის მაშენებელი ზაქარია. ყველა ეს მონასტერი 830–840–იან წლებში დაარსდა, მოგვიანებით კი მათ დაემატა პარეხისა და დოლისყანის მონასტრები.
ამგვარად, დროის საკმაოდ მცირე მონაკვეთში კლარჯეთში დაარსდა ან განახლდა თორმეტი დიდი მონასტერი, კლარჯეთის „ათორმეტი უდაბნოს“ სახელით ცნობილი: ოპიზა, ხანძთა, მერე, შატბერდი, მიჯნაძორი, წყაროსთავი, ბარეთელთა, ბერთა, ჯმერკი, დაბა, პარეხი და დოლისყანა. შუა საუკუნეების ავტორები ამ მონასტრებს აღფრთოვანებით „საქართველოს სინად“ მოიხსენიებენ. ყოველ მონასტერს საკუთარი წინამძღვარი ჰყავდა, თუმცა ისინი ამასთანავე ორგანიზაციულ ერთობასაც წარმოადგენდნენ, ნიკო მარის გამოთქმით „ბერების რესპუბლიკას“ (монашеская республика), რომელსაც სათავეში ედგა გრიგოლ ხანძთელი. 830–იანი წლებიდან იგი კლარჯეთის „ათორმეტ უდაბნოთა“ არქიმანდრიტად იწოდება.
დღესდღეობით საკმაოდ მცირე მასალაა შემორჩენილი იმისთვის, რომ მეცნიერულ დონეზე მოხდეს გრიგოლ ხანძთელის დროინდელი არქიტექტუის შესწავლა. თავდაპირველი ნაგებობები მონასტების უმრავლესობაში დღემდე არაა მოღწეული; ისინი ან საფუძვლიანადაა გადაკეთებული ან მთლიანად შეცვლილია ახლით. სავარაუდოდ, თავდაპირველი 830–840–ანი წლების ეკლესიების შედარებით მოზრდილი ნაშთები შემონახულია მხოლოდ წყაროსთავსა და მიჯნაძორში.
გრიგოლ ხანძთელის პერიოდი - კლარჯეთი
⏱️ 1 წთ.
👁️ 4
100%