დარბაზის კარი დაკეტილი იყო. ნაძვის ხეს რთავდნენ. ხოლო პატარა სასტუმრო ოთახში ლოდინით გული ელეოდათ ბავშვებს _ შინაურებსაც და მიწვეულებსაც.
არც ერთ თამაშს მათი გართობა არ შეეძლო. პატარები მხოლოდ იმაზე ფიქრობდნენ, რა ელოდათ, როცა კარი გაიღებოდა.
მსუქანი თეთრი ბიჭუნა, გაბერილი, ნაწყენი სახით, ამბობს:
_ კარგ რამეს მაინც გვაჩუქებდნენ. ხარახურა ნუ იქნება.
შავტუხა, ქოჩორა ჩხუბისთავი პასუხობს:
_ მე მაჩუქებენ, შენ _ არა. მე ცოცხალ ცხენს მაჩუქებენ. მე ცხენზე ჯდომა შემიძლია, შენ კი _ არა.
_ შენ ცხენზე არასოდეს მჯდარხარ, _ ეუბნება მსუქანა.
_ ჩემ დედიკოს გემით მგზავრობა შეუძლია, _ საუბარში ერთვება მოკლე ბოლოკაბიანი პატარა გოგონა. მისი ბაფთა ამ ბოლოკაბაზე დიდია.
მსუქანას არ სიამოვნებს, ეს ბაფთიანი არარაობა მათ კაცურ საუბარში რომ ჩაეჩარა. ის თავხედს აგდებულად აწყვეტინებს:
_ დედაშენს შეუძლია, მაგრამ შენ არ შეგიძლია.
_ რელსებს რომ მაჩუქებდნენ! _ ოცნებობს ვიღაცის წრიპინა ხმა, _ თუნდაც სულ პაწაწინას, ოღონდ ნამდვილს.
გალეულმა გოგონამ, რომელსაც ჭორფლიანი თხელი სახე ჰქონდა, ამოიოხრა და წაიჩურჩულა:
_ ეს კარი არ გაიღება. იქ არაფერია. აი, ეს კედელი გაიხსნება და ყველაფერი სწორედ იქ იქნება.
ბავშვებმა თავები ცნობისმოყვარეობითა და უნდობლობით მიაბრუნეს მისკენ. ის სულ იტყუება. ასეც ეძახიან: კატია-მატყუარა, თუმცა, მაინც საინტერესოა _ რა იქნება!
_ რა იქნება და...
არ იცოდა, რა ეთქვა. შემდეგ, თითქოს გაახსენდაო, ნათელი თვალები ფართოდ გაახილა.
_ ყველაფერი მუსიკისაგან იქნება გაკეთებული. ბროლის თორმეტი ხომალდი და მარგალიტის გედები.
_ ტყუი, _ წაიბურტყუნა ნაწყენმა ბიჭუნამ, _ მუსიკისგან არაფერი კეთდება.
_ არაფერიც, კეთდება, _ ჯიუტად მიუგო გოგონამ. _ აიღებენ მუსიკას და ხემით დახერხავენ. მერე ნატეხებს შეაწებებენ და სხვადასხვა რაღაცებს გააკეთებენ. იქ ყველაფერი სხვანაირადაა. ყველაზე კარგი გედი კი ჩემთან მოვა და თავის თავს მაჩუქებს. ყველაზე მშვენიერი. ფეხებზე ბრილიანტები აქვს. ცეკვავს და მღერის. მზე იქ შავია. მისგან ღამეა.
ქოჩორა ბიჭი გაოცებული ჩაფიქრდა, უცებ მოისაზრა და ცალ ფეხზე ხტუნვას მოჰყვა.
_ კატია-მატყუარა! კატია-მატყუარა! ტყუი, ტყუი, ტყუი!
ჭორფლიანმა გოგონამ ხელები გულზე მიიკრა.
_ ყველაფერი სიმართლეა, _ იმეორებდა აკანკალებული ხმით. _ ყველაფერი სიმართლეა. მე ეს სიზმარშიც კი ვნახე.
კარი გაიღო. დედებმა, მამებმა, დეიდებმა _ დიდებმა, მხიარულებმა, ხმაურიანებმა _ ბავშვებს უხმეს. სინათლე, გუგუნი, წკრიალი, ყვირილი, მუსიკა.
როცა საჩუქრები დაურიგდათ, ქოჩორა ბიჭმა ჭორფლიანი გოგონა დაინახა. ის მარტო იდგა კუთხეში, კარს უკან და სირმიან ჭყეტელა ტანსაცმელში გამოწყობილ, დიდ, ცხვირა ჯამბაზს ჩაფიქრებული გულში იკრავდა.
_ აბა, სადაა შენი გედი? _ დაუყვირა ბიჭმა. _ რას იტყუებოდი, შე ცრუპენტელა?
_ აი, გედი, _ პასუხობდა გოგონა და ჯამბაზს კიდევ უფრო მაგრად იხუტებდა. _ სულ მარგალიტისაა. ხედავ? მუსიკისაგანაა.
მისი გაფითრებული თვალები ისე პატიოსნად და მკაცრად იყურებოდნენ, რომ ბიჭი დაიბნა და, ამ უსიამოვნო ისტორიიდან თავის დასაძვრენად, ნაძვის ხის გარშემო თხასავით ბაკუნი და მთელი ხმით ღრიალი მორთო:
_ კატია-ცრუპენტელა! კატია-ცრუპენტელა!
* * *
ამ გოგონას ვიცნობდი.
ის შემდეგ, მთელი ცხოვრების მანძილზე, ბროლის ხომალდების ქვეყანას ეძებდა და ყოველი ტაკიმასხარა მარგალიტის გედად ესახებოდა.
2
ჩრდილოეთ რუსეთის ერთი ქალაქის ძველი ნავსადგურის ნავმისადგომთან, ბაგირების გროვაზე, ბიჭი იჯდა. გაჩხინკული, წვრილკისერა, დაძაბული, წაწვეტებული სახით. ის ჯერ ბოძკინტზე დაჯდა, რომელზეც მისაბმელ თოკებს ახვევენ, მაგრამ მტვირთავებმა გააგდეს. მოშორებით გადაჯდა, იქიდანაც გააგდეს. მაშინ ისევ ბაგირების გროვაზე დაჯდა. თუ კვლავაც გააძევებენ, სადმე მოკალათდება: ღორღზე, ტომრებზე, კასრებზე, ფიცრებზე ან ისევ ბოძკინტზე აფოფხდება. ბიჭი მიეჩვია, რომ აქ ყველას ხელს უშლის და ყველა თავიდან იშორებს. რა გაეწყობა. აქედან მაინც არსად წავა.
ნესტოები ებერება, თვალები უელავს და წრუწუნასავით აქეთ-იქით დაურბის, თავს ატრიალებს, ტუჩებს ილოკავს, სუნებს ისრუტავს.
აქ თევზის, კუპრის, ზღვის დამყაყებული წყლის და კიდევ რაღაც სანელებლის ამაღელვებელი, უცხო სუნი დგას. ეს იმ ხომალდის სუნია, ახლა რომ ტვირთავენ. ბანანებია? მაგრამ მათ რომ ასეთი სუნი არა აქვთ. იქნებ, დარიჩინი? არც ის. ეს რაღაც არაჩვეულებრივი სუნია, იმ შორეული მიწების სუნთქვაა, რომლებიც ამქვეყნად არსადაა.
კიჩოს მახლობლად, პატარა ლუკიდან წყალი იფრქვევა. მას ტრიუმიდან ტუმბავენ. სად მოხვდა ტრიუმში ეს წყალი? იქნებ, სადღაც შორს, შორს, იმ ქვეყანაში, რომლის სახელია `არსად~? იქნებ, სწორედ წყალმა მოიყოლა ეს არაჩვეულებრივი, მომაჯადოებელი სურნელი.
გემის კედლები ქვემოდან უსაშველოდ მაღალი, მიუწვდომელი ჩანს და მათზე მოკაშკაშე ბადესავით თრთის ტალღების ანარეკლი. შეიძლება, სწორედ ამ ბადით დაიჭირეს და აკავებენ. ყველაფერი რა უჩვეულოა!
ჰკითხოს მეზღვაურს, გემი საიდან მოვიდა?
ის უპასუხებს:
_ იამაიკიდან.
ან იავადან, ანდა კანარის კუნძულებიდან.
საკვირველი, ამაღელვებელი სახელები.
მაგრამ არის, ალბათ, კიდევ ერთი, უცნობი სახელი, რომელიც მხოლოდ ყველაზე ღრმა ძილში შეიძლება გაიგონო.
ბიჭს ახსოვს ერთი მეზღვაურის ნათქვამი, რომ ყველაზე არაჩვეულებრივი უზარმაზარ შუა ანძაზე აძრომაა. ის ყოველთვის, თვით ყველაზე წყნარ ამინდშიც კი, ოდნავ ირყევა, და თუ იქიდან, ზემოდან, სამყაროს გადმოხედავ, საოცარ რამეებს იხილავ. ჯერ ერთი, თვითონ გემი სულ ერთი ციცქნა მოგეჩვენება. ზღვის ფსკერი კი, გინდა ორი კილომეტრის სიღრმისა იყოს, ხელისგულივით გადაგეშლება. იქ, ფსკერზე, დასეირნობენ ურჩხულები: ცალთვალა, რვაფეხა, მამალთევზა, ხერხთევზა, ზღვის კატა, ზღვის ცხენი, ზღვის ზღარბი. ყველა უზარმაზარია, საზარელი, ისეთი არაა, როგორიც ხმელეთზე. და კიდევ, არის ადგილი, სადაც ცოცხალი მარჯნები ცხოვრობენ.
ბიჭს ნანახი ჰქონდა მარჯანი: დეიდის მარჯნის გულსაბნევი, დედის სამაჯური და საყურე, გადიას მძივი. მაგრამ ზღვაში ყველა ეს გულსაბნევი, საყურე თუ მძივი ცოცხალია. დადის და ლაპარაკობს, კარგ ამინდში კი, ალბათ, მღერის კიდეც.
ის მეზღვაური განსაცვიფრებელ ამბებს ყვებოდა. ძალიან მთვრალი იყო, სამიკიტნოდანაც კი გამოეგდოთ, სწორედ ამიტომ ყვებოდა გულახდილად ყველაფერს, რასაც სიფხიზლეში ფულის ფასადაც ვერ დააცდენინებდი. ყვებოდა, რომ მთელი წყალი, ყველა ზღვიდან, სამხრეთ ამერიკის სანაპიროსაკენ მიედინება და ზღვის მთელი ნადავლიც იქითკენ მიაქვს. ყველაფერი _ ჩაძირული გემებიც, დამხრჩვალი ადამიანებიც. იქ, ექვსი კილომეტრის სიღრმეზე, ჩამწკრივებულან სამყაროს შექმნის დღიდან დაღუპული მეზღვაურები. ყველანი მუნდირებით, ხელში _ ხმლით. იქვე შეხვდები, აგრეთვე, შუა საუკუნეების რაინდებს, ძველ ბერძნებს, სამას საჟენიანი წვერებით და ჩვენი დროის ადმირალებს ზარბაზნებითურთ. მეზღვაურს საგანგებოდ ჩაუყვინთავს და ეს ყველაფერი საკუთარი თვალით უნახავს.
_ სადაა ისეთი ქვეყანა, რომელიც არ არსებობს? _ ეკითხებოდა ბიჭი უფროსებს.
_ შეგვეშვი! _ პასუხობდნენ. _ არსად.
მერე ეს ბიჭი გაიზარდა და ახლახან მიამბობდა, როგორ იჯდა ხოლმე ნავსადგურში, დახვეულ ბაგირზე და სულ ფიქრობდა, ფიქრობდა, სანამ ბოლოს ავად არ გახდა. თუმცა, ძილში ახლაც ხშირად ქანაობს, უზარმაზარი ანძის წვერზე აცოცებული, და გრძნობს, როგორ უწეწავს ქარი თმებს და როგორ მიაქანებს გემი ქვეყნისაკენ, სახელად `არსად~, რომელზეც თითქოს ცხადშიაც ნაღვლობს, თუმცა, ამას ვერ ხვდება და ყოველთვის ჰგონია, რომ ეს რაღაც სხვაზე დარდია.
3
ის ძალიან გამხდარი და ფერმკრთალია. თვალები ყოველთვის ნაღვლიანი აქვს, სიცილის დროსაც კი. სიცილით, სხვათა შორის, ბევრს და სიამოვნებით იცინის. უცნაურია, როგორღაც ვერ ეხამება ეს სიცილი მის თვალებს.
ყვებოდნენ, რომ ახალგაზრდობაში ძლიერი ნერვული შეტევა გადაიტანა. აბა რა მოუვიდოდა. შვეიცარიის მთებში სეირნობისას, უფსკრულში ჩავარდნილა. თანამგზავრს დროზე უტაცია ხელი, მაგრამ მას გრძნობა დაუკარგავს და შემდეგ დიდხანს უავადმყოფია.
ამ ისტორიას ის ახლა მე მიამბობდა:
_ მაშინ რაღაცნაირი ფანტაზიორი ვიყავი. სული მიშფოთავდა, თითქოს მოუთმენლობისაგან თრთოდა. სულ რაღაცას ვეძებდი. ვეძებდი და ვერ ვპოულობდი. ერთხელაც მთებში წასვლა გადავწყვიტე. ვინც მთაში ყოფილა, იცის, რომ არსად დედამიწის ზურგზე შთაბეჭდილებების ისეთი სწრაფი ცვლა არ ხდება, როგორც იქ. ყოველი აღმართი, ყოველი მოსახვევი რაღაც ახალია, თითქოს საფეხურებია უმაღლესისაკენ. უმაღლესისაკენ, როგორც საერთო, ისე კონკრეტული მნიშვნელობით. ასე, ყოველი ნაბიჯი არა მარტო გადაადგილებაა, არამედ ძიებაც, მიღწევაც და უცნობი მიზნისკენ მიმავალი გზაც. ამგვარად ფიქრობ, ყოველ შემთხვევაში, მაშინ, როცა ადიხარ.
და იმ დღეს, კატასტროფის დღეს, შესაძლოა, მართლაც განსაკუთრებულ განწყობილებაზე ვიყავი.
მთებში ერთ ადგილობრივ მცხოვრებთან ერთად წავედი. პიერს ეძახდნენ. ეს იყო სოფელ სენ-ჟენგოლფის მახლობლად, რომელსაც გვერდიგვერდ მდგარი ორი მთა _ ბლანშარი და გრამმონი გადმოჰყურებს. ჩვენ გრამმონი ავირჩიეთ.
ასვლა ძნელი და ხანგრძლივი არ ყოფილა. მივდიოდით და ვლაპარაკობდით. შემდეგ პიერი ჩამომრჩა. ჩაფიქრებული მივდიოდი, მარცხნივ გადავუხვიე, უფსკრულის ნაპირისაკენ, თავი ავწიე და ადგილზე გავქვავდი.
იმან, რაც დავინახე, შემძრა. როგორ გადმოვცე?! ჰო, აი როგორ: ჩემ წინ ორი მთა _ ბლანშარი და გრამმონი შეერთებულიყო და უზარმაზარი თაღი წარმოექმნა _ ჭიშკარი ცაში. იქ, დაისის გავარვარებული ქარვის მიღმა, ჯერ არნახული, რაღაცნაირი აღფრთოვანებული განთიადი გიზგიზებდა. იქიდან ტრიუმფალური თაღისკენ, ღრუბლების ოქროსფერ ტალღებში ეტლი მოფრინავდა და მის წინ, გზის მაჩვენებლად გუგუნებდა მეწამული სხივი, როგორც მთავარანგელოზის ბუკი ზღვასავით აზვირთებული ორკესტრის ფონზე.
მოყოლა მიჭირს. ყველაფერი, რაც ჩემ ცხოვრებაში ძიებას, წყურვილს, ტანჯვას წარმოადგენდა, რაც იყო არასრულყოფილი მშვენიერება, რომელიც მარტოოდენ მიზიდავდა და რაღაცას მპირდებოდა, _ ყველაფერი დასრულებულიყო და დიდების საშინელ მწვერვალზე ასულიყო. და ამის ატანა ადამიანის უბადრუკ სულს არ შ-ე-ე-ძლო!
მახსოვს საკუთარი ყვირილი და ფიქრი _ ნაჩქარევი და თითქმის საქმიანი:
`თვალები უნდა დახუჭო, თორემ მოგეჩვენება, რომ დაბლა ეშვები. შემდეგ იქნება ძლიერი დარტყმა _ ეს დედამიწა გაგტყორცნის და თავიდან მოგიცილებს~...
და მე ხელები გავშალე. მხოლოდ იმას ვგრძნობდი, თუ როგორ მითრთოდა მკერდში საყვირის მოწოდება და თვალები დავხუჭე.
ასე დასრულდა ჩემი ფრენა ქვეყანაში,
სახელად `არსად~.
ბაბუა ლეონტი
სადილის წინ ბავშვებმა ტერასაზე შეიხედეს და მაშინვე უკან გამოცვივდნენ: იქ ვიღაც იჯდა.
პატარა, ჭაღარა, გაბურძგნული კაცი წვეტიან ცხვირს აქეთ-იქით ატრიალებდა და იბუზებოდა.
_ ეს ვინაა?
_ ელვირკარნას ვკითხოთ.
ელვირა კარლოვნა სამზარეულოში ქილებთან ცოდვილობდა და მსხლის მურაბაზე ბრაზობდა - რატომ ამჟავდა და შიშინებსო.
_ ვინაა? ბაბუათქვენია! ბაბუა ლეონტი, თქვენი ბაბუას ძმა.
_ და იქ რატომ ზის? _ იკითხა ვალკამ.
უცნაური იყო, ბაბუა სასტუმრო ოთახში რომ არ დააბიჯებდა სხვა სტუმრებივით, არ კითხულობდა ვინ როგორ არისო, არ იცინოდა „ჰე-ჰე-ჰე, მერსი“-ო, უბრალოდ იჯდა, მარტო, ჭუჭყიანი თეფშებით სავსე მაგიდასთან.
_ ბაღის მხრიდან შემოვიდა, ჰოდა, ზის, _ პასუხობდა ელვირა კარლოვნა.
_ ცხენები სადღა არიან?
_ ფეხით მოვიდა.
ფეხაკრეფით მივიდნენ ჭუჭრუტანასთან და შეიჭყიტეს, რომ კარგად შეეთვალიერებინათ ბაბუა, რომელიც ფეხით მოვიდა.
ის კი ისევ იჯდა და თვალებს ბეღურასავით აცეცებდა.
მუხლებზე მუშამბის შავი ფუთა ედო, კუთხეებში გაქუცული, _ ძველი, გაცვეთილი და ჯვარედინად თოკშემოხვეული.
ჭუჭრუტანისკენ გამოიხედა.
ბავშვები დაფრთხნენ.
_ ჩვენ გვიცქერის!
_ გვიჩქერის!
ჭუჭრუტანას მოცილდნენ. ფენკამ გაიფრატუნა, ჭურჭელმა დაიზრიალა, ელვირა კარლოვნამ დაიყვირა:
_ სუფრა გაშლილია!
პასუხად კიბეზე ნაბიჯების ხმა გაისმა _ მამა ჩამოდიოდა სასადილოდ.
_ მამა, იქ ბაბუა... ბაბუა ლეონტია... მოვიდა და ზის.
_ ვიცი, ვიცი!
მამა რაღაცით უკმაყოფილო ჩანდა.
ტერასაზე გავიდნენ სასადილოდ.
ბაბუა წამოდგა, ერთ ადგილზე აწრიალდა და როცა მამა მიესალმა, თვითონაც დიდხანს და სასაცილოდ ართმევდა ხელს. მერე კვლავ თავის სკამს დაუბრუნდა, ჭურჭლის მაგიდასთან.
_ დაგვეწვიეთ, _ უთხრა მამამ.
ბაბუა გაწითლდა, მაშინვე მათთან მივიდა, მაგიდის კუთხეში ჩამოჯდა და თავისი ფუთა სკამის ქვეშ დაიდო.
_ აქ რაღაც ნივთები მიწყვია... ვმოგზაურობ, ბებრულად, _ აუხსნა მან, თითქოს მოხუცები სულ ასეთი ფუთებით დადიოდნენ.
სუპს უსიტყვოდ შეექცნენ. როცა ბაბუამ თავისი ულუფა დაამთავრა, მამამ ელვირა კარლოვნას მიმართა:
_ კიდევ დაუსხით...
ბაბუა ისევ გაწითლდა და აფორიაქდა.
_ მაძღარი ვარ! სრულიად მაძღარი!
ჭამა კი გააგრძელა, მხოლოდ დროდადრო გადახედავდა ხოლმე მასპინძელს, მალულად.
_ საიდან მოდიხართ? _ ბოლოს და ბოლოს იკითხა მან.
_კრიშკინასთან ვიყავი, მარია ივანოვნასთან. იქიდან მოვდივარ. აქვე ახლოს ცხოვრობს, სულ რაღაც ცამეტ ვერსში. დაიჟინა ბრიჩკით წადიო. აუცილებლადო, მაგრამ უარი ვუთხარი. ამინდი კარგია და გასეირნებაც სასარგებლოა. ჩვენ, მოხუცებმა, ფეხით ბევრი უნდა ვიაროთ. მარია ივანოვნა ახალ წისქვილს აშენებს. შესანიშნავს. მასთან სამი კვირა ვსტუმრობდი. მთხოვდა, კიდევ დარჩიო, აუცილებლადო. არაფერია, მოგვიანებით შევუვლი.
სხაპასხუპით ლაპარაკობდა, სახე წამონთებოდა, თან ყველას შეშინებული აკვირდებოდა, თითქოს ამოწმებს _ მოსწონთ რასაც ვამბობ თუ არაო.
_ წისქვილი რაში სჭირდება? _ ჰკითხა მამამ. _ მხოლოდ ზედმეტი საზრუნავია...
_ დიახ, დიახ, _ მაშინვე დაეთანხმა ბაბუა. სწორედაც რომ... საზრუნავი...
_ კარგი პატრონის ხელში, ცხადია, შემოსავალიც მოაქვს, მაგრამ...
_ დიახ, დიახ, კარგ ხელში შემოსავლიანია... სწორედაც რომ... შემოსავლიანი.
სადილის ბოლომდე ხმა აღარავის ამოუღია.
სადილის შემდეგ მამამ რაღაც თავისთვის ჩაიდუდღუნა და სახლში შებრუნდა. ბაბუაც სადღაც გაქრა.
_ ელვირკარნა! ჩვენთან იცხოვრებს?
ისევ რაღაცით უკმაყოფილო ელვირა კარლოვნა დუმდა.
_ ბაბუას ძმაა?
_ ღვიძლი ძმა არაა. სხვა დედისგანაა. მაინც ვერაფერს გაიგებთ.
_ სახლი სადა აქვს?
_ არსად, სიძემ წაართვა.
უცნაური ბაბუა იყო. დედაც სხვა ჰყავდა, სახლიც წაერთმიათ...
მის მოსაძებნად წავიდნენ, აინტერესებდათ რას აკეთებდა.
პარმაღის კიბეზე ჩამომჯდარიყო და ძაღლს, ბულკას, რაღაც გრძელ და მნიშვნელოვან ამბავს უყვებოდა, ოღონდ, ვერ გაარჩევდი, რას.
_ ეს ჩვენი ბულკაა. საზიზღარი ძაღლია, ღამით მაგის ყეფა არ გვაძინებს, _ თქვა ვალკამ.
_ მზარეულმა მდუღარე გადაასხა, _ დაამატა გულკამ.
იდგნენ გვერდიგვერდ, ჩაპუტკუნებულები, მრგვალი თვალებით უყურებდნენ, ქარი კი ქერა ქოჩრებს უჩეჩავდა.
ბაბუა საუბარმა მეტისმეტად დააინტერესა. დაუწყო გამოკითხვა ბულკაზე, საიდან მოვიდაო, როდისო, რას აჭმევენო. შემდეგ თავის ნაცნობ ძაღლებზე უამბო, რომელს რა ერქვა, სად ცხოვრობდნენ, რომელ მემამულესთან, ძალიან საინტერესოდ ყვებოდა.
ბულკაც უსმენდა, მხოლოდ დროდადრო გარბოდა მთავარი გზისკენ, დასაყეფად.
საუბარი ძაღლებიდან ბავშვებზე გადავიდა.
ბაბუა ლეონტის იმდენი პატარა შეხვედროდა, სამი დღე გაუთავებლად შეეძლო მათზე ელაპარაკა. ყველას სახელი ახსოვდა, რომელ გოგონას როგორი კაბა ეცვა, ვინ როგორ ცელქობდა.
მერე ისიც აჩვენა, მემამულე კორნიცკის ბიჭი როგორ ასრულებდა ჩინურ ცეკვას _ წამოხტა, პატარა, ჭაღარა, გაბურძგნული, ერთი დაბზრიალდა და მაშინვე დაჯდა, სახეზე ტკივილი აღებეჭდა და ხველება დაიწყო.
_ მაპატიეთ, უკვე მოხუცი ვარ. დავბერდი. თვითონ სცადეთ, უკეთ გამოგივათ.
სამივენი ერთად დაბზრიალდნენ, გალკამ ტყაპანი მოადინა, ბულკა აყეფდა, ძალიან გამხიარულდნენ.
ვახშმის წინ ბაბუა ლეონტი ისევ მოიბუზა, მიჩუმდა, ჭურჭლის მაგიდასთან ჩამოჯდა და სანამ არ მიიპატიჟეს, ბეღურასავით აქეთ-იქით აქნევდა თავს.
სუფრასთან კვლავაც ყველას თვალებში უყურებდა, თითქოს ეშინია, ვინმეს ხომ არ ვაწყენინეო.
მეორე დღეს ბაბუა და ბავშვები ისე დამეგობრდნენ, ვალკამ თავისი სანუკვარი ნატვრაც კი გაანდო _ ბალთიან ქამარზე და სახტუნაოზე ვოცნებობო. გულკას საკუთარი სურვილი არ აღმოაჩნდა და ისიც ვალკას შეუერთდა: მეც ბალთიანი ქამარი და სახტუნაო მინდაო.
მაშინ ბაბუამ საიდუმლო გაუმხილა: მართალია, კაპიკი ფული არ მაქვს, მაგრამ მემამულე კრიშკინა დღესასწაულისთვის ათ მანეთს შემპირდაო. ძალიან კეთილი ქალია, წისქვილიც შესანიშნავი ექნება _ მსოფლიოში საუკეთესო. ათი მანეთი! აი, მაშინ დაიწყება ნამდვილი ცხოვრება. პირველ რიგში თუთუნს იყიდიან, ბაბუას ორი კვირაა არ მოუწევია და საშინლად უნდა. იყიდიან ძალიან ბევრ, საუცხოო თუთუნს, დიდ ხანს რომ ეყოს. კარგი იქნებოდა, რომელიმე საბაჟოზე კონტრაბანდული თამბაქოს შოვნა, უცხოურის. თუმცა აქ საბაჟოს რა უნდა, როცა საზღვრები არსადაა. ეგ არაფერი. ჩვეულებრივ თამბაქოს იყიდიან, ოღონდ კარგს. ქამრებსაც შეიძენენ, უზარმაზარ ბალთიანებს და სახტუნაოებსაც. დარჩენილ ფულს რაღა უყონ?
ორი დღე ოცნებობდნენ, ბჭობდნენ, რაში გამოეყენებინათ დარჩენილი თანხა. ბოლოს გადაწყდა _ სარდინებს იყიდდნენ. ძალიან გემრიელი იყო.
კრიშკინამ რომ გადაიფიქროს? არაა, არ გადაიფიქრებს. კეთილია და მდიდარი. ბრიჩკაც კი შესთავაზა ბაბუას _ ღმერთმანი, ასე იყო!
მეოთხე დღეს, ვახშამზე, ბაბუამ ენის ბორძიკით და თვალების ცეცებით გამოაცხადა, ხვალ მემამულე კრიშკინას უნდა შევუარო, ძალიან მთხოვა და უარი ვერ ვუთხარი, ღამეს გავათევ და დილისთვის დავბრუნდებიო.
ბაბუას გეგმას მამა სრული გულგრილობით მოეკიდა და ელვირა კარლოვნას გერმანულად საუბარი გაუბა.
ბაბუას რაღაცის ეშინოდა, დამფრთხალი იყურებოდა, კოვზიანი ხელიც უკანკალებდა.
დილას ადრიანად წავიდა. ბავშვები ახლა უიმისოდ ოცნებობდნენ. გადაწყვიტეს, სარდინების ნაცვლად რამდენიმე სახლი ვიყიდოთ და ხან ერთში ვიცხოვროთ, ხან მეორეშიო...
საღამოსთვის აღარც ბაბუა ახსოვდათ, აღარც თავიანთი გეგმები. ახალი თამაში მოაფიქრდათ: პარმაღის ნაპრალებში ბალახები ჩავტენოთ და კოღოებს სასეირნოდ მშვენიერი ბაღი ექნებათო.
მეორე დღეს, ნასადილევს ბაბუა კრიშკინას ბრიჩკამ მოიყვანა. მოხუცი საფეხურიდან რომ ჩამოხტა, კიდევ დიდხანს უვლიდა გარშემო. უხაროდა, ამით რომ მოვიდა.
_ ბრიჩკით მომიყვანეს. ბრიჩკით მოვედი, _ ეუბნებოდა ყველას.
თვალები სიამოვნებისაგან დაპატარავებოდა, მათ გარშემო კი ნაოჭები სხივებივით გაშლოდა, სასაცილოდ და მხიარულად.
პარმაღზე აირბინა და ბავშვებს ჩასჩურჩულა:
_ ჩუმად იყავით, ყველაფერი გვაქვს... ათი მანეთი მომცა. აი, შეხედეთ!
ვალკამ ვერ მოითმინა, აჭყივლდა, ადგილს მოსწყდა და პირდაპირ ოთახში შევარდა.
_ მამა! ელვირკარნა! კრიშკინამ ბაბუას ათი მანეთი აჩუქა! ბაბუა ქამრებს გვიყიდის, სახტუნაოებსაც...
მამამ კისერი წაიგრძელა, თითქოს ბატია და ყიყინს აპირებსო და ელვირა კარლოვნას გადახედა.
მან ტუჩები მოკუმა და ნესტოები დაბერა.
მამა წამოხტა და პარმაღზე გავიდა.
იქ დიდხანს გაჰკიოდა, რომ ბაბუას სამადლოდ არჩენენ, რომ ის ოჯახს არცხვენს და თავს ჭრის, როცა გარეშე პირების ნასუფრალზე ცხოვრობს, და რომ ვალდებულია, სასწრაფოდ დააბრუნოს ეს ბინძური ფული.
_ ნიკიფორ! ცხენი შეკაზმე! კრიშკინას პაკეტს დაუბრუნებ!
ბაბუა ხმას არ იღებდა, მობუზულიყო და ისეთი გამომეტყველება ჰქონდა, დამნაშავის, რომ მის გვერდით დარჩენა სამარცხვინო იყო. ბავშვები შინ შევიდნენ.
მამა კიდევ დიდ ხანს აგრძელებდა ყვირილს. მერე ისიც თავის ოთახში დაბრუნდა.
ნეტა ბაბუა რას აკეთებდა?
ის იჯდა, როგორც მაშინ, პირველ დღეს, კიბეზე, ფუთას თოკს ახვევდა და თავისთვის ლაპარაკობდა. ბელკაც იქვე იდგა და ყურადღებით უსმენდა.
_ სულ ბრაზობენ და ბრაზობენ, _ შეშინებული იმეორებდა ბაბუა, _ განა ასე შეიძლება? მე ხომ ძალიან მოხუცი ვარ? ასე რატომ მექცევიან?
ბავშვების დანახვაზე შეცბა და აჩქარდა.
_ ჩემი წასვლის დროა. ერთ ადგილას მომიპატიჟეს!
თვალს არიდებდა და ფორიაქობდა.
_ ერთი მემამულის ოჯახში... სტუმრად მიმიწვიეს. იქ შესანიშნავია.
შესაძლოა, მართლა შესანიშნავი იყო მათთან, მაგრამ ბაბუას შეწუხებული სახე და გვერდზე უცნაურად გადახრილი თავი თითქოს აჩვენებდა, რომ თავის ნათქვამის თვითონაც არ სჯეროდა.
_ ბაბუა, შენ სამადლოდ გარჩენენ? _ შეეკითხა ვალკა. _ რას ნიშნავს სამადლოდ?
_ სენ სამადლოდ გარცენენ? _ ბოხი ხმით გაიმეორა გულკამ. _ რას ნისნავს...
ბაბუამ თავი მხრებში ჩარგო და კიბეზე დაეშვა.
_ ნახვამდის! ნახვამდის! მელოდებიან...
ეტყობა ვერ გაიგო, რა ჰკითხეს.
წავიდა.
უკან მოიხედა.
გოგონები გვერდიგვერდ იდგნენ პუტკუნა ფეხებზე, მრგვალი თვალებით უყურებდნენ, ქარი კი ქერა ქოჩრებს უჩეჩავდა.
ბაბუამ გზა გააგრძელა. ბულკამ კუდის ქიცინით ჭიშკრამდე მიაცილა.
მოხუცი ერთხელაც მობრუნდა. გოგონები ერთად აღარ იდგნენ. სერიოზული გამომეტყველებით ჩრიდნენ პარმაღის ნაპრალებში მწვანე ბალახს და რაღაცაზე გაშმაგებით კამათობდნენ.
ბაბუა ერთი წუთი იდგა, შემდეგ გატრიალდა და წავიდა. ბულკამ ყურები აცქვიტა და რამდენჯერმე დაიწკავწკავა.
ბედნიერი
ჰო, ერთხელ ვიყავი ბედნიერი.
დიდი, ძალიან დიდი ხნის წინ, ექვსი წლისამ, გავარკვიე, რა არის ბედნიერება. როდესაც მეწვია, ჩემთან მოვიდა, ვერც კი ვიცანი. მაგრამ გავიხსენე, როგორი უნდა ყოფილიყო და მივხვდი, ბედნიერი ვარ-მეთქი.
მახსოვს:
ექვსი წლისა ვარ, ჩემი და _ ოთხისა.
სადილის შემდეგ დიდხანს დავრბოდით გრძელ დარბაზში, ერთმანეთს დავდევდით, ვჭყიოდით, ვეცემოდით, მერე დავიღალეთ და მივყუჩდით.
გვერდიგვერდ ვდგავართ, სარკმლიდან გავცქერით გაზაფხულის დაბინდულ ქუჩას.
გაზაფხულის მწუხრი ყოველთვის შფოთიანი და სევდიანია.
ვდუმვართ. ვუსმენთ, როგორ თრთიან კანდელაბრების ბროლები ურიკების ჩავლისას.
დიდები რომ ვყოფილიყავით, ვიფიქრებდით ადამიანების სიბოროტეზე, გულისტკენაზე, ჩვენს სიყვარულზე, რომელიც შეურაცხყვეს და იმ სიყვარულზეც, ჩვენ თავად რომ შეურაცხვყავით, და კიდევ ბედნიერებაზე, რომელიც არ არსებობს.
მაგრამ ბავშვები ვართ და არაფერი ვიცით. მხოლოდ ვდუმვართ, შემობრუნებისაც კი საშინლად გვეშინია. გვეჩვენება, რომ ოთახი უკვე სულ დაბნელდა, დაბნელდა მთელი ეს დიდი ხმაურიანი სახლიც, რომელშიც ვცხოვრობთ. რატომაა იგი ახლა ასეთი ჩუმი? იქნებ, ყველანი წავიდნენ და ჩვენ დაგვივიწყეს, პატარა გოგონები, უზარმაზარ, ბნელ ოთახში ფანჯარას აკრულნი?
მხრის გასწვრივ ვხედავ ჩემი დის შეშინებულ, მრგვალ თვალს. იგი მე მიყურებს: იტიროს თუ არა?
და უცებ მახსენდება იმდღევანდელი შთაბეჭდილება, ისეთი ნათელი, ისეთი მშვენიერი, რომ მაშინვე მავიწყდება ბნელი სახლიც და უხალისო, მოწყენილი ქუჩაც.
_ ლენა! _ ვამბობ ხმამაღლა და მხიარულად, _ ლენა! დღეს კონკა ვნახე!
არ შემიძლია ყველაფერი ვუამბო, ნათლად გადმოვცე ის უსაზღვრო შთაბეჭდილება, კონკამ რომ მოახდინა ჩემზე.
ცხენები თეთრები იყვნენ და სწრაფად, სწრაფად გარბოდნენ; თვითონ ვაგონი _ წითელი ან ყვითელი, ლამაზი, შიგ ბევრი ხალხი იყო, ყველანი უცხონი, ასე რომ, შეეძლოთ ერთმანეთხაც გაცნობოდნენ და რამე წყნარი თამაშიც კი ეთამაშათ. უკან, საფეხურზე იდგა კონდუქტორი, სულ ოქროში, ან შეიძლება, სულ არა, მხოლოდ ცოტათი, ღილებზე, და ოქროს საყვირს აგუგუნებდა.
_ რრამ-რრა-რა!
თვით მზე წკრიალებდა ამ საყვირში და იქედან ოქროსხმიან შხეფებად იფრქვეოდა.
როგორ გინდა ამ ყველაფრის მოყოლა! მხოლოდ ამას თუ იტყვი:
_ ლენა, მე კონკა ვნახე!
მეტი არც არაფერია საჭირო. ხმით, სახის გამომეტყველებით ისედაც მივახვედრე ჩემი ზმანების უკიდეგანო მშვენიერებას.
და განა ყველას შეუძლია ჩახტეს ამ სიხარულის ეტლში და გაქროლდეს მზის საყვირის ჰანგების ქვეშ?!
_რრამ-რრა-რა!
არა, ყველას არა. ფროილაინი ამბობს, რომ ამისთვის ფული უნდა გადაიხადო. ჩვენ ამიტომაც არ დავყავართ. გვამწყვდევენ მოსაწყენ, დაფახფახებულ, შუშებზრიალა კარეტაში და შუშებზე ცხვირის მიჭყლეტის უფლებასაც კი არ გვაძლევენ.
მაგრამ როცა დიდები და მდიდრები ვიქნებით, მხოლოდ კონკით ვივლით. ჩვენ ვიქნებით, ვიქნებით, ვიქნებით ბედნიერები!
შორს, ქალაქის განაპირას გავედი. არც ის საქმე მოგვარდა, რისთვისაც ვიყავი წასული და სიცხემაც მომთენთა.
იქაურობა მიყრუებულია, ერთი მეეტლეც არსაც ჩანს. აი, მოგორდა ჯაგლაგშებმული, ერთიანად მოყანყალებული კონკა. თეთრი, გამხმარი ცხენი ძვლებს აჩხარუნებდა და ჩამოკონწიალებულ ღვედებს გამომშრალ კანზე იტყლაშუნებდა. ავბედითად იქნევდა თეთრ, გრძელ დრუნჩს.
_ დამცინეთ, დამცინეთ და მოსახვევში რომ ჩავძაღლდები, დარჩებით შუა გზაზე გახერილები.
უსასოო, უხალისო კონდუქტორმა დაიცადა, ვიდრე შევძვრებოდი და სპილენძის საყვირს უიმედოდ ჩაჰბერა:
_ რრამ-რრა-რა!
თავი მატკინა სპილენძის ამ მკვეთრმა კივილმა და საყვირის ხვეულზე ბოროტ სხივად დაცემულმა მწველმა მზემ.
ვაგონი ჩახუთულიყო და გავარვარებული უთოს სუნი უდიოდა. ვიღაც ბნელი ტიპი, კოკარდიან ქუდში, დიდხანს მიყურებდა ამღვრეული თვალებით და უცებ, თითქოს რაღაცას მიხვდაო, გაიკრიჭა, გადმოჯდა, სახეში მჟავე კიტრის ოხშივარი მომაფრქვია და მითხრა:
_ ნება მიბოძეთ გაგაცილოთ.
ავდექი და ბაქანზე გავედი.
კონკა შეჩერდა, შემხვედრ ვაგონს დაუცადა და კვლავ გაჟღრიალდა.
ტროტუარზე კი იდგა პატარა გოგონა, მრგვალი ცისფერი თვალებით და გაოცებით და აღტაცებით გვიყურებდა.
და უცებ გამახსენდა:
`ჩვენ კონკით ვივლით. ჩვენ ვიქნებით, ვიქნებით, ვიქნებით ბედნიერები!~
ასე რომ, ბედნიერი ვარ! ვმგზავრობ კონკით და შემიძლია ყველა მგზავრს გავეცნო, კონდუქტორი საყვირს აგუგუნებს და მზეც აცხუნებს მის ხვეულს.
ბედნიერი ვარ! ბედნიერი ვარ!
მაგრამ ის პატარა გოგონა სადღაა, დიდ, ბნელ ოთახში ბედნიერება რომ გამომიგონა? მომაძებნინა ახლა სადმე და მომაყოლა ეს ამბავი, რას გაიხარებდა!
რა საშინელებაა, რომ ვერსად ვიპოვი, რომ ის აღარაა და აღარც არასოდეს იქნება, ჩემთვის ყველაზე მშობლიური და ახლობელი _ თავად მე.
მე კი... მე ვცხოვრობ...
გაზაფხული
აივნის კარი ეს-ესაა გამოაღეს. ბამბის მუქი ბღუჯები და საგოზავის ნატეხები იატაკზე Yყრია. ლიზა აივანზე დგას, მზისგან თვალებს ჭუტავს და კატია პოტაპოვიჩზე ფიქრობს.
გუშინ, გეოგრაფიის გაკვეთილზე, კატიამ კადეტ ვესელკინთან თავისი რომანის შესახებ უამბო. ის და ვესელკინი ერთმანეთს კოცნიან და კიდევ რაღაც ხდება, რაზეც ლიზას გაკვეთილის დროს ვერ მოუყვება, მოგვიანებით ეტყვის, კვირას, სადილის შემდეგ, როცა დაბნელდება.
_ შენ ვინ გიყვარს? _ ეკითხება კატია.
_ ახლა ვერ გეტყვი,_ პასუხობს ლიზა, _ მეც მერე გიამბობ, კვირას.
კატიამ ყურადღებით შეხედა და ჩაეხუტა.
ლიზამ იეშმაკა. სხვა რა დარჩენოდა? პირდაპირ ხომ ვერ გამოუტყდებოდა, რომ მათ სახლში ბიჭები არ დადიან და მასაც ვინმეს შეყვარება აზრად არ მოსვლია.
ძალიან უხერხული იქნებოდა.
ეგებ უთხრას, რომ თვითონაც კადეტ ვესელკინზეა შეყვარებული. მაგრამ კატიამ იცის, რომ კადეტი თვალითაც არ უნახავს. აი საქმე!
თუმცა, მეორე მხრივ, როცა ადამიანზე ამდენი სმენია, როგორც მას _ ვესელკინზე, ხომ აქვს მისი შეყვარების უფლება, ყოველგვარი პირადი ნაცნობობის გარეშე? განა ასე არაა?
მსუბუქმა ნიავმა ახლად დამდნარი თოვლის სიგრილე მოიტანა, ნაწნავიდან ჩამოშლილი კულული ლიზას ლოყაზე მოუცაცუნა და აივანზე ბამბის ფთილების მხიარული კორიანტელი დააყენა.
ლიზა ზანტად გაიზმორა და ოთახში შევიდა.
აივნის შემდეგ, ოთახი ბნელი, ჩახუთული და ჩუმი ეჩვენა.
გოგონა სარკესთან მივიდა, დააკვირდა თავის პაჭუა, ჭორფლიან ცხვირს, ქერა ნაწნავს _ ვირთხის კუდს და ამაყი სიხარულით გაიფიქრა:
`რა ლამაზი ვარ! ღმერთო ჩემო, ნამდვილი მზეთუნახავი! სამ წელიწადში თექვსმეტისა გავხდები და გათხოვებაც შემეძლება!"
ხელები თავს უკან გადაიგდო, როგორც სურათ `ოდალისკაზე~ დახატულმა მზეთუნახავმა, შეტრიალდა, ოდნავ გადაიხარა, ნაწნავისთვის რომ შეეხედა, ჩაფიქრდა და საძინებლისაკენ საქმიანად გაემართა.
იქ, რკინის ვიწრო საწოლის თავთან, ცისფერი ლენტით ეკიდა ოქროთი მოჭედილი პატარა ხატი.
ლიზამ მიმოიხედა, მალულად პირჯვარი გადაიწერა, ლენტი ჩამოხსნა, ხატი პირდაპირ ბალიშზე დაასვენა და კვლავ სარკესთან დაბრუნდა.
ეშმაკური ღიმილით, ლენტი ნაწნავზე შემოიხვია, ისევ გადაიხარა, შესამოწმებლად.
სურათი იგივე იყო. ოღონდ `ვირთხის კუდის~ ბოლოზე ახლა ჭუჭყიანი და დაჭმუჭნილი ცისფერი ნაგლეჯი კონწიალობდა.
_ მზეთუნახავო! _ ჩურჩულებდა ლიზა, _ გიხარია, მზეთუნახავი რომ ხარ?
უცებ ერთმა აზრმა გაუელვა:
_ხომ არ ატყუებს კატია? იქნებ არავითარი რომანი არა აქვს. აკი შარშანაც არწმუნებდა, ვიღაც შურა ზოლოტივცევს შევუყვარდი და ჩემი გულისთვის წყალშიც კი გადახტაო. მოგვიანებით კი გიმნაზიიდან მოდიან და ხედავენ, ვიღაც პატარა ბიჭი ძიძასთან ერთად ეტლში ზის და კატიას ესალმება.
_ ეს ვინაა?
_ შურა ზოლოტივცევი.
_ როგორ? შენი გულისთვის წყალში რომ გადავარდა, ისაა?
_ ხო, ის. რა გიკვირს?
_ კი მაგრამ, ის ხომ სულ პატარაა!
კატია გაბრაზდა.
_ პატარა სულაც არაა. ეტლში ჩანს ასეთი. ის ხომ თორმეტი წლისაა, მისი უფროსი ძმა კი ჩვიდმეტის. ესეც შენი პატარა.
ლიზა ბუნდოვნად გრძნობდა, რომ ეს არგუმენტი არ იყო, რადგან უფროსი ძმა შეიძლება თვრამეტისაც იყოს, შურა კი მაინც თორმეტისა იქნება, შესახედავად _ სულაც რვისა. მაგრამ ამის ხმამაღლა თქმა რატომღაც ვერ შეძლო, მხოლოდ გაიბუსხა, მეორე დღეს კი დიდ შესვენებაზე, დერეფანში ჟენია ანდრეევასთან სეირნობდა.
ლიზა ისევ სარკისაკენ მიბრუნდა, ნაწნავი გაისწორა, ცისფერი ლენტი ბაფთად შეიკრა და აცეკვდა.
გაისმა ნაბიჯების ხმა.
ლიზა გაჩერდა და ისე გაწითლდა, ყურებმაც კი წუილი დაუწყო.
შემოვიდა მხრებში მოხრილი სტუდენტი ეგოროვი, მისი ძმის ამხანაგი.
_ გამარჯობა! რაო, კეკლუცობთ?
უსიცოცხლო იყო, უფერული, ჩამქრალი თვალებით და გაქონილი თმებით.
ლიზა სირცხვილისაგან გაშეშდა და ძლივს წაილუღლუღა:
_ არა... მე... ბაფთას ვიკრავდი...
ეგოროვმა ოდნავ გაიღიმა.
_ ხოო, ეს კარგია, ძალიან ლამაზია.
შეყოვნდა, უნდოდა კიდევ რაღაც ეთქვა ლიზას დასამშვიდებლად, ვერაფერი მოიფიქრა და მხოლოდ გაიმეორა;
_ ძალიან ლამაზია, ძალიან!
შეტრიალდა და მხრებში მოხრილი, გრძელი მოშვებული ფეხებით ლიზას ძმის ოთახისაკენ წაბარბაცდა.
გოგონამ სახეზე ხელები აიფარა და წყნარად, ბედნიერად გაიცინა.
_ ლამაზი!.. მან თქვა ლამაზიაო!.. ლამაზი ვარ! ლამაზი ვარ! და მან ეს მითხრა! ესე იგი, ვუყვარვარ!
ამაყმა, უზარმაზარი ბედნიერებისაგან სუნთქვაშეკრულმა ლიზამ აივანზე გაირბინა და გაზაფხულის მზეს ასჩურჩულა:
_ მიყვარს! უზომოდ მიყვარს სტუდენტი ეგოროვი! ხვალ ყველაფერს კატიას მოვუყვები! ყველაფერს! ყველაფერს! ყველაფერს1
მის სიფრიფანა მხრებზე კი უმწეოდ და მხიარულად თრთოდა ცისფერ ნაჭერშებმული თხელი ნაწნავი.
დონჟუანი
პარასკევს, 14 იანვარს, ზუსტად საღამოს რვა საათზე გიმნაზიის მერვე კლასელი ვალოდია ბაზირევი დონჟუანი გახდა.
ეს ამბავი, ბევრი უდიდესი მოვლენის მსგავსად, სრულიად მოულოდნელად და უბრალოდ მოხდა.
კერძოდ კი ასე: ვალოდია, რომელიც ჩეპცოვებთან წასასვლელად ემზადებოდა, სარკის წინ იდგა და ქოჩორზე ზამბაზის ზეთს ისვამდა. მისი ამხანაგი და თანამოაზრე კოლკა მასლოვიც იქვე იჯდა და პაპიროსს ეწეოდა, ჯერჯერობით, უკუღმა _ გარედან კი არა, შიგნიდან გარეთ; მაგრამ განა სულერთი არაა? რა მნიშვნელობა აქვს რომელი მოქაჩავს _ პაპიროსი მწეველს თუ მწეველი პაპიროსს? ურთიერთკავშირია მთავარი.
თანამედროვე ესთეტიკის ყველა მოთხოვნის დაცვით ქოჩრის გაქონვას რომ მორჩა, ვალოდია კოლკას მიუბრუნდა:
_ დღეს მართლაც იდუმალი მზერა მაქვს, არა?
და თვალმოჭუტულმა დაამატა:
_ მე ხომ დონჟუანი ვარ.
ამ აღიარების მთელი სიცხადის მიუხედავად, კოლკამ ჩაიფრუტუნა (შინაურ მღვდელს შენდობა არა აქვს) და დამცინავად იკითხა:
_ შეენ?
_ დიახ, მე.
_ ვითომ რატომ?
_ იმიტომ, რომ სინამდვილეში არც ერთი ქალი არ მიყვარს, ყველას ვატყუებ, თავად კი საკუთარ `მე~-ს ვეძებ. თუმცა, შენ ამას ვერ გაიგებ.
_ აბა, კატენკა ჩეპცოვა?
ვალოდია აილეწა, მაგრამ სარკეში ჩაიხედა, იქ თავისი `მე~ იპოვა და...
_ კატენკა ჩეპცოვა ჩემთვის ისეთივე სათამაშოა, როგორ ყველა სხვა ქალი.
კოლკამ თავი ისე მოაჩვენა, თითქოს ეს ყველაფერი მისთვის სულერთი იყო, მაგრამ გულში მსუბუქი ჩხვლეტა იგრძნო: ძმაკაცის შეშურდა.
ჩეპცოვებს ბევრი სტუმარი ჰყავდათ, უმეტესად, ტრაგიკული ახალგაზრდობა (ტრაგიკული იმიტომ, რომ ღირსების შელახვა ისე არავის აშინებს, როგორც გიმნაზიის უფროსკლასელებს).
ვალოდიამ კატენკასთან მისვლა დააპირა, მაგრამ გაახსენდა, რომ დონჟუანია და განმარტოებით დაჯდა. მის მახლობლად მასპინძლის დეიდა და ლორიანი ბუტერბროდები აღმოჩნდა. დეიდა თავისთვის იჯდა, აი, ლორი კი, ვალოდიას პირველი და მარადიული სიყვარული, თავისკენ ეწეოდა. ვალოდიამ მიმზიდველი ნაჭერი შეიგულა, მაგრამ მოაგონდა რომ დონჟუანია, მწარედ ჩაიცინა და გაწვდილი ხელი ჩამოუშვა.
`დონჟუანი, რომელიც ლორიან ბუტერბროდებს ილუკმება! განა ეს შესაძლებელია? განა მინდა?~
სულ არ უნდოდა. ლიმონიან ჩაის სვამდა, რაც თვით დონ ჟუან დე მარანიასაც არ დაამცირებდა.
მასთან მისულ კატენკას სალამი ძლივს აღირსა. ხომ უნდა მიახვედროს, რომ ქალები მობეზრდა.
ჩაის შემდეგ ფანტის თამაში დაიწყეს, რა თქმა უნდა, ვალოდიას გარეშე. ის კარებთან იდგა, ფარდას უყურებდა და უცნაურად იღიმებოდა.
კატენკა ისევ მივიდა.
_ სამშაბათს რატომ არ მოხვედით?
_ ვერ გეტყვით, _ უპასუხა ქედმაღლურად. _ არ შემიძლია გიპასუხოთ, რადგან ორ ქალთან მქონდა შეხვედრა. იქნებ, სამთანაც.
_ არა, არ მინდა... _ წაიბუტბუტა გოგონამ.
ჩანს, უკვე ხვდებოდა, ვისთან ჰქონდა საქმე.
სტუმრები სავახშმოდ მიიწვიეს. ჟრუნის სუნი დატრიალდა. ვიღაცამ ნაყინი ახსენა. მაგრამ ვალოდიას მსგავსი რამეები არ აინტერესებდა.
დონჟუანები არ ვახშმობენ, არ სცალიათ. ღამღამობით ქალებს ღუპავენ.
_ ვალოდია! _ შეევედრა კატენკა, _ ხვალ სამ საათზე საციგურაოდ მოდით!
_ ხვალ? _ აენთო ბიჭი, მაგრამ თვალები იმწამსვე მედიდურად მოწკურა. _ ხვალ, სწორედ სამ საათზე უნდა შევხვდე ერთ... გრაფინიას.
კატენკას თვალებში შიში და ერთგულება იკითხებოდა და ვალოდიას სული აღტაცებამ მოიცვა. მაგრამ... ის დონჟუანი იყო. თავი დაუკრა და წავიდა, კალოშები დაავიწყდა.
მეორე დღეს კოლკა მასლოვს ვალოდია ლოგინში დახვდა.
_ რას გორაობ, უკვე სამის ნახევარია. ადექი!
ვალოდიამ თავზე საბანი წაიფარა.
_ შენ რა, ბღავი?
თმააბურძგნილი, გაწითლებული, თვალებდასიებული და ერთიანად სველი ვალოდია ფეხზე წამოვარდა.
_ არ შემიძლია საციგურაოდ წასვლა! არ შემიძლია-ა-ა!
_ რა მოგივიდა? _ შეეშინდა კოლკას. _ ვინ გაძალებს?
_ კატენკამ მთხოვა მოდიო, მე კი არ შემიძლია. დაე, დაიტანჯოს. ვალდებული ვარ დავღუპო!
ბიჭი სლუკუნებდა და ცხვირს საბნის ბოლოთი იწმენდდა.
_ ყველაფერი დამთავრებულია. გუშინ არც კი მივახშმია... და... და ახლა უკვე ყველაფერი დამთავრებულია. მე ვეძებ ჩემ... მე-ს.
კოლკა არ ამშვიდებდა. ძნელია, მაგრამ რა გაეწყობა. ადამიანმა თავის მოწოდებას თუ მიაგნო, კეთილი უნდა ინებოს და ყოველდღიური წვრილმანები მსხვერპლად შესწიროს.
_ გაუძელი!
სინაზის შესახებ
`სინაზე... სად არ შეხვდები მას!~ _ უთხრა ოლგამ ობლომოვს.
რა ფრაზაა ეს? როგორ უნდა გავიგოთ? განა შეიძლება სინაზის ასე არად ჩაგდება? ან სად გვხვდება ის ასე ხშირად?
ვფიქრობ, აქ უზუსტობაა: ოლგა სინაზეს კი არ იხსენიებს აგდებულად, არამედ იმდროინდელ მოდურ სენტიმენტალობას, ყალბ, ზედაპირულ და მანერულ საქმიანობას. სწორედ საქმიანობას და არა _ გრძნობას.
ან როგორ შეიძლება სინაზის არად ჩაგდება?
სინაზე სიყვარულის ყველაზე უწყინარი, მოკრძალებული, ღვთიური სახეა.
სინაზის და _ სიბრალულია. ისინი ყოველთვის ერთად არიან.
მათ ხშირად ვერ შეხვდებით, თუმცა, ზოგჯერ სწორედ იქ წააწყდებით, სადაც სულ არ ელით. თანაც სრულიად განსაცვიფრებელი გამოვლინებით.
სიყვარული _ ვნება ყოველთვის გაფაციცებული ყურადღებაა საკუთარი თავის მიმართ. მას სურს დაგიპყროს, გაცდუნოს, თავი მოგაწონოს. იგი დოინჯშემოყრილი გამოწმებს, მუდამ დაკარგულის ხელიდან გაშვებისა ეშინია.
სიყვარული _ სინაზე (სიბრალული) ყველაფერს გასცემს, ის უსაზღვროა. არასოდეს ფიქრობს საკუთარ თავზე, რადგან `თავისთვის არას ითხოვს~. მხოლოდ ის არ ითხოვს.
ზოგიერთის აზრით, სინაზე ადამიანს ამცირებს. პირიქით, სინაზე ღვთით ბოძებული რამაა, ზემოდან მოდის. იგი საყვარელ არსებაზე ზრუნავს, იცავს მას, უფრთხილდება. დაცვას და ზრუნვას ხომ უმწეო არსება მოითხოვს. ამიტომ საალერსო სიტყვები კნინობითი სიტყვებია, ძლიერისაგან სუსტისაკენ მიმართული.
შვილიკო! ჩემო პაწაწავ!
მერე რა, თუ შვილიკო ორმოცდაათი წლისაა, პაწაწა _ სამოცდაათისა, სინაზე ზემოდან მოდის და ამიტომ ეჩვენება ისინი პატარებად, უსუსურებად, ეშინია, იტანჯება მათ გამო.
შეუძლებელია, ვალკირიამ, ზიგფრიდისადმი მთელი თავისი სიყვარულის მიუხედავად, `ბაჭია~ უწოდოს მას. ვალკირია მოჯადოებულია ზიგფრიდის სიძლიერით, მისი სიყვარული _ პატივისცემაა ზიგფრიდის ფიზიკური ძალისა და სულის სიმტკიცის მიმართ. ვალკირიას უყვარს გმირი. ამგვარ სიყვარულში სინაზისათვის ადგილი არ რჩება.
თუ პატარა, სუსტი, ნაზი ბუნების ქალი `დერჟიმორდას~ შეიყვარებს, ყოველთვის იმ წამის მოლოდინში იქნება, როცა ეს ყოვლისშემძლე არსება დაჩაგრულად მოეჩვენება, რაც მის სინაზეს გაუხსნის გზას.
_ ის, რა თქმა უნდა, ძლიერი ადამიანია, უხეშიც კი. მაგრამ იცით, მძინარეს რა ბავშვური და უმწეო სახე აქვს?
ეს _ სინაზე ბრმად, ხელისცეცებით ეძებს თავის გზას.
ერთი დანიელი ახალგაზრდა ქალი, რომელიც პირველად მოხვდა საფრანგეთში, გაოცებული ყვებოდა, ფრანგი ქალები თავიანთ ბავშვებს ბაჭიებსა და წიწილებს ეძახიანო. ის კი არა, ერთი ქალი თავის ავადმყოფ ქმარს თურმე კომბოსტოს და აბრეშუმის ჭიის პარკს ეძახდა.
_ და იცით, _ დასძენდა იგი, _ შევამჩნიე, რომ ეს ბავშვებზეც და ავადმყოფებზეც ძალიან კარგად მოქმედებდა.
_ განა თქვენთან, დანიაში საალერსო სიტყვები არ იციან?
_ არა, არ იციან.
_ კი მაგრამ, აბა სინაზეს როგორ გამოხატავთ?
_ როცა ვინმე გვიყვარს, ვცდილობთ მისთვის ყველაფერი გავაკეთოთ, შეძლებისდაგვარად, საყვარელ ადამიანს კი ქათამს არამც და არამც არ დავუძახებთ.
სინაზე სულ უფრო და უფრო იშვიათად გვხვდება.
თანამედროვე ცხოვრება რთული და მძიმეა. თანამედროვე ადამიანი სიყვარულშიც კი, პირველ რიგში, თავისი პიროვნების დამკვიდრებას ცდილობს.
სიყვარული ორთაბრძოლაა. _ გვიყვარდეს? ძალიან კარგი!
ხელები დაიკაპიწეს, მხრებში გასწორდნენ და აბა, ვინ _ ვის?!
სინაზისთვის სცხელათ? თანაც ვის გაუფრთხილდნენ, ვინ შეიბრალონ, როცა ყველა გმირია?!
ვინც სინაზე შეიცნო, ის განწირულია. მისი სული მთავარანგელოზის შუბმა განგმირა და ამიერიდან აღარც სიმშვიდე უწერია, აღარც ზომიერება.
ჩვენს წარმოსახვაში სინაზე აუცილებლად სასთუმალთან დახრილი ალერსიანი ქალის სახით გვევლინება. ეჰ, რა ვიცით ამ `ალერსიან ქალებზე~? არაფერი!
არა, სინაზეს მათთან არ უნდა ვეძიებდეთ.
მე იგი სხვაგან შემხვედრია, თანაც არა პოეტური, არამედ უბრალო, ზოგჯერ სასაცილო გამოვლინებითაც კი.
იგი ჩემს სულს პირველად დიდი ხნის წინ მოევლინა. ჩემი სული შვიდ წელზე მეტისა არ იყო.
უზარმაზარი შვიდი წელიწადი. ყველაზე სავსე, დატვირთული და მნიშვნელოვანი ადამიანის ცხოვრებაში.
საღამო იყო. ნაძვის ხე გვედგა. იყო აღტაცება, ეჭვიანობა, სიცილი, შური და წყენა _ სულიერი განცდების მთელი აკორდი.
მე და ჩემს დას გვაჩუქეს მუყაოს პატარა ნაცრისფერი სპილოები, რომლებსაც ზურგზე ოქრომკედით მოსირმული წითელი ხავერდის ჩული ჰქონდათ მიმაგრებული. მუცელში კანფეტები უჩხარუნებდათ.
უფრო საინტერესო საჩუქრებიც მივიღეთ. სპილოები ხომ ნაძვის ხის უბრალო სათამაშოები იყო.
ჩემი სპილოდან კანფეტები გადმოვყარე, სასწრაფოდ შევახრამუნე, ის კი ნაძვის ხის ქვეშ შევჩურთე, _ იძინოს იქ, დილამდე მოვიფიქრებ ვის ვაჩუქო.
საღამოს, როცა თოჯინებს დასაძინებლად ვამზადებდი, შევამჩნიე, რომ ჩემი და ლენა რაღაც განსაკუთრებულად ჩუმად ფუსფუსებდა თავის კუთხეში და თან შეშინებული მიყურებდა.
ნეტავ რას უნდა ნიშნავდეს ეს?
ლენასთან მივედი, მან მაშინვე თოჯინის საბანს სტაცა ხელი. რაღაცას მიმალავდა.
_ მანდ რა გაქვს?
ლენამ ამოიფშვინა, საბანი ორივე ხელით ჩაიხუტა და მრისხანედ მითხრა:
_ არ გაბედო!
ორი გზა მქონდა: ან უნდა მეთქვა, `მინდა~, `გავბედავ~ და ჯიქურ მივვარდნოდი, ანდა თავი ისე მომეჩვენებინა, თითქოს სულ არ მაინტერესებდა.
ეს უკანასკნელი ავირჩიე.
შევტრიალდი და ჩემს კუთხეს დავუბრუნდი. მაგრამ ცნობისმოყვარეობა მკლავდა და ლენას ჩუმად ვადევნებდი თვალს. ლენა ვიღაცას თუ რაღაცას ეფერებოდა, ეჩურჩულებოდა. ხანდახან შიშისგან დამრგვალებული თვალებით გადმომხედავდა. მე კვლავ თავს ვიკატუნებდი, ვითომ ვერაფერს ვამჩნევდი. ღიღინიც კი წამოვიწყე.
და მისი მოტყუება შევძელი. ლენა ადგა, ერთი-ორი გაუბედავი ნაბიჯი გადადგა, შემდეგ მზერა ჩემკენ გამოაპარა და რომ დარწმუნდა, მშვიდად ვიჯექი, ოთახიდან გავიდა.
ორი ნახტომით გავჩნდი ოთახის იმ კუთხეში, საბანს ხელი ვტაცე და მეტისმეტად სასაცილო რამ დავინახე. ბალიშზე თავი დაედო და მშვიდად იწვა ერთიანად შეფუთული სპილუკა _ მახინჯი, საცოდავი და ცხვირა. ჩაჩის ქვეშ მხოლოდ ხორთუმი და პარტყუნა ყურის ნაწილი მოუჩანდა. ისეთი უმწეო, მორჩილი და თან სასაცილო იყო, რომ ჩემი შვიდი წლის სული დაიბნა. ხორთუმის ქვეშ თაფლაკვერის ნაკვნეტი და ორი კაკალი დავინახე. აუტანელი ტკივილი ვიგრძენი და ამ უცნაური სატანჯველისაგან თავის დასაღწევად, სიცილს და ყვირილს მოვყევი:
_ ლენა! სულელი ლენა! სპილო შეუფუთავს! შეხედეთ! შეხედეთ!
ლენა მოქრის, გაწითლებული, შეშინებული, თვალებში საშინელი სასოწარკვეთა ჩასდგომია. ხელს მკრავს, სპილოს მალავს. მე კი ვყვირი და ვყვირი:
_ შეხედეთ! შეხედეთ! სპილო ნაჭრებში გაუხვევია!
ლენა პაწია, რეზინასავით რბილ მუშტებს მიშენს და ნაწყვეტ-ნაწყვეტ, ჩურჩულით მეუბნება:
_ არ გაბედო მისი დაცინვა! იცოდე, შემიძლია მო-ო-გკლა!
და ტირის. ალბათ თავზარდაცემულია, ასეთი დანაშაულის ჩადენა რომ შეუძლია.
მე არ მტკივა. მისი მუშტები ხომ პატარა რეზინასავით რბილია. მაგრამ ის, რომ ჩემი დაიკო თავის საფრთხობელას ასე იცავს ჩემგან (მე ხომ დიდი ვარ, უფრო ძლიერი, ფეხებით ვჩხუბობ და მან ეს იცის), და თანაც ამ მახინჯ, ცხვირა, ჩაჩიან სპილუკასაც არაფერი დაუშავებია, _ ეს ყველაფერი ისეთი ტკივილით, ისეთი აუტანელი სიბრალულით მიკუმშავს პატარა, ჯერ მთვლემარე სულს, რომ ლენას მხრებში ვწვდები, ვტირი და ვყვირი, ვყვირი, ვყვირი...
მუყაოს გონჯი სპილუკა, ჩაჩიანი, _ დამავიწყდება კი როდისმე?..
* * *
აი კიდევ ერთი ამბავი. ასევე ბავშვის სულის ისტორია.
ჩემს პეტერბურგელ ნაცნობებს ბიჭუნა ჰყავდათ, ოთხი წლის მიშა. უხეში ბავშვი იყო, მოღუშული. ბოხი ხმით ლაპარაკობდა. როცა კარგ გუნებაზე იყო, დათვივით აბაჯბაჯებული ცეკვავდა და თან ბურდღუნებდა: `ბუმ-ბუმ-ბუმ~... შემთხვევით თუ ვინმე შეუსწრებდა, სირცხვილისაგან გაშმაგებული ბიჭი მივარდებოდა და მუშტებს მუხლებში უბაგუნებდა (უფრო მაღლა ვერ სწვდებოდა).
პირქუში ბავშვი იყო, ნელა ვითარდებოდა, ცოტას და ცუდად ლაპარაკობდა; რასაც უშლიდნენ, იმის კეთება უყვარდა, თანაც აკეთებდა აშკარად, განზრახ, უფროსების დასანახად. ღუმელში ძვრებოდა, პირში ლურსმნებს და ჭუჭყიან ბუმბულს იტენიდა, მურაბიან ქილაში ხელს ჰყოფდა. ერთი სიტყვით, წყალწაღებული ვინმე იყო.
ერთხელ მის ოთახში სპილენძის ძველი, საკმაოდ დიდი შანდალი შეიტანეს. ალბათ აღარ სჭირდებოდათ.
მიშამ იგი სათამაშოებთან მიათრია, ავტომობილთან, ჯამბაზთან, ხომალდთან, ბატკანთან ერთად საპატიო ადგილი მიუჩინა. საღამოს კი, ძიძის პროტესტის მიუხედავად, საწოლში ჩაიწვინა. ძიძამ ღამით ნახა, რომ შანდალი შუა საწოლში `იწვა~, სანთლის ჩასადები ადგილი ბალიშზე ედო. იწვა თბილად, `ყელამდე~ შეფუთნილი, შიშველი და გაყინული მიშა კი კუთხეში მიკუნტულიყო, აქაოდა, შანდალი არ შევაწუხოო. ძიძამ რამდენჯერმე აიღო ჩუმად შანდალი, მაგრამ დილით გაღვიძებულს ის კვლავ საწოლში დახვდა თბილად შეფუთნილი, მიშა კი შანდლის `ფეხებთან~ სიცივისაგან ოთხად მოკეცილიყო.
მეორე დღეს შანდლის წართმევა გადაწყვიტეს. ბიჭი განწირული ხმით ღრიალებდა, სიცხეც კი მისცა. შანდალი ოთახში დატოვეს, მაგრამ მიშას მისი ლოგინში ჩაწვენა აუკრძალეს. ბიჭუნას მთელი ღამე მოუსვენრად ეძინა, ხშირად იღვიძებდა, თავს წამოსწევდა და შეწუხებული იყურებოდა იქით, სადაც შანდალი ეგულებოდა. დილით გაიღვიძა თუ არა, მაშინვე ლოგინში ჩაიწვინა, რათა მძიმე ღამის შემდეგ დაესვენა.
ნასადილევს შოკოლადი მისცეს. საერთოდ, ტკბილეული აკრძალული ჰქონდა, ამიტომ ეს მისთვის ნამდვილი დღესასწაული იყო. გაწითლებულმა აიღო შოკოლადი და თავის ოთახში წაბაჯბაჯდა. ცოტა ხანში მოისმა, როგორ მღეროდა `ბუმ-ბუმ-ბუმ~-ს, ეტყობა, დათვივით ცეკვავდა.
მეორე დილით ოთახის დალაგებისას ძიძას შოკოლადი ხელუხლები დახვდა, ბიჭს შანდალში ჩაეჩარა.
შანდალს გაუმასპინძლდა იმით, რაც ყველაზე საუკეთესო ჰქონდა, შემდეგ კი სიხარულისაგან მღეროდა და ცეკვავდა.
* * *
პარიზის მახლობლად ერთ სანატორიუმში ვცხოვრობდით.
სანატორიუმი რუს ექიმს ეკუთვნოდა და მობინადრეთა უმეტესობაც რუსები იყვნენ. სეირნობდნენ, ჭამდნენ, რადიოს უსმენდნენ, ბრიჯს თამაშობდნენ, ჭორაობდნენ. ნამდვილი ავადმყოფი ორი იყო _ ჭლექიანი გოგონა, ვისთვისაც თვალი არავის მოეკრა და ერთიც, ტიფგადატანილი ბრაზიანი მოხუცი.
მოხუცი ხშირად იჯდა ტერასაზე, შეზლონგზე, შეფუთნილი, ბალიშებშემოწყობილი, გაფითრებული, წვერმოშვებული, მდუმარე. როცა ვინმე ჩაუვლიდა, თვალებს ხუჭავდა. მთრთოლვარე ჩიტივით დასტრიალებდა თავს ცოლი, ასაკში შესული, გამხდარი, სახეშემჭკნარი ქალი, რომელსაც ისეთი შფოთიანი და თანაც ბედნიერი თვალები ჰქონდა, თითქოს ბედნიერება ეს-ეს არის დაინახა და მისი დაჯერებისა ეშინიაო.
ქალი მშვიდად არასოდეს იჯდა, სულ თავისი ავადმყოფის ირგვლივ ფუსფუსებდა: გაზეთს უფურცლავდა, ბალიშს უფუებდა, პლედს უსწორებდა, წამალს ასმევდა, რძის შესათბობად გარბოდა. ყველაფერ ამას მოხუცი აშკარა ზიზღით პასუხობდა, ამ ზიზღით გულგახეთქილ ქალს კი კოვზი ხელიდან უვარდებოდა, რძე ეღვრებოდა. მაინც განუწყვეტლივ იღიმებოდა მთრთოლვარე ტუჩებით და ათასგვარ მხიარულ ამბავს უყვებოდა ქმარს. ყვება და იცინის, იქნებ ქმარმაც გაიცინოსო. კაცი კი თავს ისე აჩვენებდა, თითქოს არც გაუგონიაო და პირს იქით აბრუნებდა.
მხოლოდ მოხუცის ჩაძინების შემდეგ ბედავდა ქალი დამჯდარიყო და ხელში წიგნი აეღო. მაგრამ არ კითხულობდა, დაძაბული და კისერწაგრძელებული აყურადებდა ავადმყოფის სუნთქვას.
მოხუცი ყოველთვის ოთახში საუზმობდა და სადილობდა, ქალი სასადილოში მარტო ჩამოდიოდა. ყოველ დილით, გაზეთით ხელში, მაგიდიდან მაგიდასთან დაქროდა, ყველას ალერსიანად უღიმოდა და ეკითხებოდა:
_ ვერ დამეხმარებით? აი, აქ კროსვორდია. `რა არის სახლში ოთხასოიანი?~ კარი მეგონა, მაგრამ პირველი ასო `ი~ უნდა იყოს, რადგან ვერტიკალურად `ქალი, რომელიც ძროხად იქცა~ _ ეს ხომ იოა.
თან უხსნიდა:
_ ფურცელზე ჩემთვის ვიწერ, სერგეი სერგეევიჩს რომ დავეხმარო. ეს მისთვის ერთადერთი გასართობია, ამით ვიქცევთ თავს. როცა მას უძნელდება ამოცნობა, ვეხმარები. ავადმყოფები ხომ ბავშვებივით არიან. ისე მიხარია, ეს მაინც რომ ახალისებს. მისთვის კითხვაც მომქანცველია.
მაშ, არ იცით, რა სიტყვაა? აბა, იმ ქალიშვილს ვკითხავ.
და მიფრინავს მსუბუქი და სიფრიფანა სხვა მაგიდისაკენ, იქიდან _ კიდევ სხვაგან, თან ყველას ღიმილით უხსნის, რომ მის ქმარს კროსვორდები ართობს და რთულ შემთხვევებში თვითონაც ეხმარება.
_ ხომ იცით, ავადმყოფები ბავშვებივით არიან.
და ალერსიანი ღიმილით ყველას თავს უქნევს, თითქოს ყველანი რაღაც მხიარულ შეთქმულებაში მონაწილეობენ და მასავით ეხალისებათ რთული სიტყვების გამოცნობა, რათა ძვირფას სერგეი სერგეევიჩს მიეხმარონ.
ქალი ძალიან ებრალებოდათ და დიდი გულისხმიერებითაც ეპყრობოდნენ.
_ ჭკვიანი ქალი იყო, ბაქტერიოლოგი, სამეცნიერო შრომები ჰქონდა. ყველაფერი მიატოვა და ახლა კროსვორდებით ხელში დაქრის აქეთ-იქით.
_ ის რაღას წარმოადგენს?
_ ის? როგორ გითხრათ, რაღაც გაურკვეველი ვინმეა. მგონი, საზოგადო მოღვაწე იყო, არც ისე ცნობილი. პროვინციულ გაზეთებში წერდა. ისე კი, მე თუ მკითხავთ, ერთი ყოყლოჩინა სულელია.
ქალის ცხოვრებაში ეს ნახევარი საათი საუკეთესო დრო იყო. ეს იყო მომზადება იმ ღვთაებრივი წუთებისათვის, როცა `მას~ მისი დახმარება შეიძლებოდა დასჭირვებოდა.
ერთხელაც კაცი ჩვეულებრივზე ადრე გამოვიდა ტერასაზე, სადაც ზოგიერთი დამსვენებელი ჯერაც მაგიდას უჯდა. ცოლი დიდხანს დაფოფინებდა, პლედს აფარებდა, ბალიშებს უსწორებდა და თუ სურვილს მაშინვე ვერ მიუხვდებოდა, კაცი კოპებშეკრეული იშორებდა მის ხელს.
ბოლოს, როგორც იქნა, ჩაწყნარდა.
გახარებულმა ქალმა გაზეთს სტაცა ხელი.
_ ნახე, სერიოჟენკა, დღეს ძალიან საინტერესო კროსვორდი უნდა იყოს.
კაცმა თავი ასწია, ბოროტი ყვითელი თვალები გადმოკარკლა და ერთიანად აძაგძაგდა:
_ ეშმაკსაც წაუღიხარ მაგ შენი იდიოტური კროსვორდებიანად! _ წაისისინა გაცოფებულმა.
ქალი გადაფითრდა, დაიბნა:
_ კი მაგრამ, შენ ხომ... შენ ხომ ყოველთვის გაინტერესებდა...
_ არასოდეს არ მაინტერესებდა! _ ცახცახებდა და სისინებდა ქმარი, თან მხეცური კმაყოფილებით ჭვრეტდა ქალის გაფითრებულ, სასოწარკვეთილ სახეს. ა-არასოდეს! ეს შენ მიწყალებდი გულს დეგენერატის სიჯიუტით! ი-დი-ო-ტო!
ქალმა აღარაფერი უპასუხა, გაჭირვებით ჩაისუნთქა ჰაერი, ხელები მაგრად მიიჭირა მკერდზე და ისეთი ტკივილითა და სასოწარკვეთით მიმოიხედა, თითქოს შველას ითხოვსო.
მაგრამ, აბა ვის შეუძლია სერიოზულად მოეკიდოს ასეთ სასაცილო, სულელურ მწუხარებას?
მხოლოდ ერთი პატარა ბიჭი, გვერდით მაგიდასთან რომ იჯდა და ამ ამბავს შეესწრო, თვალდახუჭული მწარედ ატირდა.
მონანიე ბედი
გენერალური რეპეტიციის შემდეგ ჩემთან ერთ-ერთი მსახიობი გოგონა მოვიდა, აღელვებული იყო...
- მაპატიეთ, გეთაყვა... ამ პიესის ავტორი ხომ თქვენ ბრძანდებით?
- დიახ.
- თუ შეიძლება, ნუ იფიქრებთ, რომ მე ყოველთვის...
- არა, არა, არ ვიფიქრებ, რომ თქვენ ყოველთვის... - სწრაფად შევეცადე მის დამშვიდებას.
- თქვენთან ერთი პატარა თხოვნა მაქვს. ძალიან დიდი თხოვნა. მოკლედ, თუ შეუძლებელია, ვერაფერს გავაწყობ.
ვერ გავარჩიე გაიცინა თუ წამოიტირა, მე კი ამოვიოხრე, რადგან მივხვდი რაც ხდებოდა: ნამდვილად თავის როლში რამდენიმე სიტყვის დამატებას მთხოვს. ეს ხომ მარადიული ისტორიაა, მათ, ყველას სურთ, მეტი ილაპარაკონ სცენაზე!
მსახიობმა გოგონამ ცხვირსახოცს კიდე მოაკვნიტა და თვალებდახრილმა, შეფარული საყვედურით მკითხა:
- ასე რატომ აწყენინეთ? ნუთუ ოდნავადაც არ გეცოდებათ?
- ვინ? - გავოცდი მე.
- ვინ და ეს წითური ახალგაზრდა თქვენს პიესაში. ის ხომ სინამდვილეში, სიმპათიურია. რა თქმა უნდა, არც ჭკვიანია და არც ნიჭიერი, მაგრამ რა მისი ბრალია. ბოროტი არაა, პირიქით ძალიან საყვარელია. თქვენ კი იმ საზიზღარ ბანქოს მოთამაშეს მისი პირწმინდად გაფცქვნის უფლება მიეცით. რატომ?
შევცბი.
- მისმინეთ... არაფერი მესმის. ეს ასეთი პიესაა. ასე რომ არ მომხდარიყო, პიესაც ხომ არ იქნებოდა. გასაგებია? სიუჟეტია ასეთი.
მაგრამ მან ისევ დაღეჭა ცხვირსახოცი და ისევ მისაყვედურა:
- შესაძლოა ასეა, შესაძლოა მართალიც იყოთ. მაგრამ თქვენ თავად ნუთუ არ გეცოდებათ ეს საბრალო, მიმნდობი ადამიანი? მითხარით - გული არ გტკივათ, როცა თქვენ თვალწინ, დაუცველ ადამიანს ჩაგრავენ?
- მტკივა! - ამოვიოხრე.
- მაშინ რატომ აძლევთ უფლებას? ესე იგი, არ გეცოდებათ.
- ყური მიგდეთ! - მტკიცედ ვუთხარი. - ეს ყველაფერი მე გამოვიგონე. გესმით? სხვანაირად, არაფერიც არ იქნებოდა. თქვენ რა გაწუხებთ?
- ვიცი, რომ თქვენ გამოიგონეთ. ამიტომაც პირდაპირ თქვენთან მოვედი თხოვნით. რაკი თქვენ გამოიგონეთ, თქვენვე შეგიძლიათ გამოსწორება. იცით რა, მემკვიდრეობა მიეცით. სრულიად მოულოდნელად.
ვდუმდი.
- თუნდაც უმნიშვნელო, სულ რაღაც ორასი მანეთი, პატიოსანი ცხოვრების გაგრძელება რომ შეძლოს, რაიმე საქმე წამოიწყოს. ბევრს ხომ არ გთხოვთ - მხოლოდ 200 მანეთი დასაწყისისთვის საკმარისი იქნება, ფეხზე წამოდგებოდა და მის მომავალზეც ასე აღარ ვინერვიულებდი.
ვდუმდი.
- დავიჯერო, არ შეგიძლიათ? კარგი, ას ორმოცდაათი მანეთი იყოს.
ვდუმდი.
- ასი. ასი მანეთი. ნაკლები არ ეყოფა, - თქვენ ხომ ის ბერდიანსკიდან ჩამოიყვანეთ. მგზავრობა კი მესამე კლასითაც ძვირია. არ შეგიძლიათ?
- არ შემიძლია.
- ღმერთო, როგორ მოვიქცე! გაიგეთ, რომ შემეძლოს, საკუთარი დანაზოგიდან მივცემდი, მაგრამ როგორ? არასოდეს დავიმცირებდი თავს და სათხოვნელად თქვენთან არ მოვიდოდი, მაგრამ თქვენ გარდა მისი დახმარება რომ არავის შეუძლია! თქვენ კიდევ არ გსურთ. წარმოიდგინეთ, რა საშინელებაა. იცით რა, გულწრფელად გეტყვით, ვერასოდეს ვიფიქრებდი ასეთი სასტიკი თუ იყავით. კი, რამდენჯერმე გამომიჭერიხართ ულამაზო საქციელში: ჯერ იყო და, ის ბიჭი იაფიანი სასტუმროდან გამოაგდეთ და მთელ თეატრს დაანახეთ, როგორი იდიოტია. მერე ბედნიერი ოჯახი დაანგრიეთ რაღაც გულსაბნევის გამო, მოახლემ რომ მოიპარა. ვხედავდი ამ ყველაფერს, მაგრამ თავს იმის ვიმშვიდებდი, ალბათ გვერდით არ ჰყავს კეთილი ადამიანი, ვინც თვალს აუხელს და თავის სისასტიკეს დაანახებს-მეთქი. მაგრამ ახლაც რომ არ გინდათ თქვენგან მიყენებული ბოროტების გამოსწორება, ეს როგორღა ავხსნა?
- ისე... წინააღმდეგი არ ვარ, მაგრამ ასე მთელს პიესას რომ გავაფუჭებთ? აბა, დაფიქრდით, უცებ, სრულიად მოულოდნელად - მემკვიდრეობა.
- მაშინ, ვითომ აღმოჩნდება, რომ ასი მანეთი ადრევე გადაუნახავს შავი დღისთვის.
- შეუძლებელია! მას ასეთი ხასიათი არა აქვს!
- რა მნიშვნელობა აქვს, როგორი ხასიათი აქვს, მთავარია ცხოვრება გაუადვილდეს. ღმერთო ჩემო! ყველაფერი თქვენ ხელშია.
დავფიქრდი.
მართლაცდა, ღორობაა ჩემი მხრიდან, ადამიანის დასაღუპად გამეტება. კაცმა რომ თქვას, მე თავად ვარ მისი ბედი, მე გამოვიხმე ის არარსებული სამყაროდან და ვტანჯავ. კეთილშობილი სული რომ მქონდეს, ხომ მხოლოდ ბედნიერებასა და სიხარულს მივანიჭებდი. მე კი სახალხოდ დავცინი, აბუჩად ვიგდებ, თან ვიღაც ბნელ ტიპებს მისი გაყვლეფის საშუალებასაც ვაძლევ. არაა ლამაზი. საძაგლობაა. დროა გონს მოვეგო.
- როგორ მოვიქცეთ, ჩემო მეგობარო? - მივმართე მსახიობს. - სიხარულით დავეხმარებოდი, მაგრამ უკვე გვიანია. გენერალურმა რეპეტიციამ ჩაიარა, საღამოს სპექტაკლია. ვეღარაფერს შევცვლი.
- რა საშინელებაა! დაიღუპება ადამიანი.
- აბა, თან სულ არაფრისთვის, - დანაღვლიანებული დავეთანხმე. - უცხო ქალაქში, მარტოდმარტო...
- ამაზე ადრე როგორ არ იფიქრეთ?
- თვითონაც ვერ ვხვდები. ასე რამ გამამხეცა.
ორივენი გავჩუმდით. ვისხედით ასე, თავჩაქინდრულები, დათრგუნულები.
- იცით რა! - უცებ გადავწყვიტე. - ამას ასე არ დავტოვებთ. მაინც მივცემთ ათი ათას მანეთს. ოღონდ დღეს ვერა, მოგვიანებით, პიესა კრებულში რომ დაიბეჭდება. სქოლიოში აუცილებლად აღვნიშნავ: ამა და ამ ადამიანმა, მოულოდნელად, დეიდისგან (ხედავთ, რა ჭკვიანურად მოვიფიქრე?!) ათი ათასი მანეთი მიიღო, საქმე წამოიწყო და სულ მალე დიდ წარმატებასაც მიაღწია-მეთქი! შევთანხმდით?
- ჩემო ძვირფასო! შეიძლება გაკოცოთ?
- რა თქმა უნდა, შეიძლება! მოდი ერთმანეთი გადავკოცნოთ - შვებას ვიგრძნობთ. არა, სულაც ოცი ათასს მივცემ. ღმერთმა ხელი მოუმართოს, ხლაფორთიც არ დასჭირდება.
- საყვარელო, კეთილო, საოცრება ხართ! ააა... არ გეწყინოთ, მაგრამ... იმ ბიჭუნას, შარშან რომ აწყენინ... ანუ, იმას, რომელიც გამოაგდეთ, რაიმეს მისცემთ?
- აბა რას ვიზამ. რა თქმა უნდა. ეს წითური შეხვდება ბიჭს და თავისი ოცი ათასიდან... თუნდაც ორ ათასს მისცემს.
- კი, კი, ასე უკეთესიც იქნება. კეთილი საქმეების კეთებას მიეჩვიოს. შესანიშნავი ადამიანი ხართ!... და დანარჩენებს რაღა ვუყოთ?
- ცოტა დრო მომეცით. ყველას დავეხმარებით.
- ძვირფასო! და ის შინაბერა თუ გახსოვთ, თქვენი მოთხრობიდან, წმინდა სამების დღეს საქმროს რომ ელოდებოდა? იმას რით ვუშველოთ?
- აჰ, ეს ხომ უმარტივესია! ჯერ ერთი, სულაც არაა ბებერი - ოცდათხუთმეტიც არ შესრულებია. ისიც უამრავ ფულს მიიღებს, დაისვენებს, გახალისდება. და ვინ იცის, იქნებ გათხოვდეს კიდეც.
- საყვარელო! საყვარელო! უნდა ჩაგეხუტოთ! ვერ წარმოიდგენთ, სახეც როგორ შეგეცვალათ. მართლა! აი, სარკეში ჩაიხედეთ.
ჩავიხედე.
ნამდვილად, სულ სხვა სახე იყო.
როგორი? - არ გეტყვით.
მიწისქვეშა ფესვები
ლიზა მაგიდასთან თავის ადგილას არ იჯდა. `მისი ადგილი~ იმ სკამზე იყო, რომელზეც ტელეფონების ძველი სამი წიგნი ერთმანეთზე ეწყო. გოგონას ამ წიგნებზე იმიტომ სვამდნენ, რომ თავისი ექვსი წლის კვალობაზე მეტად ტანმორჩილი იყო და მაგიდის ზემოთ მხოლოდ ცხვირი უჩანდა. ეს სამი წიგნი მისი ფარული ტანჯვის, შეურაცხყოფისა და შერცხვენის მიზეზს წარმოადგენდა. ლიზას ძალიან უნდოდა დიდი ყოფილიყო.
მთელი სახლი უფროსებით იყო სავსე. ისინი ჩვეულებრივ ადამიანურ სკამებზე სხდებოდნენ, ის კი პატარა იყო და, თუ სასადილოში მარტო აღმოჩნდებოდა, ყოველთვის სხვა სკამზე ჯდებოდა ხოლმე.
შეიძლება ამ სამი წიგნის გამო დარჩა მას დაუმსახურებელი დამცირების განცდა და მისგან თავის დაღწევის მუდმივი სწრაფვა.
_ რძე ისევ დაგიღვრია, _ ჩაესმა ბებრული ბუზღუნი. _ შენს ადგილზე რატომ არ ზიხარ? აი, დედაშენს ვეტყვი და შავ დღეს დაგაყრის.
რა თქმა უნდა, `შავ დღეს დააყრის~. წყალი არ გაუვა. მეტს რას აკეთებს. მიზეზსაც ყოველთვის პოულობს. დაბეზღება სულაც არაა საჭირო. ხან თმაგაწეწილი ხარო, ხან მაგიდას იდაყვებით ეყრდნობიო, ფრჩხილები ჭუჭყიანი გაქვსო, მხრებში იხრებიო, ჩანგალი ცუდად გიჭირავსო, პირს აწკლაპუნებო. მთელი დღე! მთელი დღე! თან, ამის გამო უნდა გიყვარდესო, ეუბნებიან.
როგორ უყვარდეს? რას ნიშნავს სიყვარული?
უყვარს მუყაოს პატარა სპილო, ნაძვის ხის უბრალო სათამაშო.
ტკივილამდე უყვარს. ჩვრებში ახვევს. თეთრი ჩაჩის ქვეშ ხორთუმი გამოჩრია. ისეთი უსუსურია, ისეთი მიმნდობი, რომ მის შემხედვარეს, სინაზისა და სიბრალულისაგან ტირილი უნდება. იგი სპილუკას მალავს. ინსტინქტი კარნახობს. თუ უპოვეს, დასცინებენ, აწყენინებენ. გრიშამ შეიძლება განზრას გაუფუჭოს კიდეც.
გრიშა უკვე დიდია, თერთმეტი წლისაა. გიმნაზიაში სწავლობს, დღესასწაულებზე ამხანაგები მოჰყავს _ პუტკუნა ტულზინი და შავტუხა, ქოჩორა ფიშერი. მაგიდაზე კალის ჯარისკაცებს ჩაარიგებენ ხოლმე. ხანაც სკამებს ახტებიან, ჩხუბობენ. ძლიერი და ყოვლისშემძლეები არიან. არასოდეს ხუმრობენ, არასოდეს იცინიან. წარბები შეჭმუხნილი აქვთ, ხმა _ გამყინავი. დაუნდობლები არიან. განსაკუთრებით ფუნთუშა ტულზინი, რომელსაც გაბრაზებისას ლოყები უცახცახებს ხოლმე.
მაგრამ ყველაზე საშიში გრიშაა. სტუმრები ჩქმეტას ვერც გაუბედავენ. გრიშას ყველაფერი შეუძლია. ის ძმაა. ლიზას ჰგონია, რომ გრიშას მის გამო ამხანაგებისა რცხვენია. სად გაამხილოს, ჩემი და ტელეფონების სამ წიგნზე ზისო. ფიშერზე ამბობენ, მისი და ბებერია, ჩვიდმეტი წლისააო. ასეთისა, რა თქმა უნდა, არ შეგრცხვება.
დღეს დღესასწაულია და ფიშერი და ტულზინიც მოვლენ. ღმერთო ჩემო! ღმერთო ჩემო! ნეტავ რა იქნება?
დილას ეკლესიაში იყვნენ _ ის, დედა, დეიდა ჟენია (ის ყველაზე უარესია) და ძიძა ვარვარა. გრიშას რა ენაღვლება, გიმნაზიაშია და ამხანაგებთან ერთად წავიდოდა. ლიზა კი გააწამეს.
დეიდა ჟენია ყურში ჩასწივის:
_ თუ ლოცვა არ იცი, პირჯვარი მაინც გადაიწერე.
მშვენივრად იცის ლოცვა. `ღმერთო, მოგვეც ჯანმრთელობა მამას, დედას, გრიშას, დეიდა ჟენიას და მე _ პატარა ლიზავეტას~. აგრეთვე: `ღვთისმშობელო ქალწულო, გიხაროდენ~.
ეკლესიაში ბნელა. ბანები გაუგებარ და მრისხანე სიტყვებს გუგუნებენ. გოგონას ახსენდება, რომ ღმერთი ყველაფერს ხედავს, ყველაფერი იცის და ყველაფრისათვის დასჯის (დედამ ყველაფერი არ იცის და მაინც რა აუტანელია!). ღმერთიც უნდა უყვარდეს! აი, ვარვარა თავგადაგდებული ლოცულობს, მერე იატაკამდე იხრება. დეიდა ჟენიას თვალები დაუჭყეტია და თავს აქიცინებს, გეგონება, ვინმეს ნიშნს უგებსო. აჰა, თურმე ესაა სიყვარული.
გოგონა უკან იყურება, სურს დაინახოს, სხვებს როგორღა უყვართ.
და კვლავ სისინი:
_ წყნარად იდექი! ღმერთი დაგსჯის!
ლიზა გულმოდგინედ იწერს პირჯვარს, ვარვარასავით თავგადაგდებული ოხრავს, თვალებს ჭყიტავს, შემდეგ მუხლებზე დგება. ცოტა ხანს ასეა გაჩერებული. მუხლებში ტკივილს გრძნობს და ქუსლებზე ჯდება.
და ისევ ყურთან, ამჯერად სისინის ნაცვლად ბუზღუნი:
_ახლავე ადექი და წესიერად მოიქეცი.
დედაა.
გაბრაზებული ბანები კი მრისხანე სიტყვებს გუგუნებენ. ალბათ, ამცნობენ, ღმერთი დაგსჯისო. მის წინ უზარმაზარი კანდელია. სანთლები ტკაცუნებენ, ცვილი წვეთავს. იატაკსაც დაჰკვრია. ლიზა მისკენ მიჩოჩავს, ცოტა რომ მოაციცქნოს.
მძიმე თათი მხარში სწვდება და ფეხზე აყენებს.
_ იცელქე, იცელქე, _ დასჩხავის ვარვარა. _ მიხვალ სახლში და დედაშენი შავ დღეს დაგაყრის!
დედა შავ დღეს დააყრის. ღმერთი ყველაფერს ხედავს და ისიც დასჯის.
რატომ არ შეუძლია ისე მოიქცეს, როგორც სხვები იქცევიან?
ოცი წლის შემდეგ თავისი ცხოვრების საშინელ, გადამწყვეტ წუთს იტყვის: `რატომ არ შემიძლია ისე მოვიქცე, როგორც სხვები იქცევიან? რატომ ვერასოდეს ვთვალთმაქცობ?~
* * *
საუზმის შემდეგ ტულზინი და ფიშერი მოვიდნენ.
ტულზინს არაჩვეულებრივი ცხვირსახოცი ჰქონდა _ ზეწარივით უზარმაზარი, ჯიბე დოლივით გამობერვოდა. ბიჭი დაკეცილსვე ისვამდა მრგვალ ცხვირზე. ცხვირსახოცი უხეში და ულმობელი იყო, ცხვირი კი _ ნაზი და რბილი, და მეტისმეტადაც უწითლდებოდა.
მას, ვისაც ლიზა ცხრამეტი წლის შემდეგ შეიყვარებს, პატარა სიფრიფანა ცხვირსახოცები ექნება, აბრეშუმის ძაფით ამოქარგული მონოგრამით. სიყვარულის ჯამი იმდენი შესაკრებისაგან შედგება... ჩვენ რა ვიცით?
შავტუხა, ქოჩორა ფიშერი, მამლაყინწასავით ჩხუბისთავი, სასადილო ოთახში მაგიდასთან ფუსფუსებს. კალის ჯარისკაცების მთელი ყუთი მოუტანია და გრიშას სასტიკ ბრძოლაში იწვევს.
ტულზინს ერთადერთი ტყვიამფრქვევი ჯიბეში უდევს და ყოველთვის, როცა კი ცხვირსახოცს ჯიბიდან იღებს, ძირს უვარდება.
გრიშას თავისი ყუთები მოაქვს და უცებ ლიზას ამჩნევს. გოგონა მაღალ სავარძელში ზის, თავს ზედმეტად გრძნობს და წარბშეკრული უყურებს საომარ სამზადისს.
_ ვარვარა! _ ღრიალებს გრიშა. _ მოაშორეთ აქედან ეს ჩერჩეტი, ხელს გვიშლის!
ხელებდაკაპიწებული ვარვარა სამზარეულოდან მოჰქრის.
_ რა ამბავში ხარ, შე ყაჩაღანა? _ ეკითხება გაბრაზებული.
სავარძლის სახელურებს ჩაფრენილი ლიზა ერთიანად იკუნტება, ვინ იცის რა მოხდება _ შეიძლება ფეხებითაც დაითრიონ...
_ მინდა და ვჩხუბობ, _ უღრენს გრიშა. _ შენ კი შენიშვნის მოცემას ნუ მიბედავ, მე უკვე ვსწავლობ.
ლიზას მშვენივრად ესმის ამ სიტყვების მნიშვნელობა. `ვსწავლობ~ იმას ნიშნავს, რომ ის უკვე სხვა უფროსების გამგებლობაშია და სრული უფლება აქვს აღარ დაუჯეროს ბებო ვარვარას. საბავშვო ოთახების და გადიების დრო დამთავრდა.
აშკარაა, ამას ვარვარაც ხვდება, რადგან ნაკლები სიმკაცრით ეუბნება:
_ თუ სწავლობ, ისე მოიქეცი, როგორც მოსწავლეს შეეფერება. რატომ აგდებ ლიზუტკას? ან სად წავიყვანო? იქ დეიდა ჟენია ისვენებს, სასტუმრო ოთახში კი ვიღაც უცხო ქალია. სად წავიყვანო, ჰა? ის ხომ წყნარად ზის. ხელს არავის უშლის.
_ არაფერიც, ტყუი, გვიშლის! _ ყვირის გრიშა. _ ეგ რომ გვიყურებს, ჯარისკაცებს ისე ვეღარ ვალაგებთ, როგორც საჭიროა!
_ თქვენც ნუ დაალაგებთ. დიდი ამბავი!
_ სულელო ბებერო!
გრიშა ერთიანად წითელია. ვიღაც ჭუჭყიანი ბებრუხანა რომ ეუფროსება, ამის გამო ამხანაგებთან თავს უხერხულად გრძნობს.
ლიზას თავი მხრებში ჩაურგავს და ხან ვარვარასკენ აპარებს თვალს, ხანაც გრიშასკენ. ლიზა ახლა მშვენიერი ქალბატონია და მის გამო ორი რაინდი ერთმანეთს შერკინებია. ვარვარა ლიზას ღირსებას იცავს.
_ ამას აქ მაინც არ გავაჩერებ! _ ყვირის გრიშა და ლიზას ფეხებით ითრევს, მაგრამ გოგონა ისე ჩაბღაუჭებია სახელურს, რომ გრიშამ ლამის სავარძლიანად დაითრიოს.
ტულზინი და ფიშერი არავითარ ყურადღებას არ აქცევენ ამ ბობოქარ მოვლენებს, მშვიდად ამოაქვთ ჯარისკაცები ლაფნის მრგვალი ყუთებიდან და მაგიდაზე ალაგებენ. ასეთი ჩხუბით მათ ვერ გააკვირვებ. უკეთესად არც თვითონ აქვთ საქმე: დეიდა, ძიძა, უმცროსი ძმები, უფროსი დები, თექვსმეტი წლის შინაბერები... ერთი სიტყვით, მათ ვერ გააკვირვებ.
_ ეი, გრიშკა ვაგულოვ, მოხვალ თუ არა? _ საქმიანად კითხულობს ტულზინი და საოცარ ცხვირსახოცს ჯიბიდან იღებს. ტყვიამფრქვევი იატაკზე ვარდება.
_ ჰო, მართლა, _ ეს არტილერია სად დავაყენო?
გრიშა თავს ანებებს ლიზას ფეხებს, მუშტს მრავლისმეტყველად უღერებს და:
_ ჯანდაბას, იჯექი, ოღონდ ჯარისკაცებს არ მიაშტერდე და არ ისუნთქო. გაიგე? სუნთქვა არ გაბედო! უ-უ, შე ძროხა!
აკანკალებული `ძროხა~ ღრმა ჩასუნთქვით იმარაგებს ჰაერს. რა იცის, კიდევ როდის ჩაასუნთქვინებენ.
ბიჭები საქმეს იწყებენ. ფიშერს ორჯერ უფრო მსხვილი და ჭყეტელა ჯარისკაცები ჰყავს, ვიდრე გრიშას.
_ ეს გრენადერებია, _ ამბობს ამაყად.
გრიშა იშმუშნება. არ სიამოვნებს, სხვა რომ ჯობნის.
_ მაგიდის კიდეებთან მოგვიწევს მათი ჩამწკრივება. გასაგები მაინც იქნება, ამოდენები რატომ არიან.
_ კი მაგრამ, რატომ? _ საგონებელშია ჩავარდნილი ტულზინი.
_ იმიტომ, რომ გუშაგებად ყოველთვის გოლიათებს არჩევენ. სახიფათო საქმეა. ყველას სძინავს, ისინი კი ფხიზ... ფხიზლ... ფხიზლობენ.
ფიშერი კმაყოფილია.
_ აბა რა, _ ამბობს. _ გმირები არიან1
ლიზას გმირების ნახვა უსაშველოდ აინტერესებს. ხვდება, ახლა მისთვის არავის სცხელა. სავარძლიდან ფრთხილად ცოცდება, მაგიდას ეპარება და კისერწაგრძელებული გაჰყურებს.
ბრრახ!
გრიშამ შიგ ცხვირში ხეთქა მუშტი.
_ სისხლი! სისხლი! _ ყვირის ვიღაც.
ბრძოლის ველზე პირველმა სისხლმა იფეთქა.
ლიზას ყურში საკუთარი გულისწამღები კივილი ჩაესმის, თვალები დახუჭული აქვს, ვიღაცა კივის, ვარვარაა?
ლიზა მიჰყავთ.
წლების შემდეგ იტყვის:
_ არა, არასოდეს შეგიყვარებთ. თქვენ გმირი ხართ. სიტყვა `გმირი~ კი ისეთ სევდას, ისეთ სასოწარკვეთას იწვევს ჩემში, რომ... თუმცა, არ ვიცი, რატომ. წყნარ ადამიანებთან თავს უფრო მშვიდად ვგრძნობ, უფრო კარგად ვარ. აჰ, არ ვიცი, არ ვიცი, რატომ.
რუსულიდან თარგმნა ნინო საითიძემ