ლონდონი ჟეკ - Jack London
⏱️ 1 წთ.
👁️ 3
100%
მარტინ იდენი
თავი 28 - 40
თავი ოცდამერვე
ბედმა ისევ დაივიწყა მარტინის მისამართი, მისი შიკრიკები უკვე აღარ უკაკუნებდნენ კარზე. მთელი ოცდახუთი დღე თავაუღებლივ, ისე რომ კვირა და უქმე დღეებიც არ გაუცდენია, “მზის სირცხვილზე” მუშაობდა. ეს იყო დიდი სტატია, ოცდაათი ათასამდე სიტყვისაგან შემდგარი, და წარმოადგენდა კარგად მოფიქრებულ იერიშს მეტერლინკის სკოლის მისტიციზმის წინააღმდეგ. ჭეშმარიტი მეცნიერების ციტადელიდან წამოწყებულ იერიშს — ფუჭ სასწაულებზე მეოცნებეთა წინააღმდეგ. მართალია, თვით სტატიაც შეიცავდა ლამაზ სასწაულებზე ოცნების მრავალ ელემენტს, მაგრამ ისე, რომ ფაქტებს არ ეწინააღმდეგებოდა. ცოტა ხნის შემდეგ ამ იერიშს მოჰყვა კიდევ ორი პატარა სტატია — “სასწაულებზე მეოცნებენი” და “საკუთარი “მე”-ს საზომი”. და სამივე სტატიამ — დიდმაც და პატარამაც — მოგზაურობა დაიწყეს ჟურნალიდან ჟურნალში.
იმ ოცდახუთი დღის განმავლობაში, რაც “მზის სირცხვილს” მოანდომა, მარტინმა მოახერხა გაეყიდა რამდენიმე მსუბუქი საგაზეთო ფელეტონი ექვს-ნახევარი დოლარისა. ერთმა ანეგდოტმა ორმოცდაათი ცენტი მოუტანა, მეორემ, რომელიც ყოველკვირეულ იუმორისტულ გაზეთში დაიბეჭდა, ერთი დოლარი. კიდევ ორმა სახუმარო ლექსმა გაუმართლა: ერთში ორი დოლარი მიიღო, მეორეში — სამი. ბოლოს და ბოლოს, როცა ისევ მიაღწია მედუქნეებთან ნისიის ზღვარმა (თუმცა ბაყალმა ხუთ დოლარამდე გაუზარდა ნისია), ველოსიპედი და კოსტიუმი კვლავ დაგირავებული აღმოჩნდა. საბეჭდი მანქანის სააგენტოდან ისევ არ ასვენებდნენ ქირისათვის, უკვე მერამდენედ მიუთითებდნენ, რომ ხელშეკრულების მიხედვით ქირის გადახდა წინასწარ იყო საჭირო.
წვრილ-წვრილი ფელეტონების გასაღებით გამხნევებული მარტინი ისევ მსუბუქ სამუშაოს მიუბრუნდა. ამით იქნებ თავი მაინც გაეტანა. მაგიდის ქვეშ ოცამდე პატარა მოთხრობა დახვავდა, საგაზეთო სინდიკატების მიერ დაწუნებული. მოდგა და ხელახლა გადაიკითხა, რათა მიმხვდარიყო — რა აინტერესებდათ გაზეთებს, როგორ არ უნდა ეწერა, და, ამრიგად, მტკიცე ფორმულა ჩამოაყალიბა: საგაზეთო მოთხრობა ტრაგიკული არ უნდა იყოს, ცუდად არ უნდა მთავრდებოდეს და არც ენის სილამაზით გამოირჩეოდეს, არც აზრის დახვეწილობით და არც გრძნობის სიფაქიზით. გრძნობები კი უნდა იყოს, — და უხვადაც, — მაგრამ პათეტიკური გრძნობები, რასაც ყმაწვილკაცობაში თვითონვე უკრავდა ტაშს ქანდარიდან: “მზად ვარ თავი დავდო ღმერთისა, სამშობლოსა და მეფისათვის”, ან “ღარიბი კი ვარ, მაგრამ პატიოსანი ვარ”.
როცა ეს საკითხები გაარკვია, მარტინი ჩამოყალიბებული ფორმულის მიხედვით შეუდგა წერას. ფორმულა სამი ნაწილისაგან შედგებოდა: 1) ორი შეყვარებული ერთმანეთს უნდა გაშორდეს; 2) რაღაც შემთხვევისა თუ საქმის წყალობით ისინი კვლავ შეერთდებიან; 3) საქორწინო ზარები. მესამე ნაწილი ყველა მოთხრობაში ერთი ზომისა უნდა ყოფილიყო, პირველი და მეორე კი შეიძლებოდა ათასნაირად შეცვლილიყო. შეყვარებულები ერთმანეთს განშორდებოდნენ ან გაუგებრობის გამო, ან რაიმე შემთხვევის გავლენით, ეჭვიანი მეტოქეების მოხერხებით, მშობლების სისასტიკით, მეურვეების გაიძვერობით, ნათესავების ინტრიგებით და ასე შემდეგ, დაუსრულებლად. შერიგება შეიძლებოდა მომხდარიყო შეყვარებული ვაჟის რაიმე გმირული საქმითა თუ მოქმედებით, ან ქალის ასეთივე გმირობით, გაიძვერა მეურვის, ინტრიგანი ნათესავის და ეჭვიანი მეტოქის აღიარების წყალობით, თვით შეყვარებულთა ნებაყოფლობითი აღიარებით, რაიმე საიდუმლოს გახსნით, ვაჟის დაჟინებით, შეყვარებულის კეთილშობილური თავგანწირვით და ასე შემდეგ. ძალიან ეფექტური გამოდგა შერიგებისათვის პირველი ნაბიჯის გადადგმა ქალის მიერ. მარტინმა სხვაც ბევრი რამ აღმოაჩინა ეფექტური და პიკანტური. საქორწინო ზარებს კი ვერაფერი მოუხერხა, ხელიც ვერ ახლო: მთელი ცა რომ ჩამოქცეულიყო თავის ვარსკვლავებიანად, სულ ერთია, საქორწინო ზარები დასასრულს მაინც უნდა აეგუგუნებინა. ზომაც, დაახლოებით, განსაზღვრული იყო — მინიმუმ თორმეტი ათასი სიტყვა, მაქსიმუმ თხუთმეტი ათასი.
მანამ ასეთი მოთხრობების წერაში გაიწაფებოდა, მარტინმა ექვსამდე სქემა შეიმუშავა და შემდეგ წერის დროს რომელიმე მათგანს იყენებდა ხოლმე. ეს საქმეები მათემატიკურ ცხრილებსა ჰგავდა, რომელთაც ზემოდანაც წაიკითხავ, ქვემოდანაც, მარჯვნიდანაც, მარცხნიდანაც და რომელთა საშუალებითაც ათასნაირ ამოცანას ამოხსნი, სწორად და შეუმცდარად, თან ისე რომ დიდი დაფიქრება და ჭკუისათვის ძალის დატანება არ დაგჭირდება. ისე რომ, ნახევარ საათში მარტინს მთელი დუჟინი ამისთანა მოთხრობის სიუჟეტის მოხაზვა შეეძლო, რომელთაც გვერდზე გადადებდა და თავისუფალ დროს დაამუშავებდა. ჩვეულებრივ, მთელი დღის სერიოზული მუშაობის შემდეგ აკეთებდა ამას, ძილის წინ. კარგა ხნის შემდეგ რუთს გამოუტყდა, ძილშიაც კი შემიძლია ამისთანა მოთხრობების დაწერაო. მთავარი მაინც სქემის შედგენა იყო, სქემას კი მექანიკურად ადგენდა.
ერთხელაც არ შეჰპარვია ეჭვი თავისი სქემის სისწორეში, ისე გაგზავნა რედაქციებში პირველი ორი მოთხრობა, რომ დარწმუნებული იყო, ჩეკებს მიიღებდა. მართლაც, მეთორმეტე დღეს თითოეულმა მათგანმა ოთხ-ოთხი დოლარის ჩეკი მოიტანა.
ამასობაში მან ახალი ამაღელვებელი აღმოჩენა მოახდინა ჟურნალების შესახებ. “ტრანსკონტინენტურმა” მისი “ზარის ძახილი” დაბეჭდა, მაგრამ არავითარი ჩეკი არ გამოუგზავნია. სული კბილით ეჭირა, ამ ფულის იმედით, და ადგა და მისწერა. მიკიბულ-მოკიბული პასუხი მიიღო, თანაც ახალ ნაწარმოებებსა სთხოვდნენ. ორი დღე მშიერი დადიოდა ჰონორარის მოლოდინში და, ის იყო, ხელახლა დააგირავა ველოსიპედი. კვირაში ორჯერ, რეგულარულად, შეახსენებდა ხოლმე ჟურნალის რედაქციას თავის ხუთ დოლარს, მაგრამ, ეტყობა, ის პირველი პასუხი შემთხვევით მოუვიდა. რას იფიქრებდა, რომ ეს ჟურნალი, აგერ რამდენიმე წელიწადია, სულს ღაფავდა, მეოთხე თუ მეათეხარისხოვანი ჟურნალი იყო, არც მყიდველი ჰყავდა, არც ხელისმომწერი და უბადრუკი შეწირულებებით, ზოგჯერ კი იმ სარეკლამო განცხადებებით გაჰქონდა თავი, რასაც წყალობად მიუგდებდნენ ხოლმე. ან ის საიდან ეცოდინებოდა მარტინს, რომ არც რედაქტორსა და არც გამომცემელს “ტრანსკონტინენტურის” შემოსავალს გარდა არავითარი საარსებო სახსარი არ გააჩნდათ, და ამ შემოსავალსაც იმითი აკოწიწებდნენ, რომ, თუკი როგორმე გაუვიდოდათ, არც ბინის ქირას იხდიდნენ და არც ჰონორარს უგზავნიდნენ ავტორებს. რას იფიქრებდა, რომ მისი ხუთი დოლარით გამომცემელმა სახლი შეიღება ალამედაში, თანაც თვითონ შეღება, საკუთარი ხელით, რადგან მღებავთა პროფკავშირების მიერ დაწესებულ თანხას ვერ გადაიხდიდა, ხოლო იმ შტრაიკბრეხერ მღებავს, რომელმაც ამხანაგებს უღალატა და მცირე გასამრჯელოს დათანხმდა, პირველივე დღეს უბიძგეს, კიბიდან გადმოაგდეს და საავადმყოფოში წასაყვანი გახდა ლავიწგატეხილი.
არც “განძის მაძიებელთა” ჰონორარი მიუღია, ათი დოლარი. ეს სტატია ჩიკაგოს გაზეთმა დაბეჭდა. მარტინმა საკუთარი თვალით ნახა დაბეჭდილი ცენტრალურ ბიბლიოთეკაში, მაგრამ რედაქტორის პასუხს ვერ ეღირსა. მარტინის წერილები უყურადღებოდ დატოვეს. რომ დამშვიდებულიყო, ნამდვილად ღებულობენ ჩემს წერილებსო, დაზღვეულის გზავნა დაიწყო. ეს ხომ ძარცვა-გლეჯაა, დაასკვნა მან. აშკარა და უბოდიშო ქურდობა. თავად შიმშილით კვდება, და ამ დროს ნაშრომს, საქონელს, სხვა სტაცებს, მაშინ როდესაც სწორედ ამ საქონლით უნდა მოიპოვოს მან ლუკმაპური.
“სიჭაბუკე და სიბერე” ყოველკვირეული ჟურნალი იყო, აქ ორი მესამედი დაიბეჭდა მისი მოთხრობებისა, რომელიც ოცდაერთი ათას სიტყვას შეიცავდა და ჟურნალიც დაიხურა. მას გაჰყვა მთელი იმედებიც თექვსმეტი დოლარის მიღებისა.
საქმე იმით დაგვირგვინდა, რომ “ქოთანი”, რომელიც მარტინს თავის საუკეთესო ნაწარმოებად მიაჩნდა, სულაც დაკარგა. მრავალი ჟურნალისაგან დაწუნებული მოთხრობა, ბოლოს იმედგადაწურულმა მარტინმა “ტალღას” გაუგზავნა, სან-ფრანცისკოს ყოველკვირეულ ჟურნალს. ეგონა, პასუხს მალე მივიღებო: რედაქცია იქვე იყო, უბნის მეორე მხარეს. ორი კვირის შემდეგ სიხარულით ცას ეწია, როცა თავისი მოთხრობა მთლიანად დაბეჭდილი ნახა, საპატიო ადგილზე და თან დასურათებული. შინ რომ ბრუნდებოდა, გული ამოვარდნაზე ჰქონდა, გონებაში ვარაუდობდა, ამ ერთ-ერთ ყველაზე საუკეთესო მოთხრობაში რამდენს გადამიხდიანო. უხაროდა, გული სიამით ევსებოდა, რომ ასე ხელად დაუბეჭდეს. მართალია, რედაქტორს წინასწარ არაფერი უცნობებია, მაგრამ ეს უფრო სასიამოვნო სიურპრიზი გამოდგა. უცადა ერთი კვირა, ორი კვირა, ორკვირანახევარი, განწირულებამ ადვილად დააძლევინა მორცხვობა და რედაქტორისათვის წერილი მიაწერინა, რედაქციის საქმეთა მმართველს, მოუცლელობის გამო, ჩემი მცირე გასამრჯელო ალბათ გადაავიწყდაო.
“ხუთი დოლარიც რომ გამოიმეტონ, — ფიქრობდა მარტინი, — ცოტაოდენ მუხუდოსა და ცერცვს ხომ მიყიდის და ექვს ამისთანა მოთხრობას დამაწერინებს”.
პასუხმა ცივი წყალი გადაასხა მარტინს.
“თქვენი დიდებული მოთხრობისათვის მადლობას მოგახსენებთ — სწერდნენ ისინი, — მთელმა რედაქციამ დიდად ვისიამოვნეთ, და, როგორც ნახეთ, ხელადვე დავბეჭდეთ, საპატიო ადგილიც დავუთმეთ. სულით და გულით ვიმედოვნებთ, ილუსტრაციებიც მოგეწონებოდათ. თქვენი წერილიდან ჩანს, რომ დაუკვეთავ მოთხრობაში ჰონორარს ელით. მაგრამ ჩვენ ასეთი წესი არა გვაქვს, ეგ მოთხრობა ხომ რედაქციას არ დაუკვეთია. თქვენს მოთხრობას რომ ვბეჭდავდით, დარწმუნებული ვიყავით, რომ ეს მდგომარეობა გათვალისწინებული გექნებოდათ. სამწუხარო გაუგებრობა მომხდარა და ახლა ისღა დაგვრჩენია ღრმა სინანული გამოვთქვათ. დარწმუნებული ბრძანდებოდეთ ჩვენს დიდ პატივისცემაში. კიდევ ერთხელ მადლობას გიხდით მოთხრობისათვის, იმედს არ ვკარგავთ, რომ ამ მოკლე მომავალში კიდევ გამოგვიგზავნით. მარად თქვენი და ა. შ.”
პოსტსკრიპტუმში ნათქვამი იყო, უფასოდ არავის ვუგზავნით ჩვენს ჟურნალს და დიდად სასიამოვნო დარჩება ჩვენთვის, საგაისოდ ხელისმომწერთა სიაში შეგიტანოთო.
ამ მწარე გამოცდილებამ მარტინი აიძულა, რედაქციებში გასაგზავნად გამზადებული ხელნაწერის სატიტულო გვერდზე მიებეჭდა: “გეთმობათ თქვენივე დაწესებული ჰონორარის მიხედვით”.
“იმ დღესაც მოვესწრები, — ინუგეშებდა იგი თავს, — რომ ჩემი დაწესებული ჰონორარის მიხედვით დავუთმობ”.
ამ პერიოდში მარტინს თავისი ძველი ნაწერების სრულყოფისა და შესწორების ჟინმა წამოუარა. მოდგა და ხელახლა გადაწერა, გააშალაშინა “მხიარული ქუჩა”, “სიცოცხლის ზედაშე”, “სიხარული”, “ზღვის სიმღერა” და სხვა ადრეული ნაწარმოებები. ცხრამეტსაათიანი სამუშაო დღე ძველებურადვე არა ჰყოფნიდა. თავგამოდებით წერდა და თავგამოდებით კითხულობდა. თავაუღებელმა შრომამ ის მტანჯველი ტკივილიც კი გადაავიწყა, რასაც პაპიროსის მწეველები განიცდიან ხოლმე, როცა წევას თავს ანებებენ. რუთის მიცემული წითელეტიკეტიანი, წევისათვის თავისდასანებებელი წამალი, უჯრის კუნჭულში მიმალა. განსაკუთრებით ძნელი გადასატანი იყო უპაპიროსობა შიმშილის დღეებში. რამდენს არ ცდილობდა პაპიროსის სურვილი ჩაეკლა, სულ ამაოდ! მაინც გამწარებით უნდოდა. მარტინი პაპიროსის გადაგდებას უდიდეს გმირობადა თვლიდა; მაგრამ რუთი ასეთ დიდ შეფასებას არ აძლევდა ამ მოვლენას — მართებული მოქმედებააო, ამბობდა, და მეტი არაფერი. თამბაქოს საწინააღმდეგო წამალი ჯიბის ფულით უყიდა მარტინს და რამდენიმე დღეში სულ გადაავიწყდა.
სქემებით დაწერილი მოთხრობები მარტინს სძულდა, დასცინოდა კიდეც, მაგრამ სწორედ ამათ გაუმართლეს. ამათი წყალობით გამოისყიდა დაგირავებული ნივთები და ველოსიპედის საბურავებიც კი იყიდა. ეს მოთხრობები აჭმევდა ლუკმაპურს და საშუალებას აძლევდა, სერიოზულ რამეებზე ემუშავა. სულიერ მხნეობას კი კვლავ ის ორმოცი დოლარი უნარჩუნებდა, “თეთრი თაგვიდან” მიღებული. ამაზე ამყარებდა იმედებს, იქნებ სხვა პირველხარისხოვანი ჟურნალებიც ასეთივე ჰონორარს უხდიან უცნობ ავტორებს, იქნებ მეტსაც კი აძლევენო, ფიქრობდა. მაგრამ პირველხარისხოვან ჟურნალებში მოხვედრა არ გინდოდა! მისი საუკეთესო მოთხრობები, სტატიები, ლექსები მათხოვრებივით დაძრწოდნენ ამ რედაქციებში, მარტინი კი, იმავე ჟურნალების ფურცლებზე, ყოველთვიურად კითხულობდა ყოველგვარ მწერლურ ოსტატობას მოკლებულ უგემურსა და მდარე ლექსებსა და მოთხრობებს.
“ერთმა რედაქტორმა მაინც მოიცალოს, — ფიქრობდა ზოგჯერ მარტინი, — სიამაყის მაღალი ტახტიდან ცოტა ხნით ძირს დაეშვას და გამამხნევებელი სიტყვა მაღირსოს! იქნებ მართლაც უჩვეულო იყოს მათთვის ჩემი ნაწარმოებები, იქნებ სხვადასხვა მოსაზრებათა გამო ვერ დაბეჭდონ, მაგრამ ნუთუ მათში ვერავითარი ნაპერწკალი ვერ აღმოაჩინეს, რომ ცოტათი მაინც გაუთბოს გული და პასუხის ღირსად გამხადონ!” ასეთი ფიქრის შემდეგ გადმოიღებდა ხოლმე რომელიმე ხელნაწერს, “თავგადასავლის” მსგავსს და მერამდენედ გადაიკითხავდა, ცდილობდა რედაქტორების დუმილის მიზეზს ჩასწვდომოდა.
დადგა კალიფორნიის საამური გაზაფხული და მარტინის კეთილდღეობასაც ბოლო მოეღო. რამდენიმე კვირა ისე გავიდა, რომ არაფერი მიუღია, უკვირდა და აწუხებდა საგაზეთო სინდიკატების უცნაური დუმილი. ბოლოს, სქემების მიხედვით დაწერილი ათი პატარა მოთხრობა ერთბაშად დაუბრუნდა ერთ დღეს. თან მოკლედ აცნობებდნენ, რომ სინდიკატები მასალებს ვეღარ აუდიოდა და რამდენიმე თვეს მაინც ახალს ვერაფერს მიიღებდა. მარტინმა კი, ამ ათი მოთხრობის იმედით, გვარიანი ხელგაშლილობა გამოიჩინა. აქამდე თითო მოთხრობაში ხუთ დოლარს უხდიდა სინდიკატი და ერთხელაც არ მომხდარა, რამე დაეწუნებინათ. ამიტომაც იყო გულარხეინად მარტინი, თითქოს ეს მოთხრობები უკვე გასაღებული ჰქონოდეს და ორმოცდაათი დოლარი ბანკში სდებოდეს. და ისევ ერთბაშად დაიწყო შიმშილის პერიოდი. მოდგა და ხელახლა დაუწყო გზავნა ადრეულ ხელნაწერებს იმ გაზეთებში, რომლებიც ბეჭდავდნენ და არაფერს უხდიდნენ, ხოლო ბოლოდროინდელ ნაწერებს — ჟურნალებში, რომლებიც არც ბეჭდავდნენ და არც ყიდულობდნენ. ისევ განახლდა ოუკლენდის მევახშეებთან წანწალი. რამდენიმე ანეგდოტი და სახუმარო ლექსი როგორღაც კიდევ მიჰყიდა ნიუ-იორკის ყოველკვირეულ გაზეთს და ახლა ამითი გაჰქონდა სული. ადგა და ყოველთვიურ დიდ ჟურნალებსა და კვარტალურ ალმანახებს წერილები დაუგზავნა — რატომ არ მიბეჭდავთო, პასუხად მოსწერეს, რომ თვითდინებით შესულ ხელნაწერებს იშვიათად თუ განიხილავდნენ, გამოქვეყნებული მასალების უმრავლესობა დაკვეთით იყო დაწერილი და მხოლოდ სახელმოხვეჭილსა და ცნობილ სპეციალისტებს უკვეთავდნენ.
თავი ოცდამეცხრე
ეს ზაფხული მძიმე გამოდგა მარტინისათვის. რეცენზენტები და რედაქტორები დასასვენებლად გაკრეფილიყვნენ და თუ აქამდე ხელნაწერებს სამ კვირაში აბრუნებდნენ პასუხთან ერთად, ახლა მთელი სამ-სამი თვე და ზოგჯერ უფრო მეტიც რედაქციებში ეყარა. ერთადერთი ნუგეში ისღა დარჩენოდა, რომ მარკებისათვის აღარ ეხარჯებოდა ფული. ეტყობოდა, მხოლოდ მძარცველი გამომცემლები განაგრძობდნენ აქტიურ საქმიანობას და მარტინმა ახლა მათ დაუგზავნა თავისი ადრეული ნაწერები — “მარგალიტების მაძიებელნი”, “მეზღვაურის პროფესია”, “კუზე მონადირენი” და “ჩრდილო-აღმოსავლეთის პასატი”. ამ ხელნაწერებში ერთი პენიც კი არ აუღია. თუმცა, სიმართლე უნდა ითქვას, ექვსი თვის წერილობითი მოლაპარაკების შემდეგ მაინც მიაღწია რაღაცას: “კუზე მონადირეებში” სამართებელი მიიღო გასამრჯელოდ, “ჩრდილო-აღმოსავლეთ პასატის” ჰონორარად კი “აკროპოლისმა” ხუთი დოლარი ფულად და ხუთი წლიური ხელმოწერა აღუთქვა, მაგრამ საბოლოოდ პირობის მხოლოდ მეორე მუხლი შეასრულა.
იმდენი მოახერხა, რომ სტივენსონისადმი მიძღვნილ სონეტში ერთ ბოსტონელ გამომცემელს, რომელსაც გემოვნება კი კარგი ჰქონდა, მაგრამ ქისა დაჩუტვოდა, ორი დოლარი წაგლიჯა. ორასსტრიქონიანი მახვილი სატირული პოემა “ფერია და მარგალიტი” ძალიან მოეწონა სან-ფრანცისკოს ერთ-ერთი ჟურნალის რედაქტორს. ამ ჟურნალს რკინიგზის დიდი კომპანია აფინანსებდა. რედაქტორმა ჰონორარად რკინიგზის უფასო ბილეთი შესთავაზა. საპასუხო წერილში მარტინი შეკითხვას აძლევდა — ბილეთის სხვა პირისთვის გადაცემა თუ შეიძლებაო. რაკი არ შეიძლებოდა და ამდენად, ფულს ვეღარ გააკეთებდა, უკანვე გამოითხოვა. დაუბრუნეს კიდეც, და რედაქტორმა სინანულის წერილი მოსწერა. მარტინი ადგა და ისევ სან-ფრანცისკოში გაგზავნა პოემა, ოღონდ ამჯერად “კრაზანას” გაუგზავნა. ეს ყოველთვიური ჟურნალი თავის დროზე ერთ-ერთ ბრწყინვალე ჟურნალისტს დაეარსებინა. მაგრამ, მარტინი რომ დაიბადა, “კრაზანას” მზე დიდი ხნის ჩასვენებული იყო. რედაქტორმა თხუთმეტი დოლარი აღუთქვა მარტინს, მაგრამ დაბეჭდვის შემდეგ, ეტყობა, დაავიწყდა თავისი პირობა. მარტინის რამდენიმე წერილს პასუხიც არ აღირსეს, ადგა და აღშფოთების წერილი გაუგზავნა, რასაც მალევე მოჰყვა პასუხი. ახალი რედაქტორი ჯიქურ აცნობებდა: ჯერ ერთი, წინანდელი რედაქტორის შეცდომებისათვის პასუხს არ ვაგებო; და, მეორეც, ეს თქვენი პოემა ბევრი ვერაფერი შვილიაო.
მაგრამ ყველაზე ცუდად ჩიკაგოს ჟურნალი “გლობუსი” მოექცა მარტინს. “ზღვის სიმღერის” დაბეჭდვისაგან მარტინი დიდხანს იკავებდა თავს, მაგრამ ბოლოს შიმშილმა აიძულა გაეგზავნა. რამდენიმე ჟურნალმა ზედიზედ დაუწუნა და, ბოლოს, როგორც იქნა, “გლობუსმა” შეიფარა. სულ ოცდაათი ლექსი იყო ამ ციკლში და თითოში თითო დოლარს შეჰპირდნენ. პირველად ოთხი ლექსი დაიბეჭდა და მარტინმა მაშინვე მიიღო ოთხი დოლარის ჩეკი. მაგრამ ჟურნალს რომ გადაავლო თვალი, ელდა ეცა. სათაურები დაემახინჯებინათ: “Finis”-ის ნაცვლად ერთი ლექსისათვის “Finish” ეწოდებინათ, ნაცვლად “სიმღერა ამოშვერილი რიფისა” — “სიმღერა მარჯნის რიფისა”. ერთისთვის სულ სხვა რამ დაერქმიათ, სავსებით განსხვავებული და შეუფერებელი. რედაქტორს გადაეშალა “მედუზას ნათელი” და “დაბრუნება” დაეწერა. მაგრამ განსაკუთრებით თავზარდამცემი იყო თვით ტექსტები ლექსებისა. სიმწრის ოფლი დაასხა, კვნესა აღმოხდა, ხელები თმაში იტაცა. ფრაზები, მთელი სტრიქონები, სტროფები შეეკვეცათ, გადაეადგილებინათ, საშინლად დაემახინჯებინათ. ზოგიერთი სტრიქონი და სტროფი სულ ამოეღოთ და სხვა რაღაცით შეეცვალათ. მარტინს ვერ წარმოედგინა, ჭკუათამყოფელ რედაქტორს თუ შეეძლო ამისთანა სისაძაგლის ჩადენა, ალბათ სტამბის მუშამ ან გადამწერმა გამიფუჭაო. მაშინვე დაჯდა და წერილი მისწერა რედაქტორს, სთხოვდა ბეჭდვა შეეწყვიტათ და დანარჩენი ლექსები ახლავე უკან დამიბრუნეთო. მეორედაც მისწერა, მესამედაც... სთხოვდა, ემუდარებოდა, ემუქრებოდა, მაგრამ ყურიც არავის გაუბარტყუნებია. თვე თვეს მისდევდა და ლექსების ჩეხვა კვლავ შეუბრალებლად გრძელდებოდა, მანამ სულ არ ჩათავდა ოცდაათი ლექსი. ასევე ყოველთვიურად იგი დაბეჭდილი ლექსების ჩეკებს ღებულობდა.
ამდენი უბედურების მიუხედავად, მარტინს კვლავ იმ “თეთრი თაგვის” ორმოცი დოლარის მოგონება ასულდგმულებდა, თუმცა, ბოლო ხანებში, სულ უფრო და უფრო მეტ დროს მსუბუქ საგაზეთო ფელეტონებს უთმობდა. აგრონომიულ და სავაჭრო ჟურნალებშიაც სცადა ბედი და ლუკმაპურის ფული გაიჩინა, რელიგიური ჟურნალების მოსინჯვაც დააპირა, მაგრამ მიხვდა, რომ აქ ვერაფერს გახდებოდა და შიმშილით გაძვრებოდა სული. უკიდურესი გაჭირვების დროს, როცა მისი შავი კოსტიუმი მევახშესთან იდო, ერთბაშად გაუღიმა ბედმა — ყოველ შემთხვევაში, მას ასე მოეჩვენა: რესპუბლიკური პარტიის საოლქო კომიტეტის მიერ გამოცხადებულ კონკურსზე გაიმარჯვა. ფაქტობრივად სამი კონკურსი იყო და სამივეში გაუმართლა. მერე საკუთარ თავს დასცინოდა მწარედ, რადგან ლუკმა-პურის მოსაპოვებლად იძულებული იყო ამნაირი საქმისთვის მოეკიდა ხელი. ლექსებში პირველი ჯილდო მიიღო — ათი დოლარი; სააგიტაციო სიმღერაში — მეორე ჯილდო, ხუთი დოლარი; სტატიაში რესპუბლიკური პარტიის ამოცანებზე, პირველი პრემია მიიღო — ოცდახუთი დოლარი. მანამ ჯილდოების აღების დრო მოვიდოდა, ძალიან გახარებული იყო. ეტყობოდა, ცუდი რაღაც დაემართა კომიტეტს, მიუხედავად იმისა, რომ მის შემადგენლობაში ერთი მდიდარი ბანკირი და ერთი სენატორი იყო, ჯილდოების ფული მაინც არ აღმოაჩნდათ. ვიდრე საქმის გარკვევასა და გაწამაწიაში იყვნენ, მარტინმა დაამტკიცა, რომ არც დემოკრატიული პარტიის ამოცანებს იცნობდა ნაკლებ — იმგვარსავე კონკურსში აქაც პირველი ჯილდო მოიპოვა. და, რაც მთავარია, მიიღო კიდეც ფული, ოცდახუთი დოლარი, ხოლო პირველ კონკურსში მოპოვებული ორმოცი დოლარის მიღებას არასოდეს ღირსებია.
რამე უნდა ეღონა, რათა რუთის ნახვა მოეხერხებინა. ჩრდილო ოუკლენდიდან მორზების სახლამდე ფეხით მისვლა და მერე უკან დაბრუნება დიდ დროს წაართმევდა, ამიტომ გადაწყვიტა შავი კოსტიუმი დაეგირავებინა და სამაგიეროდ ველოსიპედი გამოეხსნა. ველოსიპედის წყალობით დროსაც ზოგავდა, კუნთებსაც ავარჯიშებდა და რუთსაც დროულად ნახულობდა. ამასთან, მოკლე ტილოს შარვალი და ძველი სვიტერი სწორედ რომ საველოსიპედო კოსტიუმსა ჰგავდა და შეეძლო საღამოობით რუთთან ერთად ქალაქგარეთაც გაესეირნა. სულერთია, სახლში მაინც ვერ ახერხებდა ქალთან მარტოდ ყოფნასა და ლაპარაკს — მისის მორზი მტკიცედ ასრულებდა დასახულ გეგმას, სულ სტუმრიანობა და თავშექცევა ჰქონდა. გამორჩეული ხალხი, რომელთაც სულ ცოტა ხნის წინ მარტინი ქვემოდან შეჰყურებდა, ახლა მისთვის მოსაბეზრებელი გამხდარიყო. რჩეულისა აღარაფერი ეცხოთ მარტინის თვალში. დუხჭირმა ცხოვრებამ, გულის გატეხამ, დაძაბულმა მუშაობამ ისე გააღიზიანა და გაანერვულა მარტინი, რომ ამისთანა ხალხთან ლაპარაკი უკვე ჭკუიდან შლიდა. გადამეტებულად თავდაჯერებული არასოდეს ყოფილა იგი. ამ ხალხის ჭკუისა და გონების შეზღუდულობას იგი იმ ავტორთა ფართო აზროვნებითა და ფიქრებით ზომავდა, რომელთა წიგნების წაკითხვა უკვე მოესწრო. რუთის სახლში ერთ ჭკვიან კაცსაც არ გადაყრია, გარდა პროფესორ კოლდუელისა, რომელიც ერთის მეტად აღარც გამოჩენილა იქ. დანარჩენები სულ ყეყეჩები, რეგვნები, ცერცეტები, ჭკუადახშულები და უვიცები იყვნენ. სწორედ მათი უვიცობა ანცვიფრებდა მარტინს. რა მოუვიდათ? რა უყვეს თავიანთ ცოდნას? აკი ამათაც ის წიგნები წაუკითხავთ, რაც მარტინმა წაიკითხა! ნუთუ ვერაფერი გამოიტანეს წიგნებიდან?! რანაირად მოხდა ეს?
მარტინმა იცოდა, რომ არსებობდნენ დიდი გენიოსები, ღრმად და საფუძვლიანად მოაზროვნე ხალხი. ამის დადასტურება იყო წიგნები, რომელთა წყლობითაც იგი მორზების დონეზე მაღლა ავიდა. დიდ გენიოსებსაც რომ დავეხსნათ, ჩვეულებრივ ხალხშიაც გაცილებით უფრო მცოდნე და განათლებულ ადამიანებს ნახავდი, ვიდრე მორზებთან შეხვედრია მარტინს. ეს მან იცოდა, ბევრი წაეკითხა ინგლისური რომანები, რომელთა გმირი მამაკაცები და ქალები პოლიტიკასა და ფილოსოფიაზე მსჯელობენ. წაეკითხა და იცოდა დიდ ქალაქებში სალონების არსებობის ამბავი, თვით ამერიკის ქალაქებშიაც კი, სადაც ხელოვნებისა და მეცნიერების წარმომადგენლები იკრიბებოდნენ. უწინ გულუბრყვილოდ ეგონა, რომ ყველა კარგად გამოწყობილი ადამიანი, თუკი იგი ამავე დროს მუშათა წრეს არ ეკუთვნოდა, დიდად განათლებული და ხელოვნების ღრმად აღმქმელი იყო. გახამებული საყელო და კულტურა გაიგივებული ჰქონდა; სასწავლებლის დამთავრება იმის უტყუარ ნიშნად მიაჩნდა, რომ ადამიანი ყოველმხრივ განათლებულად მიეჩნია, და ამაშიაც ტყუვდებოდა.
მორჩა! იგი გზას გაიკვლევს, სულ მაღლა და მაღლა ავა და რუთსაც თან გაიყოლებს. მთელი არსებით უყვარდა ქალი და დარწმუნებული იყო, რომ, საცა არ უნდა მოხვედრილიყო იგი, ყველგან გაიბრწყინებდა. ნათელი გახდა, რომ წრე, რომელშიაც რუთი ტრიალებდა, ხელს უშლიდა მას უფრო დიდი წარმატებისათვის მიეღწია, ისევე როგორც თავის დროზე მარტინსაც ბორკავდა საკუთარი წრე. აქამდე რუთს საშუალება არ ჰქონია ჭეშმარიტად გაეშალა ნიჭი. მამის თაროებზე დალაგებული წიგნები, კედლებზე ჩამოკიდებული სურათები, როიალზე დახვავებული ნოტები — სულ მოჩვენებითი იყო, თვალის ასახვევი. ჭეშმარიტი მწერლობის, ჭეშმარიტი მუსიკის მიმართ მორზები და მთელი მათი ავან-ჩავანი, ბრმანი და ყრუნი იყვნენ. ამეებზე უფრო მაღლა — თვით ცხოვრება იდგა, ცხოვრებისა კი იმათ სულაც არაფერი გაეგებოდათ. მიუხედავად იმისა, რომ თავს უნიტარული მიდრეკილების ხალხად თვლიდნენ და პროგრესულად მოაზროვნე ადამიანების ნიღაბს ატარებდნენ, სინამდვილეში მთელი ორი თაობით ჩამორჩებოდნენ პოზიტიურ მეცნიერებას. აზროვნება შუასაუკუნეობრივი ჰქონდათ, ხოლო შეხედულებანი სამყაროსა და სიცოცხლის წარმოშობაზე — წმინდა წყლის მეტაფიზიკური, ისეთივე ძველი, როგორც გამოქვაბულის ადამიანი, და კიდევ უფრო ძველიც; ასეთი აზროვნების დონეზე იდგა პლეისტოცენის დროინდელი ადამიანის მსგავსი მაიმუნი, რომელსაც სიბნელისა ეშინოდა; ასეთმა აზროვნებამ მიიყვანა ძველისძველი ებრაელები იმ დასკვნამდე, რომ ევა ადამის ნეკნიდან შექმნილად ერწმუნათ; დეკარტეს მთელი იდეალისტური სისტემა შეაქმნევინა, რომლის მიხედვითაც სამყარო მისი უბადრუკი “მეს” პროექციას წარმოადგენს; ცნობილ ინგლისელ მღვდელს ევოლუციის თეორია სასაცილოდ ააგდებინა და მაშინვე დიდი ქებაც დაიმსახურა, თავისი სახელი სამარადისოდ უკვდავჰყო.
ბევრსა ფიქრობდა ამაზე მარტინი, განუწყვეტლივ ფიქრობდა და საბოლოოდ დარწმუნდა, რომ განსხვავება ერთის მხრივ ამ ვექილებსა, ოფიცრებსა, საქმოსნებსა, ბანკის ბუხჰალტრებსა, რომელთაც იგი ახლახან გაეცნო, და მეორეს მხრივ მუშებს შორის, რომელთაც თავიდანვე იცნობდა, მხოლოდ ის იყო, რომ სულ სხვადასხვა საჭმელს ჭამდნენ, სხვადასხვანაირად იცვამდნენ, მეზობლებიც სულ სხვა ჰყავდათ... ერთ მხარესაც და მეორესაც ის მთავარი რაღაც აკლდა, რაც მან წიგნებსა და თავის თავში იპოვა. მორზებმა მას აჩვენეს თავისი წრის ყველაზე წარჩინებული წარმომადგენლები, მაგრამ მარტინს აღფრთოვანებისაგან თავგზა არ დაუკარგავს. თვითონ ხომ მათხოვარი იყო, მევახშის მონად ქცეული, მაინც ყველა იმათზე მაღლა გრძნობდა თავს, ვისაც მორზებთან შეხვედროდა. როცა ერთადერთი ხეირიანი კოსტიუმი გამოისყიდა და მათ წრეში გაერია, საკუთარი ღირსების დამცირება იგრძნო, ისევე როგორც პრნიცი იგრძნობს დამცირებულად თავს თხის მწყემსთა შორის.
— თქვენ გძულთ და თან გეშინიათ სოციალისტებისა, — უთხრა მან ერთხელ მისტერ მორზს, სადილის დროს, — მაგრამ რატომ? არც პირადად იცნობთ მათ და არც მათი მსოფლმხედველობა იცით.
საუბარმა ასეთი მიმართულება მას შემდეგ მიიღო, რაც მისის მორზმა გამომწვევი ტონით დაიწყო მისტერ ჰეპგუდისათვის დითირამბების შესხმა. მარტინი ვერ იტანდა ამ გარეწარს და ყოველთვის მოთმინებას ჰკარგავდა ხოლმე, როცა მასზე ჩამოაგდებდნენ სიტყვას.
— დიახ, — თქვა მარტინმა, — ჩარლი ჰეპგუდი მაღლა-მაღლა მიიწევს, როგორც იტყვიან ხოლმე. ასე მითხრეს და მართალიც არის. ვინ იცის, იქნებ გუბერნატორის სკამსაც ეღირსოს, მანამ მოკვდებოდეს... იქნებ შეერთებული შტატების სენატორებსაც მიაღწიოს.
— რატომ გგონიათ? — ჩაეკითხა მისის მორზი.
— მაგისი წინასაარჩევნო სიტყვა მაქვს მოსმენილი. იმდენი სისულელე ილაპარაკა, მაგრამ ისე ჭკვიანურად, ისეთი გაცვეთილი ფრაზები აფრქვია და ისეთი დამაჯერებელი ტონი ჰქონდა, რომ ლიდერები უსათუოდ თავის კაცად მიიჩნევდნენ. სისაძაგლე კი... რაც ყველა ამომრჩეველს სისაძაგლე აქვს, ეგეც შორს ვერ გაექცევა... რა ბრძანებაა, ვის არ ესიამოვნება, ტრიბუნიდან მოისმინოს თავისი საკუთარი აზრები, შელამაზებული და შეფერადებული!
— ნამდვილად გშურს მისტერ ჰეპგუდისა, — საყვედურით შენიშნა რუთმა.
— ღმერთმა დამიფაროს!
შეძრწუნებამ, რაც ამ დროს მარტინს გამოეხატა სახეზე, მისის მორზი საომრად განაწყო.
— იმასაც ხომ არ იტყვით, მისტერ ჰეპგუდი სულელიაო? — გაყინული ხმით ჰკითხა მან.
— რიგით რესპუბლიკელზე, თუნდაც რიგით დემოკრატზე სულელი არც ეგ არის, — იყო პასუხი, — ან გაიძვერები არიან ეგენი ან სულელები, თანაც გაიძვერები ნაკლები ჰყავთ. ერთადერთი ჭკვიანი რესპუბლიკელები — მილიონერები და მათი მსახურები არიან. კარგად იციან, სად არის გამოსარჩენი, და არც ის შეეშლებათ, როგორ და რანაირად.
— მეც ხომ რესპუბლიკელი ვარ, — ღიმილით ჩაურთო მისტერ მორზმა, — იქნებ მითხრათ, რომელ წრეს მიმაკუთვნებთ!
— ო, თქვენ შეუგნებელი მსახური ხართ.
— მსახური?
— რა თქმა უნდა. მთელი საქმე კორპორაციისა თქვენ გაწევთ. სისხლის სამართლის საქმეს თქვენ არ აწარმოებთ და არც მუშათა შორის გყავთ კლიენტები. თქვენი შემოსავალი არც ჯიბგირებზეა დამოკიდებული, არც ცოლების მიმბეგვავ ქმრებზე. ცხოვრების სახსარს იმ ადამიანებისაგან იღებთ, ვინც საზოგადოების ბატონ-პატრონნი არიან, ხოლო როცა კაცი ვინმეს პურს აჭმევს, მის ბატონადაც ითვლება. თქვენ ნამდვილი მსახური ხართ. დაინტერესებული ხართ დაიცვათ ის კაპიტალისტური ორგანიზაციები, რომელთაც ემსახურებით.
მისტერ მორზს სახე წამოუწითლდა.
— პირდაპირ უნდა მოგახსენოთ, სერ, რომ მოწამლული სოციალისტივით ლაპარაკობთ, — უთხრა მან.
და სწორედ ამ დროს უთხრა მარტინმა:
— თქვენ გძულთ და თან გეშინიათ სოციალისტებისა... მაგრამ რატომ? არც პირადად იცნობთ მათ და არც მათი მსოფლმხედველობა იცით.
— თქვენი მსოფლმხედველობა კი ნამდვილად სოციალისტურია, — უპასუხა მისტერ მორზმა. რუთი ხან ერთს შეხედავდა დამფრთხალი თვალებით, ხან მეორეს, მისის მორზი ბედნიერებისაგან გაიბადრა: ოჯახის თავი ასე მტრულად განეწყო მარტინის მიმართ.
— მე რომ რესპუბლიკელებს სულელებს ვუწოდებ, “თავისუფლება, თანასწორობა და ძმობა” საპნის დამსკდარი ბუშტებია-მეთქი, რომ ვამბობ, ეს განა იმას ნიშნავს, თითქოს სოციალისტი ვიყო, — ღიმილით თქვა მარტინმა. — მე თუ ჯეფერსონს არ ვეთანხმები, ან იმ ფანტაზიორ ფრანგებს, რომელთაც მასზე მოახდინეს გავლენა, განა იმიტომ, თითქოს სოციალისტი ვიყო. დამერწმუნეთ, მისტერ მორზ, თქვენ ჩემზე უფრო ახლო დგახართ სოციალიზმთან, მე მისი აშკარა მტერი ვარ.
— თქვენ ალბათ ხუმრობთ! — სხვა ვეღარაფრის თქმა მოახერხა მისტერ მორზმა.
— სულაც არა. მთელი სერიოზულობით ვლაპარაკობ. თქვენ ისევე გჯერათ თანასწორობა, ხოლო ამასთან კაპიტალისტურ კორპორაციებს ემსახურებით, კორპორაციები კი, რაც დღე გადის, სულ იმას ცდილობს, როგორმე დაასამაროს ეს თანასწორობა. ახლა, აგერ, მე მიწოდებთ სოციალისტს, რადგან თანასწორობისა არა მჯერა და იმას ვამტკიცებ, რასაც თქვენ მთელი ცხოვრებით ემსახურებით. რესპუბლიკელები თანასწორობის მტრები არიან, ოღონდ ისე ებრძვიან მას, რომ პირზე, ლოზუნგად, სწორედ თანასწორობა აკერიათ. თანასწორობის სახელით აცამტვერებენ თვით წონასწორობას. ამიტომაც ვეძახი მათ სულელებს. მე, ჩემდათავად, ინდივიდუალისტი ვარ. მჯერა, რომ სირბილში სწრაფი იმარჯვებს, ბრძოლაში — ძლიერი. ბიოლოგიამ მასწავლა ეს მე, ყოველ შემთხვევაში, ასე მგონია, მასწავლა-მეთქი. კიდევ ვიმეორებ, მე ინდივიდუალისტი ვარ, ინდივიდუალიზმი კი სოციალიზმის დაუძინებელი მტერია.
— ხშირ-ხშირად კი ესწრებით სოციალისტების მიტინგებს! — გადაჰკრა მისტერ მორზმა.
— მართალია. ისევე, როგორც მზვერავები მოინახულებენ ხოლმე მოწინააღმდეგეების ბანაკს. მაშ, როგორღა გინდა მტერი შეისწავლო?! ეგეც რომ არ იყოს, ვერთობი ხოლმე იმათ მიტინგებზე. დიდებული მებრძოლები არიან და, ავად თუ კარგად, ბევრი წაუკითხავთ. რომელ მათგანსაც არ უნდა დაადო ხელი, გაცილებით უფრო კარგად იცის სოციოლოგია და, საერთოდ ყოველგვარი “ოლოგია”, ვიდრე რომელიმე კაპიტალისტმა. დიახ, ბარე ექვსჯერ დავსწრებივარ იმათ მიტინგს, მაგრამ ამას ისევე არ გავუხდივარ სოციალისტად, როგორც ჩარლ ჰეპგუდის მჭევრმეტყველებამ ვერ მაქცია რესპუბლიკელად.
— ეგ არ ვიცი, მაგრამ რატომღაც მჯერა, რომ თქვენ მაინც სოციალიზმისკენ იხრებით.
“ღმერთო შენ მიშველე! — გაიფიქრა მარტინმა, — სულ ვერ გაუგია ჩემი ლაპარაკი. ერთ სიტყვასაც ვერ მიმხვდარა. ნეტა რას უშვრებიან თავიანთ ცოდნას?!”
ამრიგად, თავისი განვითარების გზაზე, მარტინი პირისპირ შეეჯახა ეკონომიკის საფუძვლებზე აღმოცენებულ მორალს, კლასობრივ მორალს; და მალე ეს მისთვის შიშისმომგვრელ ურჩხულად იქცა. მისი პირადი მორალი ინტელექტზე იყო დაფუძნებული და გარშემო მყოფ ადამიანთა მორალური კოდექსი იმაზე მეტადაც ურევდა გულს, ვიდრე მათივე გაბერილი არამზადობა, რადგან ეს იყო რაღაც უცნაური დომხალი ეკონომიკისა, მეტაფიზიკისა, სანტიმენტალობისა და მიმბაძველობისა.
ასეთი ბინძური დომხალის ნიმუში მან თავისივე ახლობლების წრეშიაც აღმოაჩინა. მისი და, მერიენი, ვიღაც შრომისმოყვარე ახალგაზრდა მექანიკოსს დაუახლოვდა, წარმოშობით გერმანელს, რომელსაც კარგად შეესწავლა საქმე და ველოსიპედების შემკეთებელი სახელოსნო გაეხსნა. მერე უფრო მდარე ველოსიპედების გასაღების აგენტობაც იკისრა და კარგა გვარიანად მოითბო ხელი. მერიენი მარტინს ესტუმრა, მის პატარა ოთახში, და თავისი ნიშნობის ამბავი შეატყობინა. მერე ხუმრობით ძმის ხელი აიღო და ნებზე ბედისწერის კითხვას მოჰყვა. მეორე სტუმრობაზე ჰერმან ფონ შმიდტიც მიიყვანა და მარტინმა ახალდანიშნულებს ბედნიერება მიულოცა, მაგრამ ისეთი ლაღი და მოქარგული სიტყვებით, რომ გონებაშეზღუდულ სასიძოს დიდად არ ეჭაშნიკა. ისედაც ცუდი შთაბეჭდილება კიდევ უფრო გაუფუჭდა, როცა მარტინმა მერიენის პირველი სტუმრობის შემდეგ შეთხზული ლექსები წაუკითხა მათ. მშვენიერი ლექსები იყო — მსუბუქი, ლაღი, სათაურად ჰქონდა — “მარჩიელი”. კითხვა რომ გაათავა და დის სახეზე სიხარული ვერ შენიშნა, გაუკვირდა. სიხარული რა სათქმელია — იგი დამფრთხალი თვალებით შეჰყურებდა საქმროს დაბღვერილ, მონგრეულ სიფათს. მაგრამ თქმით არაფერი თქმულა, სტუმრები ამის შემდეგ მალე წავიდნენ და მარტინს გადაავიწყდა კიდეც ეს შემთხვევა, თუმცა მაშინ ერთბაშად გაუკვირდა: როგორ შეიძლება, რომ ქალს, თუნდაც მუშათა წრიდან გამოსულს, მიძღვნილი ლექსი არ ესიამოვნოს და არ გაეხარდეს!
რამდენიმე დღის შემდეგ მერიენი კვლავ ესტუმრა ძმას, ოღონდ ამჯერად მარტო. არც დაუხანებია, შევიდა თუ არა ოთახში, საყვედურებს მოხსნა პირი, ეს რა მიყავიო.
— რა მოგივიდა, მერიენ? — უსაყვედურა მარტინმა, — ისე ლაპარაკობ, თითქოს ნათესავების გერცხვინებოდეს, ყოველ შემთხვევაში შენი ძმისა.
— მართლაც რომ მერცხვინება, — მიახალა მერიენმა.
წყენის ცრემლებიც რომ შენიშნა დას თვალებში, მარტინი გაშრა. თუმცა, რაც არ უნდა ყოფილიყო, ეს წყენა გულწრფელი ჩანდა.
— ვერ გამიგია, ჰერმანმა რად უნდა იეჭვიანოს, მე რომ ჩემ ღვიძლ დას ლექსები მივუძღვნა.
— სულაც არ ეჭვიანობს, — ამოიზლუქუნა მერიენმა, — სირცხვილიაო, თქვა, თა... თავის მოჭრააო.
მარტინმა უნდობლად დაუსტვინა, “მარჩიელის”— ერთი ეგზემპლარი მოძებნა და გადაიკითხა.
— ვერაფერი გამიგია, — თქვა მან ბოლოს და ხელნაწერი დას გადააწოდა, — შენ თვითონ წაიკითხე და მაჩვენე ერთი, რა არის მანდ თავმოსაჭრელი... თავმოსაჭრელიო, ასე სთქვი, არა?
— რაკი ჰერმანი ამბობს, ალბათ ასეა, — უთხრა დამ, ხელნაწერი გადააგდო და ზიზღით გააყოლა თვალი, — ახლავე დახიოსო, დამაბარა. ამნაირი ცოლი რად მინდა, ასეთ ლექსებს რომ უწერენ და ისიც ქვეყნის წასაკითხად. ეს შერცხვენააო... ვერ მოვითმენო.
— კარგი ერთი, მერიენ, ნეტა რა სისულელეს ლაპარაკობ... — დაიწყო მარტინმა, მაგრამ მაშინვე გადაიფიქრა.
მის წინ უბედური გოგო იდგა; ამაო იყო ან მისი გადარწმუნება, ან მისი საქმროსი, რაღა უნდა ექნა, დამორჩილდა, თუმცა მთელი სისულელე ამ ამბისა აშკარა იყო.
— ასე იყოს, — უთხრა მან და ხელნაწერი ნაკუწ-ნაკუწად აქცია, ნაგვის კალათში ჩაჰყარა.
თან კი გულს იმით იმშვიდებდა, რომ ლექსების ორიგინალი ნიუ-იორკის ერთ-ერთ ჟურნალში ჰქონდა გაგზავნილი. მერიენი და მისი ქმარი თავის დღეში ვერ გაიგებენ ამას, და კაციშვილი არ იზარალებს — არც ის, არც არავინ ქვეყნად — ეს მოხდენილი, უვნებელი ლექსები თუ დაიბეჭდება.
მერიენი ნაგვის კალათისკენ გადაიხარა და შედგა.
— შეიძლება? — შეემუდარა იგი.
მარტინმა თავი დაუქნია და უხმოდ გააყოლა თვალი, როგორ ამოკრიფა მერიენმა კალათიდან ქაღალდის ნახევები და როგორ შეინახა ჟაკეტის ჯიბეში. ეს იყო ნივთიერი დადასტურება დავალების შესრულებისა. დამ რატომღაც ლიზი ქონოლი მოაგონა, თუმცა ამას ოდნავადაც არა ჰქონია ის ცეცხლი და სასიცოცხლო ენერგია, რაც იმ მუშა გოგონას შენიშნა მარტინმა, მიუხედავად იმისა, სულ ორჯერ შეხვდა. მაგრამ მაინც ბევრი ჰქონდათ საერთო — ჩაცმულობა, მანერები... უცებ მისის მორზის სასტუმროში წარმოიდგინა ეს ორი გოგონა და უნებურად გაეღიმა. მაგრამ ეს თავშესაქცევი სურათი მალე გაქრა და მარტინს მარტოობის მძიმე სევდა მოაწვა, თავისი დაცა და მორზებიც სასტუმრო ოთახის სანიშნო სვეტები იყო იმ გზაზე, რაც მარტინს გაევლო. ისიცა და ისიც უკან ჩამოეტოვებინა მას. წიგნებს გახედა სიყვარულით. ესენი იყვნენ ახლა მისი მეგობრები, ესენი შერჩენოდნენ.
— ჰა? რა მითხარი? — ჰკითხა გაკვირვებულმა მარტინმა.
მერიენმა შეკითხვა გაიმეორა.
— რატომ არ ვმუშაობ? — ცალყბად გაეღიმა მარტინს, — ჰერმანმა დაგავალა ამისი გაგება, არა?
მერიენმა თავი გააქნია.
— ნუ ტყუი! — მკაცრად უთხრა მან და გოგონამ თავი დახარა.
— იმ შენს ჰერმანს მოახსენე, თავის საქმეს მიხედოს. მის საცოლეზე თუ დავწერე ლექსები, შეუძლია ამიკრძალოს, სხვა რამე კი არ ეკითხება. გასაგებია, მაშ, შენ ეჭვი გეპარება, რომ მე მწერალი ვერ გამოვალ, არა? — განაგრძო მან, — გზა ამებნა, არა? ოჯახს ვარცხვენ?
— მე მგონი, გაცილებით უკეთესი იქნება, სადმე მუშაობა დაიწყო, — მტკიცედ უთხრა დამ და მარტინი მიხვდა, რომ მისი სიტყვები გულწრფელი იყო, — ჰერმანიც...
— ჯანდაბას ის შენი ჰერმანი! — ხუმრობით უთხრა მარტინმა, — შენ ის მითხარი, დაქორწინებას როდის აპირებ? თან ისიც ჰკითხე იმ შენს ჰერმანს, საქორწინო საჩუქარი რომ მოგართვა, ნებას მომცემს?
მერიენი წავიდა, მარტინი კი ისევ ამ შემთხვევაზე ფიქრობდა, ერთჯერ თუ ორჯერ მწარედ ჩაეცინა: ასეა, ყველა ერთნაირია — დაც, სასიძოც, მთელი ის ხალხი, ვინც მუშათა წრეში ითვლება, რუთის კლასის წევრებიც... თავიანთი პაწაწინა ცხოვრება ერთნაირ პაწაწინა ყალიბებში აქვთ მოქცეული და ყველაფერში ერთნაირად იქცევიან... საწყლები, უბადრუკები, ერთად შეხორხლილან, ერთმანეთს თვალებში შეჰყურებენ, რომ სხვის ჭკუაზე იარონ, ისე მოიქცნენ, როგორც სხვას ესიამოვნება, საკუთარი სახე დაუკარგავთ, ნამდვილი ცხოვრება დაუთმიათ, რათა იმ სულელურ ნორმებს მისდიონ, რის მონებადაც გადაქცეულან. მარტინმა მოუხმო და ხელად თვალწინ გამოეწკაპა ნაცნობი სახეები ბერნარდ ჰიგინბოთამი, რომელსაც მისტერ ბატლერისათვის გამოედო ხელი, ჰერმან ფონ შმიდტი, რომელიც ჩარლი ჰეპგუდს გადახვეოდა. შეჰყურებდა მარტინი ამ ხალხს, ხან დაწყვილებულს, ხანაც ცალ-ცალკე, გონების თვალით ზომავდა, წონიდა, მორალისა და ინტელექტის იმ საზომით ზომავდა, რაც მას წიგნებიდან გამოეტანა. ამაოდ კითხულობდა: დიდი სულის, დიდი გონების ადამიანები სადღა არიან? არსად სჩანდნენ იმ ტლანქ, დაუდევარ და სულელი ხალხის ჯგროში, რომელსაც მისი პატარა ოთახი გაევსო. ისეთივე ზიზღი იგრძნო, რასაც ალბათ ცირცეოსი იგრძნობდა თავისი ღირსების მიმართ. როცა უკანასკნელი მოჩვენებაც გაქრა და მარტინი ფიქრებში ჩაიძირა, უცებ, მოუხმობლად და მოულოდნელად, დაგვიანებული აჩრდილი გამოეცხადა. მარტინმა ახედა და დაინახა ხულიგანი ბიჭი, რომელსაც ფართოფარფლებიანი ქუდი ეხურა, ორბორტიანი ქურთუკი ეცვა, რწევით მოდიოდა.
“შენც ასეთი ბრძანდები, ვაჟბატონო, — ჩაიქირქილა მარტინმა, — ასეთივე მორალური შეხედულებანი გქონდა, არც ცოდნა გქონია ამათზე მეტი. დამოუკიდებლად არ ფიქრობდი და არ მოქმედებდი. ტანსაცმლის მსგავსად, შეხედულებანიც მზამზარეული გეძლეოდა. იმას აკეთებდი, რაც სხვას მოეწონებოდა. შენი ბანდის ყოჩი გახდი, იმიტომ რომ ყველაზე შესაფერად შენ მიგიჩნიეს. ჩხუბობდი ხოლმე, ბანდას მეთაურობდი, განა იმიტომ, რომ ჩხუბი გიყვარდა, — არა, შენ თვითონვე ხომ იცი, რომ გძულდა კიდეც, — სხვები გაქეზებდნენ, მხარზე გითათუნებდნენ ხელს და იმიტომ, პირგაბრტყელებული იმიტომ გალახე, რომ არ გინდოდა დაგეთმო, ხოლო დათმობა იმიტომ არ გინდოდა, ჯერ ერთი, საშინელი მხეცი იყავი, და მეორეც — შენ თვითონ გჯეროდა, სხვებიც ამას ჩაგჩიჩინებდნენ: ნამდვილი ვაჟკაცი შეუბრალებელი და სისხლისმსმელი უნდა იყოსო, ცემა, გვემა და ხალხის დასახიჩრება მამაცობის ნიშანი არისო. ახლა მაინც გამოტყდი, ლეკვო, გოგონებს რად ართმევდი შენივე მეგობრებს? განა მოგწონდა ის გოგონები! არა, მხოლოდ იმიტომ, შენს მორალს სხვათა შეხედულება აყალიბებდა, იმათი ინსტინქტები კი ველური იყო, მოზვერისა, ულაყისა. ის დრო უკვე წავიდა და ნეტა ახლა რას ფიქრობ?!
თითქოს ამის პასუხადო, ზმანება ერთბაშად შეიცვალა. ფართოფარფლებიანი ქუდი და ტლანქი ქურთუკი სადა კოსტიუმმა შეცვალა. მძვინვარე და ულმობელი გამომეტყველება მოშორდა, შინაგანი სილამაზითა და ცოდნით გასხივოსნებული სინაზე და სიფაქიზე ჩაუდგა თვალებში. მარტინმა შეხედა და თავისი ახლანდელი გამომეტყველება შეიცნო: იდგა მაგიდასთან და ლამპის შუქით განათებულ წიგნს ჩასცქეროდა. სახელწოდებას დააკვირდა და “ესთეტიკის მეცნიერება” ამოიკითხა. უცებ თვითონვე შეერია ზმანებას, მაგიდას მიუჯდა და “ესთეტიკის” კითხვა დაიწყო.
თავი ოცდამეათე
შემოდგომის ერთ მშვენიერ დღეს, — ისეთივე მშვენიერ დღეს, როცა ერთი წლის წინათ ისინი ერთმანეთს სიყვარულში გამოუტყდნენ, — მარტინი რუთს თავის “სატრფიალო სონეტებს” უკითხავდა. საღამოს ხანი იყო და ისევე, როგორც მაშინ, ახლაც ამოჩემებულ გორაკზე მოეკალათებინათ. რუთი დროდადრო აღფრთოვანებული შეძახილებით შეაწყვეტინებდა ხოლმე კითხვას, ხოლო როცა ხელნაწერის უკანასკნელი ფურცელიც გადასდო მარტინმა, გაჩუმდა, რუთს დააცადა, რას იტყვისო.
რუთი კარგა ხანს სდუმდა, მერე კი ჭოჭმანით, ბორძიკით დაიწყო, გაუძნელდა მკაცრი განაჩენის სიტყვებში ჩამოყალიბება.
— მშვენიერი ლექსებია... ძალიან კარგი... მაგრამ რომ ვერ გაყიდი! ხომ მართლა ვერ გაასაღებ? მიმიხვდი, რასაც გეუბნები? — უთხრა ქალმა, თითქმის მუდარით, — შენი მწერლობა პრაქტიკული არ არის, ცხოვრებაში არ გამოგვადგება. არ მესმის რატომ, — ალბათ ხალხის მოთხოვნილება არ არის, — მაგრამ ის კი ცხადია, რომ ამითი საარსებო სახსარს ვერ მოიპოვებ. ცუდად კი ნუ გამიგებ, შენი ჭირიმე. გული სიხარულითა და სიამაყით მევსება — ბოლოს და ბოლოს, მეც ქალი ვარ, — როცა წარმოვიდგენ, რომ მე მომიძღვენი ესენი. მაგრამ ლექსები ხომ ვერ დაგვაქორწინებენ? გესმის, მარტინ? ხარბი და ანგარებიანი არ გეგონო, სიყვარული მალაპარაკებს, ჩვენს მომავალზე ფიქრი მოსვენებას არ მაძლევს. მთელი წელიწადი გავიდა, რაც ერთმანეთს გამოვუტყდით სიყვარულში, მაგრამ მას შემდეგ ჩვენი ქორწინება ერთი დღითაც არ მოახლოებულა. ასე პირდაპირ რომ ვლაპარაკობ, არ იფიქრო, რიდი და მოკრძალება დაუკარგავსო — რა ვქნა, გული არ მასვენებს. თუკი მართლა ვერ გაგინებებია წერისთვის თავი, ადექი და გაზეთის რედაქციაში მოეწყვე! რა მოხდება, რომ რეპორტიორი გახდე?.. თუნდაც ცოტა ხნით!
— სტილს გამიფუჭებს, — უპასუხა მარტინმა ჩავარდნილი ხმით, — შენ ვერც კი წარმოიდგენ, რამდენი ენერგია დამეხარჯა სტილის გამომუშავებაზე.
— ეს საგაზეთო ფელეტონები! — არ მოეშვა ქალი, — შენ რომ შავ სამუშაოს უწოდებ! რამდენი ფელეტონი დაგიწერია! რატომ იმათ არ გაგიფუჭეს სტილი?
— ეგ სულ სხვა საქმეა. მაგ ფელეტონებს მთელი დღის ნამდვილი მუშაობის შემდეგ წავჯღაბნი ხოლმე. რეპორტიორობა რომ დავიწყო, — დილიდან საღამომდე მაგისთანა ფელეტონებს უნდა გადავყვე, ცხოვრების მთავარ დანიშნულებად გავიხადო, მთელი დღე და მოსწრება ციბრუტივით უნდა ვიტრიალო. რეპორტიორისთვის არც წარსული არსებობს და არც მომავალი, მისი ცხოვრება წუთიერია, სტილზე ფიქრის თავი ვინ მისცა, თავისი სტილი აქვს, რეპორტიორული სტილი, რასაც ლიტერატურისა არაფერი სცხია. ჩემი სტილი ახლაღა ყალიბდება, ახლა იხვეწება და იწმინდება. ავდგე და რეპორტიორობა დავიწყო? ეს ხომ ლიტერატურულ თვითმკვლელობას დაემსგავსება! მართალი თუ გინდა, ყოველ ფელეტონს, იმ ფელეტონის ყოველ სიტყვას ნაძალადევად ვწერ, თავს ძალას ვატან, მშვენიერების განცდას შეურაცხვყოფ. გული მერევა ხოლმე. თავი ცოდვილი მგონია. და როცა უკანვე მიბრუნებენ, გულის სიღრმეში მიხარია კიდეც, თუნდაც ტანსაცმელი ამ დროს დაგირავებული მქონდეს. ახლა ამ “სატრფიალო სონეტების” წერის დროს რა ნეტარებასა ვგრძნობდი! ეს იყო შემოქმედების უკეთილშობილესი სიხარული და ნეტარება, რაც ყველაფერს ანაზღაურებს ქვეყნად.
რას წარმოიდგენდა მარტინი, რომ რუთისთვის “შემოქმედების სიხარული” ფუჭი სიტყვები იყო. თქმით, ხშირად იმეორებდა ხოლმე ამ გამოთქმას, მარტინსაც პირველად მისგან გაეგონა. ბევრი წაეკითხა ამაზე, უნივერსიტეტში ესწავლა, როცა ხელოვნების ბაკალავრის წოდებას იცავდა, მაშინაც ეხსენებინა... მაგრამ თავად არა ჰქონია დამოუკიდებელი აზრი, შემოქმედების ფანტაზია... სხვისი განმეორება შეეძლო მხოლოდ, სხვის ქნარზე თამაში.
— იქნებ რედაქტორი მართალიც იყო, “ზღვის სიმღერა” რომ გაგისწორა, — უთხრა რუთმა, — იმ კაცმა ალბათ იცის თავისი საქმე, აბა რის რედაქტორია!
— აჰა, ჯიუტი მტკიცება იმისა, რომ დაკანონებული აზრი ყოველთვის მართალია, — მგზნებარედ შესძახა მარტინმა, იგი გააფიცხა რედაქტორთა ჯილაგის გახსენებამ, — რაც უკვე დაკანონებულია, ის არა მარტო ჭეშმარიტებად არის მიჩნეული, არამედ საუკეთესოდაც. ფაქტი რისიმე არსებობისა, და რაც მთავარია, ამას კარგად დაუკვირდი, არა მარტო განსაზღვრულ მომენტსა და პირობებში, არამედ ყოველთვის და ყოველგვარ პირობებში. ასე მიაჩნია ჩვეულებრივ ადამიანს. და ეს მისი უვიცობის წყალობით; ეს, არც მეტი და არც ნაკლები, ზუსტად ის გონებრივი პროცესია, რაც ვაინინგერმა აღწერა: ისინი დარწმუნებულები არიან, ვაზროვნებთო, და ეს აზროვნების უნარს მოკლებული ხალხი იმ მცირერიცხოვანი ადამიანების ბედს განაგებს, ვინც ნამდვილად აზროვნებს.
მარტინი უცებ შეჩერდა, ერთბაშად გაჰკრა — ისეთ რამეებზე ვლაპარაკობ, რასაც რუთის გონება ვერ მისწვდებაო.
— მე არ ვიცი, ვინ არის ეს ვაინინგერი, — შეესიტყვა რუთი, — ისე საშინლად ანზოგადებ ხოლმე მოვლენებს, რომ შენს აზრებსაც ვეღარ ვწვდები. მე მხოლოდ ისა ვთქვი, რომ რედაქტორი...
— მე კიდე გეუბნები, — შეაწყვეტინა მარტინმა, — რომ რედაქტორების დიდი უმრავლესობა, მთელი ოთხმოცდაცხრამეტი პროცენტი, ხელმოცარულები არიან. თავის დროზე მწერლობა უცდიათ და არაფერი გამოსვლიათ. არ გეგონოს, თითქოს შემოქმედების დიდ სიხარულს თავისივე ნებით ამჯობინეს გულგამაწვრილებელი სარედაქციო მუშაობა და გამუდმებით მონურ შიშში ყოფნა — როგორ გავრცელდება ეს ჩვენი გამოცემა ან გაქნილ გამომცემლებს რა მოვუხერხოო. არა, სცადეს უკვე წერა და ჩაფლავდნენ. საშინელი პარადოქსიც ეგ არის სწორედ. მწერლური დიდებისაკენ მიმავალ ყველა გზას ეს ქოფაკები გუშაგობენ, მწერლობაში ხელმოცარულები. რედაქტორები, რედაქტორის მოადგილეები და თანაშემწეები, რეცენზენტები, გამომცემლები... უმრავლესობა მათგანი... არა, თითქმის ყველა — ხელმოცარული მწერლები არიან. ერთ დროს უცდიათ წერა, მაგრამ ჩაფლავებულან. საცა სამართალია, ქვეყნად ყველაზე უფრო შეუფერებელნი ამ საქმისათვის ეგენი უნდა იყვნენ, მაგრამ სწორედ ეგენი წყვეტენ ნაწარმოების ბედს, რა დაიბეჭდოს და რა არ დაიბეჭდოს, — ეგენი, ეს უნიჭო და საკუთარ აზრს მოკლებული ხალხი სხვათა ნიჭისა და აზრის შემფასებლად გვევლინებიან. ამათ მოჰყვება კრიტიკოსთა არმია — ისეთივე ხელმოცარულები. ნუ მეტყვით, თითქოს თავის დღეში არ ეოცნებოთ და არ ეცადოთ წერა — სცადეს, მაგრამ ჩაფლავდნენ. თევზის ქონი ისე არ აგირევს გულს, როგორც მაგათი კრიტიკული წერილი. მაგრამ შენ ხომ იცი ჩემი შეხედულება ვაი-კრიტიკოსებსა და რეცენზენტებზე. დიდი კრიტიკოსიც გამოერევა, რაღა თქმა უნდა, მაგრამ ისევე იშვიათად, როგორც კომეტა. მწერლობამ თუ არ გამიმართლა, მეც რედაქტორობას მოვკიდებ ხელს. კარაქიანი პური და ტკბილი ჩაი მაინც არ მომაკლდება.
მაგრამ რუთის მკვირცხლი გონება ხელად ჩაწვდა წინააღმდეგობასა და უხერხულობას თავისი შეყვარებულის მსჯელობაში.
— თუკი მართლა ასეა საქმე, თუკი ყველა კარი დახშულია, როგორღა მოხდა, მარტინ, რომ დიდი მწერლები მაინც გამოჩნდნენ?
— შეუძლებელი გააკეთეს, — მიუგო მარტინმა, ისეთი ელვარე და მოგიზგიზე— ნაწარმოებები შექმნეს, რომ მოწინააღმდეგეები ფერფლად აქციეს. სასწაულმა უშველათ, რაც ათასში ერთს თუ ხვდება წილად. კარლაილის გოლიათებსა ჰგავდნენ და მათი დამარცხება შეუძლებელი გამოდგა. მეც უნდა მივაღწიო ამას, მეც უნდა გავაკეთო შეუძლებელი.
— მაგრამ თუ დამარცხდი? ჩემზე რატომ აღარ ფიქრობ, მარტინ?
— თუ დავმარცხდი? — ისე შეხედა რუთს, თითქოს იმას ყოვლად წარმოუდგენელი რამ ეთქვას. მერე ეშმაკურად გაუბრწყინდა თვალები, — თუ დავმარცხდი, რედაქტორი გავხდები, შენ კი რედაქტორის ცოლი იქნები.
ამ ხუმრობაზე რუთმა მომხიბლავად გამობუსხა ტუჩები და კოპი შეიკრა, მარტინმა სწრაფად მოხვია ხელი და კოცნით გაუხსნა შუბლი.
— კარგი, გეყოფა, — გაუწყრა ქალი და ნებისყოფის დაძაბვით სცადა დასხლტომოდა, მისი ძალის მომხიბვლელი ცთუნებისაგან გათავისუფლებულიყო, — დედასა და მამასთანაც მქონდა ლაპარაკი. ჩემს დღეში ამისთანა ურჩობა არ გამიწევია. ვაიძულე, რომ მოესმინათ ჩემთვის. თავხედობა გამოვიჩინე. შენი წინააღმდეგნი არიან. მაგრამ იმდენი ვარწმუნე, იმდენს ვეჩიჩინე, უიმისობა არ შემიძლია-მეთქი, რომ ბოლოს მამა დავითანხმე — შენი სურვილიც თუ იქნება, შეგიძლია მასთან დაიწყო კანტორაში მუშაობა. ის კი არადა, თავისით შემომთავაზა, ახლავე დავუნიშნავ იმდენ ჯამაგირს, რომ იქორწინოთ და სადმე პატარა კოტეჯში იცხოვროთო. ხომ დიდი სულგრძელობა გამოიჩინა, ჰა, რას იტყვი?
იმედის გაცრუების ყრუ ტკივილი იგრძნო მარტინმა გულში, უნებურად წაუვიდა ხელი ჯიბისაკენ თუთუნისა და გასახვევი ქაღალდის ამოსაღებად (რასაც იგი უკვე აღარ ატარებდა) და რაღაც გაურკვევლად წაიდუდუნა.
რუთი კი განაგრძობდა:
— მართალი თუ გინდა, და საწყენად ნურც მიიღებ, დაუფარავად უნდა გითხრა, რა აზრის არის შენზე მამაჩემი, — შენი რადიკალური შეხედულებებიც არ მოსდის ჭკუაში, თან ზარმაციც ჰგონიხარ. მე ხომ ვიცი, რომ ეს ასე არ არის, მე ხომ ვიცი, რამდენს მუშაობ...
არა, ამანაც არ იცის, მე რამდენს ვმუშაობ, გაიფიქრა მარტინმა.
— შენ როგორღა ფიქრობ? — შეეკითხა იგი, — მართლა რადიკალურია ჩემი შეხედულებები?
თვალი თვალში გაუყარა და პასუხს დაელოდა.
— მე თუ მკითხავ... ძალიან არეულია, — უპასუხა რუთმა.
ამით ყველაფერი ითქვა მარტინისათვის და ცხოვრების უფერულებამ ისე ერთბაშად ჩასწყვიტა გული, რომ ფრთხილად შეპარული წინადადება სამსახურში მოწყობის თაობაზე სულ გადაავიწყდა. ქალი კი, რაკიღა ერთხელ გაბედა და უთხრა, მარჯვე შემთხვევას დაელოდა, რათა კიდევ ჩამოეგდო სიტყვა ამ საგანზე.
დიდი ლოდინი არ დაჭირვებია. თავის მხრივ მარტინსაც ჰქონდა შეკითხვა რუთთან. სურდა გამოეცადა, რამდენად მტკიცე რწმენა ჰქონდა რუთს მის მიმართ. ერთ კვირაში ორივემ მიიღო პასუხი თავთავის შეკითხვაზე. მარტინმა “მზის სირცხვილი” წაუკითხა რუთს და ამით დააჩქარა პასუხის მიღება.
— რატომ არ გინდა, რეპორტიორი გახდე? — ჰკითხა რუთმა, როცა მარტინმა კითხვა დაამთავრა, — ისე გიყვარს წერა, რომ დარწმუნებული ვარ, გაგიმართლებს: კარგი ჟურნალისტი გახდები, სახელს მოიხვეჭ. რამდენი სპეციალური კორესპონდენტია. ფულსაც ბლომად აკეთებენ და მთელი ქვეყანა მათი ასპარეზია. სად არ აგზავნიან. აფრიკის გულში, მაგალითად, სტენლის მსგავსად, რომის პაპთან ინტერვიუს ჩამოსართმევად, ტიბეტის მიუვალი კუთხეების გამოსაკვლევად.
— მაშ, ჩემი სტატია არ მოგეწონა? — ჰკითხა მარტინმა, — შენ დარწმუნებული ხარ, რომ ჟურნალისტობას შევძლებ, მწერლობა კი ჩემი საქმე არ არის!
— არა, არა. ძალიან მომწონს, მშვენივრად იკითხება, მაგრამ ვაითუ შენი მკითხველებისათვის გაუგებარი აღმოჩნდეს. ჩემთვის, ყოველ შემთხვევაში, გაუგებარია, დიდებულად ჟღერს, მაგრამ გაგებით ვერ გავიგე. შენი მეცნიერული ტერმინები ჩემთვის მიუწვდომელია. უკიდურესობა გიყვარს, ძვირფასო, და რაც შენთვის გასაგებია, ჩემთვის იქნებ მიუწვდომელი აღმოჩნდეს.
— ალბათ ფილოსოფიურმა ტერმინებმა გაგაწვალა, — ამის თქმაღა მოახერხა მარტინმა.
კითხვა, ის იყო, დაამთავრა და ჯერ აგზნება არ დაცხრომოდა, ასეთმა მსჯელობამ კი გააოგნა.
— იქნებ ცუდად იყოს დაწერილი, მაგას მნიშვნელობა არა აქვს, — არ ეშვებოდა იგი, — სხვა არაფერი მოგეწონა?.. აზრი არ მოგეწონა?
— არა. ისე არა ჰგავს იმას, რაც მე წამიკითხავს... მეტერლინგი წავიკითხე და გავიგე კიდეც...
— მისი მისტიციზმი... გაიგე? — წამოენთო მარტინი.
— გავიგე... ამ შენს სტატიას კი, რაც მის წინააღმდეგ არის მიმართული, ვერაფერი გავუგე. ორიგინალობა, რაღა თქმა უნდა...
მარტინი მოუთმენლად შეიშმუშნა და სათქმელი შეაწყვეტინა რუთს, მაგრამ თქმით არაფერი უთქვამს. ახლაღა ჩაწვდა უცებ რუთის სიტყვების შინაარსს.
— მწერლობა ხომ, ბოლოს და ბოლოს, თავის შექცევასავით იყო შენთვის, — განაგრძობდა რუთი, — კარგა დიდ ხანს გაგრძელდა ეს თავშექცევა. დროა, სერიოზულად მოეკიდო ცხოვრებას — ჩვენს ცხოვრებას, მარტინ! აქამდე მხოლოდ საკუთარი თავისთვის ცხოვრობდი.
— შენა გსურს, სამსახური დავიწყო?
— ჰო. მამაჩემი გთავაზობს...
— ვიცი, გავიგე, — შეაწყვეტინა მარტინმა, — მე ახლა ის მინდა გავიგო, — კიდევა გაქვს ჩემი რწმენა თუ დაკარგე?
რუთმა ხმისამოუღებლად მოუჭირა ხელზე ხელი, თვალები დაებინდა.
— მხოლოდ შენი მწერლობის რწმენა დავკარგე, ძვირფასო, — თითქმის ჩურჩულით წარმოთქვა რუთმა.
— რამდენი რამე წაგიკითხავს ჩემი, — ულმობელი შეუპოვრობით განაგრძობდა ჭაბუკი, — რა აზრისა ხარ? სულ უიმედოა? სხვებისას ვერაფრით ვერ შეედრება?
— სხვები ჰყიდიან თავიანთ ნაწერებს, შენ კი... ვერ ჰყიდი.
— ეს მიკიბულ-მოკიბული პასუხია. პირდაპირ მიპასუხე — როგორა გგონია, მწერლობა ჩემი მოწოდება არ არის?
— რახან ასეა, გიპასუხებ, — თავს ძალა დაატანა რუთმა, — არა მგონია, მწერლობაში რამე გამოგივიდეს. მაპატიე, ძვირფასო. თვითონვე მაიძულე ამისი თქმა. შენც ხომ იცი, ლიტერატურისა მე ცოტა უფრო მეტი გამეგება.
— ვიცი, შენ ხელოვნების ბაკალავრი ხარ, — ჩაფიქრებით წარმოთქვა მარტინმა, — მეტი უნდა იცოდე... მაგრამ სათქმელი კიდევ დარჩა, — განაგრძო მან ორივესათვის მტანჯველი პაუზის შემდეგ, — მე ვიცი, რა ძალაცა მაქვს. ჩემსავით კაციშვილმა არ იცის ეს. ვგრძნობ, რომ გავიმარჯვებ. არ დავმარცხდები. გულში მინთია სათქმელი, რაც ლექსებში, მოთხრობებში და სტატიებში ჰპოვებს გამოსახულებას. მაგრამ შენ არ გავალებ, უსაბუთოდ იწამე-მეთქი. ნურც ჩემი გჯერა, ნურც ჩემი მწერლობისა. იმასღა გთხოვ, რომ გიყვარდე და ჩემი სიყვარულისა გჯეროდეს. ერთი წლის წინ გთხოვე, ორი წელიწადი მადროვე-მეთქი. ერთი წელიწადი უკვე გავიდა, და ღრმად მჯერა, ჩემს სულსა და სინდისს დავდებ საწინდრად, რომ მეორე წლის გასვლამდე უსათუოდ გამიმართლებს. თუ გახსოვს, შენვე მითხარი ერთხელ — მწერლობა თუ გინდა, ჯერ კარგად უნდა ჩაუჯდე და ისწავლოო. მეც ხომ ვისწავლე. ვჩქარობდი, მივისწრაფოდი. ფინიშთან შენ მეგულებოდი და ერთხელაც არ შევმკრთალვარ. დამშვიდებული ძილის გემოც კი გადამავიწყდა. მილიონი წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც მშვიდად მეძინა და კარგად გამოძინებული ვიღვიძებდი ხოლმე. ახლა მაღვიძარა საათი მაღვიძებს. წინასწარვე ვაყენებ ხოლმე საათის ზარს, იმის მიხედვით, თუ რა დროს ვიძინებ. უკანასკნელი ჩემი შეგნებული მოქმედება ესღაა, და ლამპის ჩაქრობა. ძილი რომ მომერევა, მძიმედ საკითხავ წიგნს უფრო მსუბუქით შევცვლი ხოლმე. მაინც თუ ჩამომეძინა, თავში მუშტებს წავიშენ, ძილს ვიკრთობ. ერთხელ წავიკითხე — როგორ ეშინოდა კაცს ძილისა. კიპლინგის მოთხრობაა. დეზები მოიწყო ამ კაცმა ლოგინში — ძილი რომ წაართმევდა თავს, უჩხვლეტდა და გააღვიძებდა. მეც ასე გავაკეთე. გადავწყვიტე, შუაღამემდე არ დამეძინა, პირველ საათამდე, ორამდე, სამამდე. დეზები არ მაძინებდა. რამდენიმე თვეს ლოგინიდან არ ვიშორებდი ამ დეზებს. იმას მივაღწიე, რომ ხუთნახევარი საათის ძილი ფუფუნება მგონია. ოთხი საათიღა მძინავს. ძილი მენატრება. ზოგჯერ ისე მომერევა ძილი, რომ ტვინი მილაყდება. ლამის სამუდამო ძილი და მოსვენება ვინატრო. ზოგჯერ ლონგფელოს სტრიქონები მომაგონდება.
საამოდ ისმის ზღვის მძიმე ფშვინვა —
დაწყნარებულა და მშვიდად ძინავს.
ერთი ნაბიჯიც გადადგი წინა —
ცის ნათელს მეტად ვეღარ იხილავ.
ეს სისულელეა, რაღა თქმა უნდა, ნერვულობისა და გადაღლილობის ბრალია. მაგრამ ერთი კითხვა მაინც უნდა დაისვას: რისთვის ვიღვწოდი ამდენს? შენთვის. რათა შემემოკლებინა სწავლის დრო. წარმატება მომეახლოებინა. ახლა სწავლის პერიოდი დამთავრებულია. მე უკვე ვიცი, რა იარაღის პატრონი ვარ. მზადა ვარ დავიფიცო, რომ ყოველთვიურად იმაზე მეტს ვსწავლობ, რასაც სტუდენტი მთელი წლის განმავლობაში მოახერხებს. ეს ასეა, მოურიდებლად გეუბნები. არც გეტყოდი, დაუოკებელი სურვილი რომ არა მქონდეს, გამიგო. კვეხნაში ნუ ჩამომართმევ. წაკითხული წიგნების მიხედვით ვზომავ ყველაფერს. შენი ძმები ჩემთან შედარებით უვიცი ბარბაროსები არიან, არც კი მოელანდებათ ის ცოდნა, რაც მე იმათი ტკბილი ძილის დროს შევიძინე. იყო დრო, სახელის მოხვეჭაზე ვოცნებობდი, ახლა სახელი აღარაფრად მეპიტნავება. ჩემი ერთადერთი სურვილი შენა ხარ. არც საჭმელს დავეძებ, არც ჩასაცმელს, არც სახელს, ოღონდ შენა მყავდე. საოცნებოდა მაქვს გამხდარი, თავი მკერდზე მოგასვენო და დავიძინო. ერთი წელიც და ეს ოცნება ამისრულდება.
მარტინის ძალის მომხიბლავი ცთუნება კვლავ ტალღასავით მოასკდა რუთს და რაც უფრო მეტად ცდილობდა ამ ცთუნებისაგან თავის დაღწევას, მით უფრო ძლიერად იზიდავდა იგი. ეს მაცთუნებელი ძალა, რომელიც ყოველთვის მოსჩქეფდა ხოლმე მარტინის სხეულიდან, ახლა მის მღელვარე ხმაშიაც ჩაღვრილიყო, მის ანთებულ თვალებში, სიცოცხლის დიდი ნერგია გონების დიდ სიძლიერეს გადაწნოდა და ზვირთებივით შემოხვეოდა და უცებ, მხოლოდ ერთი წამით, რუთის შეხედულებათა ჯიუტი სიმტკიცე გაიბზარა და ამ ბზარში მან თვალი ჰკიდა ნამდვილ მარტინ იდენს, დიდებულსა და უძლეველს. და როგორც მხეცების მწვრთნელებს გაჰკენწლავთ ხოლმე წამიერი ეჭვი, მასაც ერთი წამით მოეჩვენა, რომ ძალა არ ეყოფოდა ამ უდრეკი სულის მოსათვინიერებლად.
— ახლა სხვა კუთხით შევხედოთ საქმეს, — განაგრძობდა მარტინი, — შენ მე გიყვარვარ. მაგრამ რად გიყვარვარ? სწორედ ის უხილავი ჯადო, რაც მე წერას მაიძულებს, შენც ჩემს სიყვარულს აღგიძრავს. იმიტომ გიყვარვარ, რომ რაღაცნაირად სხვებისაგან განვსხვავდები, სხვა მამაკაცებისაგან, რომელთაც შენ იცნობ, და რომლებიც შეიძლებოდა შეგყვარებოდა კიდეც. მე კანტორისათვის, ბუხჰალტერიისათვის და საქმოსნური გაძრომა-გამოძრომისათვის არა ვარ გაჩენილი. მაინც თუ მაიძულებ ამას, სხვებივით მაფუსფუსებ, რასაც ისინი აკეთებენ, იმასვე გამაკეთებინებ, იმავე ჰაერით მასუნთქებ, რითაც ისინი სუნთქავენ, მათივე შეხედულებებს ჩამიდებ თავში, ამით ხომ განსხვავებასაც მოშლი და გაანადგურებ, მე გამანადგურებ, იმას გაანადგურებ, რაც შენ გიყვარს. მე მწერლობით ვსუნთქავ და ვსულდგმულობ. ჩვეულებრივი ბრიყვი რომ ვიყო, მწერლობას არც ვინდომებდი, არც შენ ინდომებდი ჩემს ცოლობას.
— რატომ გავიწყდება, — შეაწყვეტინა რუთმა, რომლის ზერელე, მაგრამ მკვირცხლმა გონებამ მაშინვე პარალელი გაავლო, — აკი არსებობდნენ ექსცენტრული გამომგონებლები, რომლებიც მთელი თავისი დღე და მოსწრება რაღაც მარადიულ ძრავას უკირკიტებდნენ და ამასობაში ცოლ-შვილს შიმშილით ჰკლავდნენ. ალბათ, ცოლებსაც უყვარდათ ეს ხალხი, მათ ტანჯვას იზიარებდნენ, მაგრამ არა გიჟურად აკვიატებული მარადიული ძრავის გამო, არამედ იმ ძრავის მიუხედავად.
— მართალია, — მიუგო მარტინმა, — მაგრამ ისეთი გამომგონებლებიც ხომ იყვნენ, რომელთაც არავითარი გიჟური აკვიატება არა ჰქონიათ, პრაქტიკულ და სასარგებლო გამოგონებას უკირკიტებდნენ და შიმშილობდნენ! ზოგჯერ, როგორც გადმოგვცემენ, წარმატებისთვისაც მიუღწევიათ. მე ხომ შეუძლებელს არაფერს...
— აკი სთქვი, შეუძლებელი უნდა გავაკეთოო, — ჩაურთო რუთმა.
— ეგ ხომ ხატოვანი გამოთქმა იყო. მე მხოლოდ იმას ვცდილობ, რაც ჩემამდე ბევრს გაუკეთებია — ვწერო და წერით ვირჩინო თავი.
რუთის დუმილმა მარტინი გააღიზიანა.
— მაშ, ჩემი ოცნებაც ისეთივე ქიმერაა, როგორც ის მარადიული ძრავა?
პასუხი რუთის ხელმა აგრძნობინა — დედა რომ შეიცოდებს ხოლმე გაკერპებულ შვილს და მიუალერსებს, რუთმაც ისე ნაზად მოუჭირა ხელი. მისთვის მარტინი ახლა მართლაც გაკერპებული ბავშვი იყო, რომელსაც გიჟური რაღაც აეკვიატებინა და შეუძლებლის გაკეთებას ლამობდა.
დასასრულ, რუთმა ერთხელ კიდევ მოაგონა მარტინს, როგორ ამრეზით უცქერდნენ მისტერ და მისის მორზები მას.
— მაგრამ შენ ხომ გიყვარვარ?
— მიყვარხარ! მიყვარხარ! — შესძახა ქალმა.
— მეც მიყვარხარ, იმათ რას დავეძებ, რას დამაკლებენ! — მის ხმას გამარჯვების რწმენა მიეცა, — როცა შენი სიყვარულისა მჯერა, იმათი მტრობა აღარ მაშინებს. ყველაფერი მოირყევა ამ ქვეყანაზე, სიყვარული კი არა. სიყვარულს გზას ვერ აუბნევ, თუკი ჭეშმარიტი სიყვარულია ეს და არა უდღეური, რაც ყოველ ფეხის ნაბიჯზე ბორძიკობს და სულს ღაფავს ხოლმე.
თავი ოცდამეთერთმეტე
მარტინი ბროდვეიზე შემთხვევით გერტრუდას შეხვდა, თავის დას, — მერე გამოირკვა, რომ ეს იყო ძალიან ბედნიერი შემთხვევა, თუმცა საკმაოდ უხერხული. კუთხეში იდგა, ტრამვაის ელოდებოდა, როცა ძმა დაინახა; მაშინვე თვალში მოხვდა მისი ჩამომხმარ-გაწამებული სახე და განწირული, შეწუხებული თვალები. მართლაც განწირული და შეწუხებული იყო. დამგირავებელთან ყოფილიყო — იქნებ ველოსიპედში დამატებითი სესხი მომცევო, და ამაო ღიჭინის შემდეგ გაწბილებული ბრუნდებოდა. უკვე შემოდგომის წვიმები დაიწყო და მარტინს ველოსიპედი დაეგირავებინა, შავი კოსტიუმი კი ჯერჯერობით შენარჩუნებული ჰქონდა.
— შავი კოსტიუმი ხომ გაქვს?! — მიმართა მევახშემ, რომელმაც საკუთარი ხუთი თითივით იცოდა მარტინის მთელი ავლა-დიდება, — იქნებ იმ ურიასთან დააგირავე, ლიპკასთან?.. თუ ასეა...
მუქარით შეხედა, და მარტინმაც დააშურა პასუხი:
— აჰ, არა, არა, არ დამიგირავებია, მაგრამ ისეთი საქმე მაქვს, რომ უიმკოსტიუმოდ არ შემიძლია.
— კარგი, — მოლბა მევახშე, — მაგრამ მეც უიმისოდ ფულს ვეღარ მოგცემ. კი არ ვთამაშობ!
— ეგ ველოსიპედი, სულ ცოტა, ორმოცი დოლარი მაინც ღირს, — არ მოეშვა მარტინი, — შენ კი შვიდი დოლარის მეტი ვერ გამოიმეტე. თუმცა არა, შვიდიც არა — ექვსი დოლარი და ხუთი პენი. პროცენტებს ხომ წინასწარ იღებ!
— კიდევ თუ გინდა ფული, კოსტიუმი უნდა მოიტანო! — მოკლედ მოუჭრა მევახშემ და მარტინიც იძულებული გახდა სწრაფად გამომძვრალიყო იმ პატარა სოროდან და, ის იყო, სასოწარკვეთილებაში ჩავარდნილი ჭაბუკი დამ დაინახა. გული მოეწურა.
შეხვედრა ძლივს მოასწრეს, რომ ტელეგრაფ-ავენიუსკენ მიმავალი ტრამვაიც ჩამოდგა და მაღაზიებიდან გამოსული ხალხი მიაწყდა. მარტინმა ხელი მიაშველა მისის ჰიგინბოთამს და ისიც მიხვდა, რომ ძმა ტრამვაით წასვლას არ აპირებდა. დამ საფეხურიდან გადმოხედა და გამოღამებული თვალების დანახვაზე კვლავ მოეწურა გული.
— შენ არ მოდიხარ?
და თვითონაც ჩამოვიდა, გვერდში ამოუდგა ძმას.
— მე ფეხით დავდივარ ხოლმე... უფრო სასარგებლოა, — განუმარტა ძმამ.
— ცოტაზე გამოგაცილებ, — უთხრა გერტრუდამ, — იქნებ მომიხდეს. რაღაც ვერა ვარ კარგად ამ ბოლო დროს.
მარტინმა დას გადახედა — ერთიანად ჩამობრანძულიყო, ბეჭებში მოკუზულიყო, ავადმყოფურად გასიებულიყო, გაწამებული სახე ნაოჭებს დაეფარა, ფეხებს მძიმედ მოაფრატუნებდა — ლაღად მოსიარულე ქალის კარიკატურა გეგონებოდა.
— ბარემ აქვე დაუცადე ტრამვაის, — უთხრა მარტინმა, როცა შემდეგ გაჩერებას მიადგნენ.
— ვაი, მართლაც დავიღალე! — თქვა სუნთქვაშეკრულმა გერტრუდამ, — მაგრამ მაგ შენს ფეხსაცმელებს ისე გათხელებია ლანჩები, რომ ჩრდილო ოუკლენდამდე ვერც კი ჩაგიყვანს, ჯობს შენც ტრამვაით წამოხვიდე.
— ამაზე უკეთესი ფეხსაცმელებიც მაქვს, — იყო პასუხი.
— ხვალ გამოიარე, ერთად ვისადილოთ, — ერთბაშად შეცვალა საუბრის თემა ქალმა, — ბერნარდი შინ არ იქნება. სან ლეანდროში მიდის საქმეზე.
მარტინმა თავი გააქნია, მაგრამ სიხარბის ნაპერწკალი, რამაც სადილის ხსენებაზე გაიკვესა თვალებში, მაინც ვერ დამალა.
— შენ პენიანიც არა გაქვს ჯიბეში, მარტ, და ფეხით იმიტომ დადიხარ... სასარგებლოა — ზიზღით ჩაქირქილება მოინდომა, მაგრამ წაჩიფჩიფებაღა გამოუვიდა. — დამაცა ერთი...
ჩანთაში ჩაჰყო ხელი და ხუთდოლარიანი ამოიღო, მარტინს ჩასჩარა მუჭში.
— შენი დაბადების დღე სულ გადამავიწყდა, მარტ, — ძლივს წამოიკნავლა მან.
მარტინმა თავისდაუნებურად ჩაბღუჯა ოქროს მონეტა და მაშინვე გაჰკრა თავში, რომ არ უნდა მიეღო, მტანჯველმა ყოყმანმა მოიცვა. ეს ოქროს მონეტა საჭმელს, სიცოცხლეს, სხეულისა და ტვინის გადახალისებას ნიშნავდა, წერისათვის ძალის მოკრებას... ვინ იცის — იქნებ ისეთი რამე დააწერინოს, რაც თავისთავად ბევრ ამისთანა ოქროს მოაპოვებინებს. უცებ თვალწინ წარმოუდგა ორი ახალი ხელნაწერი, ორი სტატია, რომლებიც მაგიდის ქვეშ ეყარა; მარკის ფული არა ჰქონდა, რომ გაეგზავნა. სახელწოდებები ნათლად წარმოუდგა გონებაში: “იდუმალებათა დიდი ქურუმები” და “სილამაზის აკვანი”. ჯერ არსად გაეგზავნა ეს სტატიები, მაგრამ ყველაზე უკეთესები იყო, რაც კი აქამდე დაეწერა. მარკები რომ ჰქონოდა! კვლავ განუმტკიცდა გამარჯვების რწმენა და უფრო თამამად მიაღებინა ის გადაწყვეტილება, რაც შიმშილით დაიწყო: ფული ჯიბეში ჩააცურა.
— გადაგიხდი, გერტრუდა, ასწილად გადაგიხდი, — სხაპასხუპით წარმოთქვა და ყელში მტკივნეულად გაეჩხირა რაღაც, თვალებში ცრემლი მოადგა, — დაიხსომე ჩემი სიტყვები! — შესძახა მან მტკიცედ, — ერთი წელი არც კი დამჭირდება, რომ ასი ამისთანა ოქრო მოგიტანო. თუ გინდა, ნუ დაიჯერებ. მოვა დრო და თვითონვე დაინახავ.
არც დაუჯერებია გერტრუდას. და ამ უნდობლობის გამო თავი უხერხულად იგრძნო, სწრაფადვე სცადა მდგომარეობის გამოსწორება და უთხრა:
— ვიცი, რომ შიმშილობ, მარტ. ზედვე გეტყობა. ჩემთან გამოიარე ხოლმე საჭმელად. ბავშვს გამოგიგზავნი, შეგატყობინებ, როდის არ იქნება შინ ბერნარდი. ისე კი, მარტ...
მარტინმა დააცადა, თუმცა წინასწარვე იცოდა, რა უნდა ეთქვა, კარგად ხედავდა დის ფიქრთა დენას.
— აღარ არის დრო, მუშაობა დაიწყო?
— იმედი არა გაქვს, რომ მივაღწევ რამეს, არა?
გერტრუდამ თავი გააქნია.
— აღარავის შერჩა, გერტრუდა, ჩემი რწმენა, ჩემს გარდა, — მგზნებარე შეუპოვრობით თქვა მან, — მაგრამ იცოდე, რომ კარგი რამეები დავწერე და ბლომადაც. ადრე თუ გვიან, გავყიდი.
— რატომ გგონია, რომ კარგი რამე დაწერე?
— იმიტომ, რომ... — სათქმელი გაუწყდა, ერთბაშად გაუცოცხლდა ტვინში, რაც კი რამ იცოდა ლიტერატურაზე, ლიტერატურის ისტორიაზე, იგრძნო, რომ მაინც ვერ გააგებინებდა, რას ემყარებოდა მისი რწმენა, — იმიტომ, რომ, რაც კი რამ ჟურნალებში იბეჭდება, ორმოცდაათ პროცენტს სჯობს ჩემი ნაწერები.
— ნეტა, ჭკუას დაუხმობდე, მარტ, — რბილად შეაპარა გერტრუდამ, — თუმცა მტკიცედ იყო დარწმუნებული, რა სენიცა სჭირდა ძმას, — ნეტა, ჭკუას დაუხმობდე, — გაიმეორა, — ხვალ სადილად გამოიარე.
დას ტრამვაიში ასვლა უშველა, სასწრაფოდ გამობრუნდა, ფოსტაში შევიდა და იმ ხუთი დოლარიდან სამი დოლარის მარკები იყიდა. უფრო მოგვიანებით, როცა მორზებთან მიდიოდა, კვლავ შეიარა ფოსტაში და კარგა მძიმე კონვერტები დაგზავნა, სამი ორ-ორ ცენტიანი მარკაღა დარჩა.
ეს საღამო ღირსშესანიშნავი გამოდგა მარტინისათვის, რადგან ნასადილევს აქ როს ბრისენდენს შეხვდა. როგორ მოხვდა ეს კაცი მორზებთან, ვისი მეგობარი იყო, რა ნაცნობობამ მოიყვანა, მარტინმა არ იცოდა. არც დაინტერესებულა, რუთისთვის ეკითხა: ქარაფშუტა, უნდილი ადამიანი ეჩვენა. ერთი საათის შემდეგ კი გადაწყვიტა, რომ ყველა სიკეთესთან ერთად, ხეპრეც ყოფილაო. უბოდიშოდ დააბოტებდა ოთახიდან ოთახში, სურათებს შეჰყურებდა და ყველა წიგნსა თუ ჟურნალში, რასაც მაგიდაზე თუ თაროზე ნახავდა, ცხვირს ჩრიდა ხოლმე. ბოლოს, მოურიდებლად გაემიჯნა ყველას ეს უცხო კაცი, არხეინად მოკალათდა სავარძელში, ჯიბიდან რაღაც წიგნი ამოიღო და თავი შიგ ჩარგო. თან კითხულობდა, თან, დროდადრო, თითებს თმაში შეაცურებდა და მოუალერსებდა ხოლმე. მარტინს აღარც მიუქცევია იმ საღამოს მისთვის ყურადღება, ის შენიშნა მხოლოდ, რომ რაღაცას ლაყბობდა ახალგაზრდა ქალებთან, რომლებიც აშკარად ეტყობოდა, გატაცებით უსმენდნენ.
შინ რომ ბრუნდებოდა მარტინი, გზაში შემთხვევით ბრისენდენს წამოეწია.
— აჰ, თქვენა ხართ! — შესძახა მან.
ბრისენდენს დიდი თავაზიანობა არ გამოუჩენია, რაღაც უხალისოდ ამოიდუდღუნა, თუმცა გვერდით მაინც გაჰყვა. მარტინს მეტად აღარ უცდია საუბრის გაბმა და რამდენიმე კვარტალი უხმოდ გაიარეს.
— გაბღენძილი ბებერი ვირი!
ისე მოულოდნელი იყო ეს ღვარძლით წარმოთქმული სიტყვები, რომ მარტინი სახტად დარჩა. ცოტათი გაართო კიდეც, მაგრამ თან კიდევ უფრო მეტი ანტიპატია იგრძნო თანამოსაუბრის მიმართ.
— ნეტა, რას დადიხართ მაგისთანა ადგილებში? — ისევ მოულოდნელად წამოისროლა ბრისენდენმა, როცა ერთი კვარტალი კიდევ გაიარეს უხმოდ.
— თქვენ რატომღა დადიხართ?
— ეშმაკმა დალახვროს, მე თვითონ არ ვიცი! — იყო პასუხი, — ყოველ შემთხვევაში, ეს ერთი სისულელე მომივიდა. დღე-ღამეში ოცდაოთხი საათია, სადმე ხომ უნდა გავატარო. წავიდეთ, დავლიოთ.
წავიდეთ, — მიუგო მარტინმა.
და იმავე წუთში შეწუხდა, ასე ხელად როგორ დავეთანხმეო. შინ რამდენიმე საათის “შავი” სამუშაო ელოდა, საგაზეთო ფელეტონები უნდა გამოეცხო, მანამ დაწვებოდა, ხოლო როცა დაწვებოდა, ვაისმანი უნდა ეკითხა, რომ არაფერი ითქვას ჰერბერტ სპენსერის ავტობიოგრაფიაზე, რასაც იგი ყოველგვარ გულისამათრთოლებელ რომანზე მეტი გატაცებით კითხულობდა. რად უნდა გაეფლანგა ამდენი დრო კაცთან, რომელიც მან პირველი თვალისშევლებიდანვე აითვალწუნა?! მაგრამ მაცთუნებელი ამ შემთხვევაში თვითონ ის კაცი კი არ ყოფილა, ვინც დალევა შესთავაზა, არც ღვინის სმა, არამედ ის, რაც ამ ღვინის სმას ახლდა თან — გაჩახჩახებული დარბაზი, თვალისმომჭრელად მოელვარე სარკეები, გაბრწყინებული სახეები, და ერთმანეთში მოლაპარაკე ხალხის ზუზუნი. დიახ, ნამდვილად ეს ხალხის ხმაური, გულარხეინი ხალხის ჟრიამული, ხალხისა, რომელთაც წარმატებისათვის მიეღწიათ და დამშვიდებით ხარჯავდნენ ფულს ღვინოში, ისე როგორც ნამდვილ ვაჟკაცებს შეჰფერის. მარტინი ეული იყო — და ყველაფერი აქედან გამომდინარეობდა. მიტომაც გაჰყვა ხელად ბრისენდენს, როგორც სულელი თევზი წამოეგება ხოლმე ანკესს. მას შემდეგ, რაც ჯოსთან ერთად იყო “ცხელ წყაროში”, ღვინო აღარ დაელია რესტორანში, და ერთხელ პორტუგალიელმა ბაყალმაც დაალევინა. გონებრივი გადაქანცულობა ისე არ აღძრავს ღვინის წყურვილს, როგორც ფიზიკური, და ამიტომ არც მონდომებია დალევა. ახლა კი მოუნდა, უფრო სწორად რომ ვთქვათ, ღვინის დალევა კი არა იმდენად, რამდენადაც რესტორნის ატმოსფერო, საცა სვამენ, ილხენენ და დროს ატარებენ. სწორედ ასეთი ადგილი იყო “მღვიმე”. ბრისენდენი და მარტინი ხალვათად ჩასხდნენ ტყავის სავარძლებში და სოდიანი ვისკის სმა დაიწყეს.
ისხდნენ და საუბრობდნენ, რაზე არ ილაპარაკეს, თან კი ხან მარტინი დაუკვეთავდა ვისკის, ხან ბრისენდენი. მარტინი თვითონ საოცრად მაგარი თავის პატრონი იყო და ბრისენდენის ასეთი ამტანობა უკვირდა. კიდევ უფრო მეტად გააკვირვა იგი თანამოსაუბრის წარმოთქმულმა აზრებმა. მალე დარწმუნდა, რომ ბრისენდენმა ყველაფერი იცოდა, ეს იყო მეორე ჭეშმარიტი ინტელიგენტი, რომელიც ცხოვრებაში შეხვედროდა, ასე გადაწყვიტა მან. მაგრამ მალე შენიშნა, რომ ბრისენდენს ისიც ჰქონდა, რაც პროფესორ კოლდუელს აკლდა— ცეცხლი, შინაგანი გზნება, აღქმის განსაკუთრებული უნარი, ლაღი და თავისუფალი აზროვნება. თან საოცარი ენამჭევრი გამოდგა. მისი თხელი ტუჩებიდან მახვილი, თითქოს დაზგაზე გამოჩარხული სიტყვები, კამათლებივით ცვიოდა, ჩხვლეტდა, სერავდა. ამას ხელადვე შესცვლიდა ხოლმე ნაზად მონარნარე სიტყვები, იგივე თხელი ტუჩები ახლა უკვე უცხო ნათელით გაცისკროვნებულ, ხავერდივით რბილ ფრაზებს გამოსცემდა, თითქოს რაღაც დაფარულ სილამაზეს თანდათან ეხდებოდა ფარდა, ცხოვრების მიუწვდომელ იდუმალებას წვდებოდა და არეკლავდა. ზოგჯერ საყვირივით შეიმართებოდა ეს თხელი ტუჩები და კოსმოსური ბრძოლის შემარყეველი ზრიალით რეკდა, ცალკეული ფრაზები ვერცხლივით წკრიალებდა, ვარსკვლავებად გადაჭედილ სივრცეებივით ელვარებდა, მეცნიერების უკანასკნელ მონაპოვართა შეჯამებას წარმოადგენდა. მაგრამ ეს იყო ამავე დროს პოეტის სიტყვა, ტრანსცენდენტალური ჭეშმარიტება, მიუწვდომელის წვდომა, რასაც სიტყვებით ვერ გადმოსცემ და რისი აღქმაც მხოლოდ იმ ბუნდოვანი და მკრთალად გამოკვეთილი ასოციაციებით შეიძლება, რასაც, თავისთავად, ჩვეულებრივი სიტყვები ქმნიან. იგი, თითქოს რაღაც საწაულებრივი შინაგანი ხილვით ჭვრეტდა შორეულს, ადამიანის გონებისათვის მიუწვდომელს, რისი გადმოცემაც კი ჩვეულებრივი ენით შეუძლებელია, მაგრამ ეს კაცი, თავისი სასწაულებრივი ოქროპირობით, გასაგებ სიტყვებში გაუგებარ აზრსა ხვევდა და მარტინის შემეცნებამდე ისეთი პრობლემები მიჰქონდა, რაც ჩვეულებრივი გონებისათვის აუხსნელია.
მარტინს პირველი ანტიპატიის გრძნობა სულ გადაავიწყდა. აჰა, მის წინ გაცოცხლდა, ფრთები შეესხა იმას, რასაც აქამდე მხოლოდ წიგნებით იცნობდა. მის წინ დიდი მოაზროვნე ადამიანი იყო, თაყვანისცემის ღირსი. “მე რა ვარ, მის ფეხთა მტვერიღა ვარ”, იმეორებდა და იმეორებდა თავისთვის.
— თქვენ ალბათ ბიოლოგიასაც შეისწავლიდით, — დიდი სასოებით მიმართა მარტინმა.
მისდა გასაკვირად ბრისენდენმა უარის ნიშნად თავი გააქნია.
— მაგრამ თქვენ ხომ ისეთ რამეებს ამტკიცებთ, რასაც ბიოლოგიის შეუსწავლელად ვერ ჩაწვდება კაცი, — არ მოეშვა მარტინი და შენიშნა, როგორ გაკვირვებით შეხედა ბრისენდენმა, —
თქვენი აზრები ზედმიწევნით ემთხვევა დიდ ბიოლოგთა წიგნებს.
— ძალიან გამახარეთ, — უპასუხა მან, — მიხარია, რომ ჩემმა ზერელე ცოდნამ ასე მოკლე გზით მიმიყვანა ჭეშმარიტებასთან. თუმცა, სულაც არ მაწუხებს — მართალი ვარ თუ არა ვარ მართალი, ამას არავითარი მნიშვნელობა არა აქვს. სულ ერთია, აბსოლუტურ ჭეშმარიტებას მაინც ვერ ჩაწვდება ადამიანი.
— თქვენ სპენსერის მიმდევარი ხართ! — შესძახა გახარებულმა მარტინმა.
— რაც ჭაბუკობის საზღვარს გადმოვცდი, სპენსერისათვის ხელიც არ მიხლია. და მაშინაც მხოლოდ “აღზრდა” წავიკითხე.
— ნეტა მეც შემეძლოს ასე იოლად ცოდნის შეძენა, — თქვა მარტინმა ნახევარი საათის შემდეგ, როცა ბრისენდენის გონებრივი ავლა-დიდება გააანალიზა, — თქვენ წმინდა წყლის დოგმატიკოსი ხართ, და ეს არის სწორედ გასაკვირი. თქვენ დოგმატიკური მეთოდით აყალიბებთ ხოლმე ისეთ ფაქტებს, რაც მეცნიერებას მხოლოდ a posterior შეუძლია დაადგინოს. თქვენ უნარი შეგწევთ, ერთბაშად მიადგეთ სწორ დასკვნებს. რაღაც ზეგონებრივი ძალა გაქვთ და სინათლის სისწრაფით მიდიხართ ჭეშმარიტებასთან.
— ჰო, მუდამ ეს აწუხებდა ხოლმე ჩემს მასწავლებლებს — მამა იოსებსა და ძმა დატონს, — მიუგო ბრისენდენმა, — სინამდვილეში რას წარმოვადგენ! — განაგრძო მან, — ბედი ჩემი, რომ კათოლიკურ კოლეჯში მიმაბარეს განათლების მისაღებად. თქვენ სადღა მიიღეთ განათლება?
მარტინი თავგადასავალს ყვებოდა და თან გაფაციცებით აკვირდებოდა ბრისენდენს — მის მოგრძო, არისტოკრატულ სახეს, მოხრილ ბეჭებს, წიგნებით გამოტენილ პალტოს, რომელიც იქვე მეზობელ სკამზე მიეგდო... სახე და გრძელი, ჩამოქნილი ხელები მზით დაწვოდა, საოცრად გარუჯოდა. ამან შეაფიქრიანა მარტინი: ქუჩაში დიდი ხნობით მოყიალე კაცს აშკარად არა ჰგავდა. მაშ ასე, სად დაიწვა? რაღაც ავადმყოფური და განსაკუთრებული იყო ამაში, და მარტინი კვლავ ყურადღებით დააკვირდა მის წვრილ, გამხდარ სახეს, ჩაცვივნულ ღაწვებს, კოხტა, არწივისებურ ცხვირს. ასეთი ლამაზი ცხვირი ჯერაც არ ენახა მარტინს. თვალის ჭრილი თითქოს ჩვეულებრივი ჰქონდა, არც ფართო ეთქმოდა, არც ვიწრო, ფერიც რაღაც გაურკვეველი მოწაბლისფრო. მაგრამ ფარული ცეცხლი უელავდა. მათ გაორებული და უცნაური წინააღმდეგობის შემცველი გამომეტყველება ჰქონდა. ჯიუტად, გამომწვევად უკვესავდნენ თვალები, სიტლანქის ელფერი დაჰკრავდა, მაგრამ თან სიბრალულსაც აღძრავდა. მარტინმა ერთბაშად იგრძნო, რომ ებრალებოდა ეს კაცი, თვითონვე ვერ მიმხვდარიყო რატომ, თუმცა მალე გაიგო.
— ეჰ, მე ხომ ჭლექი მჭირს, — უთხრა ბრისენდენმა ცოტა უფრო მოგვიანებით, ახლახან არიზონადან ჩამოვედიო, თქვა და ამას მოაყოლა — მთელი ორი წელიწადი გავატარე იქ, იქაური კლიმატი გამომიწერეს.
— მერე, არ გეშინიათ, ისევ ამ კლიმატს რომ დაუბრუნდით?
— მეშინია?
უბრალოდ გაიმეორა ეს სიტყვა, განსაკუთრებულად არ გამოუთქვამს, მაგრამ მის ასკეტურ სახეზე მარტინმა მაინც ამოიკითხა, რომ ამ კაცს არაფრისა არ ეშინოდა. თვალები დაუვიწროვდა, თუმცა არწივის გამომეტყველება მაინც შერჩა, და მარტინს სიხარულით ლამის სუნთქვა შეეკრა, როცა დაბერილ ნესტოებშიაც არწივის ნისკარტი შეიცნო — გამომწვევი, ამაყი და შეუპოვარი: “დიდებულია”, გაიფიქრა მან და გული აუძგერდა. ხმამაღლა აღმოხდა ეს სტრიქონები:
დე, ბედისწერამ მცემოს და მგვემოს,
მაინც არ დავხრი თავს სისხლით მოთხვრილს.
— გიყვართ ჰენლი? — ჰკითხა ბრისენდენმა და გამომეტყველება ერთბაშად დაურბილდა, ალერსიანი გაუხდა, — თუმცა რა, როგორ შეიძლება არ გიყვარდეთ თქვენ. აჰ, ჰენლი! აი, ჭეშმარიტად დიდი სულის ადამიანი! ისე მოსჩანს ჩვენს დღევანდელ საჟურნალო მოლექსეებში, როგორც გლადიატორი საჭურისებს შორის.
— ჟურნალები არ გყვარებიათ, — საყვედურივით შეაპარა მარტინმა.
— თქვენ კი გიყვართ? — ისე გაშმაგებით შეიღრინა ბრისენდენმა, რომ მარტინი შეკრთა.
— მე... მე ხომ ვწერ... უფრო სწორი იქნება, ვცდილობ ვწერო... ჟურნალებისათვის, — ამოიდუდღუნა მარტინმა.
— ეს უფრო მოსათმენია, — ხმა დაურბილდა ბრისენდენს, — ცდილობთ, მაგრამ არ გიმართლებთ. მზადა ვარ მაგ მარცხისათვის გცეთ პატივი. ვიცი, რასაცა წერთ, თვალდახუჭული ვხედავ. ერთი რაღაცა გაქვთ მაგ ნაწერებში ისეთი, რის გამოც ყველა ჟურნალის კარს გიკეტავენ. სიღრმე აქვს თქვენს ნაწერებს, სიღრმეს კი ჟურნალები რა თავში იხლიან. მაგათ ყოველგვარი აბდაუბდა და დომხალი უნდათ და, ღმერთმა ხომ იცის, ღებულობენ კიდეც, ოღონდ თქვენგან არა.
— საჟურნალო ფელეტონებსაც არ ვთაკილობ, — შეესიტყვა მარტინი.
— პირიქით... — ბრისენდენი ცოტა ხნით შეჩერდა, მოურიდებლად შეათვალიერა მარტინის თვალშისაცემი სიღარიბე — გადაქექილი ყელსახვევი, დაძენძილი საყელო, ასევე ჩამოძენძილი მანჟეტი, პიჯაკის გამოპრიალებული იდაყვები, მერე ჩაცვივნულ ღაწვებზეც დააკვირდა, — პირიქით, იმ ფელეტონებს ეთაკილება თქვენი, და ისე მაგრადაც, რომ მაგარ საქმეში წარმატება არ გიწერიათ. დამაცა, კაცო, რამე ვჭამოთ-მეთქი რომ შემომეთავაზებინა თქვენთვის, ალბათ მიწყენდით!
მარტინს უცებ სისხლი მოაწვა სახეში, ბრისენდენმა გამარჯვებული ადამიანის სიხარულით გადაიხარხარა.
— გამაძღარი კაცი სულაც არ მიიღებდა შეურაცხყოფად ასეთ დაპატიჟებას.
— თქვენ დემონი ხართ! — შესძახა გაღიზიანებულმა მარტინმა.
— ხომ არ შემომითავაზებია!
— ვერც გამიბედავდით.
— ო, მაგდენი კი აღარ მესმის! ახლა გთავაზობთ.
თქვა და წამოიწია, თითქოს წასვლას აპირებსო.
მარტინს უნებურად შეეკრა მუშტები, სისხლი ძალუმად სცემდა საფეთქლებზე.
— გველების მჭამელი! ცოცხლადა სჭამს, ცოცხლად ყლაპავს! — შესძახა ბრისენდენმა, ადგილობრივ საბაზრო ჯამბაზებივით მოუქცია.
— მართლაც ცოცხლად შემიძლია შეგჭამოთ! — შესძახა მარტინმა და ახლა მან შეათვალიერა ბრისენდენის სენით დაუძლურებული სხეული.
— მე რომ მაგათ არა ვღირვარ.
— პირიქით, მიზეზი არ ღირს ამად, — გულიანად გადაიხარხარა მარტინმა, — უნდა ვაღიარო, რომ გამასულელეთ, ბრისენდენ. მე რომ მშიერი ვარ და თქვენც რომ მიხვდით ამას, ჩვეულებრივი მოვლენაა, სამარცხვინო რა უნდა იყოს ამაში. მე თვითონვე დავცინი ბრბოს ცრუ მორალსა და კუდაბზიკობას, ახლა კი, ხომ ხედავთ, სიმართლე მითხარით და მაშინვე წამოვეგე, იმავე კუდაბზიკობის მონა შევიქენი.
— მართლაც გეწყინათ, — დაუდასტურა ბრისენდენმა.
— ეს იყო ერთი წუთის წინ. ყმაწვილური კუდაბზიკობა გამომყვა. მას შემდეგ ბევრი რამ ვისწავლე, მაგრამ ზოგჯერ ის ძველი მაინც მიფუჭებს საქმეს. ეგ სისუსტე მჭირს.
— რაკი აღიარებ, ამ წუთში განკურნებული ხარ.
— ასე გამოდის.
— ნამდვილად?
— ნამდვილად.
— მაშ, წავიდეთ, ვივახშმოთ.
— წავიდეთ.
მარტინმა თვითონ დააპირა ვისკის ფულის გადახდა, უკანასკნელი ორი დოლარის ნარჩენები ამოიღო, მაგრამ ბრისენდენმა ოფიციანტს შეუბღვირა და ფული უკანვე დაადებინა.
მარტინი უსიამოვნოდ დაიჯღანა, მაგრამ ბრისენდენმა მეგობრულად დაადო მხარზე ხელი.
თავი ოცდამეთორმეტე
მეორე დღეს მარია კვლავ ააფორიაქა მარტინის ახალმა სტუმარმა. მაგრამ ამჯერად აღარ არევია თავგზა, მალევე მოეგო გონს და ბრისენდენი ღირსეულად მიიპატიჟა სასტუმრო ოთახში.
— იმედი მაქვს, არ გეწყინებოდათ ჩემი მოსვლა! — მიმართა ბრისენდენმა.
— აჰ, არა, რა ბრძანებაა! — მიუგო მარტინმა და ხელი ჩამოართვა, ერთადერთ სკამზე დასვა, თვითონ კი ლოგინზე ჩამოჯდა, — მაგრამ ჩემი სამყოფელი როგორ გაიგეთ?
— მორზებთან დავრეკე. მისს მორზი შემხვდა ტელეფონზე და, აჰა, უკვე თქვენთანა ვარ, — ხელი პალტოს ჯიბეში ჩაიყო და პატარა წიგნი ამოიღო, — აჰა, ერთი პოეტის ლექსები. წაიკითხეთ და თქვენი იყოს, — მარტინმა უარი დააპირა, მაგრამ ბრისენდენმა სწრაფად შეაჩერა, — მე რაში მჭირდება წიგნები?! დღეს მეორედ წამომახველა სისხლი. ვისკი არა გაქვთ? რა თქმა უნდა, არ გექნებათ. ცოტა დამიცადეთ.
წამოხტა და გავარდა. მარტინმა თვალი გააყოლა ამ აჩონჩხილ კაცს, როგორ ჩაიარა კიბე; ჭიშკრის მისაკეტად რომ მობრუნდა, გულისტკივილით შენიშნა, ოდესღაც ფართო მხრები როგორ მოხროდა და ჩავარდნილ მკერდზე გადმოზნექოდა. მარტინმა ორი ჭიქა გამოიტანა და ლექსების წიგნი გაშალა: ჰენრი ვოგჰან მარლოუს უკანასკნელი კრებული გამოდგა.
— შოტლანდიური ვისკი ვერ ვიშოვე, — თქვა ბრისენდენმა, როცა დაბრუნდა, — ამერიკული ვისკის მეტი არაფერი აქვს მაგ მათხოვარს. ერთი ბოთლი მაინც წამოვიღე.
— ბავშვს გავაგზავნი და ლიმონს მოვატანინებ, ტოდი მოვამზადოთ, — უთხრა მარტინმა, — ნეტა გამაგებინა, რამდენს უხდიან მარლოუს ამისთანა წიგნში.
— ალბათ, ორმოცდაათამდე დოლარს. — იყო პასუხი. — მადლობა თქვას, მაგდენი თუ მისცეს, თუკი აცდუნა ვინმე გამომცემელი და ასეთი რისკი გააწევინა.
— მაშ, ვეღარ უცხოვრია კაცს პოეზიით.
ხმაშიაც და სახეზედაც წუხილი აღებეჭდა.
— არა, რაღა თქმა უნდა. ვინ იქნება ისეთი სულელი, რომ მაგის იმედით იყოს?! აბა ბრუსი, ვირჯინია სპრინგი და სეჯვიკი, გაგიხარია, ფულს აკეთებენ. მაგრამ ლექსებისა რა მოგახსენოთ... და იცით, რითი შოულობს ლუკმა-პურს მარლოუ? ჩამორჩენილ ბავშვებს ასწავლის პენსილვანიაში, რეპეტიტორობს. ამისთანა საშინელ ჯოჯოხეთს კი ვერაფერს წარმოიდგენს კაცი. ორმოცდაათი წლის სიცოცხლეს რომ შემპირდეს, მის ადგილს მაინც არ ვისურვებდი, არადა, ისე გამორჩეულად ბრწყინავს მისი პოეზია თანამედროვე მოლექსეთა შორის, როგორც ლალი მინის ნატეხებში. ახლა კრიტიკოსები რასა სწერენ, აღარ იკითხავთ? ღმერთმა შეაჩვენოს ეს გულნამცეცა მაიმუნები!
— ეგ ხომ წესად იქცა — ვისაც მწერლობაში მოეცარა ხელი, მოდგნენ და ნამდვილ მწერლებზე წერენ, — დასძინა მარტინმა, — ჯერ მარტო სტივენსონზე რამდენი დაუწერიათ!.. გავგიჟდი, როცა ვნახე.
— აჰ, ეს წურბელები, სისხლისმსმელები! — კბილებში გამოსცრა ბრისენდენმა. — ვიცნობ მაგათ ჯილაგს... ჯვარზე აცვეს მამა დამიენის დასაცავად დაწერილი სტატიისათვის, როგორ არ დაჩხრიკეს, რანაირად არ აწონეს...
— თავიანთი უბადრუკი “მე”-თი ზომავდნენ, — ჩაურთო მარტინმა.
— დიახ, მართალს ბრძანებთ, სწორედ ასეა. რაც რამ მშვენიერი, ჭეშმარიტი და კეთილი იყო მასში, სულ დაწეწეს და დაჯიჯგნეს, მერე კი ბეჭებზე დაუწყეს ხელის თათუნი. ფუჰ! “კაცთა მოდგმის უბადრუკი კაჭკაჭები!” ასე შეარქვა მაგათ რიჩარდ რილფმა სწორედ იმ ღამეს, როცა კვდებოდა.
ვარსკვლავის მტვრის კენკვა გადაუწყვეტიათ, — მგზნებარედ ჩამოართვა სიტყვა მარტინმა, — მეტეორულ გაელვებაში სურთ გენიოსების აზრებს ჩასწვდნენ. პამფლეტი მაქვს დაწერილი მაგათზე, მაგ ვაიკრიტიკოსებზე.
— წამიკითხეთ, — მხურვალედ სთხოვა ბრისენდენმა.
მარტინმა ხელნაწერებში გამოქექა “ვარსკვლავის მტვერის” ერთი ეგზემპლარი, ბრისენდენი კითხულობდა, ხშირ-ხშირად ჩაახველებდა ხოლმე, ხელებს იფშვნეტდა და თავისი ტოდის დალევაც კი დაავიწყდა.
— ვატყობ, თქვენც ვარსკვლავის მტვერი უნდა იყოთ, ბრმა გნომების ქვეყანაში მოხვედრილი, — თქვა ბრისენდენმა, როცა კითხვა დაამთავრა, — დარწმუნებული ვარ, პირველი ჟურნალი ჩააფრინდებოდა ამ სტატიას.
მარტინმა თავის დავთარში ჩაიხედა.
— ოცდაშვიდმა ჟურნალმა დამიწუნა და დამიბრუნა.
ბრისენდენს გულიანი სიცილი წასკდა, მაგრამ მაშინვე ხველა აუტყდა.
— ლექსებიც გექნებათ, — უთხრა მან ბოლოს, — წამიკითხეთ.
— ახლა ნუ წაიკითხავთ, — შეემუდარა მარტინი, — თქვენთან ლაპარაკი მირჩევნია ახლა, შეგიხვევთ და შინ გაგატანთ.
ბრისენდენმა “სატრფიალო ლირიკა” და “ფერია და მარგალიტი” წაიღო. როცა მეორე დღეს მოვიდა, მისი პირველი სიტყვები იყო:
— კიდევ წამაკითხეთ.
ჭეშმარიტი პოეტი ხარო, მარტინს განუცხადა. გამოირკვა, რომ თვითონაც წერდა ლექსებს. ამ ლექსებმა გააოგნა მარტინი, და კიდევ უფრო დიდი იყო მისი გაოცება, როცა გაიგო, ბრისენდენი ერთხელაც არ ცდილიყო მათ დაბეჭდვას.
— ჭირი მაგათ რედაქციებს! — უპასუხა ბრისენდენმა, როცა მარტინმა ურჩია, რედაქციებს დაუგზავნე ეს ლექსებიო, — სილამაზე სილამაზისვე გულისთვის უნდა შეიყვარო, — ურჩია თავის მხრივ ბრისენდენმა, — მოეშვით ერთი მაგ ჟურნალებს. ისევ გემებსა და ზღვას დაუბრუნდით, ჩემი რჩევა ასეთი იქნება, მარტინ იდენ. ნეტა რა დაგრჩენიათ ამ ქალაქებში. ამ სნებისა და სიდამპლის ბუდეში! ვეღარა გრძნობთ, რომ ყოველდღიურად ყელს იჭრით ხოლმე, როცა თქვენივე შექმნილი სილამაზის პროსტიტუციას ეწევით, ჟურნალების გემოვნებას გინდათ მოარგოთ. იმ დღეს როგორ მეუბნებოდით?.. ჰო, ადამიანი უკანასკნელი ეფემერააო! მაშ, რაღას ეძებთ დიდებას, უკანასკნელო ეფემერავ?! კიდეც რომ მოიხვეჭოთ, ეგ ხომ საწამლავი იქნება თქვენთვის. თქვენ მე ისე უბრალო, თვითმყოფადი და გონიერი მეჩვენებით, რომ არა მგონია, ამისთანა ფლავმა მიგიზიდოთ და შეგაცდინოთ. იმედი მაქვს, ერთ სტრიქონსაც არ მიჰყიდით ჟურნალებს. მხოლოდ სილამაზეს უნდა ემსახუროთ, ბრბოს კისერიც უტეხია! წარმატება? ნეტა რა წარმატებას გამოსდგომიხართ, როცა თქვენი სონეტი სტივენსონზე უკვე თავისთავად წარმატებაა, ჰენლის “მოჩვენებაზე” მაღლა დგას! ასეთივე წარმატების საწინდარი არ არის განა თქვენი სატრფიალო ლირიკა, ზღვის სიმღერები? პოეტს თვით შემოქმედება უნდა ანიჭებდეს სიხარულს და არა წარმატება. ვერ გადამარწმუნებთ. ეს მე კარგად ვიცი. თქვენც იცით. თქვენ სილამაზეს გაურბიხართ. ეს მოუშორებელი ტკივილია, განუკურნებელი ჭრილობა, გულში გარჭობილი გავარვარებული დანა. ნეტა რას ეკუკუმელავებით მაგ ჟურნალებს? არ გირჩევნიათ, სილამაზე დაისახოთ ცხოვრების მიზნად? რატომ ცდილობთ, ოქროდ აქციოდ იგი? მაინც არაფერი გამოგივათ. მეც ტყუილუბრალოდ ვღელავ. რომ მისდგეთ და ათასი წელიწადი იკითხოთ ეს ჟურნალები, კიტსის ერთი სტრიქონის ფასსაც კი ვერაფერს წააწყდებით. მოეშვით დიდებას და ფულს და ხვალვე გაემგზავრეთ, გემზე მოეწყვეთ.
— მე დიდებისათვის კი არ ვიღვწი, სიყვარულისთვის ვიღვწი, სიცილით უთხრა მარტინმა, — თქვენს კოსმოსში სიყვარულს, ეტყობა, სულაც არა აქვს ადგილი დათმობილი, ჩემსაში კი სილამაზე სიყვარულს ემსახურება.
ბრისენდენმა ერთსა და იმავე დროს სიბრალულითაც შეხედა მარტინს და აღფრთოვანებითაც.
— ჯერ თქვენ სავსებით ახალგაზრდა ხართ, მარტინ, სავსებით ახალგაზრდა! მაღლა აფრინდებით, მაგრამ სუსტი ფრთები გაქვთ, მეშინია არ დაგეწვათ. თუმცა, უკვე შეტრუსული გაქვთ. მაშ, კაბას ეძღვნება ეს თქვენი სატრფიალო ლირიკა?.. სამარცხვინოა!
— კაბასაც ეძღვნება და სიყვარულსაც, — კვლავ გაეცინა მარტინს.
— ეგ ხომ სიგიჟის ფილოსოფიაა! — აღარ მოეშვა ბრისენდენი, — ამაში მე ჯერ კიდევ მაშინ დავრწმუნდი, როცა ჰაშიშის გავლენით თავი ზმანებებით მიბრუოდა. ფრთხილად, მარტინ! ეს ბურჟუაზიული ქალაქები მოგკლავთ თქვენ. ჯერ მარტო ის ვაჭრუკანების ბუნაგი გაიხსენეთ, საცა ჩვენ ერთმანეთს შევხვდით. ნაგვის ორმოსაც კი ვერ შევარქმევ, უფრო ბინძურია. ამისთანა ატმოსფეროში როგორ შეიძლება სიწმინდე შეინარჩუნო. ეს ხომ ხრწნის ადამიანს. ერთსაც ვერ შეხვდები იქ, გახრწნილი არ იყოს, ქალი იქნება თუ კაცი, მოარული სტომაქები არიან და მეტი არაფერი...
ერთბაშად შედგა და მარტინს შეხედა. უცებ მიხვდა ყველაფერს, სახეზე განცვიფრება და შეძრწუნება გამოეხატა.
— მაშ, ეს მშვენიერი სატრფიალო ლირიკა იმ ყვიციან, დამჭკნარ გომბიოს დაუწერეთ?
იმავე წუთში მარტინი ყელში წვდა ბრისენდენს მარჯვენა ხელით და ისე შეაჯანჯღარა, რომ კბილმა კაწკაწი დაუწყო, მაგრამ ვერავითარი შიში ვერ შენიშნა — თვალებში თითქოს გაკვირვებული და დამცინავი დემონი ჩასჯდომოდეს. ახლაღა მოეგო გონს, თითები მოადუნა და ბრისენდენი ლოგინზე მიაგდო.
ერთხანს გაჭირვებით ქოშინებდა სუნთქვაშეკრული ბრისენდენი, მერე კი ქირქილი დაიწყო.
— სამუდამო ვალში დაგრჩებოდით, ბარემ რომ ჩაგექროთ ჩემი სიცოცხლის ალი, — უთხრა მან.
— ამ ბოლო დროს სულ დამეჭიმა ნერვები, — თავი იმართლა მარტინმა, — ხომ არაფერი გატკინეთ? ახლავე მოვამზადებ ტოდის.
— აი, თქვე ჭაბუკო ელადელო! — განაგრძო ბრისენდენმა, — არც კი იცით თქვენი სხეულის ფასი. ჯოჯოხეთური ძალა გაქვთ! ვეფხვის ბოკვერი ხართ, ლომის ლეკვი! მაგრამ დაიცადეთ, ძვირად დაგიჯდებათ ეს თქვენი ძალ-ღონე.
— მაინც როგორ? — ჩაეკითხა გაკვირვებული მარტინი და ჭიქა მიაწოდა, — აჰა, დალიეთ და ნუ გამიბრაზდებით.
— როგორ და, — ბრისენდენმა ტოდი მოსვა და მოწონების ნიშნად გაუღიმა, — ქალების გამო. მანამ პირში სული გიდგას, აღარ მოგასვენებენ... ალბათ არც ახლა გაძლევენ მოსვენებას, თორემ არაფერი მცოდნია და ეგ არის. ჩემს წახრჩობას ნურც კი იფიქრებთ — სულერთია, სათქმელს მაინც გეტყვით, ვგრძნობ, რომ ეს თქვენი პირველი სიყვარულია, მაგრამ სილამაზის ხათრით ახლა მაინც გამოიჩინეთ მეტი გემოვნება. ნეტა რას გადაკიდებიხართ ბურჟუას ქალიშვილს! მოეშვით ერთი. სხვა აირჩიეთ ისეთი ვინმე, ვისაც ცეცხლი უკიდია, სიცოცხლეს შეჰხარის, სიკვდილს დასცინის, და მანამ სიყვარული გაუცივდებოდეს, მთელი არსებით უყვარს. არიან ქვეყნად ამგვარი ქალები და შეგიყვარებენ კიდეც ისეთივე ხალისით, როგორც რომელიმე ბურჟუას რბილ საბუდარში გამოჩეკილი სულმოკლე გომბიო.
— სულმოკლე?! — არ მოეწონა მარტინს.
— დიახ, სწორედ სულმოკლე. მოჰყვება უბადრუკი მორალის ტიტინს. — რაც მას ბავშვობიდანვე ასეთივე ტიტინით შეასწავლეს და აღარ გაათავებს, ნამდვილი სიცოცხლით თავის დღეში ვერ იცხოვრებს, მუდამ მისი შიში ექნება. შეგიყვარებთ, კიდეც, მარტინ, მაგრამ თავისი უბადრუკი მორალი უფრო მეტად ეყვარება. თქვენ ნამდვილ სიცოცხლეს ელტვით, დიდი, თავისუფალი სულები გიზიდავთ, თვალისმომჭრელი პეპლები გჭირდებათ და არა მყიე ქინქლები. ო, თავს მოგაბეზრებენ ისინი, მარტინ, ის დედაკაცები, ისეთი უბედური თუ აღმოჩნდით, რომ დიდხანს იცოცხლეთ. მაგრამ რა გაცოცხლებთ?! ზღვას ხომ აღარ დაუბრუნდებით. უნდა იყანყალოთ ამ დამპალ ქუჩებში, მანამ თქვენ თვითონვე არ დაგილპებათ ძვლები და სული არ გაგძვრებათ.
— რამდენიც უნდა მეჩიჩინოთ, სულ ერთია, ვერ გადამარწმუნებთ, — უთხრა მარტინმა, — ბოლოს და ბოლოს, თქვენ თქვენი შეხედულება გაქვთ, მე — ჩემი; ჩემებურად მეც მართალი ვარ და თქვენც.
განსხვავებული შეხედულებანი აღმოაჩნდათ სიყვარულზე, ჟურნალებზე, ბევრ სხვა რამეზეც, მაგრამ მაინც მოსწონდათ ერთმანეთი, და მარტინი გრძნობდა, რომ ეს არ იყო უბრალო მოწონება. ყოველდღე ხვდებოდნენ ერთმანეთს, თუმცა მარტინის დახუთულ ოთახში ერთ საათზე მეტს ვერა ძლებდა ბრისენდენი. ისე არ მოვიდოდა, თითო ბოთლი ვისკი არ მოეტანა, ხოლო როცა სადილისთვის გავიდოდნენ რესტორანში, ბრისენდენი განუწყვეტლივ სვამდა სოდიან ვისკის. ორივეს ფულს მუდამ თვითონვე იხდიდა, მისი წყალობით მარტინმა გემო გაუსინჯა ნაირ-ნაირ ნუგბარ საჭმელებს, პირველად იგემა შამპანური და რაინის ღვინოც დააჭაშნიკა.
ხომ ასე ხშირად ხვდებოდნენ ერთმანეთს, ბრისენდენი მაინც გამოცანად დარჩა. გარეგნულად ასკეტსა ჰგავდა, სისხლი თანდათანობით უშრებოდა, მაგრამ ცხოვრების სიამტკბილობას მაინც ხალისით ეწაფებოდა. სიკვდილისა სულაც არ ეშინოდა, ადამიანური ცხოვრების ყველა წვრილმანს მწარედ დასცინოდა, და მიუხედავად ამისა, ეს მომაკვდავი კაცი მაინც ხალისით ეწაფებოდა სიცოცხლეს, მის ყოველ ატომს. გაგიჟებით უყვარდა სიცოცხლე, ცხოვრებისეული თრთოლვა. სმას მიჰყო ხელი, რა უცნაურ რამეს არ გამოიგონებდა ხოლმე, რათა ახალი თრთოლვა, ახალი განცდა გამოეწვია. მარტინსაც უამბო, როგორ აიკრძალა ერთხელ წყალი, მთელი სამი დღე პირიც არ დააკარა, რათა შემდეგ ერთბაშად ეგრძნო არაადამიანური წყურვილის მოკვლის განუზომელი სიამოვნება. ვინ იყო, რას წარმოადგენდა, ვერა და ვერ გაიგო. წარსული არ გააჩნდა, ხვალინდელი დღე — სამარე იყო, ხოლო დღეს სიცოცხლის ნეტარებით თრთოდა და იწვოდა.
თავი ოცდამეცამეტე
ზედიზედ აგებდა ბრძოლას მარტინი. რა მომჭირნეობით ცხოვრობდა, მაგრამ საგაზეთო ფელეტონებიდან შემოსული ფული მაინც ვერ ფარავდა ხარჯებს. მოსავლისა და მადლიერების ეროვნულმა დღესასწაულმა ისე მოუსწრო, რომ შავი კოსტიუმი დაგირავებული აღმოჩნდა. ასე რომ მორზებთან ვეღარ წავიდოდა სადღესასწაულო სადილზე. მისი მიუსვლელობის მიზეზი რომ გაიგო, რუთს გული ჩაწყდა, და ამით შეწუხებულმა მარტინმა მტკიცე გადაწყვეტილება მიიღო, უსათუოდ მოვალო. რუთსაც გაანდო. “ტრანსკონტინენტურის” რედაქციას ჩავაკითხავ სან-ფრანცისკოში, ჩემს ხუთ დოლარს წამოვიღებ, კოსტიუმს გამოვიხსნიო.
დილით მარიას დაესესხა ათ ცენტს. ბრისენდენს უფრო ხალისით თხოვდა, მაგრამ ეს ახირებული კაცი უცებ გაუჩინარდა, მთელი ორი კვირა აღარ გამოჩენილა, და მარტინი თავს იმტვრევდა, ხომ არაფერი ვაწყენინეო. ათი ცენტი მებორნეს მოუნდა, ხოლო როცა უბე გასცურა და მარკეტ-სტრიტზე გავიდა, ფიქრმა შეიპყრო — ფული თუ არ მომცეს, მაშინ რა მეშველებაო. ოუკლენდში დაბრუნებასაც კი ვეღარ მოახერხებდა, რადგან სან-ფრაცისკოში ისეთი არავინ ჰყავდა, ბორნის ათ ცენტს დასესხებოდა.
“ტრანსკონტინენტურის” კარი შეღებილი დაუხვდა და მარტინი იძულებული გახდა შემდგარიყო, რადგან ოთახიდან ხმამაღალი ლაპარაკი გამოდიოდა.
— მე მაგას არ გეკითხებით, მისტერ ფორდ, — მარტინმა იცოდა, რომ ფორდი რედაქტორი იყო, — პირდაპირ მითხარით, შეგიძლიათ თუ არა, გადამიხადოთ ჰონორარი, ნაღდად, რაღა თქმა უნდა. თქვენი ჟურნალის გეგმები რაში მეკითხება, არც ის მაინტერესებს, გაისად რას აპირებთ. მე ჩემი ფული მინდა და პირდაპირ გიცხადებთ, თუ ახლავე არ გადამიხდით, საშობაო ნომერს მანქანაზე ვერ გაუშვებთ. ნახვამდის, ფული რომ გაგიჩნდეთ, მომაკითხეთ.
კარი ყურთამდე გაიღო, ოთახიდან გაბრაზებული კაცი გამოვარდა, მარტინს ჩაუარა და დერეფანს დაუყვა, მუშტებს კუმშავდა და იგინებოდა. მარტინმა გადაწყვიტა, რომ ამის შემდეგ ერთბაშად შესვლა არ ივარგებდა, მთელი თხუთმეტი წუთი იქვე იდგა და იცდიდა. მერე კი შეაღო კარი და შევიდა. უცნობი განცდა დაეუფლა — პირველად იყო რედაქციაში. აშკარად ეტყობოდა, სადარბაზო ბარათები საჭირო არა ყოფილა აქა: პატარა ბიჭი შევიდა შიდა ოთახში და ამბავი მიიტანა — ვიღაც კაცი მისტერ ფორდს კითხულობსო. მერე ისევ მობრუნდა და მარტინს გაუძღვა, რედაქტორის კაბინეტში შეიყვანა. პირველი, რაც მარტინს თვალში მოხვდა, საერთო უწესრიგობა და არევდარევა იყო. მერე ბაკენბარდებიანი ახალგაზრდა კაცი შენიშნა, მაგიდასთან იჯდა და მარტინს ცნობისმოყვარეობით ათვალიერებდა. ამ კაცის დამშვიდებულმა სახემ მარტინი გააოცა. აშკარა იყო, მბეჭდავის უსიამოვნო ლაპარაკს ოდნავადაც ვერ დაერღვია მისი სიმშვიდე.
— მე... მე მარტინ იდენი გახლავართ, — დაიწყო მარტინმა (“ჩემი ხუთი დოლარის მისაღებად მოვედიო”, უნდოდა ეთქვა), მაგრამ ეს ხომ პირველი რედაქტორი იყო, რომელიც მარტინს საკუთარი თვალით ენახა, არავითარი სურვილი არა ჰქონდა ასეთი სიტლანქით დაეწყო მათთან ურთიერთობა. მისდა გასაკვირად, მისტერ ფორდი სკამიდან წამოხტა და შესძახა:
— ნუთუ მართლა?! — იმავე წუთს თავის ორივე ხელში მოიქცია მარტინის ხელი და მაგრად დასწია, — ენით ვერ გამომითქვამს, როგორ გამეხარდა თქვენი ნახვა, მისტერ იდენ. რამდენჯერ მინატრია, ნეტა ერთი თვალი შემავლებინა, მანახა, როგორი კაცია-მეთქი. უკან დაიწია მკლავის სიგრძეზე და აციმციმებული თვალებით შეათვალიერა მარტინის სამუშაო კოსტიუმი — ამჟამად მისი ერთადერთი ჩასაცმელი — რომელიც ისე გაცვეთილ-გაცრეცილიყო, რომ ვერავითარი ამოკემსვა ვეღარ უშველიდა, თუმცა შარვალი დიდი გულმოდგინებით გაეუთოვებინა მარტინს.
— უნდა გამოგიტყდეთ, გაცილებით უფრო დიდიხნისა მეგონეთ. რასა ბრძანებთ — აზრის ისეთი სიღრმე და სიმწიფე იგრძნობა თქვენს მოთხრობაში, ისეთი ძალა და სუნთქვა... ნამდვილი შედევრია. წავიკითხე თუ არა პირველი ექვსი სტრიქონი, მაშინვე მივხვდი. ახლავე უნდა გიამბოთ, როგორ წავიკითხე პირველად თქვენი მოთხრობა. თუმცა არა — ჩვენს თანამშრომლებს გაგაცნობთ.
ენა არც გაუჩერებია, ისე გაიყვანა მეორე ოთახში და თავის მოადგილეს მისტერ უაიტს წარუდგინა — ჩია კაცი იყო, სუსტი, საოცრად ცივი ხელი ჰქონდა, ციების შეტევას წამოუვლიაო, იტყოდით, ბაკენბარდები მეტისმეტად შეთხელებოდა.
— ესეც მისტერ ენდსი, მისტერ იდენ, ჩვენი საქმეთა მმართველი გახლავთ.
მარტინმა მელოტ კაცს ჩამოართვა ხელი, თვალები აქეთ-იქით გაურბოდა, ახალგაზრდა უნდა ყოფილიყო, თუმცა თვალების მეტი თითქმის არაფერი უჩანდა, მთელი სახე დაეფარა თოვლივით წვერს, რასაც კვირაობით ცოლი საგულდაგულოდ კრეჭდა და უსწორებდა ხოლმე.
შემოესივნენ სამივენი და ენა აღარ გაუჩერებიათ, ქება-დიდებით აავსეს, იმდენი იტარტალეს, რომ ბოლოს მარტინს მოეჩვენა, სანაძლეო აქვთ დადებული და ერთმანეთს ეჯიბრებიანო.
— სულ გვიკვირდა. რატომ ერთს არ შემოივლისო, — თქვა მისტერ უაიტმა.
— გზის ფული არა მქონდა. გაღმა ვცხოვრობ, — პირდაპირ მიახალა მარტინმა, იფიქრა, ბარემ გავაგებინებ, რა დღეში ვარ და ფული როგორ მჭირდებაო.
“თუმცა, — გაიფიქრა მან, — ეს ჩვრებიც მშვენივრად მეტყველებენ ჩემს გასაჭირზე”.
შიგადაშიგ, როგორც კი ოდნავი საშუალება მიეცემოდა, ჩაურთავდა და ჩაურთავდა ხოლმე მოსვლის მიზეზს. მაგრამ ხოტბისშემსხმელების ყურები დახშული აღმოჩნდა. ისინი კვლავ ქება-დიდებას განაგრძობდნენ — ეუბნებოდნენ, პირველი წაკითხვის დროს რასა ფიქრობდნენ მის მოთხრობაზე, შემდეგ რა ფიქრები მოუვიდათ, რას ფიქრობდნენ მათი ცოლები და საერთოდ ჯალაბობა, ჰონორარის გადახდაზე კი გაკვრითაც არაფერი დასცდენიათ.
— მაინც ვერ გიამბეთ, როგორ წავიკითხე პირველად თქვენი მოთხრობა, — უთხრა მისტერ ფორდმა. — ნიუ-იორკიდან მოვდიოდი და ოგდენში რომ გაჩერდა მატარებელი, ვაგონში მეგაზეთე ბიჭმა “ტრანსკონტინენტურის” ახალი ნომერი შემოიტანა.
“ღმერთო ჩემო, — გაიფიქრა მარტინმა, — ეს პულმანის ვაგონებით დასეირნობს აქეთ-იქით, მე კი ჩემს ხუთ დოლარსაც არ მიხდის, ლამის შიმშილით მოვკვდე”.
გაგულისებამ წამოუარა. “ტრანსკონტინენტურის” ცოდვები გაიბერა და გაიზარდა. გაახსენდა ფუჭი ლოდინის საშინელი თვეები, შიმშილი და გაჭირვება, ახლაც მოეძალა შიმშილი, გაახსენდა, რომ გუშინაც თითქმის მთელი დღე იშიმშილა, დღეს კი ერთი ნაწილიც არ ჩასვლია პირში. სახეზე სისხლი მოაწვა. ყაჩაღებიც კი არ ეთქმით ამათ, ჯიბგირები არიან! ტყუილითა და ცრუ დაპირებებით წაართვეს მოთხრობა. გადაუხდის სამაგიეროს, სეირს აყურებინებს. ერთბაშად გადაწყვიტა, მანამ ფულს არ მისცემდნენ, რედაქციიდან არ გამოსულიყო. მოაგონდა, რომ ისე ოუკლენდშიაც ვერ დაბრუნდებოდა. ცდილობდა თავი შეეკავებინა, სახე ისე გაუბოროტდა, რომ თანამოსაუბრეები დაფრთხნენ.
ამის შემდეგ მთლად ენად გაიკრიფნენ. მისტერ ფორდმა კიდევ ერთხელ გაიხსენა, როგორ წაიკითხა პირველად “ზარის ძახილი”, მისტერ ენდსი დაქიჩმაჩდა და ისევ გაიმეორა, რა აღფრთოვანებული დარჩა ამ მოთხრობით მისი ძმისწული, არც ის დავიწყებია ეთქვა, ჩემი ძმისწული მასწავლებელია ალამედაშიო.
— ახლა კი გეტყვით, რისთვისაც მოვედი, — განუცხადა ბოლოს მარტინმა, — იმ მოთხრობის ჰონორარი უნდა მომცეთ, რომელიც ასე მოგწონებიათ. შეპირების მიხედვით, ხუთი დოლარი უნდა გადამიხადოთ.
მისტერ ფორდს ისეთი გამომეტყველება გამოესახა თავის მოძრავ სახეზე, თითქოს კმაყოფილებით შეხვდა ამ მოთხოვნას, ხელად ჯიბეში იტაცა ხელი და მოიჩხრიკა, მერე უცებ მისტერ ენდსს მიუბრუნდა და უთხრა, ფული შინ დამრჩენიაო. მისტერ ენდსს აშკარად შეეტყო წყენა. მაგრამ უნებურად შარვლის ჯიბეზე დაიფარა ხელი და მარტინი მიხვდა, რომ შიგ ფული იდო.
— ძალიან ვწუხვარ, — მიუგო მისტერ ენდსმა, — მაგრამ რაც კი რამ ფული მქონდა, ამ ნახევარი საათის წინ მბეჭდავს მივეცი. დაუდევრობა გამოვიჩინე, მეტი რომ არ წამოვიღე, მაგრამ რას ვიფიქრებდი, მოულოდნელად მომადგა მბეჭდავი და ავანსი მთხოვა.
ახლა მისტერ უაიტს გადახედა ორივემ, მაგრამ ამ კაცს გაეცინა მხოლოდ და მხრები აიჩეჩა. სინდისი დამშვიდებული ჰქონდა, საჟურნალო საქმის შესასწავლად მოსულიყო ამ რედაქციაში და ნაცვლად საფინანსო საქმეს ასწავლიდნენ. მეოთხე თვეა ჯამაგირი არ მიეღო, მაგრამ იცოდა, რომ მბეჭდავის დაშოშმინება უფრო მნიშვნელოვანი იყო, ვიდრე რედაქტორის მოადგილის დაკმაყოფილება.
— ცუდ დროს მოგვისწარით, მისტერ იდენ, სასაცილო მდგომარეობაში ვართ. — ვითომც არაფერიო, არხეინად უთხრა მისტერ ფორდმა, — სულ დაუდევრობის ბრალია, დამერწმუნეთ. მაგრამ იცი რას ვიზამთ: ხვალ დილით, მოვალთ თუ არა რედაქციაში, მაშინვე ფოსტით გამოგიგზავნით ჩეკს. მისტერ იდენის მისამართი ხომ გაქვთ, მისტერ ენდს?
დიახ, რაღა თქმა უნდა, ჰქონდა და ხვალ დილით, რედაქციაში მოსვლისთანავე გაუგზავნიდნენ ჩეკს. მარტინს ბევრი არაფერი გაეგებოდა ჩეკებისა და ბანკებისა, მაგრამ მაინც დაეჭვდა — რაღა ხვალისთვის მიდებენ, რატომ ახლავე არ მაძლევენ ჩეკსაო.
— მაშ, ასე, მისტერ იდენ, ხვალ დილით ჩეკს გამოგიგზავნით, — უთხრა მისტერ ფორდმა.
— მე დღეს მჭირდება ფული, — ისე მიუგო მარტინმა, თითქოს ამათი ლაპარაკი არ მოუსმენიაო.
— ისე უბედურად დატრიალდა საქმე... რა დროსაც არ უნდა მობრძანებულიყავით სხვა დღეს... — თავაზიანად დაიწყო მისტერ ფორდმა, მაგრამ ხელადვე შეაწყვეტინა მისტერ ენდსმა, რომელსაც მოუსვენარ თვალებზე ეტყობოდა ნაკლები მოთმინების პატრონი იყო.
— მისტერ ფორდმა უკვე აგიხსნათ საქმის ვითარება, — მკვახედ უთხრა მან, — მეც აგიხსენით. ჩეკს ფოსტით...
მეც ხომ აგიხსენით, — აღარ დაამთავრებინა მარტინმა, — აკი გითხარით, ფული დღესვე მჭირდება-მეთქი.
საქმეთა მმართველის უკმეხობამ მარტინი გააცეცხლა. ახლა ამას დაასო თვალი, რადგან “კონტინენტურის” მთელი სალარო სწორედ მის ჯიბეში ეგულებოდა.
— ცუდად კი დატრიალდა საქმე, მაგრამ... — დაიწყო მისტერ ფორდმა.
მაგრამ ამ დროს მისტერ ენდსი მოუთმენლად შებრუნდა და ოთახიდან გასვლა დააპირა. მარტინი ხელადვე სწვდა და ცალი ხელი ყელში წაუჭირა, ისე რომ მისტერ ენდსის თოვლივით ქათქათა წვერი, რასაც კვლავ შერჩენოდა სიკოხტავე, ჭერისკენ დაიძრა და მთელი ორმოცდახუთი გრადუსით მაღლა აიწია. დაფეთებული მისტერ ფორდი და მისტერ უაიტი შიშითღა შეჰყურებდნენ თავიანთ საქმეთა მმართველს, რომელსაც მათივე თვალწინ ასტრახანის ხალიჩასავით ბერტყავდნენ.
— აბა, ამოყაჭე, ახალგაზრდა ტალანტების პატივცემულო მომსპობო, — უბრძანა მარტინმა, — ამოყაჭე, თორემ მე თვითონ ამოგიბერტყავ ჯიბეს, — მერე იმ ორ დაფეთებულ მეთვალყურეს მიუბრუნდა, — არ მომეკაროთ! ფეხი არ წამოდგათ, თორემ ცუდად წაგივათ საქმე.
მისტერ ენდსი იხრჩობოდა და მარტინმა მოადუნა თითები, საშუალება მისცა ფულის ამოყაჭვის თანხმობა ენიშნებინა. რამდენიმეჯერ ჩაიყო ჯიბეში ხელი და სულ ოთხი დოლარი და თხუთმეტი ცენტი ამოიღო.
— ამოაბრუნე ჯიბე! — უბრძანა მარტინმა.
კიდევ ამოვარდა ათი ცენტი. მარტინმა მეორედ დათვალა ნადავლი.
— ახლა თქვენ ჩამოდით! — უყვირა მარტინმა მისტერ ფორდს, — სამოცდახუთი ცენტი მაკლია.
მისტერ ფორდს აღარ უყოყმანია, ჯიბეები მოიჩხრიკა და სამოცი ცენტი მოაგროვა.
— ვითომ მეტი არა გაქვთ? — მუქარით ჩაეკითხა მარტინი და ის სამოცი ცენტი გამოართვა. — ჟილეტის ჯიბეებში რა მოგიჩანთ?
თავისი პატიოსნების დასამტკიცებლად მისტერ ფორდმა ორივე ჯიბე ამოაბრუნა. ერთ-ერთი ჯიბიდან მუყაოს ნაჭერი გადმოუვარდა. მისტერ ფორდი მაშინვე დასწვდა და ისევ ჯიბისკენ დაუპირა გაქანება, მაგრამ მარტინმა უყვირა:
— ეს რა არის? ბორანის ბილეთი? აქ მომეცით. ათი ცენტი ღირს. მაგასაც დაგყაბულდებით. ახლა უკვე ოთხი დოლარი და ოთხმოცდათხუთმეტი ცენტი მაქვს მიღებული, ბილეთიანად. ხუთი ცენტი კიდევ მეკუთვნის.
ახლა მისტერ უაიტს გადაუბღვირა და ამ ჩია კაცმაც ხელად ამოიღო მონეტა.
— გმადლობთ, — სამივეს ერთად მიმართა მარტინმა, — კარგად იყავით.
— ყაჩაღო! — მიაბღავლა მისტერ ენდსმა.
— ქურდო! — დაუბრუნა მარტინმა და კარი გაიჯახუნა.
ამ გამარჯვებამ გაამხნევა მარტინი, ისე გაამხნევა, რომ გადაწყვიტა “კრაზანას” რედაქციაშიც შეევლო, “ფერიასა და მარგალიტის” ჰონორარი მოეთხოვა, თხუთმეტი დოლარი. მაგრამ აქ სუფთად წვერგაპარსული, ჩასკვნილი ბიჭები დაუხვდნენ, ნამდვილი ყაჩაღები, რომლებიც ყველაფერს და ყველას ძარცვავდნენ, მათ შორის ერთმანეთსაც. რედაქციის ავეჯის მიმსხვრევ-მომსხვრევა კი მოახერხა მარტინმა, მაგრამ საბოლოოდ რედაქტორმა (რომელსაც სტუდენტობისას პრიზიც კი მიეღო ათლეტიკაში), საქმეთა მმართველის, განცხადებათა განყოფილების აგენტისა და შვეიცარის დახმარებით, გარეთ გამოსვა მარტინი და კიბეზე სწრაფად დაშვებაშიაც დაეხმარა.
— შემოიარეთ ხოლმე, მისტერ იდენ. თქვენი ნახვა ყოველთვის გვესიამოვნება. — სიცილით გადმოსძახეს ზემოდან.
მარტინი წამოდგა და თვითონაც გაეღიმა.
— ფუ! — წაიბუტბუტა მან, — ყოჩაღ, ბიჭებო! სად “კონტინენტურის” თხები და სად ესენი!
ზემოდან ისევ სიცილით შეეხმიანენ:
— სიმართლეს ვერ დაგიკარგავთ, მისტერ იდენ, — გაისმა “კრაზანას” რედაქტორის ხმა, — პოეტის პირობაზე კარგა მაგრად იბრძვი. იქნებ ეს მაინც გვითხრა, ნოკაუტი სად გისწავლია?
— საცა შენ ნოკდაუნი გასწავლეს, — მიუგო მარტინმა, — ყოველ შემთხვევაში, დალილავებული თვალი კარგა ხანს გაგყვება!
— შენც კარგა ხანს გაგყვება მგელივით გაშეშებული კისერი, — გულიანად ჩამოსძახა რედაქტორმა, — რას იტყვი, ამის აღსანიშნავად არ დაგველია? კისერზე კი არ გეუბნები — ჩვენი გაცნობის აღსანიშნავად.
— რაღა მეთქმის, რაკი ბრძოლა წავაგე, უნდა დაგთანხმდეთ, — დაეთანხმა მარტინი.
მძარცველებმა და გაძარცულმა ერთად გადაჰკრეს, თავაზიანად შეთანხმდნენ, რომ, რაკი ბრძოლა უძლიერესმა მოიგო, ის თხუთმეტი დოლარიც მას ეკუთვნოდა — “კრაზანას” რედაქციას.
თავი ოცდამეთოთხმეტე
ართური ჭიშკართან დარჩა, რუთმა კი კიბე აიარა და მარიას პარმაღზე ავიდა. პარმაღზევე შემოესმა საბეჭდი მანქანის აჩქარებული ჩხაკუნი, ხოლო როცა ოთახში შევიდა, ნახა, რომ მარტინი რაღაც ხელნაწერის უკანასკნელ გვერდს ამთავრებდა. ქალი იმის გასაგებად მოსულიყო — სადღესასწაულო სუფრაზე მოვიდოდა თუ არა მათთან მარტინი. მაგრამ მანამ იგი რისამე თქმას მოასწრებდა, მარტინმა იმაზე დაუწყო ლაპარაკი, რითაც ახლა მისი გონება იყო მოცული.
— უნდა წაგიკითხო, — შესძახა მან და გადაბეჭდილი მასალის ასლები ცალკე დაუწყო, — ეს ჩემი ბოლო ნაწარმოებია, ყველასაგან განსხვავებული, რაც კი ოდესმე დამიწერია. იმდენად განსხვავებული, რომ ცოტა არ იყოს მეშინია კიდეც, თუმცა გულის სიღრმეში მაინც მგონია, რომ კარგი იქნება. ამის მსაჯული შენ იყავი. ჰავაიური მოთხრობაა. “ვიკი-ვიკი” დავარქვი.
სახე შემოქმედის ცეცხლით გაბრწყინებოდა, თუმცა რუთს ამ ცივ ოთახში კანკალი დააწყებინა და ხელი რომ ჩამოართვა მარტინს, ჭაბუკის გაყინულმა ხელმა ერთბაშად ჟრუანტელი მოჰგვარა.
გულისყურით უსმენდა, და თუმცა მარტინი სახეზე უკმაყოფილებას ამჩნევდა, ბოლოს მაინც ჰკითხა:
— პირდაპირ მითხარი, რას ფიქრობ?
— ა — არ ვიცი, — მიუგო ქალმა, — ვითომ... როგორ გგონია, გასაღდება?
— არა მგონია, — აღიარა მარტინმა, — ჟურნალები ამას ვერ მოერევა. მაგრამ ისე კი სინამდვილეა, სრული სინამდვილე.
— რაღა სულ იმისთანა რამეებს წერ, რაც ვერ გასაღდება? — აღარ მოლბა რუთი, — შენ ხომ იმისთვის წერ, რომ იცხოვრო ამით?
— მართალია... მაგრამ თვითონ ამბავი მომერია. არ შემეძლო არ დამეწერა. ძალათი დამაწერინა თავი.
— თანაც, ეს ვიკი-ვიკი... რატომ ალაპარაკებ ასე ტლანქად? რაღა თქმა უნდა, არავის მოეწონება... რედაქტორებიც არა ტყუიან, როცა ამისთანა რამეებს უკან გიბრუნებენ.
— ნამდვილი ვიკი-ვიკი სწორედ ასე ლაპარაკობდა.
— ცხოვრება ასეთია! — არ დაუთმო მარტინმა, — ეს ხომ სინამდვილეა, ჭეშმარიტებაა. როგორც ვხედავ ცხოვრებას, ისეთი უნდა აღვწერო.
რუთს აღარაფერი უპასუხნია და რამდენიმე წუთს ასე უხერხულად ისხდნენ, ხმა არ გაუღიათ. ისე გაგიჟებით უყვარდა ჭაბუკს ქალი, რომ მისი არ ესმოდა, ქალს კი, თავის მხრივ, იმიტომ არ ესმოდა ჭაბუკისა, რომ იგი მეტისმეტად დიდი იყო და გონების ჰორიზონტს უბნელებდა.
— ჰო, მართლა, “ტრანსკონტინენტურიდან” ჰონორარი მივიღე, — მარტინმა სცადა უფრო სასიამოვნო საგანზე გადაეტანა საუბარი. როცა გაიხსენა, თუ როგორ დასცინცლა ბაკენბარდებიან ტრიოს ოთხი დოლარი, ოთხმოცდაათი ცენტი და ბორნის ბილეთი, გულიანად გაიცინა.
— მაშ, მოხვალ! — შესძახა გახარებულმა რუთმა, — სწორედ ამის გასაგებად მოვედი.
— მოვალ? — ჩაეკითხა გაკვირვებული მარტინი, — სად?
— როგორ თუ სად — ჩვენთან სადილად. აკი ამბობდი, ფული თუ ავიღე, კოსტიუმს გამოვიხსნიო.
— სულ დამავიწყდა, — დარცხვენით ჩაილაპარაკა მარტინმა, — დღეს მარიას ორი ძროხა და ხბო დაუჭერია პოლიციელს... გამოსახსნელი ფული არა ჰქონდა... რაღა უნდა მექნა, მე გამოვუხსენი “ტრანსკონტინენტურის” ხუთი დოლარი ამას მოუნდა... “ზარის ძახილის” მთელი ჰონორარი პოლიციელის ჯიბეში ჩავიდა.
— მაშ, აღარ მოხვალ?
მარტინმა ტანსაცმელზე დაიხედა.
— როგორღა მოვალ!
რუთს იმედის გაცრუებისა და სიბრაზის ცრემლები მოადგა ლურჯ თვალებში, მაგრამ არაფერი უთქვამს.
— გაისად ერთად შევხვდებით ამ დღესასწაულს დელმონაკოში, — მხიარულად უთხრა მარტინმა, — გინდა ლონდონში ან პარიზში, საცა მოგესურვება. ეგ დანამდვილებით ვიცი.
— ამას წინათ გაზეთში წავიკითხე, — თქვა ქალმა, — რკინიგზის საფოსტო უწყებაში რამდენიმე ადგილია თავისუფალი. შენ ხომ პირველი იყავი რიგში?
მარტინი იძულებული გახდა ეღიარებინა, რომ მიიღო კიდეც უწყება, მაგრამ არ წავიდა.
— ისე ვიყავი... ისე ვარ დარწმუნებული გამარჯვებაში... — დასძინა მან, — გაისად ამ დროს იმაზე მეტი შემოსავალი მექნება, რასაც მთელი დუჟინი ფოსტის მოხელე ვერ აიღებს. აგერ ნახავ.
— ოჰ! — ესღა აღმოხდა ქალს. წამოდგა და ხელთათმანების ჩაცმა დაიწყო, — უნდა წავიდე მარტინ, ართური მელოდება.
მარტინმა ხელი მოხვია და აკოცა, მაგრამ რუთი ცივად შეხვდა ვაჟის ალერსს: ჟრუანტელი არ დაუვლია მისთვის ტანში, ხელები არ დაძრულა მარტინის კისერზე მოსახვევნად და ტუჩებიც ჩვეული გზნებით არ შეხებია ჭაბუკის ტუჩებს.
გამიბრაზდა, დაასკვნა მარტინმა, როცა ჭიშკრიდან მობრუნდა. მაგრამ რატომ? რაღაც უბედურად პოლიციელმა ძროხები დაუჭირა მარიას. რას იზამ — უბედური შემთხვევაა. ვისი რა ბრალია. აზრადაც კი არ მოსვლია მარტინს, სხვაგვარად თუ შეიძლებოდა მოქცეულიყო. არა, ცოტა კი დავაშავე, გადაწყვიტა მან ბოლოს, საფოსტო უწყებაში რომ არ წავედი. არც ეს “ვიკი-ვიკი” მოეწონა.
კიბე რომ აიარა, მობრუნდა და ფოსტალიონი დაინახა. მოლოდინის ჩვეულმა მღელვარებამ მოიცვა, როცა გრძელ-გრძელი კონვერტები ჩამოართვა. ერთი პატარაც აღმოჩნდა. მოკლე და თხელი კონვერტი იყო “ნიუ-იორკის მიმომხილველი” ეწერა გარედან. მანამ გახსნიდა, ერთხანს შეიცადა. მოთხრობის მიღების მაუწყებელი არ შეიძლებოდა ყოფილიყო, რადგან იქ არაფერი გაუგზავნია. ალბათ — ამის გაფიქრებაზე ლამის გული გაეყინა — ალბათ რაიმე სტატიას მიკვეთენ. მაგრამ ეს ყოვლად წარმოუდგენელი ვარაუდი მაშინვე უარჰყო.
რედაქტორის მოკლე, ოფიციალური წერილი იყო, ანონიმური ბარათი შემოვიდაო, ატყობინენბდა, და იქვე ამშვიდებდა მარტინს — ჩვენი რედაქცია ანონიმურ ბარათებს არავითარ ყურადღებას არ აქცევსო.
აქვე იყო ანონიმური ბარათიც, მსხვილი ასოებით დაწერილი. იგი წარმოადგენდა უვიცი ადამიანის მიერ შედგენილ სალანძღავი სიტყვების დომხალს და იუწყებოდა, რომ “ეგრეთ წოდებული მარტინ იდენი”, რომელიც ჟურნალებში გასასყიდად გზავნის მოთხრობებს, სულაც არ არის მწერალი, სინამდვილეში იგი ძველი ჟურნალებიდან იპარავს მოთხრობებს, საბეჭდ მანქანაზე ბეჭდავს, თავისად ასაღებს და რედაქციებს უგზავნის. კონვერტს ფოსტის ბეჭედი აჩნდა — “სან ლეანდრო”. მარტინს დიდი თავისმტვრევა არ დასჭირვებია. მაშინვე გამოიცნო წერილის ავტორი. ჰიგინბოთამის გრამატიკა, ჰიგინბოთამის გამოთქმები, ჰიგინბოთამის აზროვნება მეტისმეტად თვალსაჩინო იყო. ასოების ლამაზად გამოყვანას არცა ცდილა, ავტორი, ეს იყო ბაყალის ნაცოდვილარი და მარტინმა მაშინვე თავისი სიძის ნაჯღაბნი შეიცნო.
მაგრამ რატომ? ეკითხებოდა საკუთარ თავს მარტინი და პასუხი ვერ გაეცა. რა დაუშავა ბერნარდ ჰიგინბოთამს? ეს უგუნურება იყო, გაუგებრობა. ვერაფრით ვერ გაამართლებდი. იმ კვირაში ბარე ერთი დუჟინი ასეთი წერილი მიიღო აღმოსავლეთ შტატების სხვადასხვა ჟურნალებიდან. რედაქტორებს დიდი კეთილშობილება გამოუჩენიათ, დაასკვნა მარტინმა. თვალითაც არ ენახათ მარტინი, მაგრამ მაინც თანაგრძნობა გამოიჩინეს. ეტყობოდათ, თვითონვე სძულდათ ანონიმური წერილები. ბოროტებამ ვერ იხარა. კაცმა რომ თქვას, იქნებ დახმარებოდა კიდეც ეს მარტინს — გაიგებდნენ მაინც მის სახელს, რედაქტორები ყურადღებას მიაქცევდნენ. ზოგი მათგანი მარტინის მოთხრობას რომ წაიკითხავს ახლა, იმ ანონიმურ წერილს გაიხსენებს. და ვინ იცის, იქნებ მარტინისკენ გადმოიხაროს სასწორი.
ამავე ხანებში მოხდა ისეთი რამ, რამაც მარტინი ერთიანად დასცა მარიას თვალში. ერთ დილას სამზარეულოში შესულ მარტინს მარია ღაპაღუპით ცრემლჩამომდინარე დაუხვდა, ქალი ტკივილებისაგან კვნესოდა და დიდი უთოსათვის ძვრაც ვერ ეყო, ძალა არ ჰყოფნიდა. ხელად დაასკვნა, რომ მარიას გრიპი ჰქონდა, მაშინვე ვისკი გამოუტანა (ბრისენდენის მოტანილ ბოთლებში ჩარჩენილიყო), და ლოგინში ჩაწექიო ურჩია. მარია ჯიუტობდა, იმავე დღეს უნდა მოეთავებინა საუთოებელი და საღამოზე პატრონისათვის ჩაებარებინა, თორემ დილისთვის შვიდ პატარა მშიერ სილვას ლუკმა პური არ მოეძევებოდა.
მისდა გასაკვირად (და ამას, მანამ პირში სული ედგა, მუდამ იგონებდა ხოლმე მარია), მარტინმა ღუმელიდან დიდი უთო დაითრია და საუთოებელზე სიფრიფანა კოფთა გაშალა. ეს იყო კეიტ ფლენაგენის საუკეთესო საკვირაო კოფთა. ფლენაგენი კი ამ არე-მარეში ყველაზე კოპწია და კოკობზიკა ქალად ითვლებოდა. თანაც მისს ვლენაგენმა საგანგებოდ შემოთვალა, კოფთა ამაღამვე მჭირდებაო. ქვეყანამ იცოდა, რომ იგი მჭედელ ჯონ კოლინზს ეკურკურებოდა; მარიასათვის კი საიდუმლოდ ისიც იყო ცნობილი, რომ ხვალ შეყვარებულები ოქროს ჭიშკრის პარკში აპირებდნენ გასეირნებას. მარიას ყოველგვარი ცდა, როგორმე ეხსნა კოფთა, ამაო გამოდგა. მარტინმა ძალათი დასვა იგი სკამზე, საიდანაც თვალდაჭყეტილი შეჰყურებდა ჭაბუკის საქმიანობას. იმის მეოთხედ დროში, რასაც თვითონ მოანდომებდა გაუთოებას, მარიამ გამზადებული კოფთა ჩაიბარა — ასე კარგად და კოხტად თვითონ თავის დღეში ვერ გააუთოებდა. ეს აღიარა ქალმა.
— ამაზე ცხელი უთო რომ მქონოდა, უფრო მალე მოვრჩებოდი, — უთხრა მარტინმა.
არადა, მარია თავის დღეში ვერ გაბედავდა ასეთი ცხელი უთოს გასმას.
— თქვენ ცუდად ნამავთ. — განუმარტა მარტინმა, — თუ გინდათ, გასწავლით, როგორ უნდა დანამვა. დანამული თეთრეული კარგად უნდა დაიტკეპნოს და ხელად გაუთოვდება.
საკუჭნაოდან ყუთი გამოარბენინა, ხუფი მოაბა და ზედ რკინის ნატეხები დაამაგრა, რასაც მარიას ნაშიერები უტილისათვის აგროვებდნენ. დანამული თეთრეული ყუთში ჩააწყო და ზემოდან დამძიმებული ხუფი დაახურა.
— ახლა კი მიყურეთ, — უთხრა მან მარიას. წელზეით გატიტვლდა და გავარვარებულ უთოს დასტაცა ხელი.
— უთოობა როცა მორჩი, შალის დარეცხა გასწავლა, — ყვებოდა შემდეგ მარია, — მარია, შენ დიდი სულელი ქალი ხარ, — ასე გითხრა, — მე შენ გასწავლე, როგორ უნდა შალის გარეცხვა, და მართალია გასწავლა. ათი წუთი აკეთა მანქანა. ერთი კასრა, ბორბალა და ორი ჯოხი, აი ასე.
ეს მოწყობილობა “ცხელი წყაროდან” ახსოვდა მარტინს, ჯომ ასწავლა. ჯოხზე დამაგრებული ბორბლის მორგვი დგუშად გამოიყენა. სამზარეულოს სახურავიდან თოკი ჩამოუშვა და ბოლოში მიამაგრა დგუშს. ახლა უკვე ცალი ხელით შეეძლო დგუშის ტრიალი. შალის სარეცხი ყუთი ტრიალებდა და ირეცხებოდა.
— მერე მე აღარც ვიწვალე შალის სარეცხზე, — დაამთავრებდა ხოლმე ამბავს მარია, — ბალღები დავაყენო, თოკი ვატრიალებია და სარეცხი თავისით გაირეცხა. დიდი ჭკვიანი კაცი მისტერ იდენი.
ასე შეუმსუბუქა მარტინმა შრომა მარიას, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, ქალის თვალში ძალიან დამცირდა, როცა გაიგო, მრეცხავი ყოფილაო, ის რომანტიკული შარავანდი, რაც მისი წარმოდგენით ადგა მარტინს, ერთბაშად გაქრა. ხელად დაკარგა ფასი ამდენმა წიგნმა, კარეტით სტუმრად მოსულმა ხალხმა და ვისკის ბოთლებმა. უბრალო მუშა ყოფილა, ბოლოს და ბოლოს, ისეთივე, როგორც თვითონ მარია იყო. ამის შემდეგ უფრო ახლობელი შეიქნა მარტინი მისთვის, მისი მდგომარეობა უფრო გასაგები გახდა, მაგრამ იმ შარავანდის იდუმალება კი სამუდამოდ გაქრა.
თავისიანებს სულ უფრო და უფრო ჩამოშორდა მარტინი. მისტერ ჰიგინბოთამის წარუმატებელი შეტევის შემდეგ მისტერ ჰერმან ფონ შმიდტმა გამოიღო ხელი. მარტინს ერთი პირობა ბედმა გაუღიმა — რამდენიმე ფელეტონისა და სახუმარო ლექსის გასაღება მოახერხა და ცოტათი მოითქვა სული. ვალის ნაწილი გაისტუმრა და ველოსიპედი გამოიხსნა. ველოსიპედს შეკეთება სჭირდებოდა და მარტინმა ფონ შმიდტის სახელოსნოში გაგზავნა — ამით თავის მომავალ სიძეს სცა პატივი, მეგობრული გრძნობები გამოიჩინა.
იმავე დღეს, საღამო ხანს, პატარა ბიჭმა ველოსიპედი უკანვე მოუტანა მარტინს და ძალიანაც გაახარა. ეტყობოდა, ფონ შმიდტსაც გადაეწყვიტა მეგობრული განწყობილების გამოჩენა. შეკეთებულ ველოსიპედს, როგორც წესი, თვითონ კი არ აგზავნიდა სახელოსნო, პატრონს უნდა მიეკითხა. მაგრამ როცა კარგად დახედა მარტინმა, ნახა, რომ ხელიც კი არ ეხლოთ. ცოტა უფრო მოგვიანებით ტელეფონით დაურეკა სახელოსნოში სასიძოს და მაშინ პირდაპირ მოახსენეს — სულაც არ მსურს თქვენთან რაიმე საერთო მქონდეს, არც საქმიანი ურთიერთობა და არც არაფერიო.
— ჰერმან ფონ შმიდტ, — მხიარულად უპასუხა მარტინმა, — როცა იქნება შემოგივლით და მაგ ჰოლანდიურ სიფათს გაგიბრტყელებთ.
— ჩემს სახელოსნოში თუ გაგიბედავს მოსვლა, — იყო პასუხი, მაშინვე პოლიციას გამოვუძახებ. გაყურებინებ სეირს. გიცნობ, რა შვილიც ბრძანდები, ჩხუბს არ გაგაბედინებ. შენისთანებთან არაფერი მესაქმება, მუქთახორა ხარ და მეტი არაფერი. მერე რა, რომ შენს დას ვირთავ, გინდა კისერზე ჩამომეკიდო? ვერ მოგართვეს, თავს არ გაგაყვლეფინებ. ადექი და ხელი გაანძრიე. რატომ არ გინდა, რომ პატიოსანი ლუკმა მოიპოვო? ჰა, მიპასუხე!
მარტინმა თავი შეიკავა, გაგულისება დაიცხრო, ყურმილი დაკიდა და სტვენას მოჰყვა. ჯერ კი გაართო ამ ამბავმა, მაგრამ თანდათანობით მოერია მარტოობის განცდა და გული ატკინა. ვერავინ ვერ გაუგო, ყველას უქნარად მიაჩნია, გარდა ბრისენდენისა და ბრისენდენიც სადღაც გაქრა. ღმერთმა უწყის სად!
ბინდი წვებოდა, როცა მარტინი ბოსტნეულის დუქნიდან გამოვიდა. ხელში ნავაჭრი ეჭირა. მოსახვევში ტრამვაი გაჩერდა და ნაცნობი, აწოწილი ფიგურა გამოჩნდა. გული სიხარულით აუძგერდა მარტინს. ეს ბრისენდენი იყო, და ტრამვაის სარკმელებიდან გამოჭრილ სინათლეზე მარტინმა პალტოს გამობერილი ჯიბეები შენიშნა — ერთი წიგნებით გამოეტენა, მეორეში ვისკის ბოთლი ედო.
თავი ოცდამეთხუთმეტე
ბრისენდენს თავად არ უთქვამს, სად დაიკარგა ამდენ ხანს და არც მარტინს უკითხავს რამე. იგი იმითაც კმაყოფილი იყო, რომ მეგობრის გადაფითრებულ სახეს შეჰყურებდა, ტოდის ტოლჩიდან ამდგარ ორთქლში გახვეულს.
— არც მე ვმჯდარვარ უქმად, — განაცხადა ბრისენდენმა, როცა მარტინს მოუსმინა. მარტინმა უამბო, თუ რა დაწერა ამ დღეებში.
პიჯაკის ჯიბიდან ხელნაწერი ამოიღო ბრისენდენმა და მარტინს გადააწოდა. მარტინმა სათაურს დახედა და გაკვირვებით შეხედა მეგობარს.
— ჰა, რას იტყვი? — გაეცინა ბრისენდენს, — ხომ კარგი სათაურია? “ეფემერა” — მოკლე სათაურია, სულ ერთი სიტყვა. და ისიც შენ შთამაგონე. ხომ გახსოვს, რომ მეუბნებოდი — ადამიანი უკანასკნელი ეფემერიდია, გაცოცხლებული მატერია, ტემპერატურის წყალობით შექმნილი, რომელიც თერმომეტრის სკალაზე მიცოცავს და თავის პაწაწინა ადგილს ეძებსო. ისე ჩამეჭდო ეს თავში, რომ, მანამ არ დავწერე, ვეღარ მოვისვენე. წაიკითხე, შენი აზრი მითხარი.
ჯერ წამოაჭარხალა სახეზე მარტინს, კითხვა რომ დაიწყო, მერე სულ დაკარგა ფერი. ეს იყო სრულყოფილი ხელოვნება. აქ ფორმა შინაარსზე გამარჯვებას ზეიმობდა, თუკი შეიძლება ზეიმი ეწოდოს იმას, როცა ყოველი უმცირესი ნიუანსი შინაარსისა თავის სიტყვიერ გამოსახულებას პოულობდა, და თანაც ისეთ სრულყოფილს, რომ მარტინს სიხარულის ცრემლები მოადგა თვალზე, ტანში ჟრუანტელი უვლიდა. ეს იყო ექვსას-შვიდას სტრიქონიანი მოგრძო პოემა — რაღაც ფანტასტიკური, საოცარი, არაამქვეყნიური ქმნილება; ძრწოლის მომგვრელი, დაუჯერებელი რამ... მაგრამ ახლა ხელში ეჭირა მარტინს ეს პოემა, შავით თეთრზე დაწერილი. აქ დახატული იყო ადამიანის დაუცხრომელი სული, მისი მარადიული სწრაფვა უსაზღვრო სივრცეების დაპყრობისა და შორეულ მზეებთან მიახლოებისა. ეს იყო გიჟური ორგია წარმოსახვისა, მომაკვდავი ადამიანის წარმოსახვისა, რომელიც ძლივსღა სუნთქავდა, სულს ღაფავდა. პოემის ამაღლებულ რიტმში ისმოდა ყრუ ზრიალი, მეტეორთა შეჯახებანი... წყვდიადით მოცულ, დანისლულ სივრცეებში დროდადრო ცეცხლოვანი გაელვება... და ამ კოსმოსურ აურზაურში, პლანეტების ზრიალსა და ნგრევაში ძლივს გაისმის ადამიანის სუსტი, გაუთავებელი კნავილი და წუწუნი.
— ამის მსგავსს ვერაფერს შეხვდები ლიტერატურაში, — წარმოთქვა მარტინმა კარგა ხნის შემდეგ, როცა ლაპარაკი მოახერხა, — დიდებულია! დიდებული! ტვინში გამიჯდა. დამათრო. ისე ჩამეჭდო თავში ეს უდიდესი, მარადიული საკითხი, რომ აღარ მშორდება. ახლაც ყურში მიწივის ეს გაუთავებელი, სუსტი, საცოდავი კნავილი ადამიანისა, რომელიც რაღაცას ეძებს და ვერ მიწვდომია. მომაკვდავი კოღოს წივილსა ჰგავს, სპილოებისა და ლომების ღრიალში არეულს. მაგრამ ამ წივილში დაუცხრომელი ვნება გამოსჭვივის. ვგრძნობ, რომ სისულელეს ვროშავ, მაგრამ ამ პოემამ ერთიანად დამიპყრო და გამიტაცა. შენ... არ ვიცი, როგორ გითხრა... საოცრება ხარ! მაგრამ როგორ დაწერე, როგორ გამოგივიდა ამისთანა რამე.
მარტინმა ერთი წუთით დაიღო სული, რათა კვლავ ხოტბისათვის მოეხსნა პირი.
“— მორჩა, ხელი უნდა ავიღო წერაზე. ან კი რა მწერალი ვარ — მჯღაბნელი ვყოფილვარ. ჭეშმარიტი ხელოვნება შენ მაჩვენე. გენიოსი ხარ! გენიოსობა ცოტაა — რაღაც უფრო მეტი ხარ. ეს სიგიჟეში გადასული ჭეშმარიტებაა. ეს ხომ სიმართლეა, კაცო, ყოველი სტრიქონი სიმართლეს ღაღადებს. ნეტა, შენ თვითონ თუ გრძნობ ამას, დოგმატიკოსო?! მეცნიერებამაც რომ უკირკიტოს, ისეთს ვერაფერს იპოვის, ჭეშმარიტებას ღალატობდეს. ეს წინასწარმეტყველის ჭეშმარიტებაა. კოსმოსის რკინისაგან გამოკვერილი და ლექსის ძლიერი რიტმით სილამაზისა და ბრწყინვალების ქსოვილში ჩაწნული. მეტს ვეღარაფერს ვიტყვი. გაოგნებული და განადგურებული ვარ. არა, კიდევ გეტყვი რაღაცას: ნება მომეცი, ეს პოემა რომელიმე ჟურნალში დავაბეჭდინო.
ბრისენდენს ჩაეცინა.
— ერთ ჟურნალს ვერ ნახავ მთელ საქრისტიანოში, ამის დაბეჭდვა რომ გაბედოს. ეს შენც ხომ იცი.
— არაფერიც არ ვიცი. მე ის ვიცი, რომ მთელ საქრისტიანოში ერთი ჟურნალიც არ აღმოჩნდება, მაშინვე არ სტაცოს ამას ხელი. ამისთანა რამეს ყოველდღიურად ხომ ვერ მიიღებენ! ეს ხომ ჩვეულებრივი პოემა არ არის, რასაც ყოველწლიურად წერენ ხოლმე! ეს საუკუნის მოვლენაა.
— ახლავე გამოგიჭერ — შენ შენივე თავს ეწინააღმდეგები.
— მოეშვი მაგ ცინიზმს, — უთხრა მარტინმა, — განა მთლად ასე წყალწაღებული შტერები არიან რედაქტორები. მე ხომ ვიცი. სანაძლეოს ჩამოვალ, რაზედაც გინდა, რომ ამ შენს “ეფემერას” თუ პირველივე ჟურნალი არა, მეორე ჟურნალი მაინც, საცა მე გავგზავნი, მიიღებს და დაბეჭდავს.
— არის ერთი გარემოება, რაც ხელს მიშლის, შენი სანაძლეო მივიღო, — ბრისენდენმა ერთი წუთით შეიცადა, — ვიცი, რომ ეს დიდი ნაწარმოებია, ამაზე უკეთესი არაფერი დამიწერია. ეს ჩემი გედის სიმღერაა. მეამაყება კიდეც. ვაღმერთებ. ყოველგვარ ვისკის მირჩევნია. მართლაც დიდი და სრულყოფილი ნაწარმოებია. ჩემს ყმაწვილკაცობაში, როცა სპეტაკი იდეალები და ტკბილი ზმანებანი მქონდა, ბევრი მიოცნებია ასეთი რამის დაწერაზე. და ახლაღა მოვახერხე, უკანასკნელი ამოსუნთქვის წინ. შენ კი მირჩევ, რომ ავდგე და ღორებს მივუგდო საჯიჯგნად. არა. მაგ სანაძლეოს მე არ მივიღებ. ეს ჩემია. მე დავწერე და არც მინდა შენს მეტს ვინმეს წავაკითხო.
— სხვაზე რატომ არაფერს ფიქრობ, მთელ სამყაროზე, — შეესიტყვა მარტინი, — სილამაზის დანიშნულება ხომ ის არის, ხალხს მოჰგვაროს სიამოვნება და სიხარული.
— ეს ხომ ჩემი შექმნილი სილამაზეა — რასაც მინდა, იმას ვუზამ.
— ნუ ხარ ეგოისტი.
— ეგოისტი სულაც არა ვარ, — ბრისენდენს ჩაეცინა, თითქოს წინასწარ ხარობს იმ სიტყვებით, რაც, ეს არის, მისმა თხელმა ტუჩებმა უნდა წარმოთქვასო, — როგორც მშიერ ღორს ვერ დასწამებ ეგოისტობას, ვერც მე.
ამაოდ ცდილობდა მარტინი ბრისენდენის დაყოლიებას. ტყუილ-უბრალოდ ხარ გახელებული ჟურნალებზეო, ეუბნებოდა, შენი სიძულვილი ფანატიკურიაო. იმ კაცზე ათასჯერ უფრო უგუნურად იქცევი, რომელმაც დიანა ეფესელის ტაძარი დაწვაო. ბრისენდენი მოთმინებით ისმენდა მარტინის გაკიცხვასა და საყვედურებს, დინჯად წრუპავდა სასმელს და უპასუხებდა — ყველაფერს მართალს ამბობ, მაგრამ რედაქტორების საკითხში ვერ დაგეთანხმებიო. რედაქტორების მიმართ მის სიძულვილს საზღვარი არ ჰქონდა, მარტინზე მეტი გამწარებით აგინებდა ხოლმე მათ.
— მანქანაზე თუ გადამიბეჭდავ, მადლობელი ვიქნები, — უთხრა მან, — შენსავით ამას გამოცდილი მბეჭდავიც ვერ მოახერხებს. ახლა კი რჩევა მინდა მოგცე, — ჯიბიდან კარგა დიდი ხელნაწერი ამოიღო, — ეს შენი “მზის სირცხვილია”. ერთჯერ კი არ წამიკითხავს —სამჯერ წავიკითხე. ამაზე უფრო დიდ ქათინაურს მე ვერაფერს გეტყვი. რაც შენ “ეფემერაზე” მითხარი, იმის შემდეგ იძულებული ვარ გავჩუმდე. ერთ რამეს კი გეტყვი: “მზის სირცხვილი” საშინელ ალიაქოთს გამოიწვევს, როცა დაიბეჭდება, ატყდება დიდი დავა და კამათი, რაც ყოველგვარ რეკლამას გერჩივნოს.
მარტინს გაეცინა.
— შენი მეორე რჩევა ის ხომ არ იქნება, რომელიმე ჟურნალში გავგზავნო?
— არაფრის დიდებით... თუკი მართლა გინდა, დაბეჭდილი იხილო, რომელიმე დიდ გამომცემლობას შესთავაზე. იქნებ გიჟი აღმოჩნდეს რეცენზენტი ან მთვრალი და კარგი დასკვნა დაწეროს. შენ ბევრი წიგნი წაგიკითხავს. ეს წიგნები მარტინ იდენის ტვინში გადახარშულა და “მზის სირცხვილი” შეუქმნია... ერთ მშვენიერ დღეს მარტინ იდენი სახელგანთქმული მწერალი გახდება და სახელის მოხვეჭაში ამ ნაწარმოებსაც დიდი როლი ექნება შესრულებული. ასე რომ გამომცემელი მოძებნე — რაც უფრო მალე იზამ ამას, მით უკეთესი.
იმ ღამეს გვიანობამდე დარჩა ბრისენდენი მარტინთან, ხოლო როცა ტრამვაის საფეხურზე შედგა ფეხი, უცებ მობრუნდა და მარტინს დაჭმუჭნილი ქაღალდი ჩასჩარა ხელში.
— გამომართვი, — უთხრა მან, — დღეს დოღზე ვიყავი და სანაძლეომ გამიმართლა.
ზარმა გაიწკრიალა და ტრამვაი ადგილიდან დაიძრა. გაოგნებული მარტინი იქვე დარჩა — ხელში გაზინთულ, დაჭმუჭნილ ქაღალდს ატრიალებდა. შინ რომ მობრუნდა, გაშალა და ასდოლარიანი აღმოჩნდა.
მარტინს დიდი ყოყმანი და სინდისის ქენჯნა არ განუცდია, როცა ამ ფულს ხარჯავდა. იცოდა, რომ მის მეგობარს ფული მუდამ ბლომად ჰქონდა; იმაშიაც ღრმად იყო დარწმუნებული, რომ მალე გაუმართლებდა და მაშინ გადაუხდიდა. დილით, რაც კი რამ ვალი ჰქონდა, სულ გაისტუმრა, მარიას წინასწარ გადაუხადა ოთახის ქირა მთელი სამი თვისა და დაგირავებული ნივთებიც გამოისყიდა. მერე მერიენს საქორწინო საჩუქარი უყიდა და სხვა უბრალო საშობაო საჩუქრებიც შეიძინა რუთისა და გერტრუდასათვის. დაბოლოს, სილვების მთელი ჯილაგი შეჰყარა და ოუკლენდში წაასხა, ერთი წლით დააგვიანა დაპირების შესრულება — მარიასაც და მის ბალღებსაც თითო წყვილი ფეხსაცმელი ჩააცვა. არც ამას დააყაბულა: მოდგა და ბალღებს სალამურები, ტიკინები, ათასნაირი სათამაშოები, აგრეთვე ყოველგვარი საცუცქნავი — ნამცხვრებიო, კამფეტებიო, თხილი უყიდა, ბალღებს ძლივს მოჰქონდათ ამდენი რამე.
საკონდიტრო მაღაზიაში რომ შედიოდა ეს ყოვლად ახირებული პროცესია, რაღაც უშველებელი ნამცხვრის საყიდლად, რუთი და დედამისი შეხვდათ. მისის მორზს ელდა ეცა. რუთსაც ეტკინა გული. იგი დიდ ყურადღებას აქცევდა გარეგნობას, ახლა კი მარიას გვერდში რომ დაინახა თავისი მიჯნური, ხოლო მათ უკან ჩამობრანძული პორტუგალიელი ბალღების მთელი ხროვა შენიშნა, არ ეჭაშნიკა, ვერაფერი სანახავი იყო. ფაქტი თავისთავად იმდენი არაფერი, მაგრამ მაშინვე ის გაიფიქრა, სიამაყე და თავმოყვარეობა აკლიაო. ყველაზე უფრო გულდასაწვავი კი ის იყო, რომ ამ ინციდენტმა რუთს აშკარად დაანახვა — მარტინი ვერასოდეს ვერ ამაღლდებოდა, თავის გარემოს ვერ გასცდებოდა. თავისთავად ხომ სამარცხვინო იყო ეს ამბავი, მაგრამ საქვეყნოდ გამომზეურება და რუთის წრის დასანახად გამოტანა, უკვე მეტისმეტი გამოდიოდა. მართალია, საიდუმლოდ ინახავდნენ ნიშნობის ამბავს, მაგრამ მათი სიახლოვე შეუმჩნეველი მაინც არ დარჩენია ჭორების მოყვარულ ხალხს. საკონდიტროშიაც აღმოჩნდნენ ნაცნობები, რომლებიც ჩუმჩუმად უთვალთვალებდნენ მისს მორზის საქმროსა და მის ახირებულ მხლებლებს. რუთი ნამდვილი შვილი იყო თავისი წრისა და მარტინის ხელგაშლილობა და დარდიმანდული ბუნება მისთვის გაუგებარი აღმოჩნდა. მისმა მგრძნობიარე გულმა ეს ამბავი მეტისმეტად სათაკილოდ მიიღო, ძალიან შეწუხდა. ისე შეწუხდა, რომ მარტინმა იმ საღამოს საჩუქრის ამოღება ვეღარც კი გაბედა ჯიბიდან, სხვა დროისათვის გადასდო. რუთი საშინლად აღელვებული დახვდა, სიმწრის ცრემლებს აფრქვევდა და ამან გააოგნა მარტინი. ქალის ასეთმა ტანჯვამ იგი დაარწმუნა, ნამდვილი პირუტყვი ვარო, თუმცა გულის სიღრმეში მაინც ვერ მიმხვდარიყო, რა დააშავა. ვერანაირად ვერ წარმოედგინა, რატომ უნდა ყოფილიყო სათაკილო ნაცნობებთან ურთიერთობა, რატომ უნდა სწყენოდა რუთს, რომ იგი სილვების ოჯახთან ერთად გავიდა ქუჩაში საშობაო საჩუქრების საყიდლად. მაგრამ მაინც სცადა ჩასწვდომოდა რუთის საყვედურებს, მიეწერა იგი ქალური სისუსტისათვის, რაც, ეტყობა, ქვეყნად საუკეთესო ქალისთვისაც კი უცხო არ ყოფილა.
თავი ოცდამეთექვსმეტე
— წამოდი, ნამდვილი ცხოვრება გაჩვენო, — უთხრა იანვრის ერთ საღამოს ბრისენდენმა.
სან-ფრანცისკოში ისადილეს და, ის იყო, ბორნით უკანვე უნდა გამობრუნებულიყვნენ, ოუკლენდისკენ, რომ ბრისენდენს უცებ მოეხუშტურა, “ნამდვილი ცხოვრება” ეჩვენებინა მეგობრისათვის. ხელადვე შებრუნდა და გაემართა, აჩონჩხილ მოჩვენებასა ჰგავდა ფართხუნა პალტოში გახვეული. ისე გაუტია, რომ მარტინი ვეღარ ეწეოდა. სასმელების მაღაზიაში ორი ძველი პორტვეინი იყიდა, დაწნული ბოთლები, და მიშიონ სტრიტისკენ მიმავალ ტრამვაიში ავიდა, ვისკის ბოთლებით დატვირთული მარტინი მას მიჰყვა.
“ახლა რომ რუთმა დამინახოს”, გაჰკრა უცებ თავში, თუმცა მთელი მისი გონება იმის ვარაუდებს მოეცვა — ნეტა ეს “ნამდვილი ცხოვრება” რა უნდა იყოსო.
— იქნებ უკვე აღარავინ დაგვხვდეს, — თქვა ბრისენდენმა, როცა ისინი ტრამვაიდან ჩამოვიდნენ და მუშათა უბნის ერთ-ერთ ბნელ შესახვევში შთაინთქნენ, მარკეტ სტრიტის სამხრეთით, — მაშინ ვეღარ იხილავ იმას, რასაც ამდენი ხანია დაეძებ.
— რა ჯანდაბაა ასეთი? — ჰკითხა მარტინმა.
— ხალხი, განათლებული ხალხი... ისეთი ენაგატლეკილი არარაობანი კი არა, იმ ვაჭრუკანას ბუნაგში რომ ირეოდნენ. შენ წიგნებს კითხულობდი და მუდამ მარტოობას განიცდიდი. დღეს მე გაჩვენებ ხალხს, რომლებიც შენსავით კითხულობენ წიგნებს... და ამიერიდან ეულად აღარ იგრძნობ თავს.
— მე პირადად მაინცდამაინც არ ვიწუხებ თავს მაგათი გაუთავებელი დავის მოსმენით, — დასძინა მან, როცა ერთი კვარტალი გაიარეს, — წიგნის ფილოსოფია სულაც არ მაინტერესებს. მაგრამ შენ თვითონვე ნახავ, რომ ესენი ნამდვილი ინტელიგენტები არიან, იმ ბურჟუა-ღორებს არა ჰგვანან. ოღონდ უფრთხილდი — რაზედაც არ უნდა ჩამოაგდო სიტყვა, ტოლს არაფერში დაგიდებენ.
— იმედი მაქვს, ნორტონიც დაგვხვდება, — განაგრძო მან ცოტა ხნის შემდეგ. უკვე სუნთქვა შეკვროდა და სულს ძლივს იბრუნებდა. მარტინმა სცადა ბოთლები გამოერთმია, მაგრამ არ დაანება, — ნორტონი იდეალისტია, ჰარვარდის უნივერსიტეტი აქვს დამთავრებული. იშვიათი მეხსიერების პატრონია. იდეალიზმმა ფილოსოფიურ ანარქიზმამდე მიიყვანა და ოჯახმა გარეთ გამოაგდო. მამამისი რკინიგზის კომპანიის პრეზიდენტია, მილიონერი, შვილი კი ფრისკოში დაეხეტება, მშიერი, ყოველთვიურ ოცდახუთი დოლარის შემყურე, რასაც იგი ანარქისტული ჟურნალის რედაქტორობისათვის იღებს.
მარტინი ხეირიანად არ იცნობდა სან-ფრანცისკოს, მარკეტ სტრიტის სამხრეთით კი ერთხელაც არ გასულიყო. ასე რომ, წარმოდგენაც არა ჰქონდა, საით მიდიოდა.
— კიდევ მითხარი რამე, — უთხრა მან ბრისენდენს, — წინასწარვე გამაცანი ის ხალხი. რას წარმოადგენენ, თავს რითი ირჩენენ? აქ საიდან მოხვდნენ.
— ნეტა ჰამილტონიც დაგვხვდებოდეს, — ბრისენდენი შედგა და ხელი შეასვენა, — ორმაგი გვარი აქვს — სტროუნ-ჰამილტონი. ძველებური სამხრეთული გვარიშვილია. სულ აქეთ-იქით დაწანწალობს, მაგისთანა ზარმაცს მეორეს არ შევხვედრივარ, თუმცა მსახურობს, ყოველ შემთხვევაში ცდილობს იმსახუროს, სოციალისტების ერთ-ერთ კოოპერატივში, ექვს დოლარს იღებს ყოველკვირეულად. ნამდვილი მაწანწალაა. ქალაქ-ქალაქ დაეხეტება. ერთხელ როგორღაც დილიდან დაღამებამდე გაუნძრევლად იჯდა ბაღში, ერთი ნაწილიც არ ჩაეშვა პირში. საღამოხანს დავპატიჟე, რესტორანში ვივახშმოთ-მეთქი, ვუთხარი — იქვე, ორი კვარტალის მოშორებით იყო რესტორანი. “თავის შეწუხებად არ ღირს, ჩემო ძმაო, მითხრა. მაგას ისა სჯობს ერთი კოლოფი სიგარეტი მიყიდოო”. ეგეც სპენსერის მიმდევრად ითვლებოდა, შენი არ იყოს, მანამ კრეისმა არ მოაქცია მატერიალისტ-მონისტად. ავალაპარაკებ კიდეც მონიზმზე, თუ მოვახერხე. ნორტონიც მონისტია, ოღონდ იდეალიზმისკენ უფრო იხრება. გამუდმებული დავა აქვს კრეისსა და ჰამილტონთან.
— კრეისი ვინღაა? — ჰკითხა მარტინმა.
— მასთან მივდივართ სწორედ. ყოფილი პროფესორი გახლავს — უნივერსიტეტიდან გამოგდებული. ჩვეულებრივი ამბავია. ჭკუა დანასავით მახვილი აქვს. ლუკმა-პურის მოსაპოვებლად რას არ აკეთებს. ერთი პირობა, ქუჩის ჯამბაზობაც კი დაიწყო. არაფერს არ თაკილობს. ისე გადააძრობს მკვდარს სუდარას და წაიღებს, ხელიც არ აუკანკალდება. მაგას და ბურჟუებს შორის ის განსხვავებაა, რომ ეს ძარცვავს და ამავე დროს ილუზიაც არაფრისა აქვს. ნიცშეზეც დაგიწყებს ლაპარაკს, შოპენჰაუერზეც, კანტზეც, რაზედაც გინდა, მაგრამ ყველაფერზე უფრო, საკუთარ მერიზე უფრო მეტადაც, თავისი მონიზმი უყვარს. ჰაკელი მისთვის პატარა ღმერთს წარმოადგენს. აჰა, მოვედით კიდეც.
ბრისენდენი კიბესთან შედგა, ბოთლები დააწყო და მანამ კიბის საფეხურებს შეუდგებოდა, სული მოიბრუნა. ორსართულიანი კუთხის სახლი იყო. პირველ სართულზე საბაყლო დუქანი და სალუდე ბარი ჰქონდათ მოწყობილი.
— აქა ცხოვრობენ, მთელი მაგათი ბანდა აქა ცხოვრობს. ზემო სართული სულ მაგათ უჭირავთ. ოღონდ ორი ოთახი მარტო კრეისსა აქვს. ავიდეთ!
ზემო სართულის დერეფნები ჩაბნელებული იყო, მაგრამ ბრისენდენი ისე მარჯვედ მიიკვლევდა გზას, გეგონებოდა, შინაურიაო. უცებ შედგა და მარტინს მიუბრუნდა.
— ერთი კაცი ჰყავთ — სტივენსი — თეოსოფია. უნდა ნახო, როგორ მიჰყრი-მოჰყრის ხოლმე ხალხს, ერთი თუ დაიქოქა. ახლახან ჭურჭლების მრეცხავად მოეწყო რესტორანში. კარგი სიგარების მოყვარულია. რამდენჯერ შევსწრებივარ, ათ ცენტიან წყალ-წყალა სუპს შეხვრეპს სადმე ჭუჭყიან სასადილოში და მერე ორმოცდაათ ცენტიან სიგარას გააბოლებს. მომაქვს კიდეც მაგისთვის ორი სიგარა, თუ გამოჩნდა დღეს.
— ერთი ავსტრალიელი ჰყავთ, გვარად ჰარი, — განაგრძო ბრისენდენმა, — სტატისტიკოსი და სპორტული ენციკლოპედია. ჰკითხე, ხორბლის როგორი მოსავალი იყო პარაგვაიში 1903 წელს, რამდენი ტილო გაიტანეს ინგლისიდან ჩინეთში 1890 წელს, ან ჯიმი ბრიტი რამდენს იწონიდა, როცა ბატლინგ ნელსონი დაამარცხა, ვინ იყო ამერიკის ჩემპიონი საშუალო წონაში 1868 წელს — ავტომატური მანქანის სისწრაფითა და სიზუსტით გიპასუხებს. არის კიდევ ერთი ენდი, ხელობით ქვისმთლელი, რაც არ უნდა ჰკითხო, ყველაფერზე თავისი შეხედულება აქვს, ჭადრაკის კარგი მოთამაშეა. ხაბაზი ჰარი — გადაქიჩმაჩებული სოციალისტური და პროფკავშირული მოღვაწე. ჰო, მზარეულებისა და ოფიციანტების გაფიცვა თუ გახსოვს? სულ ჰამილტონის საქმე იყო. მაგათი კავშირიც იმან ჩამოაყალიბა და მერე გაფიცვის პირობებიც შეუდგინა, აგერ, კრეისის ოთახში. თავის შესაქცევად გააკეთა ეს, იმისთანა ზარმაცია, რომ მერე აღარც მიუღია მონაწილეობა პროფკავშირის მუშაობაში. ისე, რომ მოენდომებინა, წინ წავიდოდა. დიდი ნიჭისა და უნარის პატრონია, ამისთანა უსაშველო ზარმაცი რომ არ იყოს.
ბრისენდენი სიბნელეში გუმანით მიდიოდა, მანამ კარის ზღურბლიდან გამოჭრილი სინათლის ზოლი არ მოხვდათ თვალში. დაკაკუნება, ოთახიდან მიწვევა — შემოდითო, და მარტინი უკვე ხელს ართმევდა კრეისს, კოხტა, შავგვრემან კაცს, რომელსაც შავი, გადმოშვებული ულვაშები ჰქონდა, კბილები თეთრად უელავდა, დიდრონი, შავი თვალები ცეცხლს აკვესებდა. მერი, დარბაისელი ქერა ქალი, უკანა ოთახში თეფშებსა რეცხავდა — ეს იყო მათი სასადილო ოთახიცა და სამზარეულოც. წინა ოთახი კი საწოლად ჰქონდათ და სტუმრებსაც აქ ღებულობდნენ. მთელი კვირის სარეცხი გირლიანდებივით ჩამოეკიდებინათ ოთახში, ასე რომ, მარტინმა პირველად ვერც კი შენიშნა კუთხეში მოლაპარაკე ორი კაცი. ბრისენდენსა და მის ორ ბოთლ პორტვეინს დიდის ამბით შეხვდნენ. მერე მარტინიც გაიცვნეს — ენდი და პერი აღმოჩნდნენ. მარტინი მოსაუბრეებს შეუერთდა, ინტერესით უსმენდა პერის წინაღამინდელი ბოქსის ამბავს, ბრისენდენი კი ტოდისა და სოდიანი ვისკის მომზადებას შეუდგა. ბოლოს ბრძანა — ყველას მოუხმეთო, და ენდიმაც სწრაფად ჩამოუარა ოთახებს.
— კარგ ფეხზე მოვედით, თითქმის ყველანი შინ არიან, — გადაუჩურჩულა ბრისენდენმა მარტინს, — აგერ ნორტონი და ჰამილტონი. მოდი, გაგაცნო. სტეფანი, მგონი, არ უნდა იყოს, როგორც ყური მოვკარი. როგორმე მონიზმზე უნდა ავალაპარაკო. დამაცა, ცოტა შევუკეთო. მთავარია, კარგად გახურდნენ.
კარგა ხანს ვერ აეწყო ლაპარაკი, მაგრამ მარტინმა მაშინვე შენიშნა მათი გონების სიმკვირცხლე. საკუთარი შეხედულებანი ჰქონდათ საგნებსა და მოვლენებზე, თუმცა ეს შეხედულებანი ხშირად ერთმანეთს ეწინააღმდეგებოდა. ენამახვილი ხალხი იყო, ხუმარა, მაგრამ ზერელობა სულაც არ ეტყობოდათ. მარტინი მალე დარწმუნდა, რომ რაზედაც უნდა ჩამოვარდნილიყო სიტყვა, საფუძვლიან ცოდნას ამჟღავნებდა ყველა, სამყაროსა და ცხოვრებაზე მტკიცე და ჩამოყალიბებული აზრები ჰქონდათ. სხვებს არ ბაძავდნენ, სხვათა გავლენის ქვეშ არ ექცეოდნენ, მეამბოხე სულის პატრონები იყვნენ, უხამსი და შეუფერებელი არაფერი დასცდენიათ. ერთხელაც არ შესწრებია მარტინი მორზებთან ასეთ საინტერესო მსჯელობას სულ სხვადასხვა საკითხზე. დროით რომ არ ყოფილიყვნენ შეზღუდულნი, თითქოს დაუსრულებლად შეეძლოთ ემსჯელათ ამა თუ იმ მოვლენაზე. ქალბატონ ჰამფრი უორდის ახალი წიგნიდან მსჯელობა ერთბაშად შოუს უკანასკნელ პიესაზე გადავიდოდა ხოლმე; დრამის პერსპექტივებიდან — ნათ გუდვინის მოგონებებზე; აქებდნენ ან დასცინოდნენ დილის გაზეთებს, ახალ ზელანდიელ მუშათა მდგომარეობაზე მსჯელობიდან, უცებ ჰენრი ჯეიმსსა ან ბრანდერ მეთიუსზე გადახტებოდნენ; მსჯელობდნენ გერმანიის პოლიტიკაზე შორეულ აღმოსავლეთში და ხელად ყვითელი საფრთხის ეკონომიურ საფუძვლებსაც გადასწვდებოდნენ; დავობდნენ გერმანიაში ჩატარებული არჩევნების თაობაზე და იქვე ბებელის უკანასკნელ სიტყვასაც განიხილავდნენ; არც ადგილობრივ პოლიტიკურ მოვლენებს გამოტოვებდნენ — სოციალისტური პარტიის ხელმძღვანელობაში მომხდარ განხეთქილებისა და ამ პარტიის უახლესი ამოცანების საკითხებს გააშუქებდნენ და იქვე იმ უშუალო მიზეზებსაც ჩამოთვლიდნენ, რამაც ნავსადგურის მუშათა გაფიცვა გამოიწვია. მარტინი გაკვირვებული იყო ამ ხალხის ასეთი მრავალმხრივი ცოდნით. ისეთი რამეებიც კი იცოდნენ, რაც არასოდეს გაზეთებში არ ყოფილა გამოქვეყნებული, ხედავდნენ ყველა ძაფსა და უხილავ ხელებს, რითაც მარიონეტებს ამოძრავებდნენ და აცეკვებდნენ ხოლმე. კიდევ უფრო დიდი იყო მარტინის გაკვირვება, როცა მსჯელობაში მერიც ჩაება და ისეთი ცოდნა გამოამჟღავნა, რაც აქამდე არც ერთი ნაცნობი ქალისთვის არ შეემჩნია. მათ ილაპარაკეს სუინბერნსა და როსეიტზე, მერე ქალი ფრანგულ ლიტერატურასაც გადასწვდა და ისეთი რამეები თქვა, რომ მარტინი პირდაღებული დატოვა. მაგრამ მარტინსაც დაუდგა შურისძიების დრო, როცა ქალმა მეტერლინკის დაცვა მოინდომა, მარტინმა კი ხელად დააყარა წინასწარ დამუშავებული თეზისები, რაც მას “მზის სირცხვილში” ჰქონდა ჩამოყალიბებული.
რამდენიმე კაცი კიდევ შემოემატათ და როცა ჰაერი ერთიანად გაიჟღინთა თამბაქოს კვამლით, ბრისენდენმა შეტევა წამოიწყო.
— რატომ თქვენს ნაჯახს არ დაატრიალებთ, კრეის, — უთხრა მან, — ეს ვარდის კოკორივით ქორფა ყმაწვილი კაცი ჰერბერტ სპენსერის მოტრფიალეა. აბა, სცადეთ და ჰეკელის მხარეზე გადაიბირეთ.
კრეისი ერთბაშად შეხტა, თითქოს ელექტრონით დაიმუხტაო, ნორტონმა კი მოწიწებით გადახედა მარტინს, ნაზად, ალერსით გაუღიმა, თითქოს მხარის დაჭერას ჰპირდებაო.
კრეისმა ჯერ მარტინს შეუტია, მაგრამ თანდათანობით ნორტონიც ჩაითრია, და ბოლოს მათ შორის გაიმართა ხელჩართული ბრძოლა. მარტინი თვალდაჭყეტილი უსმენდა, თითქოს ყურს არ უჯერებდა, რომ ეს მუშათა უბანში ხდებოდა, მარკეტ სტრიტის სამხრეთით. ამ ხალხმა ერთბაშად გააცოცხლა ყველა წიგნი, რაც მარტინს წაეკითხა. ცეცხლით, მგზნებარებით ლაპარაკობდნენ, აზრები ისე აღაგზნებდა ამ ხალხს, როგორც სხვებს ბრაზი ან ღვინო აღაგზნებს ხოლმე. რასაც ახლა იგი ისმენდა, ეს არ ყოფილა მშრალი ფილოსოფია, დაბეჭდილი უსიცოცხლო სიტყვა, შექმნილი კანტისა და სპენსერის მსგავს ნახევრად მითიური ღმერთების მიერ. ეს ცოცხალი ფილოსოფია იყო, სისხლმომჩქეფარე, ამ ანთებული ადამიანების სისხლსა და ხორცში გამჯდარი. დროდადრო სხვებიც ჩაერეოდნენ ხოლმე კამათში, გაფაციცებით ისმენდნენ მათ მსჯელობას, სულგანაბულები, დაძაბულები, პაპიროსს პაპიროსზე ეწეოდნენ.
მარტინი არასოდეს არ ყოფილა გატაცებული იდეალიზმით; მაგრამ ახლა ისე ჩამოაყალიბა მისი არსი ნორტონმა, რომ ახალ აღმოჩენასავით გამოდგა. მაგრამ რაც მარტინისათვის ასე სარწმუნო გახდა, იმას ლოგიკური დამაჯერებლობა აკლდა კრეისისა და ჰამილტონის თვალში, რომლებიც გესლიანად დასცინოდნენ ნორტონს, მეტაფიზიკოსს უწოდებდნენ, ნორტონი კი, თავის მხრივ, ამათ დასცინოდა, ამათ უწოდებდა მეტაფიზიკოსებს. პირში სწვდნენ ერთმანეთს, განუწყვეტლივ ისმოდა “ფენომენებისა” და “ნოუმენების” ძახილი. კრეისი და ჰამილტონი ბრალსა სდებდნენ ნორტონს — შენ ცდილობ ცნობიერება ცნობიერებითვე ახსნაო. ნორტონი, თავის მხრივ, იმათ სდებდა ბრალს — თქვენს მსჯელობაში სიტყვებიდან მიდიხართ თეორიამდე, ნაცვლად იმისა, რომ თეორიას ფაქტებიდან მიადგეთო. ეს ბრალდება თავზარდამცემი იყო მათთვის. მთავარი პრინციპი და ამოსავალი მათი მსჯელობისა ის იყო, რომ ფაქტებიდან დაეწყოთ და ფაქტებისათვის დაერქმიათ ნამდვილი სახელი.
როცა ნორტონმა ღრმად შესტოპა კანტის ფილოსოფიის ლაბირინთებში, კრეისმა მოაგონა — ყველა გერმანელი ფილოსოფოსი სიკვდილის შემდეგ ოქსფორდში აღმოჩნდებაო. ცოტა ხნის შემდეგ ნორტონმა მოაგონა თავის მოწინააღმდეგეებს პირობითობის კანონი ჰამილტონისა, იმათ კი მაშინვე განაცხადეს, მთელი ჩვენი მსოფლმხედველობა სწორედ ამ კანონზეა დაფუძნებულიო. მარტინს სიხარულის ჟრუანტელი უვლიდა. მაგრამ ნორტონი არა ყოფილა სპენსერის მიმდევარი, ამიტომ იგი მარტინის ფილოსოფიურ მრწამსსაც უტევდა, და იმ ორ მოწინააღმდეგეზე ნაკლები გაშმაგებით როდი ედავებოდა მას.
— იცით თუ არა თქვენ, რომ ბერკლისთვის ჯერ არავის გაუცია პასუხი, — თქვა მან და მარტინს გაუშტერა თვალი, — ჰერბერტ სპენსერი სხვებზე უფრო მიუახლოვდა, მაგრამ ამომწურავი პასუხი არც იმას მიუცია. მისი ყველაზე უფრო ერთგული მიმდევრებიც კი უფრო ახლოს ვერ მივლენ. იმ დღეს სალიბის სტატიასა ვკითხულობდი და ის სალიბიც კი იძულებულია აღიაროს, ჰერბერტ სპენსერმა თითქოს მოახერხა ბერკლისათვის პასუხის გაცემაო.
— ჰიუმის სიტყვები თუ გახსოვთ? — ჰკითხა ჰამილტონმა. ნორტონმა თავი დაუქნია, მაგრამ ჰამილტონმა მაინც თქვა სხვების გასაგონად, — ჰიუმმა პირდაპირ განაცხადა: ბერკლის არგუმენტაცია ყოველგვარ პასუხს გამორიცხავს და ყოველგვარ დამაჯერებლობას მოკლებულიაო.
— ჰიუმისათვის იყო დამაჯერებლობას მოკლებული, — შეესიტყვა ნორტონი, — და თქვენც ჰიუმს ჰგავხართ, განსხვავება მხოლოდ ის არის, რომ იმას ჭკუა ჰყოფნიდა ეღიარებინა, ბერკლისათვის პასუხის გაცემა შეუძლებელიაო.
ნორტონი მეტისმეტად ფიცხი და მღელვარე იყო, თუმცა თაშეკავების უნარი არასოდეს არ ღალატობდა, კრეისი და ჰამილტონი კი ცივსისხლიან ველურებსა ჰგავდნენ: რბილ და სუსტ ადგილს ეძებდნენ, რომ მაშინვე კბილი ჩაესოთ. ბოლოს, როცა აღარ მოეშვნენ ნორტონს და მეტაფიზიკოსი უძახეს, იგი ორივე ხელით ჩააფრინდა სკამს, რათა არ წამომხტარიყო, თვალები წამოენთო. მისმა ქალურმა სახემ მეტი სიმტკიცე და შეუპოვარი იერი მიიღო და სამკვდრო-სასიცოცხლოდ შეუტია მოწინააღმდეგეებს.
— კეთილი, ბატონო ჰაკელის მიდევარო. მე, ვთქვათ, მართლაც ექიმბაშივით ვმსჯელობ, მაგრამ იქნებ ეს მითხრათ, თქვენი მსჯელობა რაღას ჰგავს? თქვენ ხომ სულაც არ გაგაჩნიათ საფუძველი, უვიცო დოგმატიკოსებო, ყველგან რომ იმ თქვენს პოზიტიურ მეცნიერებასა ჩრით, არის თუ არ არის საჭირო?! ჯერ მატერიალისტური მონიზმის სკოლა სად იყო, რომ ნიადაგი სულ გადაითხარა, არავითარი საძირკველის ადგილი აღარ დარჩა. ლოკმა ქნა ეს — ჯონ ლოკმა. მთელი ორასი წლის წინათ, უფრო იქითაც, მან დაწერა “ესეი ადამიანის გონების შესახებ” და დაამტკიცა თანდაყოლილ იდეათა არსებობის შეუძლებლობა. თქვენ კი მომდგარხართ და ახლაც ამას გაიძახით. აგერ მთელი ღამე იმას მიჩიჩინებთ, თანდაყოლილ იდეათა არსებობა შეუძლებელიაო. რას ნიშნავს ეს? ეს იმას ნიშნავს, რომ ადამიანი ცარიელი თავით იბადება. ცნობიერება, ფენომენები, შემდეგ შეიძინება, ხუთი გრძნობის საშუალებით: ნოუმენი, რომელიც დაბადების დროს არა გქონია თავში, არც შემდგომ მოხვდება იქ.
— მე უარვყოფ... — შეწყვეტინება სცადა კრეისმა.
— დამაცა, დამამთავრებინე, — უყვირა ნორტონმა, — შენ მხოლოდ იმისი აღქმა შეგიძლია, ძალისა თუ მატერიის იმ გამოვლინებისა, რაც რაიმე გზით შენს გრძნობებს აღიზიანებს. ხომ ხედავთ, მსჯელობის სწორად წარმართვისათვის მატერიის არსებობაც კი ვაღიარე. ახლა კი მოვდგები და თქვენი საკუთარი არგუმენტებით გაგანადგურებთ. სხვაგვარად ვერც მოვახერხებ ამას, რადგან არც ერთსა და არც მეორეს ფილოსოფიური განზოგადებისა და აბსტრაქტული აზროვნების უნარი არა გაქვთ. ახლა ის ვიკითხოთ, იმ თქვენი პოზიტიური მეცნიერების მიხედვით, რა იცით თქვენ მატერიის შესახებ? მხოლოდ ის, რასაც აღიქვამთ, ანუ იგივე ფენომენა. თქვენ მარტო ცვლილებებს ამჩნევთ მატერიისას, ანუ იმას, რაც ცვლილებად გეჩვენებათ. პოზიტიურ მეცნიერებას მარტო ფენომენა აინტერესებს, თქვენ კი ისეთი მიამიტები ხართ, თავი ონტოლოგებად წარმოგიდგენიათ და ნოუმენებისადმი ინტერესს იჩენთ. მაგრამ პოზიტიური მეცნიერება ხომ მხოლოდ მოვლენებს ემყარება. ვიღაცამ უკვე თქვა ერთხელ — მეცნიერება ფენომენების შესახებ არ შეიძლება ფენომენებზე მაღლა დადგესო. თქვენ ბერკლის მაინც ვერ მოუძებნით პასუხს, თუნდაც კანტის განადგურება მოახერხოთ. თუმცა მაინც გაიძახით, ბერკლი შემცდარიაო, რადგან თქვენი მეცნიერება ღმერთის არსებობას უარყოფს და მატერიის არსებობა სწამს... მატერიის არსებობა დღეს მე მხოლოდ იმიტომ ვირწმუნე, რომ ჩემი აზრები და მსჯელობა თქვენთვის გასაგები გამეხადა. იყავით პოზიტიური მეცნიერების მომხრენი, ეს თქვენი ნებაა, ოღონდ იცოდეთ, რომ ონტოლოგებს პოზიტიურ მეცნიერებასთან არაფერი ესაქმებათ და ტყუილუბრალოდ ნუ შეიწუხებთ თავს. სპენსერი, როგორც აგნოსტიცისტი, მართალია, მაგრამ თუ იგივე სპენსერი...
მაგრამ ოუკლენდისაკენ უკანასკნელი ბორანის დრო დადგა. ბრისენდენი და მარტინი ჩუმად გამოიძურწნენ ოთახიდან, ნორტონი ისევ მგზნებარედ ლაპარაკობდა, კრეისი და ჰამილტონი კი, წყვილი მწევრებივით, განაბულები უცდიდნენ — დაამთავრებდა თუ არა, მაშინვე ეცემოდნენ.
— შენ მე ზღაპრული ქვეყანა დამანახვე, — უთხრა მარტინმა ბრისენდენს, როცა ბორანზე ავიდნენ, — ამისთანა ხალხს რომ შეხვდები, სიცოცხლის რწმენა გიმტკიცდება. სულ ამიფორიაქდა თავი. იდეალიზმის აზრი აქამდე ვერ შემეგნო. ახლა კი ჩემთვის ნამდვილად მიუღებელია. ვიცი, რომ ბოლომდე რეალისტი დავრჩები. ვგრძნობ, ასეთი გავეჩნილვარ. მაგრამ კრეისსა და ჰამილტონს სიამოვნებით მოვახსენებდი შესაფერ პასუხს; მე მგონი, ნორტონისთვისაც გამოვძებნიდი ორიოდ სიტყვას. სპენსერს მაგათ რა უნდა დააკლონ! ისე ვარ აღგზნებული, როგორც პირველად ცირკში მოხვედრილი ბავშვი. ახლა მივხვდი, რომ კიდევ ბევრი უნდა ვიკითხო. სალიბი უნდა ვიშოვო სადმე. მე მაინც ვფიქრობ, რომ სპენსერი შეუვალია... მეორედ რომ მივალთ, მეც ჩავებმები მაგათ კამათში.
მაგრამ ბრისენდენს უკვე თვალები ებლიტებოდა. თავი ჩავარდნილ მკერდზე დაეშვა, ნიკაპი კაშნეში ჩაერგო და მძიმედ სუნთქავდა, ფართხუნა პალტოში გახვეული სხეული ძრავის ყოველ შეტოკებაზე ირხეოდა.
თავი ოცდამეჩვიდმეტე
მარტინმა ბრისენდენის რჩევასა და თხოვნას ყური არ ათხოვა: მეორე დილასვე, გათენდა თუ არა, “მზის სირცხვილი” კონვერტში ჩადო და “აკროპოლისს” გაუგზავნა. დარწმუნებული იყო, რომ რაიმე ჟურნალში მოახერხებდა მის დაბჭდვას, მერე კი, ჟურნალის მიერ აღიარებული, გამომცემლობაში უფრო ადვილად გაიკვლევდა გზას. “ეფემერაც” ჩადო კონვერტში და ისიც რომელიღაც ჟურნალს გაუგზავნა. მიუხედავად აკვიატებული სიძულვილისა, რასაც ბრისენდენი ჟურნალების მიმართ ამჟღავნებდა, მარტინს ეჭვიც არ ეპარებოდა, რომ მისი პოემა უსათუოდ იხილავდა დღის სინათლეს. ავტორის უნებართვოდ დაბეჭდვა არც უფიქრია მარტინს: ჯერ მიიღოს დასაბეჭდად ჟურნალმა, მერე კი ადვილად გავტეხ ბრისენდენს და დავიყოლიებო.
იმავე დილას მარტინმა მოთხრობის წერაც დაიწყო, რამდენიმე კვირის წინათ ჰქონდა ჩაფიქრებული და მას შემდეგ სულ აწვალებდა, ხელი დასაწერად გაურბოდა. საზღვაო მოთხრობა უნდა ყოფილიყო, მეოცე საუკუნის რომანტიკული თავგადასავალი — ნამდვილი ცხოვრება, ნამდვილი ხასიათები და სიტუაციები. მაგრამ ამ ხალისიანი სიუჟეტის მიღმა კიდევ უნდა ყოფილიყო რაღაც, ისეთი რამ, რასაც გამოუცდელი მკითხველი ვერც კი შენიშნავდა და რაც ხელს სულაც არ შეუშლიდა ასეთ მკითხველს, კითხვის ხალისსა და ინტერესს არ წაართმევდა. მარტინს სწორედ ეს იზიდავდა საწერად და არა ის ხალისიანი სიუჟეტი. საერთოდ, მუდამ ეს მთავარი მოტივი იზიდავდა ხოლმე მას წერის დროს. მოტივს რომ მიაგნებდა, მერე ისეთ ხასიათებსა და სიტუაციებს გამოუძებნიდა, ისეთ სივრცესა და დროს შეურჩევდა, რომელშიც ეს მოტივი უფრო კარგად გაიშლებოდა. მოთხრობის სათაური “დაგვიანებული” უნდა ყოფილიყო, მოცულობით — სამოციათას სიტყვას ვარაუდობდა, მეტს არა. ასეთი ენერგიული და შრომისმოყვარე ადამიანისათვის ეგ ბევრს არაფერს წარმოადგენდა. პირველივე დღეს, როცა მოთხრობის წერას შეუდგა, ოსტატის ჩვეული სიამოვნება იგრძნო. უკვე აღარ ეშინოდა იმისა, რომ ფორმის მოუქნელობა და სიტლანქე მთავარ აზრს დაუმახინჯებდა. დიდი ხნის თავაუღებელმა სწავლამ და მუშაობამ სასურველი შედეგი გამოიღო. ახლა უკვე შეეძლო თავდაჯერებულად მისცემოდა საქმეს, უფრო გაბედულად შებმოდა დიდ თემას. და რაც დრო გადიოდა, ყოველ საათობრივადაც კი, ისე როგორც არასდროს, სულ უფრო და უფრო მეტ რწმენას გრძნობდა, კოსმოსური მასშტაბით ჭვრეტდა და აღიქვამდა ცხოვრებას, მოვლენებს. “დაგვიანებულში” მას უნდოდა გადმოეცა მართალი ამბავი, კონკრეტული სახეები და კონკრეტული მოვლენები; მაგრამ მასშივე უნდა ყოფილიყო მოცემული განუზომლად დიდი ცხოვრებისეული მოვლენები, ერთნაირად მართალი ყველა დროისა და ხალხისათვის. “და ამას სულ ჰერბერტ სპენსერის წყალობით მოვახერხებ, — გაიფიქრა მან და ერთი წუთით თავი აიღო, სკამს გადააწვა, — იმ გასაღების წყალობით, რაც მან ხელში მომცა და ცხოვრების იდუმალებანი გამახსნევინა, ევოლუციის წყალობით”.
თვითონვე გრძნობდა, რომ ამჟამად განსაკუთრებით დიდ საქმეს შეეჭიდა. “დავწერ! გამიმართლებს!” გამუდმებით ჩაესმოდა მას ყურში ეს სიტყვები. რა თქმა უნდა, გაუმართლებდა. ბოლოს და ბოლოს, ისეთ თემას მოჰკიდა ხელი, რასაც ყველა ჟურნალი სიხარულით მიიღებდა. მთელი მოთხრობა, თავიდანვე, თვალსაჩინოდ წარმოედგინა, ანთებული და შარავანდმოსილი. ჯერ ისევ ახალდაწყებული ჰქონდა მოთხრობის წერა, როცა უცებ უბის წიგნაკი ამოიღო და ერთი პარაგრაფი ჩაინიშნა. ეს იქნებოდა “დაგვიანებულის” უკანასკნელი აკორდი; მაგრამ ისე ზუსტად ჰქონდა თავში ჩამოყალიბებული მთელი მოთხრობა, რომ დამთავრებამდე რამდენიმე კვირით ადრე შეეძლო დასასრული დაეწერა. გონებაში შეადარა თავისი მოთხრობა სხვა მწერალთა საზღვაო მოთხრობებს და იგრძნო, რომ “დაგვიანებული” განუზომლად მაღლა იდგა.
— მხოლოდ ერთი კაცი თუ მოახერხებდა ისეთი მოთხრობის დაწერას, — ხმამაღლა წარმოთქვა მან, — მხოლოდ კონრადი. და ისიც ალბათ ხელს ჩამომართმევდა და მეტყოდა: კარგად დაგიწერია, მარტინ. ყოჩაღ, ბიჭო!
მთელი დღე თავაუღებლივ იმუშავა და უკანასკნელ წუთში გაახსენდა, რომ სადილად მორზებთან იყო დაპატიჟებული. ბრისენდენის წყალობით შავი კოსტიუმი გამოხსნილი ჰქონდა, ისევ შეეძლო ხალხში გამოჩენა. გზად ბიბლიოთეკაში შეირბინა და სალიბი მოითხოვა. წამოიღო მისი “ცხოვრების ციკლი” და ტრამვაიშივე გადაშალა ესეი სპენსერზე, რომელიც ნორტონმა ახსენა. ბრაზი მოერია. სახეზე წამოაჭარხლა, ყბა წინ გამოეწია, ხელები უნებურად მომჯიღა, გაშალა, ისევ მომჯიღა. ტრამვაიდან რომ ჩამოვიდა, ისე გახელებული ადამიანის სისწრაფით გაემართა, ისე გამწარებით დარეკა ზარი მორზების კარზე, რომ ხელადვე მოეგო გონს და თვითონვე გაეცინა. მაგრამ შედგა თუ არა სახლში ფეხი, გული ერთბაშად ჩაწყდა და მოეწურა. თითქოს უცებ დავარდა იმ სიმაღლიდან, სადაც მთელი დღე ფრთაშესხმული დანავარდობდა. “ბურჟუა! ვაჭრუკანას სორო” — ყურში რეკდა ბრისენდენის სიტყვები. მერე რა?! გაბრაზებით გაიფიქრა მან. ის რუთს ირთავს ცოლად, მის ოჯახს კი არა.
თითქოს თავის დღეში არ ენახა რუთი ასეთი მშვენიერი, ასეთი ნაზი და ჰაეროვანი და ამავე დროს ასეთი ჯანმრთელი. ღაწვები შევარდისფრებოდა, თვალები თავისკენ იზიდავდა, თვალები, რომლებშიაც მან პირველად ამოიკითხა უკვდავება. მართალია, ბოლო დროს ისე გაიტაცა მეცნიერული წიგნების კითხვამ, რომ უკვდავება სულ გადაავიწყდა, მაგრამ რუთის თვალებში იგი კვლავ ხედავდა უსიტყვო არგუმენტს, რასაც ვერავითარი სიტყვიერი არგუმენტი ვერ შეედრებოდა. იგი ამ თვალებში სიყვარულს ხედავდა, რის წინაშეც ყველაფერი გაქარწყლებოდა და უკან იხევდა. საკუთარ თვალებშიაც სიყვარული ჩასდგომოდა, სიყვარულთან კამათი კი წარმოუდგენელია. ასეთი იყო მისი მხურვალე რწმენა.
იმ ნახევარ საათში, რაც რუთთან ერთად გაატარა, სადილად დასხდომამდე, მარტინი კვლავ უზომოდ ბედნიერი და ცხოვრებით კმაყოფილი გახდა. მაგრამ სუფრასთან ერთბაშად უწია მთელი დღის თავაუღებელმა მუშაობამ და უცებ მოითენთა. თვითონვე გრძნობდა, როგორ ებლიტებოდა თვალები, უბრალო რამეც კი როგორ აღიზიანებდა. მოაგონდა, რომ ამავე სუფრასთან, — სადაც ახლა იგი ხშირად ირონიულად ჩაიქირქილებდა ხოლმე და მოწყენილობის მთქნარებაც აუტყდებოდა, — პირველად მოხვდა ცივილიზებული ადამიანების გარემოში და მოეჩვენა, უმაღლესი, დახვეწილი კულტურის ატმოსფეროში ვიმყოფებიო. უცებ საკუთარი თავი წარმოიდგინა — ეს უკვე დიდი ხნის ამბავი იყო: ზის დაფეთებული ველური და სიმწრის ოფლი სდის, დანა-ჩანგალი და ათასნაირი ჭურჭელი თავგზას უკარგავს, ლაქიის სიდიადე აწამებს, გამწარებით ცდილობს არ შერცხვეს და ეს თავბრუდამხვევი მდგომარეობა ღირსეულად შეიფეროს; ბოლოს კი ხელს ჩაიქნევს და გადაწყვეტს, რაც არის, იმადვე დარჩეს, ნურც დიდ ცოდნაზე გამოიდებს თავს და ნურც კულტურულობაზე, რაკი არც ერთი გააჩნია და არც მეორე.
საკუთარი რწმენის გასამტკიცებლად რუთს გადახედა — ასეთი თვალებით გადახედავს ხოლმე რეზინის რგოლს მგზავრი, რომელსაც ყური მოუკრავს, გემს დაღუპვა ემუქრებაო. ჰო, ესღა დარჩა უცვლელი — სიყვარული და რუთი. სხვა ყველაფერი გაქრა, წიგნების გამოცდას ვეღარ გაუძლო. რუთმა და სიყვარულმა გაუძლეს გამოცდას. ამათ არსებობას ბიოლოგიური გამართლება მოუძებნა მარტინმა. სიყვარული სიცოცხლის უმაღლესი გამოვლინება გამოდგა. ბუნებამ უკარნახა სიყვარული, მანვე მოამზადა სასიყვარულოდ იგი, როგორც ყველა ნორმალური ადამიანი. მთელი ათასი საუკუნე, — ამ საქმეს ემსახურება ბუნება, რათა სრულყოფილი გახადოს ადამიანი და სიყვარული შეაძლებინოს. და მიაღწია კიდეც, სიყვარული უმაღლესი და უძლიერესი ნიჭია ადამიანისა. იგი ამაღლებს მას, ძალასა და მხნეობას მატებს. მარტინიც აამაღლა, უჩვეულო ძალა მისცა, ფანტაზია გაუცოცხლა, სამყაროს მოუვლინა, რათა გამუდმებით თრთოდეს, დნებოდეს, სიყვარულით იფერფლებოდეს. მაგიდის ქვეშ მისმა ხელმა რუთის ხელი მოძებნა და მოუჭირა. პასუხიც ასეთივე მხურვალე იყო. რუთმა წამიერად შეხედა მას — გაბრწყინებულ თვალებში ნაზი ალერსი ჩაღვროდა. მარტინსაც ასევე უბრწყინავდა თვალები, მაგრამ რას იფიქრებდა, რომ რუთის თვალების ელვარება სინამდვილეში მის თვალებში მოგიზგიზე ცეცხლის ანარეკლი იყო.
მის მოპირდაპირე მხარეს, მისტერ მორზის ხელმარჯვნით მოსამართლე ბლაუნტი იჯდა, შტატის უზენაესი სასმართლოს წევრი. მარტინი ბევრჯერ შეხვედროდა ამ კაცს და თვალში არ მოსდიოდა. მოსამართლე და რუთის მამა მუშათა კავშირებზე, ადგილობრივ პოლიტიკასა და სოციალიზმზე მსჯელობდნენ. სოციალიზმზე რომ ჩამოვარდა სიტყვა, მისტერ მორზმა დაცინვით შენიშნა, მარტინიც სოციალისტების მიმდევარიაო. მოსამართლე ბლაუნტმა მამობრივი გულმოწყალებით და თანაგრძნობით გადმოხედა ჭაბუკს. მარტინს თავისთვის ჩაეცინა.
— არა უშავს, თანდათანობით გადაგივლით, ჭაბუკო, — დაამშვიდა მან, — დრო ყველაზე კარგი მკურნალია ამისთანა ჭაბუკური სენისათვის. — მერე მისტერ მორზს მიუბრუნდა მოსამართლე, — დისკუსიები არაფრის მაქნისი არ არის ამისთანა შემთხვევაში — უფრო აძლიერებს პაციენტის ჯიუტობას.
— მართალი ბრძანდებით, — მთელი სერიოზულობით დაეთანხმა მორზი, — მაგრამ მაინც კარგია, დროზე გააფრთხილო პაციენტი, უთხრა, რა მოელის.
მარტინმა გაიცინა, თუმცა თავს ძალა დაატანა. ძალიან დიდმა დღემ ჩაიარა, დილიდანვე დაძაბულად მუშაობდა და ნერვებმა მაინც უღალატა.
— ეჭვიც არ მეპარება, რომ ორივენი შესანიშნავი ექიმები ხართ, — მიუგო მან, — მაგრამ პაციენტის აზრიც თუ რადმე მიგაჩნიათ, პირდაპირ უნდა მოგახსენოთ, რომ ვერაფერი შვილი დიაგნოსცისტები ბრძანებულხართ: მართალი თუ გნებავთ, თქვენ თვითონვე ხართ დაავადებული იმ სენით, რასაც მე მომაწერთ. მე იმუნიტეტი მშველის. სოციალისტური ფილოსოფია, რაც თქვენ ასე გაღელვებთ, მე სულაც არ გამკარებია.
— ჭკვიანური ფანდია, — წაიდუდუნა მოსამართლემ, — დიდებული ფანდია: გაღმა შეედავე, გამოღმა შეგრჩებაო.
— თქვენივე სიტყვების მიხედვით ვმსჯელობ, — თვალები წამოენთო მარტინს, მაგრამ ჯერ მაინც ახერხებდა თავის შეკავებას, — მე თქვენი წინასაარჩევნო სიტყვა მაქვს მოსმენილი, ბატონო მოსამართლე. აზროვნების ჰენისტური ფორმის წყალობით, — ეს ჩემი საყვარელი გამოთქმაა, თუმცა კაციშვილს არ ესმის, — თქვენი საკუთარი თავი დაარწმუნოთ იმაში, თითქოს კონკურენციის სისტემისა და უძლიერესთა გამარჯვებისა გწამდეთ, მაგრამ ამავე დროს ძალ-ღონეს არ ზოგავთ, რათა როგორმე დაასუსტოთ ძლიერი.
— ჩემო ძვირფასო ჭაბუკო...
— ნუ დაგავიწყდებათ, რომ მე თქვენი წინასაარჩევნო სიტყვა მაქვს მოსმენილი, — გააფრთხილა მარტინმა, — ცნობილია, რომ თქვენი პოზიცია შტატებს შორის ვაჭრობის რეგლამენტაციის შესახებ, “სტანდარდ ოილისა” და რკინიგზის ტრესტის რეგულირების საკითხის, ტყეების კონსერვაციისა და ათასობით ამისთანა რამეების მოთხოვნა, სხვა არა არის რა, თუ არა სოციალიზმი.
— იმის თქმას ხომ არ აპირებთ, თითქოს ძალაუფლების ასე ბოროტად გამოყენების შეზღუდვა საჭირო არ...
— ეგ სულ სხვა საკითხია. მე უბრალოდ ის მინდოდა დამემტკიცებინა, რომ ვერაფერი შვილი დიაგნოსციტი ბრძანდებით. ის მინდოდა შემეხსენებინა, რომ სოციალიზმის მიკრობი ოდნავადაც კი არ გამკარებია. ის მინდოდა მეთქვა, რომ არაქათგამოცლილი მიკრობებით სწორედ თქვენა ხართ დაავადებული. მე პირადად კი სოციალიზმის ისეთივე თავგამოდებული მოწინააღმდეგე ვარ, როგორც იმ თქვენი უბადრუკი დემოკრატიისა, რაც ფაქტიურად, სხვა არა არის რა, თუ არ ფსევდო სოციალიზმი, ოღონდ ლექსიკონებიდანაც გამოტოვებული სიტყვების სამოსელით შენიღბული. მე რეაქციონერი ვარ, წმინდა წყლის რეაქციონერი, მაგრამ თქვენისთანა ხალხი, ყალბი საზოგადოებრივი ურთიერთობის ცრუ საბურველში გახვეული ხალხი, ამას ვერ ამჩნევთ, ისეთი მახვილი თვალი არა გაქვთ, რომ ეს საბურველი გაარღვიოს და რაიმე დაინახოს. თქვენ თავს ისე აჩვენებთ, თითქოს ძლიერის გამარჯვებისა გჯეროდეთ, მე კი ნამდვილად მჯერა. განსხვავება ეს არის. ცოტა უფრო ახალგაზრდა რომ ვიყავი, სულ რამდენიმე თვის წინათ, მეც თქვენსავით მეგონა. თქვენმა შეხედულებებმა მაშინ დიდი შთაბეჭდილება მოახდინეს ჩემზე. მაგრამ ვაჭრები და მედუქნეები ლაჩარი მმართველები გამოდგენ. თავიანთი დღე და მოსწრება ფულის კეთებას არიან გადაყოლილნი, და მეც არისტოკრატიისაკენ გადავიხარე. ამ დარბაზში ახლა ინდივიდუალისტი ჩემს მეტი არავინ არის. სახელმწიფოსაგან არაფერს გამოველი. მხოლოდ ძლიერი ადამიანი, ცხენზე ამხედრებული ადამიანი თუ იხსნის ქვეყანას გახრწნისაგან. ნიცშე მართალი იყო — დროს აღარ გავაცდენ და არ მოვყვები, ნიცშე ვინ არის-მეთქი — მაგრამ მართალი იყო. ქვეყანა ძლიერთ ეკუთვნით, ძლიერთ და კეთილშობილთ, ისეთ ხალხს, რომლებიც ვაჭრობისა და აღებ-მიცემობის წუმპეში არ ეფლობიან. ქვეყანა ჭეშმარიტ კეთილშობილთ ეკუთვნის, ქერა მხეცებს, რომელთაც კომპრომისს ვერ გააგონებ და მუდამ “ჰოს” გაიძახიან. ისინი მოგიღებენ ბოლოს თქვენ, სოციალისტებს, რომელთაც სოციალიზმისა გეშინიათ და თავი ინდივიდუალისტები გგონიათ. თქვენი ნელთბილი მორალი, მონური მორალი, ვერ გიხსნით. მაგრამ ეს თქვენთვის ჩინური ანბანია, ნეტა რას გაწვალებთ! ოღონდ ერთ რამეს ნუ დაივიწყებთ — მთელს ოუკლენდში ექვს ინდივიდუალისტს ვერ შეხვდები, მარტინ იდენი კი ერთ-ერთი მათგანია.
ესა თქვა და რუთს მიუბრუნდა, ამით ანიშნა — კამათი დამთავრებულიაო.
— დღეს მე გადავიქანცე, — ჩუმად ჩაილაპარაკა მან, — სიყვარული მინდა, ლაყბობისათვის არა მცხელა.
მისტერ მორზის შენიშვნა უყურადღებოდ დატოვა:
— თქვენ მაინც ვერ დამარწმუნეთ. სოციალისტები იეზუიტები არიან, უკლებლივ. არც უნდა მოერიდო — პირში უნდა უთხრა ეს.
— ჯერ გვიან არ არის — რესპუბლიკელად უნდა მოგაქციოთ, — თქვა მოსამართლე ბლაუნტმა.
— მანამ ეგ მოხდებოდეს, ცხენზე ამხედრებული კაცი მოგისწრებს, — მხიარულად მიუგო მარტინმა და ისევ რუთს მიუბრუნდა.
მაგრამ მისტერ მორზი კმაყოფილი ვერ დარჩა. არ მოსწონდა სასიძოს სიზარმაცე, მისი აგდებული დამოკიდებულება ნორმალურ, საყოველთაოდ მიღებულ საქმიანობისადმი, საერთოდ არ ესმოდა მისი ბუნება და საქციელი, მის აზრებს პატივს არა სცემდა. ასე რომ, ჰერბერტ სპენსერზე გადაიტანა საუბარი. მისტერ ბლაუნტმა ხელადვე აუბა მხარი; მარტინმა ყურები ცქვიტა, როცა ფილოსოფოსის სახელი და გვარი გაიგონა. თავის თავის დიდად კმაყოფილი მოსამართლე მედიდურად აკრიტიკებდა სპენსერს. მისტერ მორზი ხშირ-ხშირად გადახედავდა ხოლმე მარტინს, თითქოს ეუბნებოდა: “აჰა, ესეც შენ, ვაჟბატონო”.
— ენაგაჭარტალებული კაჭკაჭები! — კბილებში გამოსცრა მარტინმა და რუთთან და ართურთან საუბარი განაგრძო.
მაგრამ მთელი დღის დამქანცველმა შრომამ და წუხანდელმა “ნამდვილი ცხოვრების” ნახვამ თავისი ქნეს; თან ბრაზი, რაც ტრამვაიში წაკითხულმა სტატიამ მოჰგვარა, ჯერაც არ გადაყროდა.
— რა მოგივიდა? — ჰკითხა უცებ, შეწუხებულმა რუთმა, როცა შენიშნა, რა ძლივძლივობით ახერხებდა მარტინი თავის შეკავებას.
“არა არს ღმერთი, თვინიერ შეუცნობლისა და ჰერბერტ სპენსერია მისი წინასწარმეტყველი!” — ჩაესმა ამ დროს მისტერ ბლაუნტის ხმა.
მარტინი მას მიუბრუნდა.
— იაფი ოხუნჯობაა, — მშვიდად მიმართა მან, — ეს სიტყვები პირველად სიტი-ჰოლ-პარკში მოვისმინე, ვიღაც მუშამ წარმოთქვა, რომელსაც მეტი ჭკუა მართებდა. მას შემდეგაც ბევრჯერ მომისმენია და მუდამ გულს მირევს ხოლმე ეს უხამსობა. სირცხვილით უნდა იწვოდეთ. ამ დიდი და კეთილშობილი ადამიანის სახელი თქვენს ტუჩებზე ისეა, წუმპეში რომ ანკარა ცვარი ჩააგდო. თქვენ მე გულს მირევთ.
თითქოს მეხი გავარდა. მოსამართლე ბლაუნტმა დამბლადაცემულივით მიაშტერა თვალი. უხერხული სიჩუმე ჩამოწვა. მისტერ მორზს გულის სიღრმეში უხაროდა. შენიშნა, რა ელდა ეცა მის ქალიშვილს. მასაც ხომ ეს უნდოდა — ამ კაცის გაუთლელობის გამომჟღავნება.
რუთის ხელი მაგიდის ქვეშ მუდარით მისწვდა მარტინის ხელს, მაგრამ ჭაბუკს უკვე სისხლი უდუღდა. მაღალ წრეებში მოკალათებული ხალხის ყოყოჩობა და კუდაბზიკობა აცოფებდა. უზენაესი სასამართლოს მსაჯული! სულ ორიოდე წლის წინათ ამისთანა ხალხს თითქოს აღტაცებით შეჰყურებდა ქვემოდან და ღმერთებად სახავდა.
მოსამართლე ბლაუნტი მალე მოეგო გონს, ის კი არადა საუბრის გაგრძელებაც სცადა, მოჩვენებითი თავაზიანობით მიმართა მარტინს, მაგრამ ჭაბუკი მაშინვე მიხვდა, რომ ეს ქალების ხათრით ხდებოდა. ამან კიდევ უფრო გააცეცხლა. ნუთუ სულ გაქრა ქვეყნად პატიოსნება?!
— ნეტა, რა უფლებით მეკამათებით სპენსერზე! — შესძახა მან, — რაღა თქვენ და რაღა მისი თანამემამულეები — არც ერთს არაფერი გაგეგებათ სპენსერისა. თუმცა რა თქვენი ბრალია! დღევანდელი საერთო გულისამრევი უვიცობაა ყველაფერში დამნაშავე. ამ უვიცობის ნიმუშს გზაშიაც კი წავაწყდი, როცა აქეთკენ მოვდიოდა ამ საღამოს. სალიბის სტატია გადავათვალიერე სპენსერზე. ნეტა თქვენც წაიკითხოთ, ადვილი მისაწვდომია, რომელ წიგნის მაღაზიაშიც არ უნდა შეხვიდეთ, იშოვით, ან ბიბლიოთეკიდან გამოიტანთ. ისე უტიფრად არის გალანძღული ეს კეთილშობილი ადამიანი, თანაც ისეთი უვიცობით, რომ თქვენც კი შეგრცხვებათ. უტიფრობის რეკორდია დამყარებული ამ სტატიაში, თქვენს უტიფრობასაც კი ჩრდილავს. აკადემიის ერთმა ფილოსოფოსმა, რომელიც იმის ღირსიც კი არ არის სპენსერთან ერთად ისუნთქოს და მისი საზიარო ჰაერი წაბილწოს, “ნახევრადნასწავლი ფილოსოფოსი” უწოდა! არა მგონია, ათი გვერდიც წაგეკითხოთ სპენსერის თხზულებებისა, მაგრამ გამოჩნდნენ თქვენზე აშკარად უფრო განათლებული კრიტიკოსები, და თუმცა არც იმათ წაუკითხავთ მეტი, მაინც პირში სწვდნენ სპენსერის მიმდევრებს, საქვეყნოდ უკიჟინეს მის მსოფლმხედველობის მცდარობაზე — ჰერბერტ სპენსერის მცდარობაზე, რომლის დიდმა გენიამ წარუშლელი კვალი დაასვა მთელ თანამედროვე მეცნიერებასა და აზროვნებას, რომელიც ფსიქოლოგიის მამად მოგვევლინა, რომელმაც მთელი რევოლუცია მოახდინა პედაგოგიკაში, ისე რომ ამჟამად რომელიმე ფრანგი გლეხის ბალღი მისი მეთოდით სწავლობს წერა-კითხვას. საბრალო კოღოები კი უსირცხვილოდ კბენენ მის ხსოვნას და თან მისი იდეების პრაქტიკული გამოყენებით ლუკმა-პურს შოულობენ. თუკი რაიმე საინტერესო აზრი მოეპოვებათ თავიანთ პაწაწინა ტვინში, ისიც სპენსერის წყალობით. სპენსერი რომ არ ყოფილიყო, ცხადია, იმ უბადრუკ ცოდნასაც მოკლებული იქნებოდნენ, თუთიყუშებივით რომ იმეორებენ ხოლმე. ამ დროს გამოტყვრება ვიღაც ფრენბენსკი, ოქსფორდის უნივერსიტეტის რექტორი, რომელსაც საზოგადოებაში თქვენზე უფრო მაღალი ადგილი უჭირავს, ბატონო ბლაუნტ, და, ვითომც არაფერიო, არხეინად განაცხადებს: შთამომავლობა პოეტად და მეოცნებედ უფრო შერაცხავს სპენსერს, ვიდრე მოაზროვნედო. ყბედები, ენაგატლეკილები! სულ ყბედები არიან, მთელი ჯილაგი. “ძირითადი საწყისები” სავსებით მოკლებული როდია ლიტერატურულ ღირსებას”, გაიძახის ერთ-ერთი მათგანი. მეორენი ღაღადებენ: გამწარებული შრომისმოყვარეობით უფროა ცნობილი ეს თქვენი სპენსერი, ვიდრე ორიგინალური აზროვნებითო. ყბედები, ენაგატლეკილები!
დარბაზში სამარისებური სიჩუმე ჩამოწოლილიყო. რუთის ოჯახში ყველა მოწიწებით შეჰყურებდა მოსამართლე ბლაუნტს, ღირსეულ და დამსახურებულ კაცად მიაჩნდათ, და მარტინის გამოხდომამ ყველას თავზარი დასცა. სადილი პანაშვიდად იქცა. მოსამართლე და მისტერ მორზი ჩუმად თუ გადაულაპარაკებდნენ ერთმანეთს, დანარჩენებს კი სულაც ვერ მოეხერხებინათ ხმის ამოღება. ხოლო როცა რუთი და მარტინი მარტონი დარჩნენ, მათ შორის ნამდვილი სცენა გაიმართა.
— აუტანელი ხარ! — ტიროდა რუთი.
მარტინს ჯერაც არ გადავლოდა ბრაზი და კბილებში სცრიდა:
— მხეცები! პირუტყვები!
რატომ შეურაცხყავიო, არ ეშევებოდა ქალი.
— რითი, სიმართლის თქმით შეურაცხვყავი? — შეესიტყვა მარტინი.
— სიმართლეა თუ არ არის სიმართლე, ეგ მე არ მეკითხება, — არა ცხრებოდა ქალი, — ეთიკის წესები ხომ არსებობს! რა უფლება გაქვს, რომ ადამიანს შეურაცხყოფ?!
— ბლაუნტს რაღა უფლება აქვს, ჭეშმარიტებას რომ შეურაცხყოფს?! — სიტყვა შეუბრუნა მარტინმა, — ჭეშმარაიტების შეურაცხყოფა გაცილებით უფრო დიდი ცოდვაა, ვიდრე ბლაუნტისნაირ კაცუნასი. მაგან კიდევ უარესი დანაშაული ჩაიდინა — დიდი, კეთილშობილი ადამიანის სახელი შებღალა, გარდაცვლილი ადამიანის სახელი. მხეცები! პირუტყვები!
ისევ ძალუმად მოერია ბრაზი და რუთს შეეშინდა კიდეც. პირველად ხედავდა მარტინს ასე გაცეცხლებულს და თავშეუკავებლობის მიზეზისათვის ვერ მიეგნო. მაგრამ ასეთი შიშის მიუხედავად, ჭაბუკი მაინც იზიდავდა მას და ისეთი ძლიერი იყო ეს მიზიდულობის ძალა, რომ უკიდურესი დაძაბულობის დროს ქალმა უცებ ხელები შემოხვია კისერზე. რუთი შეურაცხყოფილი და აღშფოთებული იყო იმითი, რაც მოხდა, მაგრამ მაინც ჭაბუკის მკლავებს მინდობოდა და ცახცახებდა. მარტინი კი მაინც არა ცხრებოდა:
— მხეცები, პირუტყვები!
და ისევ მკერდზე იყო მიხუტებული, როცა მარტინმა თქვა:
— მორჩა, მეტად აღარ აგიფორიაქებთ სუფრას და სტუმრებს, ჩემო ძვირფასო: ეგენი ვერ მიტანენ — რატომღა უნდა ვეჩხირო თვალში?! მეც ვერ ვიტან მაგათ! ფუჰ! რა გულისამრევი ხალხია! როგორი გულუბრყვილო ვიყავი — ვისაც მაღალი ადგილი უჭირავს საზოგადოებაში, კარგ სახლებში ცხოვრობს, უნივერსიტეტდამთავრებულია და ბანკში ანგარიში აქვს, ყველა ღირსეული ადამიანი მეგონა!
თავი ოცდამეთვარემეტე
— წამოდი, ადგილობრივ კლუბში წავიდეთ, — მიკნავებული ხმით უთხრა ბრისენდენმა, რომელსაც სულ ნახევარი საათის წინ ამოეღო სისხლი: ამ სამი დღის განმავლობაში უკვე მეოთხედ ამოახველა სისხლი. აკანკალებულ ხელებში განუშორებელი ვისკი ეჭირა და წრუპავდა.
— სოციალისტებთან რა მესაქმება? — ჰკითხა მარტინმა.
— გარეშე ხალხს ხუთ წუთიან სიტყვას აძლევენ, — არ ეშვებოდა სენმორეული, — გამოდი და ილაპარაკე. თქვი, რატომ ხარ სოციალიზმის წინააღმდეგი. პირდაპირ უთხარი, რას ფიქრობ მათზე, მათ ეთიკაზე. ნიცშე სთხლიშე სახეში, ტარაბუა დაასხი. ატყდეს, ერთი, დაკა-დაკა. მოუხდებათ. დისკუსია შენთვისაც საჭიროა და მაგათთვისაც! მანამ ამ ქვეყნიდან წავსულვარ, მინდა ერთი სოციალისტად გიხილო. ეს თუ გიხსნის. ესღა იქნება ერთადერთი ხსნა, როცა იმედის გაცრუება და სასოწარკვეთილება გეწვევა.
— თავს ვიმტვრევ და ვერ მივმხვდარვარ, როგორ შეიძლება შენ სოციალისტი იყო — სწორედ შენ! — უთხრა მარტინმა, — აკი ბრბოს დასანახად ვერ იტან! მართალიც ხარ — შენისთანა ესთეტ ადამიანს მაგათთან რა ესაქმება! — თითით ვისკის ჭიქა აჩვენა, რომელსაც კვლავ ივსებდა ბრისენდენი, — ეტყობა, ვერ გიხსნის სოციალიზმი.
— ჩემი დღეები დათვლილია, — იყო პასუხი, — მე რას მედრები. ჯანმრთელი კაცი ხარ. სიცოცხლე წინა გაქვს. უნდა ეცადო, როგორმე არსებობის აზრი გაგიჩნდეს. შენ ჩემი გიკვირს — სოციალისტი რატომ ხარო. გეტყვი. იმიტომ რომ სოციალიზმი გარდუვალია; იმიტომ რომ არსებული სისტემა დალპა, აზრი დაკარგა და დიდხან ვეღარ გასტანს; იმიტომ რომ იმ შენი ცხენზე ამხედრებული კაცის ყავლი გავიდა. მონებს ვეღარ გაიყოლიებს. მონები მეტისმეტად მომრავლდა, და მანამ იგი უზანგში ფეხის შედგმას მოასწრებდეს, ჩამოითრევენ, მიწაზე დაანარცხებენ. ვეღარ ჩამოცილდები მონებს, მათთან უნდა დარჩე, მათი მონური მორალი ყლაპო. გემოს მაინცდამაინც ვერ ჩაატან, მაგრამ რას იზამ, უნდა ყლაპო. შენი ნიცშეანური იდეებით ადამისჟამინდელ კაცად გამოჩნდები. წარსულს ვეღარ დაიბრუნებ, და ვინც იმას გაიძახის, ისტორია მეორდებაო, ტყუის. ბრბო, რაღა თქმა უნდა, არ მიყვარს, მაგრამ რა უნდა ვქნა?! ცხენზე ამხედრებულ კაცს ვეღარ ეღირსები, ხოლო ახლანდელ ლაჩარ და ღორ მმართველებს, ყველა მირჩევნია, ვინც არ უნდა მოვიდეს. ასე რომ, წავიდეთ! აქ თუ დავრჩი, ნამდვილად გავილეშები. იცი, მერე, რას ამბობს ექიმი?.. ჯანდაბას ექიმის თავი. ნახე, როგორ გავაცურო.
კვირა საღგმო იყო და კლუბის პატარა დარბაზი ოუკლენდელ სოციალისტებს გამოეტენათ, მეტწილად მუშები იყვნენ. ორატორი ჭკვიანი ებრაელი გამოდგა და მაშინვე მოეწონა მარტინს, თუმცა მისმა სიტყვებმა ანტაგონისტური განწყობილება შეუქმნა. მისი ვიწრო, მოხრილი მხრები, ჩავარდნილი მკერდი აშკარად ამბობდა, რომ ეს კაცი გეტოს ჭეშმარიტი შვილი იყო, და მარტინს აშკარად წარმოუდგა ის განუწყვეტელი ბრძოლა, რასაც სუსტი, გაუბედურებული მონები აწარმოებენ ერთი მუჭა ბატონების წინააღმდეგ, რომლებიც დასაბამითვე მათ მბრძანებლობენ და ქვეყნის აღსასრულამდე მბრძანებლებადვე დარჩებიან. ეს დაუძლურებული კაცი მარტინს სიმბოლოდ წარმოუდგა. ეს იყო საცოდავი წარმომადგენელი უმწეოთა და გაუბედურებულთა მთელი მასისა, იმ ხალხისა, რომლებიც ბიოლოგიური კანონების და ცხოვრების უკუღმართობის წყალობით პანტაპუნტით იღუპებოდნენ. ცხოვრებას შეუგუებელნი იყვნენ. ეშმაკური ფილოსოფიისა და ერთად ცხოვრებისადმი ჭიანჭველისებური მიდრეკილების მიუხედავად, ბუნებამ ისინი გასწირა, ძლიერნი და საუკეთესონი გამოარჩია და მათ დაუჭირა მხარი. ხალხიც ამ მეფოდს გაჰყვა, ბრმად მიბაძა ბუნებას — ჯიშიანი ცხენებისა და ჯიშიანი კიტრების გამოყვანას შეუდგა. ქვეყნის შემქმნელს, რაღა თქმა უნდა, უკეთესი მეთოდის გამოგონებაც შეეძლო. მაგრამ რაკი ეს არჩია, ხალხიც ამას უნდა დაყაბულდეს. ცხადია, სიკვდილის წინ კრუნჩხვას მოჰყვებიან, როგორც სოციალისტები იკრუნჩხებიან, რომლებიც ერთად შეყრილან, რათა ცხოვრების ტანჯვის შესამსუბუქებლად და ბუნების კანონების გასაცურებლად რამე იღონონ.
ასეთ ფიქრებს მოეცვა მარტინის თავი, ასევე ილაპარაკა, როცა ბრისენდენმა საშველი არ მისცა — გამოდი და ჯოჯოხეთი დაატრიალეო. დაემორჩილა, წესისამებრ ტრიბუნაზე გავიდა და თავმჯდომარეს მიმართა. ჯერ ხმადაბლა დაიწყო, ბორძიკით, ცდილობდა კარგად ჩამოეყალიბებინა ის აზრები, რაც ებრაელის გამოსვლის დროს მოუვიდა თავში. ამისთანა კრებებზე ორატორს ხუთ წუთს აძლევდნენ. მაგრამ ხუთი წუთი რომ გაუთავდა მარტინს, სწორედ მაშინ შედიოდა ეშხში, ახლაღა იწყებდა სოციალისტურ დოქტრინებზე თავდასხმას. ისე დაიპყრო მსმენელი, რომ თავმჯდომარეს მოსთხოვეს — დრო გაუგრძელეო. ღირსეულ მოწინააღმდეგედ მიიჩნიეს, გულისყურით უსმენდნენ, ერთი სიტყვაც არ გამოპარვიათ. დიდი მგზნებარებითა და თავდაჯერებით ლაპარაკობდა მარტინი, არც კი ცდილა გამოთქმები შეერბილებინა, როცა მონებს, მათ მორალსა და ტაქტიკას ესხმოდა თავს, გულახდილად განუცხადა მსმენელებს, მონებში თქვენა გგულისხმობთო. სპენსერისა და მალთუსის ციტატები მოიტანა და განვითარების ბიოლოგიური კანონი აღიარა.
— ამრიგად, — მოკლედ შეაჯამა მან თავისი სიტყვა, — მონებისაგან შემდგარი სახელმწიფო ვერ იარსებებს. განვითარების ძველისძველი კანონი კვლავ უცვლელია. არსებობისათვის ბრძოლაში, როგორც უკვე დაგიმტკიცეთ, ძლიერი და ძლიერის შთამომავლობა იმარჯვებს, სუსტი და მისი შთამომავლობა კი ისპობა და ნადგურდება. ხოლო ამ ბრძოლაში, რაც დრო გადის, ძლიერთა ახალ და ახალ თაობას სულ უფრო და უფრო ემატება ძალა. ასეთია განვითარების ბუნება. თქვენ კი მონები — მესმის, რომ ძალიან ცუდია მონობა — თქვენ-მეთქი, მონები, ისეთ საზოგადოებაზე ოცნებობთ, საცა განვითარების კანონი გაუქმებული იქნება, საცა სუსტი და უნიათო ხალხი არ დაიღუპება, ყველა უნიათო იმდენს შეჭამს, რამდენიც მოუნდება, იმდენჯერ დღეში, რამდენჯერაც მოესურვება, საცა ყველა იქორწინებს — სუსტიცა და ძლიერიც — და შთამომავლობას გააჩენს. ამას რა მოჰყვება? თაობიდან თაობამდე კაცობრიობას ძალა და სასიცოცხლო ენერგია აღარ მოემატება. პირიქით, თანდათანობით დაკნინდება. აჰა, თქვენი მონური ფილოსოფიის ნემეზიდა. თქვენი საზოგადოება — მონებისაგან შემდგარი და მონებისათვის მზრუნველი — თანდათანობით დასუსტდება და დაირღვევა. ნუ დაივიწყებთ, რომ მე ბიოლოგიური კანონების მიხედვით ვმსჯელობ და არა სანტიმენტალური ეთიკისა. მონების სახელმწიფო ვერ იარსებებს, ვერ...
— შეერთებულ შტატებზე რაღას იტყვით? — დაიღრიალა ვიღაცამ დარბაზში.
— შეერთებული შტატები? — გამოეხმაურა მარტინი, — ცამეტმა კოლონიამ განდევნა თავიანთი მმართველები, ეგრეთ წოდებული რესპუბლიკა შექმნეს. მონები თავისივე თავის ბატონები გახდნენ. ხმლის ძალას დაყრდნობილი ბატონები აღარ დარჩა. მაგრამ მონებს არ შეგეძლოთ უბატონოთ ცხოვრება და ახალი ბატონები გამოიგონეთ — კეთილშობილი და კაცური ხალხი კი არა, არამედ ღვარძლიანი და ობობასავით მსხვერპლის მომლოდინე ვაჭრები და მევახშეები. ადგნენ ეს ახალი ბატონები და კვლავ დაგიმონეს, მაგრამ არა აშკარად და ვაჟკაცურად, როგორც საკუთარ მკლავს მინდობილ ჭეშმარიტ კეთილშობილს შეეფერება, არამედ ფარულად, ათასნაირი ხრიკებით, ლაქუცით და გაიძვერობით. თქვენი მონური სულის მოსამართლეები მოისყიდეს, კანონები გაგითახსირეს, თქვენს შვილებს ჩვეულებრივი მონობის ტანჯვა არ აკმარეს და უფრო საშინელი განსაცდელის შიშით აძრწუნებენ. თქვენი შვილები — ორი მილიონი ადამიანი — შეერთებული შტატების სავაჭრო ოლიგარქიას ემსახურება, ათ მილიონ მონას ლუკმაპური და თავშესაფარი არ გააჩნია. ისევ ჩემს აღძრულ საკითხს დავუბრუნდეთ. მე უკვე გაჩვენეთ, რომ მონების სახელმწიფო ვერ იარსებებს, მისი ბუნება არ ეგუება განვითარების საერთო კანონს. ჩასახვასაც კი ვერ მოასწრებს მონების საზოგადოება, რომ მაშინვე ხრწნასა და გადაგვარებას დაიწყებს. ლიტონი სიტყვებით უარყოფა განვითარების კანონისა ადვილი საქმეა, მაგრამ რა კანონს უნდა დაეყრდნოთ? განვითარების ახალი კანონი სადღაა? ჩამოაყალიბეთ! უკვე ჩამოყალიბებული გაქვთ? მაშ, გვიჩვენეთ!
დარბაზის საშინელ ღრიანცელში მარტინი თავის ადგილზე დაჯდა. ოცამდე კაცი ფეხზე წამოიჭრა, სიტყვას თხოულობდნენ. და თანდათანობით, ტაშითა და მოწონების შეძახილებით გულმოცემულებმა, ხელების გამწარებული ქნევით, მგზნებარედ მოიგერიეს მარტინის იერიში. ნამდვილი ველური ღამე იყო, აზრთა ჭიდილი და შეჯახება. ზოგმა გადაუხვია მსჯელობის თემას, მაგრამ გამოსულთა უმრავლესობამ პირდაპირი პასუხი გასცა მარტინს. სულ ახალ-ახალი აზრები გადმოულაგეს, ბიოლოგიის ახალი კანონები არ ჩამოუყალიბებიათ, მაგრამ ძველი გააშუქეს ახლებურად და სულ სხვა თვალით შეხედეს. ისეთი გაფიცხებით ლაპარაკობდნენ ორატორები, რომ ზოგჯერ თავაზიანობაც კი ავიწყდებოდათ, თავმჯდომარე ერთი-ორჯერ იძულებული გახდა წესრიგისაკენ მოეწოდებინა.
შემთხვევით კრებას ესწრებოდა ვიღაც ახალგამოჩეკილი რეპორტიორი. სენსაციურ მასალას ეძებდა და მთელი დღე ვერაფერი ეშოვნა. ჭკუით ვერ დაიტრაბახებდა ეს ახალგამოჩეკილი რეპორტიორი. ცერცეტა და თავხედი იყო. გონება მეტისმეტად ჩლუნგი ჰქონდა და ორატორების მსჯელობის არსი არ ესმოდა. ისე კი ცხვირსა ბზეკდა, თავი მოჰქონდა — ამ მუშებზე, ამ ყბედ მანიაკებზე მაღლა ვდგავარო. თან, უდიდესი პატივისცემით იყო გამსჭვალული იმ ხალხის მიმართ, რომელთაც საზოგადოების ზედა ფენებში მოეკალათნათ და თავიანთ პოლიტიკას უკარნახებდნენ ერებსაც და გაზეთებსაც. გარდა ამისა, თავისი იდეალიც ჰქონდა ამ ყმაწვილს — ოცნებობდა დიდი რეპორტიორი გამხდარიყო, რომელიც მოახერხებდა არაფრისაგან რაიმე — და დიდი რაიმეც — შეექმნა.
რასაც აქ ლაპარაკობდნენ, ვერაფერი გაიგო. ანკი რა საჭირო იყო. ცალკეულ სიტყვებს რომ მოჰკრავდა ყურს, — მაგალითად რევოლუციას. — ისედაც ყველაფერი გასაგები ხდებოდა. პალეონტოლოგის მსგავსად, რომელიც ნაპოვნი ძვლისაგან ჩონჩხს აღადგენს ხოლმე, ეს ყმაწვილიც სიტყვა “რევოლუციისაგან” ორატორის მთელ გამოსვლას აღადგენდა. იმავე ღამეს აღადგინა, და კარგადაც აღადგინა. ხოლო რაკი მარტინის გამოსვლამ ყველაზე მეტი შეხლა-შემოხლა გამოიწვია, გადაწყვიტა მთლიანად მისთვის მიეწერა ეს შეკოწიწებული გამოსვლა, უდიდეს ანარქისტად გამოიყვანა, მისი რეაქციონური ინდივიდუალიზმი — გაშანშალებულ სოციალიზმად აქცია. ამ ახალგამოჩეკილ რეპორტიორს საკმაო საღებავები გამოაჩნდა, რომ მხატვრულად დაეხატა თვალამღვრეული, ველურებივით თმაჩამოზრდილი, ნევრასტენიკი და დეგენერატი ხალხი, რომელთაც ზედმეტი გაფიცხებისაგან ხმა უკანკალებდათ, მუშტებს აქეთ-იქით იქნევდნენ და გახელებული ბრბოს ღრიალში უშვერი სიტყვებით იგინებოდნენ.
თავი ოცდამეცხრამეტე
მეორე დღეს თავის პატარა ოთახში მარტინი ყავას შეექცეოდა და დილის გაზეთს კითხულობდა. პირველად სიცოცხლეში თვალი მოჰკრა თავის სახელსა და გვარს, გაზეთის პირველსავე გვერდზე მსხვილი ასოებით დაბეჭდილს. სახტად დარჩა, როცა შეიტყო — თურმე ოუკლენდელი სოციალისტების ბელადი ყოფილიყო. გადაიკითხა ახალგამოჩეკილი რეპორტიორის მიერ მისი სახელით შეკოწიწებული მგზნებარე სიტყვა და თუმცა პირველად ბრაზი მოერია ასეთ სიყალბეზე, მერე გაზეთი გადააგდო და გაეცინა.
— ან მთვრალის დაწერილია ან რაღაც საშინელ ბოროტმოქმედებას მიმზადებენ, — უთხრა მან იმავე საღამოს ბრისენდენს, რომელიც მოვიდა და მოწყვეტით დაეშვა ერთადერთ სკამზე.
— ნეტა, რაში გენაღვლება? — ჰკითხა ბრისენდენმა. — არა მგონია, იმ ღორი ბურჟუების აზრი გაინტერესებდეს, ვინც ამ გაზეთს კითხულობს.
მარტინი ცოტა ხნით ჩაფიქრდა.
— არა, რაღა თქმა უნდა. იმათი აზრი რაში მენაღვლება. ერთი ბეწოთაც არა. თუმცა მოსალოდნელია, რომ ეს ჩემს ურთიერთობას გაართულებს რუთის ოჯახთან. მამამისი მუდამ დარწმუნებული იყო ჩემს სოციალისტობაში, ეს უბადრუკი წერილი კიდევ უფრო განუმტკიცებს რწმენას. მისი აზრი სულაც არ მეპიტნავება... თუმცა სულერთია. მინდა წაგიკითხო, რაც დღეს დავწერე... “დაგვიანებული”, რა თქმა უნდა. უკვე შუაზე ვარ მისული.
დაიწყო თუ არა კითხვა, მარიამ კარი შემოაღო და კოხტად გამოწკეპილ ახალგაზრდა კაცს შემოუძღვა, რომელმაც სწრაფად მოატარა ოთახში თვალი, ჯერ ნავთქურას შეხედა, მერე სამზარეულო შეათვალიერა კუთხეში და ბოლოს მარტინზე შეაჩერა მზერა.
— დაბრძანდით, — მიმართა ბრისენდენმა.
მარტინი გვერდზე მიიწია, ჩამოსაჯდომი ადგილი გაუთავისუფლა ლოგინზე და დააცადა, რას იტყვისო.
— მე თქვენი წუხანდელი სიტყვა მოვისმინე, მისტერ იდენ, და ინტერვიუსთვის მოვედი, — დაიწყო მან.
ბრისენდენს გულიანი სიცილი აუვარდა.
— თანამოაზრე სოციალისტია? — ჰკითხა რეპორტიორმა და ერთბაშად ბრისენდენისკენ მიბრუნდა, შეათვალიერა, რათა ამ მომაკვდავი კაცის დასახატავად ფერები შეერჩია.
— ნუთუ ამან დაწერა? — ჩაილაპარაკა მარტინმა, — ეს ხომ ჯერ სულ ბალღია!
— რატომ არ მიაკერებ?! — უთხრა ბრისენდენმა, — ათას დოლარს არ დავიშურებდი, ხუთი წუთით ჯანმრთელი ფილტვები რომ მომცა.
ახალგამოჩეკილი რეპორტიორი ცოტა არ იყოს შეცბა — ეს სიტყვები მას შეეხებოდა, მოურიდებლად პირში ეუბნებოდნენ. მაგრამ რედაქტორის შექება სოციალისტების მიტინგის ბრწყინვალედ აღწერისათვის ახალმოსმენილი ჰქონდა, თანაც შემდგომი დავალება მიეღო — ინტერვიუ გაემართა მარტინ იდენთან — არსებული წესწყობილების ორგანიზებული მტრების ბელადთან.
— საწინააღმდეგო ხომ არაფერი გექნებათ, სურათი რომ გადაგიღოთ, მისტერ იდენ? — მიმართა მან, — ფოტორეპორტიორი გარეთ მელოდება. ახლავე რომ გადავიღოთ სჯობსო, ამბობს, მზის ჩასვლამდე. ინტერვიუს მერეც მოვესწრებით.
— ფოტორეპორტიორი! — გაწელა ბრისენდენმა, — რაღას უცდი, მარტინ, ვერ მიაკერებ.
— ვბერდები, ეტყობა, — მიუგო მარტინმა, — ხომ ვიცი, რომ მისატყეპია, მაგრამ რაღაცნაირად მეზარება.
— დედამისი მაინც შეიცოდე, — არ ეშვებოდა ბრისენდენი.
— მაგას კი მართალს ამბობ. — უპასუხა მარტინმა, — მაგრამ იმხელა საბაბი მაინც არ არის, რომ საჩხუბრად აღმძრას. ხომ ყველაფერს სჭირდება ერთგვარი გაღიზიანება. თანაც რა აზრი აქვს.
— ნამდვილად... ნამდვილად არა აქვს აზრი, — შესძახა გახარებულმა რეპორტიორმა, თუმცა იმდენად შეცბუნებულიყო, რომ ცალ თვალს მაინც არ აშორებდა კარს.
— თუმცა ერთი სიტყვაც კი, რაც ამას დაუჯღაბნია, მართალი არ არის, — განაგრძო მარტინმა და ბრისენდენს შეხედა.
— ეს საერთო ანგარიშს წარმოადგენს, უნდა გამიგოთ, — გაბედულება მოიკრიბა რეპორტიორმა, — თანაც მშვენიერი რეკლამაა. მარტო ეს რად ღირს. მადლობელიც უნდა იყოთ.
— ხომ გაიგე, მარტინ. მშვენიერი რეკლამაა, ძმობილო! — დიდის ამბით გაიმეორა ბრისენდენმა.
— თანაც მადლობელი უნდა ვიყო, თურმე... კარგად დაუფიქრდი! — გამოეხმაურა მარტინი.
— ერთი ეს მიბრძანეთ, სად დაიბადეთ, მისტერ იდენ? — ჰკითხა რეპორტიორმა და ისეთი გამომეტყველება მიიღო, თითქოს დიდი გულისყურით უსმენსო.
— ხომ ხედავ, არც კი იწერს, — შესძახა ბრისენდენმა, — ზეპირად იმახსოვრებს.
— ჩემთვის ეგეც საკმარისია, — ყმაწვილი ყოველნაირად ცდილობდა, შიში არ შეტყობოდა, — კარგმა რეპორტიორმა ჩაწერით რატომ უნდა შეიწუხოს თავი!
— წუხანდელ ანგარიშს ეტყობა, რა საკმარისიც იყო, — მაგრამ ბრისენდენი სულაც არ ყოფილა კვიეტისტური მიმართულების მიმდევარი, ასე რომ ხელადვე შეცვალა ხმა და მარტინს შესძახა, — მარტინ, ამ ვაჟბატონს თუ არ მიაკერე, იცოდე მე გამოვიღებ ხელს, თუნდა იმავე წუთში მკვდარი დავვარდე ძირს.
— რომ მივტყეპო? — ჰკითხა მარტინმა.
ბრისენდენი ჩაფიქრდა და თავი დაუქნია.
იმავე წუთში მარტინი საწოლის ძგიდეზე ჩამოცურებულიყო და ახალგამოჩეკილი რეპორტიორის თავი მუხლებში მოექცია, პირჩაღმა.
— ოღონდ კბენა არ იყოს, — გააფრთხილა მარტინმა, — თორემ ცხვირპირსაც გაგიბრტყელებ და მერე სანანებელი გამიხდება, მშვენიერი სიფათი გაქვს.
ასწევდა მარჯვენა ხელს და დაუშვებდა, კიდევ და კიდევ, სწრაფად. თანაბარი მოძრაობით. ახალგამოჩეკილი რეპორტიორი სხმარტალებდა, იგინებოდა, იწმახნებოდა, მაგრამ კბენა არც უფიქრია. ბრისენდენი დინჯად შეჰყურებდა, თუმცა ერთი პირობა ისიც აფეთქდა, ვისკის ბოთლს სტაცა ხელი და შესძახა, — მეც მიმიშვი, ერთი მეც ჩავარტყა.
— ბედი შენი, რომ ხელი დამეღალა, — თქვა ბოლოს მარტინმა და გაჩერდა, — სულ დამიბუჟდა.
რეპორტიორი ქეჩოთი წამოაყენა და ლოგინზე დასვა.
— ახლავე დავაჭერინებ თქვენს თავს, — ამოიღმუვლა ბიჭმა, რომელსაც ბავშვური გაგულისების ცრემლები ღაპაღუპით ჩამოსდიოდა ალეწილ სახეზე, — ამას არ შეგარჩენთ, თორემ თქვენ თვითონ ნახავთ!
— შე საწყალო ტიკინა!! — უთხრა მარტინმა. — კიდევ ვერ შეიგნე, რომ მოლიპულ გზაზე ეშვები. რა ნამუსია, რა პატიოსნება, რა კაცობა, ამდენი ტყუილის მოჭორვა ადამიანზე. რომ არც ესმის!
— აქ მაგისთვის მოვიდა სწორედ, რომ გაეგო, — თქვა ბრისენდენმა.
— მაშ... ჯერ შემარცხვინა, თავი მომჭრა და მერე მობრძანდა. მორჩა, მედუქნე ნისიას დამიხურავს. მაგრამ ყველაზე დასანანი ის არის, რომ ეს საბრალო ვაჟბატონი აღარ მოიშლის, სულ ამ გზით ივლის, მანამ პირველხარისხოვან ჟურნალისტად და პირველხარისხოვან არამზადად არ იქცევა.
— დრო ჯერ ბევრია, — უთხრა ბრისენდენმა, — ვინ იცის, იქნებ სწორედ შენ გიწერია, მაგის წესიერ ადამიანად მოქცევა. რატომ მეც არ ამომარტყმევინე, მეც ვიქნებოდი გარეული კეთილ საქმეში.
— ციხეში გამოვალპობინებ თქვენს თავს, ორივეს ერთად, თ-თქვე მხეცებო! — ზლუქუნებდა გზასაცდენილი ყმაწვილი.
— არა. მეტისმეტად ლამაზი და ნაზი სახე აქვს. — ნაღვლიანად გადააქნია თავი მარტინმა, — მოვტყუვდი, სულ ტყუილუბრალოდ დავიბეჟე ხელი. ამ ვაჟბატონს ვეღარაფერი გამოასწორებს. ნამდვილად დიდი და სვებედნიერი ჟურნალისტი გახდება. სინდისის ნატამალიც არა სცხია. მარტო ეს რად ღირს!
ამასობაში ბიჭმა მოახელთა და გაშპა, საშინლად დაფეთებული იყო, ბრისენდენმა ზურგში არ მომაყოლოს ბოთლიო, რომელიც ისევ ხელში ეჭირა.
მეორე დილას მარტინმა კიდევ ბევრი ისეთი რამ შეიტყო გაზეთებიდან საკუთარი თავის შესახებ, რაზედაც აქამდე წარმოდგენაც არა ჰქონია. “დიახ, ჩვენ საზოგადოების შეურიგებელი მტრები ვართ, — განუცხადებია მას ინტერვიუს დროს, — არა, ანარქისტები არა ვართ, სოციალისტები ვართ”. როცა რეპორტიორს შეუნიშნავს — ამ ორ სკოლას შორის დიდი განსხვავება არ უნდა იყოსო. მარტინმა თურმე მხრები აიჩეჩა და აღარაფერი თქვა, დაეთანხმა. სახე ყოველნაირად ასიმეტრიული ჰქონიყო, დეგრადაციის ბევრი სხვა აშკარა ნიშანიც აღმოსჩენოდა. განსაკუთრებით დამახასიათებელი იყო თურმე მისი სისხლიანი, ანთებული თვალები და ნამდვილი მკვლელის ხელები.
ისიც გაიგო მარტინმა, რომ იგი თურმე ყოველ საღამოს გამოდის სიტყვებით სიტი-ჰოლ-პარკში, მუშების წინაშე და ანარქისტებსა და აგიტატორებში, რომლებიც იქ ხალხს აღელვებს და რევს, ყველაზე მეტად პოპულარულია, ყველაზე უფრო რევოლუციონურ სიტყვებსაც წარმოთქვამს. ახალგამოჩეკილ რეპორტიორს საღებავები არ დაეშურებინა მარტინის მოცუცქნული ოთახის დასახატავად. არ გამორჩენოდა არც ნავთქურა, არც ის ერთადერთი სკამი, რომელზედაც სამარიდან ამოღებული მკვდარი იჯდა, ისეთი გამომეტყველება ჰქონიყო ამ მაწანწალას, თითქოს ოცი წელი ციხეში ყოფილიყოს გამოკეტილი, განმარტოებულ საკანში და ახლახან გამოეშვათ.
საერთოდ, დიდი სიბეჯითე გამოეჩინა ახალგამოჩეკილ რეპორტიორს. ყველგან დაეყნოსა, ყველგან მიმძვრალ-მომძვრალიყო, მარტინის მთელი საგვარეულო ისტორია გამოეჩხრიკა, ჰიგინბოთამის დუქნის გეშიც აეღო, სურათიც კი გადაეღო ამ დუქნისა, რომლის წინა პლანზე თვითონ ბერნარდ ჰიგინბოთამი იყო გამოსახული. ეს ვაჟბატონი ისე იყო აღწერილი, როგორც ყოვლად განათლებული და საპატივცემულო საქმოსანი, რომელსაც ცოლისძმის სოციალისტური შეხედულებანი გულზე ხეთქავდა და საერთოდ ყოველგვარი კავშირი გაწყვეტილი ჰქონდა მასთან; ცოლისძმას ახასიათებდა, როგორც ნაცარქექიას, უქნარას, ყოველგვარი საქმისათვის თავის ამრიდებელს, რომელიც, ადრე თუ გვიან, უსათუოდ ციხეში ამოჰყოფდა თავს. მერიენის ქმრისთვისაც ჩამოერთმიათ ინტერვიუ, ჰერმან ფონ შმიდტისათვის. მან ოჯახის თავისმომჭრელი უწოდა თურმე მარტინს, სამუდამოდ გაემიჯნა მას. “გაყვლეფა მომინდომა, — უთხრა თურმე ფონ შმიდტმა რეპორტიორს, — მაგრამ მაშინვე მოვუკეტე ყოველგვარი გზა. მეტად ვეღარც მოსუნავს ჩემთან. უსაქმური კაცისაგან კარგს არაფერს უნდა ელოდე, არაფერ ხეირს დაგაყრის”.
ახლა კი მართლაც გაცეცხლდა მარტინი. ბრისენდენი ყველაფერ ამას როგორც კარგ თავისშესაქცევ ხუმრობას, ისე უყურებდა, მაგრამ მეგობრის დამშვიდება მაინც ვერ მოახერხა, რადგან მარტინმა იცოდა, რომ ამეების ახსნა რუთისთვის ძნელი იქნებოდა. ქალის მამას, რაღა თქმა უნდა, დიდად გაახარებდა ეს ამბავი, ახლა იგი ყოველ ღონეს იხმარდა, რათა ქორწინების საქმე ჩაეშალა. მალევე დარწმუნდა თავისი ვარაუდის სისწორეში. საღამოს ფოსტამ რუთის წერილი მოუტანა. ცუდი წინათგრძნობით შეპყრობილმა მარტინმა კონვერტი გახსნა და ოთახში არც შესულა, იქვე წაიკითხა წერილი, კარებშივე, საცა ფოსტალიონმა მიაწოდა. კითხულობდა და ხელი უნებურად ჯიბეში თამბაქოსა და თამბაქოს გასახვევ ყავისფერ ქაღალდს ეძებდა. აღარც კი გახსენებია, რომ ჯიბე ცარიელი ჰქონდა, თამბაქოსა და გასახვევ ქაღალდს დიდი ხანია აღარ ატარებდა.
წერილი საკმაოდ მშვიდი იყო. გაბრაზების ნიშანწყალიც კი არ იგრძნობოდა. მაგრამ პირველივე სიტყვიდან ბოლომდე მთელ წერილში დიდი იმედგაცრუება და გულისტკივილი გამოსჭვიოდა. მეტს მოველოდი შენგანო, სწერდა ქალი. მეგონა, დაივიწყე შენი ჭაბუკური თავქარიანობა, ჩვენი სიყვარული საკმაო საწინდარი მეგონა იმისა, რომ სერიოზული და ღირსეული ცხოვრება დაგეწყოო. ახლა დედაჩემი და მამაჩემი სასტიკი წინააღმდეგი არიან ჩვენი ქორწინებისო. მეც რაღა მქონდა სათქმელი, როცა ცამდე მართლები არიანო. ჩვენ ერთად ბედნიერები ვერ ვიქნებით. თავიდანვე უკუღმართად დაიწყო ყველაფერი. ერთადერთი სინანული იყო გამოთქმული მთელს წერილში და იმანაც მწარედ უკბინა მარტინს. “რამე საქმისთვის რომ მოგეკიდა ხელი, სადმე სამსახურში მოწყობას რომ ცდილიყავი! — სწერდა ქალი, — მაგრამ ეს შეუძლებელი აღმოჩნდა. არეულ და ველურ ცხოვრებას იყავი მიჩვეული. ვიცი, რომ შენი ბრალი არ არის. სულ შენი ბუნებისა და აღზრდის საქმეა. განა გამტყუნებ. ამას ნუ დაივიწყებ. შეცდომა მოხდა. მამაჩემი და დედაჩემი მართალი აღმოჩნდნენ. ჩვენ ერთმანეთისათვის არა ვართ გაჩენილი. და ბედი ჩვენი, რომ ეს, ასე თუ ისე, დროზე გამოირკვა... ჩემს ნახვას ნუღარ ეცდები, — სწერდა იგი ბოლოს, — ეს იქნებოდა უბედური შეხვედრა ჩვენთვისაც და დედაჩემისთვისაც. ისედაც დიდი ტკივილი და მწუხარება მივაყენე. რამდენ ხანს უნდა ვიცოცხლო, რომ ეს ცოდვა გამოვისყიდო!”
მეორედაც გადაიკითხა წერილი, მერე დაჯდა და პასუხი დაწერა. ჩამოუყალიბა ყველაფერი, რაც კი სოციალისტების მიტინგზე ილაპარაკა; მისწერა — გაზეთში სულ საწინააღმდეგო ეწერა იმისა, რაც სინამდვილეში ვთქვიო. წერილის დასასრულს იგი მხურვალედ ეფიცებოდა სიყვარულს. “მიპასუხე, — ემუდარებოდა იგი, — მხოლოდ ერთი რამ მიპასუხე: გიყვარვარ? სხვა არაფერს გთხოვ — ამ კითხვაზე მიპასუხე”.
მაგრამ გავიდა მეორე დღე, მესამეც, პასუხი კი არ ჩანდა. “დაგვიანებულისთვის” ხელიც აღარ უხლია, მაგიდაზე ეგდო, მაგიდის ქვეშ დაბრუნებული ხელნაწერების გროვა სულ უფრო იზრდებოდა და იზრდებოდა. პირველად თავის სიცოცხლეში მარტინს მშვიდი ძილი დაუფრთხა და უძილობამ შეაწუხა, მთელი ღამეები მოუსვენრად წრიალებდა. სამჯერ მივიდა მორზებთან, მაგრამ სამივეჯერ კარი მსახურმა გაუღო და არ შეუშვა. ბრისენდენი ლოგინად ჩავარდნილიყო, სასტუმროში იწვა და ვერ ინძრეოდა, მარტინი ხშირად მიდიოდა მეგობართან, მაგრამ არ უნდოდა თავისი გასაჭირით შეეწუხებინა.
გასაჭირი კი ბევრი ჰქონდა. ახალგამოჩეკილი რეპორტიორის მოქმედების შედეგები უფრო ფართო აღმოჩნდა, ვიდრე მარტინი წარმოიდგენდა, პორტუგალიელმა ბაყალმა ნისია დაუხურა. მემწვანილემ, რომელსაც თავი ამერიკელობით მოჰქონდა, სამშობლოს მოღალატე უწოდა და ყოველგვარი ურთიერთობა გაწყვიტა მასთან — იმ ზომამდე მოერია პატრიოტული გრძნობა, რომ საერთოდ მოსპო მარტინის ანგარიში, ძველი ვალის გადახდაც კი აუკრძალა. ასეთივე განწყობილება დაეუფლა მეზობლებსაც, მათი გულისწყრომა თანდათანობით იზრდებოდა. მოღალატე სოციალისტთან ურთიერთობა არავის არ სურდა. საბრალო მარიას ეჭვი და შიში სტანჯავდა, მაგრამ მაინც ერთგული დარჩა. მეზობელ ბავშვებს უკვე გაქრობოდათ ის თავზარდამცემი შთაბეჭდილება, რაც ერთხელ მარტინთან მისულმა დიდებულმა კარეტამ გამოიწვია და ახლა შორიდან (ახლოს მისვლისა ეშინოდათ) ეძახდნენ “უქნარასა” და “მაწანწალას”. მარიას ბალღები კი ერთგულებას ინარჩუნებდნენ, თავგამოდებით იცავდნენ მარტინის ინტერესებს, მისი გულისთვის არაერთჯერ გაუმართავთ ბრძოლა, დალილავებული თვალები და გასისხლიანებული ცხვირი ჩვეულებრივი მოვლენა გახდა და ამან კიდევ უფრო გაამძაფრა მარიას შეშფოთება და სასოწარკვეთილება.
ერთ დღეს გერტრუდას შეხვდა მარტინი ოუკლენდში და გაიგო ის, რასაც ისედაც ელოდა — ბერნარდ ბიგინბოთამი სულ ცოფებსა ყრიდა თურმე, მთელი ოჯახი შეგვარცხვინა და საქვეყნოდ გამოგვაჭენაო, ჩემს სახლში მაგისი ფეხი არ ვნახოო.
— რატომ არსად არ წახვალ, მარტინ? — შეემუდარა გერტრუდა, — წადი სადმე, რამე ხეირიან საქმეს მოეკიდე. მანამდე აქაც გაივლის ყველაფერი და უკანვე დაბრუნდები.
მარტინმა თავი გააქნია, თქმით კი არაფერი უთქვამს. ანკი რა უნდა ეთქვა? მასა და მისიანებს შორის უზარმაზარი გონებრივი უფსკრული გაჩენილიყო. ამ უფსერულის დანახვაც კი ზარავდა მარტინს, როგორღა უნდა გადაელახა და აეხსნა მათთვის თავისი პოზიცია — ნიცშეანელის დამოკიდებულება სოციალიზმთან. ისეთი სიტყვები, რითაც იგი თავისიანებს გააგებინებდა თავის პოზიციას, საერთოდ არ არსებობდა, არც ინგლისურ ენაში, არც სხვა რომელიმე ენაში. ერთს რასმე მოითხოვდნენ — მუშაობა დაიწყეო! სხვა არაფერს. ეს იყო მათი პირველი სიტყვაც და უკანასკნელიც. მათი აზროვნების ლექსიკონი ამ ერთი სიტყვით განისაზღვრებოდა. სამსახური დაიწყე! სამსახური იშოვე! საწყალი, გამოთაყვანებული მონები, ფიქრობდა მარტინი და გერტრუდას უსმენდა. რაღა გასაკვირია, რომ ქვეყანა ძლიერებმა ჩაიგდეს ხელთ. მონები თავიანთივე მონური სულისკვეთებისაგან ვერ განთავისუფლებულან. სამსახური მათთვის ოქროს კერპად ქცეულიყო და პირქვედამხობილები სცემდნენ თაყვანს.
გერტრუდამ ფული შესთავაზა, მაგრამ მარტინმა უარის ნიშნად კვლავ გააქნია თავი, თუმცა იცოდა, რომ ცოტა ხანში ისევ მევახშეს უნდა მისდგომოდა.
— ბერნარდს ნუღარ გაეკარები, — ურჩია დამ, — რამდენიმე თვეში ეს ბრაზი გადაუვლის და იქნებ მეფურგონედაც კი აგიყვანოს, შენც თუ ინდომებ. მანამდე რამე თუ დაგჭირდება, შემატყობინე და მე თვითონ მოვალ. არ დაგავიწყდეს.
ტირილი წასკდა და გაშორდა, წავიდა. მარტინმა თვალი გააყოლა და გული ჩაწყდა, როცა შენიშნა, როგორ ძლივს მიაბიჯებდა სხეულით დამძიმებული ქალი. შეჰყურებდა დას და უცებ, თითქოს, ნიცშეანური შენობა ხუხულასავით შეირყა და შეტორტმანდა. მონების კლასზე მსჯელობა აბსტრაქტულად ძნელი საქმე არ იყო, მაგრამ როცა ეს საკუთარ ოჯახს შეეხო, არც ადვილი გამოდგა. ხოლო გერტრუდაზე კარგი მაგალითი ძალმომრეობით დაჩაგრული მონისა, ალბათ არც მოიძებნებოდა. ამ პარადოქსზე მარტინს მწარედ გაეღიმა. კაი ნიცშეანელი კი ყოფილა, გულის პირველსავე აჩქროლებაზე თუ შეერყა რწმენა და მსოფლმხედველობა! განა იმავე მონურმა მორალმა არ შეაცბუნა ახლა, აბა სხვა რა იყო დის შებრალება?! ძლიერი ადამიანი ყოველგვარ სიბრალულსა და თანაგრძნობაზე მაღლა უნდა იდგეს. სიბრალული და თანაგრძნობა მონათა უბადრუკ სოროებში იშვა, საცა სიმწრის ოფლჩამომდინარე გაუბედურებული ხალხი ბინადრობს.
თავი მეორმოცე
“დაგვიანებული” აღარც გახსენებია. მაგიდაზე ეგდო. რაც კი ხელნაწერები ჰქონდა დაგზავნილი, ახლა მაგიდის ქვეშ ეყარა ყველა. მხოლოდ ერთ ხელნაწერს არ შეეშვა — ისევ აგზავნიდა რედაქციიდან რედაქციაში. ეს იყო ბრისენდენის “ეფემერა”. ველოსიპედი და შავი კოსტიუმი ისევ მევახშესთან ჰქონდა დაგირავებული, საბეჭდი მანქანის ბიუროდან ისევ და ისევ დაჟინებით მოითხოვდნენ ქირას. მაგრამ ამისთანა რამეები უკვე აღარ აწუხებდა მარტინს. იგი ახალი გზის ძიებაში იყო და მანამ ამ გზას მიაგნებდა, ცხოვრება თითქოს სულ გაჩერებულიყო.
გავიდა რამდენიმე კვირა და უცებ მოხდა ის, რასაც მარტინი მთელი ამ ხნის განმავლობაში მოელოდა. რუთს შეხვდა მოულოდნელად ქუჩაში. თავისივე ძმა მოჰყვებოდა, ნორმანი, და ისე დაიჭირეს თავი, თითქოს მარტინი ვერ შეენიშნათ. მერე ნორმანმა მისი ჩამოშორებაც სცადა.
— თუ არ მოეშვებით ჩემს დას, იცოდეთ, პოლიციელს დავუძახებ, — დაემუქრა ნორმანი, — სულაც არა სურს თქვენთან ლაპარაკი და თქვენი ასეთი ჩაციება შეურაცხმყოფელია.
— ძალიან ნუ იჩქარებთ, თორემ მართლაც პოლიცია გახდება გამოსაძახებელი და გაზეთებში გამოგაჭენებენ, — შეუბღვირა მარტინმა, — ახლა ჩამომეცალეთ... თუ გნებავთ, წადით და პოლიციელს დაუძახეთ. რუთს უნდა მოველაპარაკო.
— მე შენგან უნდა მოვისმინო ყველაფერი, — უთხრა მან რუთს.
ქალი გადაფითრებულიყო, კანკალებდა, მაგრამ მაინც შედგა და მარტინს შეხედა, თითქოს ვერ გაეგო, რას სთხოვდნენ.
— იმაზე მიპასუხე, წერილში რომ შეგეკითხე, — შეახსენა მარტინმა.
ნორმანი კვლავ მოუთმენლად აწრიალდა, მაგრამ მარტინმა გადახედა და ადგილზე გააქვავა.
ქალმა თავი გააქნია.
— შენ თვითონ დაწერე ის წერილი, შენი სურვილით? — ჩაეკითხა მარტინი.
— დიახ, — ხმადაბლა, მაგრამ მტკიცედ უპასუხა ქალმა, — ჩემი სურვილით. ისე მომჭერი თავი, რომ მეგობრებთან შეხვედრა მრცხვენია. ჩემს მეტი სალაპარაკო აღარაფერი აქვთ. მეტი რა უნდა გითხრა. შენ მე გამაუბედურე და აღარც მინდა მეტად გნახო.
— მეგობრები! ჭორიკანები! გაზეთის ცილისწამება!.. სიყვარულზე მაღლა აყენებ ამისთანა რამეებს? ახლა კი ვხედავ, რომ არასოდეს არ გყვარებივარ.
ქალს ერთბაშად შეუფაკლდა გაფითრებული სახე.
— მას შემდეგ, რაც ჩვენს შორის მოხდა, შენ მაინც ამას ამბობ? — ძლივს გასაგონად ამოილაპარაკა რუთმა, — შენ თვითონვე არ იცი, რას ამბობ, მარტინ. მეც სხვებთან გამათანაბრე?!
— ხომ ხედავთ, რომ თქვენთან შეხვედრა არ სიამოვნებს, მიახალა ნორმანმა, დას ხელი გამოსდო და წავიდნენ.
მარტინი გვერდზე გადგა, გაატარა ისინი, თან კი ხელი უნებურად ჯიბეში ჩააცურა, თამბაქოსა და ყავისფერ ქაღალდს დაუწყო ძებნა, რაც სინამდვილეში არ არსებულა.
ჩრდილო ოუკლენდამდე კარგა დიდი მანძილი იყო გასავლელი, მაგრამ როცა კიბე აიარა და თავის ოთახში შევიდა, მაშინღა მიხვდა, რომ ეს გზა უკვე გაევლო. საწოლის ძგიდეზე ჩამომჯდარიყო და ახალგამოფხიზლებული მთვარეულივით თვალებს აქეთ-იქით აცეცებდა. მაგიდაზე “დაგვიანებული” შენიშნა. სკამი მოსწია, გადაჯდა და კალმისტარს დასწვდა. ისეთი ბუნება ჰქონდა, რომ მანამ დაწყებულ საქმეს არ დაამთავრებდა, ვერ მოისვენებდა. და, აგერ, დაუმთავრებელი სამუშაო ედო მაგიდაზე. სხვა საქმე ჰქონდა დასასრულებელი და იმიტომ გადასდო ეს. ახლა ის სხვა საქმე დამთავრებული იყო და შეეძლო ისევ მას მობრუნებოდა. მერე რას მოჰკიდებდა ხელს, ეს უკვე აღარ იცოდა. ისღა იცოდა მხოლოდ, რომ მის ცხოვრებაში დადგა რაღაც კრიტიკული მომენტი, რაღაც ახალი პერიოდი, რაც ისევე უნდა დაესრულებინა, როგორც პატიოსანი მუშა დაამთავრებს ხოლმე დაწყებულ საქმეს. მომავალში რა მოხდებოდა, ეგ უკვე აღარ აინტერესებდა. ალბათ, ამას მალე გაიგებდა. აღარ ენაღვლებოდა, რაც არ უნდა მომხდარიყო. საერთოდ, აღარაფერი ენაღვლებოდა.
ხუთი დღე იმუშავა “დაგვიანებულზე”. არსად გასულა, არავის შეხვედრია, საჭმელს ცოტას ციცქნიდა. მეექვსე დილას ფოსტალიონმა თხელი კონვერტი მოუტანა — “პართენონიდან” იყო. გადაჰკრა თუ არა თვალი, ხელად მიხვდა, რომ “ეფემერა” მიეღოთ.
“მისტერ კარტრაიტ ბრიუსს წავაკითხეთ პოემა, — წერდა რედაქტორი, — და ისეთი კარგი დასკვნა მოგვცა, რომ გადავწყვიტეთ დასაბეჭდად მივიღოთ. თუ რა სიამოვნებით მივიღეთ თქვენი პოემა, ამის დასტურად ისიც იკმარებს გითხრათ, რომ აგვისტოს ნომერშივე ვაპირებთ გამოქვეყნებას, ივლისის ნომერი უკვე აწყობილია, თორემ ივლისშიაც მივცემდით. გთხოვთ გადასცეთ მისტერ ბრისენდენს ჩვენი დიდი მადლობა და აღტაცება. იქნებ როგორმე გამოგვიგზავნოთ მისი ფოტოსურათი და ბიოგრაფიული ცნობები. თუ ჩვენი შემოთავაზებული ჰონორარი არ დაგაკმაყოფილებთ, გთხოვთ ახლავე გვიდეპეშოთ და გვაცნობოთ, თქვენ რა ჰონორარს ინებებდით”.
რაკი სამასორმოცდაათ დოლარს სთავაზობდნენ, მარტინმა საჭიროდ აღარ ჩათვალა დეპეშის გაგზავნა. ახლა ბრისენდენის თანხმობა უნდა მიეღო. რაც არ უნდა იყოს, მარტინი მართალი გამოდგა. ბოლოს და ბოლოს, ხომ აღმოჩნდა ისეთი რედაქტორი, რომელმაც ჭეშმარიტი პოეზია გაიგო და დააფასა. ჰონორარიც დიდებული იყო, თუნდაც “საუკუნის პოემა” ეწოდებინათ ნაწარმოებისათვის. რაც შეეხება კარტრაიტ ბრიუსს, ეს იყო ერთადერთი კრიტიკოსი, რომლის შეხედულებებსაც ბრისენდენი პატივსა სცემდა.
მარტინი ტრამვაიში ჩაჯდა, გაჰყურებდა ქუჩებს, სახლებს და გულისტკივილით ფიქრობდა, თუ რა უსიხარულოდ შეხვდა მეგობრის წარმატებას და თავის საკუთარ გამარჯვებასაც. ამერიკის ყველაზე კარგმა კრიტიკოსმა ბრწყინვალე შეფასება მისცა პოემას, და მარტინიც აკი ამბობდა — კარგი ნაწარმოები უსათუოდ გაიკვლევს გზას ჟურნალებშიო; ხომ გამართლდა მისი ვარაუდი! მაგრამ ძველი ენთუზიაზმი გაუნელდა და ახლა გრძნობდა, რომ ბრისენდენის ნახვას უფრო ეშურებოდა, ვიდრე მისთვის სასიხარულო ამბის მიტანას. ახლაღა გაახსენდა, მთელი ხუთი დღე, რაც “დაგვიანებულზე” მუშაობდა, ბრისენდენისა არაფერი გაუგია, არც კი მოჰგონებია. ერთიანად გამოვთაყვანდიო, გაიფიქრა, მეგობრისა შერცხვა, ასე როგორ დავივიწყეო. მაგრამ საინტერესო ის იყო, რომ დიდად არც სირცხვილს შეუწუხებია. ყოველგვარი მგრძნობელობა დაუჩლუნგდა, გარდა შემოქმედებითი გზნებისა, რითაც იგი “დაგვიანებულს” წერდა. ყველაფერი დანარჩენის მიმართ სრულ აპათიას განიცდიდა, აღარაფერი არ აინტერესებდა. მთელი ეს ცხოვრების ფუსფუსი, ტრამვაის ზუზუნი, ყველაფერი, რასაც ირგვლივ ხედავდა, შორეული და არარეალური გამხდარიყო. ასეთივე გულგრილი დარჩებოდა, უცებ ეგერ ეკლესიის მაღალი სამრეკლო რომ მორღვეულიყო და თავზე დაფშვნოდა.
სასტუმროს კიბე სწრაფად აირბინა და სწრაფადვე დაეშვა დაბლა. ბრისენდენის ოთახი ცარიელი დაუხვდა. ბარგი სულ გაეკრიფათ.
— მისამართიც არ დაუტოვებია მისტერ ბრისენდენს? — ჰკითხა მან მორიგეს, რომელმაც მარტინს გაკვირვებული თვალები მიაშტერა.
— არაფერი გაგიგიათ? — ჰკითხა მან.
მარტინმა თავი გააქნია.
— გაზეთები სულ მაგ ამბით არის გადაჭრელებული. მკვდარი ნახეს ლოგინში. თავი მოუკლავს. ტყვია დაუხლია თავში.
— უკვე დამარხეს? — თითქოს ვიღაც სხვისი შეკითხვა გაეგონოს მარტინს, შორიდან მოჭრილი ხმა.
— არა. გაკვეთის შემდეგ ცხედარი აღმოსავლეთში წაასვენეს. თავისიანების დაქირავებულმა ვექილებმა მოაგვარეს ყოველგვარი საქმე.
— რა ეჩქარებოდათ?!
— რასა ბრძანებთ, ხუთი დღის წინ მოკვდა.
— ხუთი დღის წინ?
— დიახ, ხუთი დღის წინ.
— ოჰ, — ესღა აღმოხდა მარტინს, მობრუნდა და წამოვიდა.
გზად ფოსტაში შეიარა და “პართენონს” დეპეშა გაუგზავნა, პოემის დაბეჭდვის ნებართვა მისცა. ჯიბეში ხუთი ცენტიღა ჰქონდა, უკან დასაბრუნებელი ფული, ამიტომ დეპეშა ფასდადებით გაგზავნა.
დაბრუნდა თუ არა თავის ოთახში, წერა განაგრძო. დღეები ღამეებს ცვლიდნენ, ეს კი იჯდა და წერდა. არსად არ გასულა, მევახშესთან მივიდა მხოლოდ: როცა მოშივდებოდა, ცოტას მოციცქნიდა, თუკი ექნებოდა იმ დროს რამე საჭმელი, არადა ისედაც იოლას გადიოდა, უჭმელი იჯდა. მოთხრობა თავიდანვე ჰქონდა მოფიქრებული თავების მიხედვით, მაგრამ წერის დროს ბევრი რამ შეცვალა, რათა მეტი შთამბეჭდავი ძალა ჰქონოდა, ამან კი ოცი ათასი სიტყვით გაზარდა ნაწარმოები. განსაკუთრებული მიზეზები არა ყოფილა თითქოს, რომ ასე გულმოდგინედ დაემუშავებინა ეს მოთხრობა, მაგრამ სხვაგვარი მუშაობა უკვე აღარ შეეძლო. იჯდა გაოგნებული, გარე სამყაროდან სრულიად მოწყვეტილი, უკვე გამომუშავებულ ლიტერატურულ ხერხებს მექანიკურად იყენებდა, როგორც აჩრდილი დაფარფატებს ხოლმე შეჩვეულ ადგილებში. გაახსენდა ვიღაცის ნათქვამი — აჩრდილი გარდაცვლილი ადამიანის სულია, მაგრამ თვითონ ვერა ხვდება ამასო. უცებ შეჩერდა — იქნებ მეც მკვდარი ვარ და ვერა ვგრძნობო, გაიფიქრა.
დადგა ის დღეც, როცა მოთხრობა უკვე დამთავრებული იყო. გამქირავებელი კანტორის აგენტი მოსულიყო და იქვე ელოდა, საბეჭდ მანაქანას ელოდა, ლოგინზე ჩამომჯდარიყო, მარტინი კი თავის ერთადერთ სკამზე იჯდა და უკანასკნელი თავის ბოლო გვერდებს ბეჭდავდა. “დასასრული” — მიაბეჭდა მან დიდი ასოებით, და ეს მისთვის მართლაც დასასრული იყო. თვალი გააყოლა აგენტს, როგორ გაჰქონდა მანქანა, შვებით ამოისუნთქა, მერე მობრუნდა და ლოგინზე დაწვა. შიმშილისაგან ძალა გამოლეოდა. ოცდათექვსმეტი საათი შესრულებულიყო, რაც ნაწილი არ ჩასვლოდა პირში, მაგრამ ამაზე ახლა არ ფიქრობდა. იწვა გულაღმა, თვალები დაეხუჭა და საერთოდ არაფერზედაც არა ფიქრობდა. სრული აპათიის ბურუსი ნელ-ნელა მოცოცავდა მის გონებაში და საბურველივით ეხვეოდა. სანახევროდ ბურანში წასული იმ ანონიმური ლექსების სტრიქონებს ბუტბუტებდა, რასაც ბრისენდენი იმეორებდა ხოლმე ხშირად. ეს მონოტონური ბუტბუტი მეორე ოთახშიაც აღწევდა და მარია შეშფოთებული წრიალებდა. ლექსის სიტყვები მისთვის არაფრის მთქმელი იყო, მაგრამ ეს გაბმული ბუტბუტი აფიქრებდა. “მე მოვრჩი ყველაფერს”, ასეთი იყო მთავარი აზრი ლექსისა:
მე მოვრჩი მღერას —
გადავდე ჩანგი.
წამოეპარა ჩრდილები მინდორს
და საბოლოოდ მიწყდა სიმღერა.
მე მოვრჩი მღერას —
გადავდე ჩანგი.
დრო იყო, როცა შაშვების დარად,
დანამულ ბუჩქებს მეც ვუმღეროდი.
ახლა დავმუნჯდი,
ხმა აღარ მომდევს,
გამომელია სიმღერის ძალა.
ქანცგაწყვეტილი ფრინველის მსგავსად
სულს ძლივს ვიბრუნებ და ძლივს ვჭყლოპინებ.
მე მოვრჩი მღერას —
გადავდე ჩანგი.
მეტი ვეღარ მოითმინა მარიამ, ღუმელთან მივარდა. ჯამში სუპი ამოიღო, კარგად ამოუსვა ქვაბში ჩამჩა და რაც კი ხორცი და ბოსტნეული მოჰყვა, თითქმის ისიც შიგ ჩაუძახა. მარტინი წამოჯდა, თეფში ჩამოართვა, თან სუპსა ხვრეპდა და თან მარიას ამშვიდებდა — ნუ გეშინია, არ მაბოდებს, სიცხე სულაც არ მაქვსო.
მარია რომ გავიდა, იგი უხალისოდ ჩამოჯდა ლოგინზე მოჩვარული, მხრებჩამოშვებული, ჩამქრალი თვალებით აქეთ-იქით იყურებოდა, მაგრამ ვერაფერს ხედავდა. მერე ჟურნალი შენიშნა, დილის ფოსტას მოეტანა, გაუხსნელი ეგდო. ბურუსით ჩაბნელებულ თავში რაღაცამ ელვასავით გაჰკრა. “პართენონია”, გაიფიქრა მან, აგვისტოს ნომერი. ალბათ, “ეფემერა” იქნება დაბეჭდილი. ეჰ, ბრისენდენი რომ ცოცხალი იყოს!
ჟურნალის ფურცვლას მოჰყვა და უცებ გაუშეშდა ხელი: “ეფემერასათვის” მხატვრულად გაფორმებული სათაური მიეცათ და ტექსტიც რაღაცნაირი სამკაულებით იყო მოხატული, ბერდსლის სტილზე. სათაურის ერთ მხარეს ბრისენდენის ფოტოსურათი მოეთავსებინათ, მეორე მხარეს კი ინგლისელი ელჩის სერ ჯონ ვალიუს სურათი. იქვე რედაქციის შენიშვნა იყო წამძღვარებული: სერ ჯონ ვალიუს საქვეყნოდ განეცხადებინა, ამერიკაში პოეტები აღარ არიანო, და ახლა, “ეფემერას” დაბეჭდვით, “პართენონი” თითქოს ელჩს უპასუხებდა — “ესეც თქვენ, სერ ჯონ ვალიუს!” კარტრაიტ ბრიუსი უდიდეს ამერიკელ კრიტიკოსად იყო მოხსენებული და იქვე მისი სიტყვებიც დაებეჭდათ: “ეფემერა” უდიდესი პოემაა, ასეთი პოემა ამერიკაში ჯერ არ დაწერილაო. რედაქციის შენიშვნა ასე მთავრდებოდა: “ჩვენ ჯერ კიდევ კარგად არა გვაქვს შეგნებული “ეფემერას” სიდიადე. ამას, ალბათ, ვერც ვერასოდეს მოვახერხებთ. მაგრამ ვკითხულობთ და ვკითხულობთ ამ პოემას და გვიკვირს — რა სიტყვებია შერჩეული, როგორ არის განლაგებული ეს სიტყვები, საიდან ამოკრიბა ასეთი სიტყვები მისტერ ბრისენდენმა, როგორ მოახერხა ასე მოხდენილად მათი ერთმანეთთან შერწყმა”. ამ წამძღვარებულ შენიშვნას პოემის ტექსტი მოჰყვებოდა.
— კიდევ კარგი, რომ ცოცხალი აღარა ხარ, ბრის, ჩემო ძვირფასო მეგობარო, — წამოიბუტბუტა მარტინმა, ჟურნალი მუხლებში ჩაცურდა და იატაკზე დავარდა.
ისე უგემოვნოდ და უხამსოდ იყო ყველაფერი ეს გაკეთებული, რომ კაცს გულს აურევდა, მაგრამ მარტინი აპათიურად იყო განწყობილი, გული არ არევია. გულის სიღრმეში სურდა, გაბრაზებულიყო, მაგრამ გაბრაზების ძალაც არ შერჩენოდა. ერთნაირად გახევებულიყო. სისხლი ისე გაჰყინოდა, რომ გაგულისებისაგან აღარ უჩქროლავდა. რა მოხდა, ბოლოს და ბოლოს? ასეთია ბურჟუაზიული საზოგადოება, რაც ბრისენდენს სძულდა და ეზიზღებოდა.
— საბრალო ბრის! — ჩაიბუტბუტა მარტინმა, — ამას არასოდეს არ მაპატიებდა.
ძლივს წამოითრია წელი, ყუთი გამოსწია, რომელშიაც აქამდე საბეჭდ მანქანას ინახავდა. მოჩხრიკა შიგ და მისი მეგობრის დაწერილი თერთმეტი ლექსი ამოიღო. გარდიგარდმო გადაფხრიწა სათითაოდ და კალათაში ჩაჰყარა. არ აჩქარებულა, დინჯად გააკეთა ეს. მერე მობრუნდა და ისევ საწოლის ძგიდეზე ჩამოჯდა, თვალი სივრცეს გაუშტერა.
თვითონაც ვერ იტყოდა, რამდენ ხანს იჯდა ასე, ბოლოს მისი თვალთახედვის ჩაბნელებულ ჰორიზონტზე რაღაც თეთრი ზოლი გაჩნდა. უცნაური იყო, მაგრამ კარგად რომ დააკვირდა, ერთ-ერთი წყალგამკვეთი მარჯნის რიფი აღმოჩნდა, წყნარ ოკეანეში. მერე ამ ზოლში პატარა ნავი გამოიკვეთა. კიჩოზე ახალგაზრდა, ბრინჯაოსფერი ღმერთი იჯდა, წელზე წითელი ქსოვილი მოეხვია და ელვარე ნიჩბით ტალღებსა ჰკვეთდა. მაშინვე იცნო. მოტი იყო, ტომის ბელადის ტატის უმცროსი ვაჟიშვილი. ეტყობოდა, ტაიტის მახლობლად უნდა ყოფილიყო, და ამ რიფს გადაღმა ზღაპრული ქვეყანა პაპარა იქნებოდა, სადაც, მდინარის შესართავთან, ბელადის ისლის ქოხი იდგა. საღამო ხანი იყო და მოტი თევზაობიდან შინ ბრუნდებოდა. ახალი დიდი ზვირთების მოხეთქებას ელოდებოდა მოტი, რათა რიფს თავზე გადავლებოდა და გასულიყო. მერე უცებ საკუთარი თავიც შენიშნა მარტინმა ნავში, ქიმზე იჯდა, როგორც ბევრჯერ მჯდარა ხოლმე წინათ, ნიჩბები მოემარჯვებინა და მოტის ნიშანსღა ელოდა, რათა ცოფიანივით მოესვა, როცა დიდი, ფირუზისფერი ტალღა გადმოევლებოდა. ერთი წუთიც და ის უკვე შორიდან მჭვრეტელი აღარ იყო, მართლაც ნავში იჯდა. მოტი ღრიალებდა, ორივენი გამწარებით უსვამდნენ ნიჩბებს, წამოქოჩრილ ტალღებსა ჰკვეთდნენ. წყლის კვეთას ისეთი შიშინი გაჰქონდა, როგორც გემიდან გამოშვებულ ორთქლს; ჰაერში წყლის შხეფები იდგა. რამდენიმე გამწარებული მოსმა, ზვირთის მოხეთქება, ყურის წამღები ღრიალი და ნავი უცებ წყნარ დინებაში მოექცა. მოტი იცინოდა, თვალიდან მლაშე წყალს იწმენდდა, უკვე წყნარად უსვამდნენ ნიჩბებს, მარჯნის ნაპირისაკენ მიცურავდნენ, საცა ქოქოსების პალმებში ჩადგმული, ჩამავალი მზის სხივებით ოქროსფრად აელვარებული ისლის ქოხი მოჩანდა.
ისევ ბურუსი ჩამოეფარა ამ სურათს, მარტინს თავისი მოცუცქნული არეულ-დარეული ოთახი გამოეკვეთა. ამაოდ ცდილობდა კვლავ ტაიტის ხილვას. იცოდა, რომ ახლა აქ, ხეებქვეშ, გახურებული სიმღერა ჰქონდათ, გოგონები მარდად ცეკვავდნენ მთვარის სინათლეზე, მაგრამ მარტინი ვეღარ ხედავდა. იგი ახლა თავის არეულ-დარეულ მაგიდასღა ხედავდა, იმ ცარიელ ადგილს, საცა საბეჭდი მანქანა ედგა ხოლმე, და გაურეცხავ ფანჯრის მინებს. კვნესა აღმოხდა, თვალები დახუჭა და ჩაეძინა.
თავი ორმოცდამეერთე.
მთელი ღამე მაგრად ეძინა და დილით ფოსტალიონმა გააღვიძა. მოთენთილი იყო, მოჩვართული და წერილებს უხალისოდ დაუწყო თვალიერება. ერთ თხელ კონვერტში, რომელიც ე. წ. “მეკობრეთა” ჟურნალიდან მიიღო, ოცდაორი დოლარის ჩეკი აღმოჩნდა. თითქმის წელიწად-ნახევარი ელოდა იგი ამ ფულს. ახლა კი გულგრილად დახედა. ის თრთოლვა, რასაც ჟურნალიდან ჩეკის მიღების დროს განიცდიდა ხოლმე, წარსულს ჩაბარებოდა. ძველი ჩეკებისაგან განსხვავებით, ეს გულში მომავლის იმედს უკვე აღარ უსახავდა. უბრალოდ, ოცდაორი დოლარის ჩეკი იყო და მეტი აღარაფერი — რამე სანოვაგეს იყიდდა და მორჩა!
ამავე ფოსტამ მეორე ჩეკიც მოუტანა ნიუ-იორკის ყოველკვირეული ჟურნალიდან, რაღაც სახუმარო ლექსებისათვის, რაც რამდენიმე თვის წინათ მიეღოთ. ათი დოლარის ჩეკი გამოეგზავნათ. რაღაც აზრი მოუვიდა და დინჯად ასწონ-დასწონა. აღარ იცოდა, რა უნდა გაეკეთებინა და ამიტომ არც ეჩქარებოდა. მაგრამ, ამასთან, ხომ უნდა ეცხოვრა! ათასნაირი ვალები ხომ უნდა გადაეხადა! ხომ არ აჯობებდა, ამ ათი დოლარით მარკები ეყიდა და მაგიდის ქვეშ დახვავებული ხელნაწერები ერთხელ კიდევ დაეგზავნა? იქნებ ერთი-ორი მაინც მიეღოთ. ამით ცოტათი სულს მოითქვამდა. გონივრული ეჩვენა ეს აზრი, გადაახურდავა ჩეკები ოუკლენდის ბანკში და ათი დოლარის მარკები იყიდა. მაგრამ შინ დაბრუნდა და თავის პატარა სოროში საჭმლის მომზადება უკვე აუტანელი შეიქნა. პირველად თავის ცხოვრებაში ვალებს აღარ გაუწია ანგარიში. იცოდა, რომ შინ თხუთმეტ-ოც ცენტად კაი ყუათიან საუზმეს მოიმზადებდა. ამის ნაცვლად ადგა და კაფე “ფორუმში” შევიდა, მთელი ორი დოლარი დაუჯდა საუზმე. ოცდახუთი ცენტი ოფიციანტს აჩუქა და ერთი კოლოფი ეგვიპტური სიგარეტიც იყიდა ორმოცდაათ ცენტად. მას შემდეგ, რაც რუთმა სთხოვა თამბაქოს თავი დაანებეო, პირველად გააბოლა პაპიროსი. რატომ არ უნდა მოვწიოო, ფიქრობდა, თანაც ძალიან მოუნდა. ანკი რიღას მაქნისი იყო ფული?! ხუთ ცენტად ორმოც შეხვევა თუთუნსა და ქაღალდს იყიდდა, მაგრამ რისთვის? ფულმა ყოველგვარი მნიშვნელობა დაკარგა: იმ წუთში თუ იყიდდა რამეს, თორემ მორჩა. აღარც საჭე შერჩა მარტინს და აღარც კომპასი, არც ნავსადგური ჰქონდა, საითაც წავიდოდა. დინებას მინდობოდა და ალალბედზე მიცურავდა, ასე ნაკლებად განიცდიდა ცხოვრების შეგრძნებას, ცხოვრების შეგრძნება კი ყოველთვის ტკივილს აყენებდა.
დრო გადიოდა, მარტინს უკვე რვა-რვა საათი ეძინა ღამეში. ახალი ჩეკების მოლოდინში, იგი ახლა იაპონურ რესტორნებში სადილობდა ათ-ათ ცენტად, მაგრამ მაინც მოსუქდა, ჩავარდნილი ლოყები ამოევსო. უძილობითა და ზედმეტი სწავლით და მუშაობით აღარ იწუხებდა თავს. აღარაფერს წერდა, წიგნები დახურული ეწყო მაგიდაზე. ბევრს დადიოდა, ქალაქგარეთ გორაკებს მოივლიდა, საათობით იჯდა ხოლმე ბაღში, განმარტოებით. ნაცნობ-მეგობრები არა ჰყოლია, არცა ცდილა ვინმესთან დაახლოებას. სულაც არ ეხალისებოდა. რაღაც ბიძგს ელოდა — თავად არ იცოდა, საიდან — რაც მის შეჩერებულ სიცოცხლეს კვლავ აამოძრავებდა. მანამდე კი უმიზნოდ, უხალისოდ, უქმად, ფუჭად მიაჩანჩალებდა სიცოცხლის დღეებს.
ერთხელ სან-ფრანცისკოში გავიდა, რათა “ნამდვილი ცხოვრება” ეხილა. მაგრამ უკანასკნელ წუთს, როცა კიბე აიარა და, ის იყო, დერეფანში უნდა შეედგა ფეხი, გამობრუნდა და გეტოს აჩოჩქოლებულ ქუჩებს შეერია. უცებ რომ წარმოიდგინა ფილოსოფიურ საკითხებზე კამათი, დაფრთხა და ჩუმად გამოიპარა. შეეშინდა, იგივე ხალხი დამხვდება და მიცნობსო.
ზოგჯერ ჟურნალებსა და გაზეთებს გადაათვალიერებდა, უნდოდა გაეგო, როგორ შეხვდნენ “ეფემერას”. პოემამ აურზაური გამოიწვია. თანაც როგორი! ყველას წაეკითხა და ყველა კამათობდა — ეს ნამდვილი პოეზიაა თუ არაო. ადგილობრივი გაზეთები გადაჭრელებული იყო მეცნიერული ანალიზებით, დამცინავი ნაკვესებით, მკითხველთა ამაღელვებელი წერილებით. ელენ დელა დელმარმა (რომელიც დაფითა და ნაღარით ამერიკის უდიდეს პოეტესად იყო გამოცხადებული) უარი განაცხადა, პეგასზე ბრისენდენისათვის დაეთმო ადგილი, ბეჭდავდა და ბეჭდავდა ვრცელ-ვრცელ წერილებს, ხალხს ჩასჩიჩინებდა — ბრისენდენი სულაც არ არის პოეტიო.
“პართენონი” მორიგ ნომერშივე კმაყოფილებით იმკიდა თავისივე ატეხილ აურზაურის ნაყოფს, გესლიანად დასცინოდა სერ ჯონ ვალიუს, და ბრისენდენის სიკვდილს ულმობელი კომერციული მიზნებით თავის საკეთილდღეოდ იყენებდა. ერთმა გაზეთმა, რომელიც ირწმუნებოდა ნახევარი მილიონი ხელმომწერი მყავსო, ელენ დელა დელმარის პოემა გამოაქვეყნა, სადაც მასხრად და სასაცილოდ იგდებდა ბრისენდენს. მასვე ეკუთვნოდა მეორე პოემაც — ბრისენდენის პოემის პაროდია.
რამდენჯერ გაუფიქრია მარტინს — კიდევ კარგი, ბრისენდენი ცოცხალი აღარ არისო. როგორ სძულდა მას ბრბო! ახლა კი, თითქოს განგებო, მისი წმიდათა წმიდა და ყველაზე უფრო სანუკვარი რამ სწორედ ბრბოს ჩაუვარდა საჯიჯგნად. ამ ლამაზი ხელოვნების ნიმუშს ყოველდღიურად ფატრავდნენ და შიგ ხელს აფათურებდნენ. ყოველი შტერი მჯღაბნელი ცდილობდა ხელსაყრელი შემთხვევა არ გაეშვა და ბრისენდენის დიდების სარბიელზე თავისი დამჭკნარ-დაკნინებული “მე” გამოეფინა. ერთი გაზეთი წერდა: “ერთი პიროვნება გვწერს, რომ სწორედ ასეთი პოემა, ოღონდ უკეთესი, რამდენიმე ხნის წინათ მე დავწერეო”. მეორე გაზეთი მთელი სერიოზულობით უსაყვედურებდა ელენ დელა დელმარს თავისი პაროდიის გამო და წერდა: “ეჭვი არ არის, მისს დელმარი ხუმრობის გუნებაზე იყო, როცა ამ პოემას წერდა და იმ მოკრძალებას სულაც არა გრძნობდა, რაც ერთ დიდ პოეტს მუდამ უნდა ჰქონდეს მეორის, კიდევ უფრო დიდი პოეტის მიმართ. მაგრამ, მართლაც შურით განიმსჭვალა იგი “ეფემერას” ავტორის მიმართ, თუ ოდნავადაც არა ჰქონია შური, ეგ სულერთია, ისიც ათასობით სხვების მსგავსად, მოხიბლულია ამ ნაწარმოებით, და დადგება დრო, თვითონაც შეეცდება, ასეთი ნაწარმოები შექმნას”.
მღვდლებმა ქადაგებანი დაიწყეს “ეფემერას” წინააღმდეგ, ხოლო ერთ მათგანს, რომელმაც პოემის დაცვა სცადა, ერესი დასწამეს. ეს დიდებული პოემა ქვეყნის თავშესაქცევი გახდა. სახუმარო ლექსების ავტორები და კარიკატურისტები გამწარებით ცდილობდნენ თემა გამოეყენებინათ და ხალხი ეცინებინათ, არც ფელეტონისტები ჩამორჩებოდნენ, ისინიც აცხობდნენ ახალ-ახალ ხუმრობებს, ეგერ ვიღაც ჩარლი ფრენშამმა არჩი ჯენინგს გაანდო საიდუმლოდ: “ეფემერადან” ხუთი სტრიქონის წაკითხვა საკმარისია, რომ ხეიბარს მივარდე და სცემო, ხოლო ათი სტრიქონი თუ წაიკითხე, პირდაპირ წყალში გადავარდეო.
მარტინს არ ეცინებოდა, მაგრამ არც კბილებს აღრჭიალებდა სიბრაზისაგან. ეს არის, რომ მთელმა ამ ამბავმა მძიმე ნაღველი მოჰგვარა. მას შემდეგ, რაც სიყვარულით დამშვიდებული და გალამაზებული საკუთარი სამყარო თავზე ჩამოენგრა, ხალხისა და გაზეთების რწმენის დაკარგვა ბევრს აღარაფერს ნიშნავდა. რასაც ჟურნალების მიმართ ამბობდა ბრისენდენი, სულ მართალი გამოდგა, მარტინმა კი რამდენიმე მძიმე წელი ფუჭად დახარჯა, რათა იგივე ჭეშმარიტება ერწმუნა. ბრისენდენის შეხედულება კიდევ რბილი იყო, ჟურნალები თურმე მეტ ლანძღვას იმსახურებდნენ. მაგრამ სულერთია, ხომ ყველაფერი მორჩა, თავს ინუგეშებდა და უცებ მყრალ ჭაობში კი ჩავარდა. სულ უფრო და უფრო ხშირად ეზმანებოდა ტაიტი — სუფთა, საამური მომხიბლავი ტაიტი. აგერ ზღვაზე გაკრული პაუმოტის არქიპელაგი, იქით — მომაღლოდ წამოშვერილი მარკიზის კუნძულები. ხშირად ხედავდა ხოლმე საკუთარ თავს სავაჭრო შხუნის ბანზე, ან პატარა კარჭაპზე, განთიადისას პაპიტის რიფს ჩაუქროლებს და გეზს ნუკა-ჰივასკენ ან ტაიოჰეს ყურესკენ აიღებს; იცის, რომ იქ ტამარი ელოდება, გოჭს დაუკლავს სტუმარს, ტამარის ყვავილწნულებით თავშემკული გოგონები კი ხელს ჩასჭიდებენ და სიმღერითა და სიცილ-კისკისით მასაც ასეთივე ყვავილებით შეამკობენ. წყნარი ოკეანე თავისკენ ეძახდა და მარტინიც გრძნობდა, რომ, ადრე თუ გვიან, უსათუოდ გასწევდა იქითკენ.
ახლა კი, ცოდნის სამყაროში დიდი და დამქანცველი მოგზაურობის შემდეგ, დინებას მინდობია და ისვენებს, ძალას იკრებს. “პართენონიდან” სამას ორმოცდაათი დოლარის ჩეკი მიიღო და მაშინვე ვექილს ჩააბარა, რომელიც ბრისენდენის საქმეებს განაგებდა ოჯახის დავალებით. ხელწერილი ჩამოართვა ვექილს და თვითონაც მისცა ასი დოლარის ხელწერილი, რაც მას ბრისენდინისაგან ჰქონდა ნასესხები.
იაპონურ რესტორნებში სიარულს ყავლი გაუვიდა. სწორედ იმ დროს, როცა მარტინმა ბრძოლას თავი მიანება, ბედმა გაუღიმა, მაგრამ გვიანღა იყო. არავითარი თრთოლვა არ განუცდია, ისე გახსნა “მილენიუმის” თხელი კონვერტი, საიდანაც სამასი დოლარის ჩეკი გადმოვარდა, უხალისოდ დახედა და გაიგო, რომ ეს იყო “თავგადასავალის” ჰონორარი. რაც კი რამ ვალები ჰქონდა, დაგირავებული ნივთების გამოსასყიდი ფულისა და მევახშის სარგებლის ჩათვლით, ასი დოლარით გაისტუმრებდა, ამდენი არც კი მოუნდებოდა. გადაიხადა ეს ვალები, ბრისენდინის ვექილსაც ჩააბარა ის ასი დოლარი და ჯიბეში ას დოლარზე მეტი კიდევ დარჩა. თერძს ახალი კოსტიუმი დაუკვეთა და ქალაქის საუკეთესო კაფეებში დაიწყო სიარული. ძილით, მარიას პატარა ოთახში იძინებდა წინანდებურადვე, მაგრამ ახალმა კოსტიუმმა ისეთი შთაბეჭდილება მოახდინა მეზობლის ბავშვებზე, რომ უკვე “უქნარასა” და “მაწანწალას” აღარ ეძახდნენ სახურავებიდან და ღობეებიდან.
“ვიკი-ვიკი”, ჰავაიური ნოველა, “უორენის ყოველთვიურმა” მიიღო და ორასორმოცდაათი დოლარი გადაუხადა. “ჩრდილოეთის მიმომხილველმა” მისი სტატია დაბეჭდა — “სილამაზის აკვანი”, ხოლო “მაკინტოშმა” — “მარჩიელი”, ლექსი, რომელიც მარტინმა მერიენს მიუძღვნა. რედაქტორ-რეცენზენტები საზაფხულო არდადეგებიდან დაბრუნებულიყვნენ და ხელნაწერებს სწრაფად კითხულობდნენ. მარტინი გაოგნებული იყო, ვერ მიმხვდარიყო, რა მოხდა — ხელნაწერებს, რომელთაც მთელი ორი წლის განმავლობაში მკაცრი სიჯიუტით უწუნებდნენ, ახლა რატომ ასე ხელაღებით ღებულობდა ყველა! წინათ არც ერთი მისი ნაწარმოები არ გამოქვეყნებულა, ოუკლენდს გარდა არსად არ იცნობდნენ, და ოუკლენდშიაც, თუკი ვინმე იცნობდა, ყველას წითელ სოციალისტად მიაჩნდა. ასე რომ, ერთბაშად ასეთი შემობრუნება და მისი ნაწარმოებების ხელაღებით მიღება ვერაფრით ვერ აიხსნებოდა. უბრალოდ ბედის ოინბაზობის საქმე იყო.
მას შემდეგ, რაც რამდენიმე ჟურნალმა ზედიზედ უკან დაუბრუნა “მზის სირცხვილი”, მარტინს ბრისენდენის რჩევა გაახსენდა და გადაწყვიტა, რომელიმე გამომცემლობისათვის შეეთავაზებინა. ჯერ აქაც დაუწუნეს, რამდენიმე გამომცემლობამ უკანვე დაუბრუნა, მაგრამ ბოლოს “სინგლტრის, დარნლეისა და Kº-ს” გამომცემლობამ მიიღო და სრული ტექსტის გამოცემა აღუთქვა. მარტინმა ჰონორარის ავანსი სთხოვა გამომცემლობას, მაგრამ უარი მიიღო, ასეთი წესი არა გვაქვსო. თანაც ამ სახის წიგნები იშვიათად თუ აანაზღაურებს გაწეულ ხარჯებსო. ეჭვი გამოთქვეს — თქვენი წიგნები იქნება ათასი ცალიც ვერ გავასაღოთო. მარტინმა გამოიანგარიშა — თითო დოლარად თუ გაჰყიდდნენ წიგნს, მაშინ მას, კუთვნილი თხუთმეტი პროცენტი, ასორმოცდაათი დოლარი შეხვდებოდა!.. გადაწყვიტა, რომ თუ ოდესმე კიდევ მოჰკიდებდა კალამს ხელს, მხოლოდ ბელეტრისტიკას დაწერდა. “თავგადასავალი” მოცულობით მეოთხედიღა იყო “მზის სირცხვილისა” და ორჯერ იმაზე მეტი ჰონორარი მიიღო. ცნობები ჰონორარის შესახებ, რაც მას დიდი ხნის წინათ ამოეკითხა გაზეთებში, ბოლოს და ბოლოს, მართალი გამოდგა. პირველხარისხოვანი ჟურნალები ხელნაწერის მიღებისთანავე ისტუმრებდნენ ავტორს და კარგა ბლომად ჰონორარსაც უხდიდნენ. “მილენიუმმა”, მაგალითად, ორი ცენტი კი არ აკმარა სიტყვაში, ოთხ-ოთხი ცენტი გადაუხადა. თან, გამოირკვა, რომ კარგ ლიტერატურასაც ჰქონია გასავალი. აკი მიიღეს მისი ნაწარმოებები. ამის გაფიქრებაზე მარტინს მწარედ ჩაეცინა.
თანხმობის წერილი გაუგზავნა “სინგლტრის, დარნლეისა და Kº”-ს. “მზის სირცხვილს” სთავაზობდა ას დოლარად, მაგრამ ამჯერად ჟურნალმა რისკი აღარ გასწია. ფული უკვე აღარ უჭირდა მარტინს — ბოლო მოთხრობები გაყიდა. ბანკში ანგარიში გახსნა, რამდენიმე ასეული დოლარი დაუგროვდა, ვალი კი ერთი ცენტიც არა ჰქონია. “დაგვიანებული” რამდენიმე ჟურნალში დაიწუნეს და ბოლოს მერედიტლოუელის გამომცემლობაში ჰპოვა ნავსაყუდელი. მარტინს მოაგონდა ის ხუთი დოლარი, გერტრუდამ რომ მისცა ერთხელ, თავისი გადაწყვეტილებაც გაახსენდა — ასწილად გადავუხდიო. ადგა და გამომცემლობას წერილი გაუგზავნა — ავანსად ხუთას დოლარსა სთხოვდა. მისდა გასაკვირად, მართლაც მიიღო ამ თანხის ჩეკი და ხელშეკრულება. ჩეკი ოქროს ხუთდოლარიან მონეტებად გადაახურდავა და გერტრუდას ტელეფონით დაურეკა — შენი ნახვა მინდაო.
გერტრუდა ისე აფუცხუნებული გამოქცეულიყო, რომ ქოშინებდა, ძლივსღა სუნთქავდა, როცა მარტინთან მივიდა. შეშინებოდა, რაღაც უჭირსო და, შევიდა თუ არა ოთახში, ძმას გულზე მიეკრა ქვითინით, თან ჩანთიდან რამდენიმე დოლარი ამოიღო და ხელში სჩრიდა.
— მე თვითონ მოვიდოდი, — უთხრა მარტინმა, — მაგრამ შენს ქმართან ჩხუბს მოვერიდე. უჩხუბრად კი ალბათ ვერ გადავრჩებოდით.
— არა უშავს, გაივლის დრო და დამშვიდდება, — არწმუნებდა და, თან კი ცდილობდა გამოეცნო, რა გასაჭირი დასტყდომოდა მარტინს, — ოღონდ ჩქარა მოეწყვე სამსახურში. ბერნარდს უყვარს, პატიოსან საქმეს რომ მოჰკიდებს კაცი ხელს, გაზეთში რომ რაღაც ეწერა, სულ გადარია იმან. ჩემს დღეში არ მინახავს ისე გაცოფებული.
— სამსახურს სულაც არ ვაპირებ, — ღიმილით უთხრა მარტინმა, — ასევე გადაეცი შენს ქმარს. არც მჭირდება სამსახური. ახლავე დაგიმტკიცებ, რატომ.
აიღო და ის ასი ბრჭყვიალა ოქრო ერთბაშად ჩაუჩხრიალა კალთაში.
— გახსოვს, შენ რომ ხუთდოლარიანი მომეცი, ტრამვაის ფულიც რომ არა მქონდა? აჰა, ოთხმოცდაცხრამეტი ძმა გაიჩინა იმ ხუთდოლარიანმა, სულ სხვადასხვა ხნისანი არიან, მაგრამ ზომით ყველა ერთნაირია.
პირველად გაურკვეველი შიშით იყო მოცული გერტრუდა, როცა მოვიდა, ახლა კი ერთბაშად თავზარი დაეცა. საეჭვო აღარაფერი ჩანდა აქა, ყველაფერი ნათელი იყო. შიშით გაფართოებული თვალები მიაშტერა მარტინს, ცახცახმა აიტანა, თითქოს ეს ოქროს ნიაღვარი სწვავსო.
— სულ შენია, — გაუცინა მარტინმა.
გერტრუდას ცრემლები წასკდა და მოთქმას მოჰყვა:
— ჩემი საბრალო ბიჭი, ჩემი საცოდავი ბიჭი!
მარტინი ერთი წუთით გახევდა. მერე უცებ ჩახვდა დის აღელვების მიზეზს და გამომცემლობიდან მიღებული წერილი გადასცა, რომელიც მან ჩეკთან ერთად მიიღო. გერტრუდამ ბორძიკით წაიკითხა, ხშირად შედგებოდა ხოლმე და ცრემლებს ამოიწმენდდა, როცა დაამთავრა, ძმას მიმართა:
— მაშ, პატიოსანი შრომით იშოვე ეს ფული?
— შრომით მოპოვებულია. ლატარიაში რომ მომეგოს, იმაზე უფრო პატიოსანი ნაშოვნია.
გერტრუდა ნელ-ნელა დამშვიდდა და მეტი ყურადღებით გადაიკითხა წერილი. დიდხანს ვერ გააგებინა მარტინმა, თუ რაში მიიღო ამდენი ფული, და კიდევ უფრო მეტი დრო დასჭირდა, მანამ დააჯერებდა, რომ ეს სულ მას, გეტრუდას ეკუთვნოდა, რომ მარტინს ახლა არა სჭირდებოდა ფული.
— ბანკში შევიტან და შეგინახავ, — უთხრა ბოლოს გერტრუდამ.
— არც ბანკში შეინახავ და არც არაფერი. ეს ფული შენ გეკუთვნის, რაშიაც გინდა დახარჯე. თუ არ აიღებ, მარიას მივცემ. ის უპოვის გზას. ისე კი აჯობებს, მოსამსახურე აიყვანო მაგ ფულით და ადამიანურად დაისვენო.
— წავალ, ბერნარდს ვეტყვი, — თქვა გერტრუდამ და წამოდგა.
მარტინი ჯერ დაიჭყანა, მერე გაეცინა.
— წადი, უთხარი, — დაეთანხმა იგი. — ვინ იცის, იქნებ სადილზედაც დამპატიჟოს, ძველებურად.
— დაგპატიჟებს... ნამდვილად დაგპატიჟებს, — მხურვალედ შესძახა მან, ხელები კისერზე მოხვია და აკოცა.
თავი ორმოცდამეორე
ერთ დღეს უცებ მარტოობის ნაღველი შემოაწვა მარტინს. ჯანიანი კაცი იყო, ღონიერი, საქმე კი არაფერი ჰქონია. მას შემდეგ, რაც წერას თავი მიანება, ბრისენდენი მოკვდა, რუთს ჩამოშორდა — მის ცხოვრებაში დიდი სიცარიელე გაჩნდა. ამაოდ ცდილობდა ამ სიცარიელის ამოვსებას კაფეებში სიარულითა და ეგვიპტური სიგარეტებით. ისევ და ისევ ეძახდა ოკეანე, მაგრამ ეჩვენებოდა, რომ აქ, შეერთებულ შტატებში, თამაში ჯერ დამთავრებული არ იყო. ორი წიგნი მალე უნდა დაბეჭდილიყო და იქნებ სხვა წიგნების დაბეჭდვაც მოეხერხებინა. წიგნებში ფულს მისცემდნენ, დაიცდიდა, გაივსებდა პარკს ფულით და სამხრეთისაკენ გაემგზავრებოდა. მარკიზის კუნძულებზე ერთი მშვენიერი ხეობა ეგულებოდა, რომელსაც ზედ ყურე ერტყა. ცხენის ნალისებურად იყო შეჭრილი ხმელეთში, აქ იწყებოდა ხეობა და მაღლა-მაღლა მიიწევდა, თავბრუდამხვევ, ღრუბლებში აჭრილ მწვერვალამდე აღწევდა, ათასამდე აკრი იქნებოდა, ალბათ. აქ უხვად იყო ტროპიკული ხილი, ბუჩქებში გარეულ ქათმებს ნახავდი, ტყეებში გარეული ღორები დაშლიგინებდნენ, ბლომად იყო ნადირი, ხოლო ზემოთ, მწვერვალებისკენ, ქურციკები დახტოდნენ, რომელთაც გარეული ძაღლების ხროვა დასდევდა. საერთოდ, ველური იყო იქაურობა, კაცის ჭაჭანებას ვერ ნახავდი. და მთელ ადგილს, თავისი ყურეთი, ათას ჩილიურ დოლარად იყიდდა!
რამდენადაც მარტინს ახსოვდა, დიდებული ყურე იყო, წყალი ღრმა — დიდი გემებიც კი მიადგებოდა, თანაც მყუდრო და ქარებისაგან დაცული; წყნარი ოკეანის სამარშრუტო ცნობარი რეკომენდაციას აძლევდა ამ ყურეს, როგორც ყველაზე უფრო მყუდრო ნავსაყუდელს მთელ იმ არემარეში. იყიდის პატარა გემს, იახტისნაირ სპილენშემოვლებულ კარჭაპს, რომლებიც ალქაჯებივით დაჰქრიან ხოლმე ზღვებზე, იქროლებს კუნძულებს შორის, მარგალიტითა და კოპრათი ივაჭრებს. იქ დასახლდება, იმ ხეობაში, ყურესთან ახლოს. ისლის ქოხს დაიდგამს, ტატის მსგავსად, შავკანიან მოსამსახურეებს გაიჩენს. იქ მიიღებს ტაიოხელ ფაქტორებს, სავაჭრო გემების კაპიტნებს და წყნარ ოკეანეში მოწანწალე ყველა ჯურის ვაჟბატონებს. სახლის კარი ყველასათვის ღია ექნება, პრინცივით იცხოვრებს. რაც კი წიგნებში წაუკითხავს, სულ დაივიწყებს და აღარც იმ ქვეყანას გაიხსენებს, რაც მხოლოდ ილუზია გამოდგა.
მაგრამ ამის მისაღწევად საჭიროა ჯერ კალიფორნიაში იჯდეს და პარკი ფულით გაივსოს. უკვე იწყო ფულმა დენა. ერთმა წიგნმაც რომ გაუმართლოს, ამ დახავსებულ ხელნაწერებს მაშინ სულ გაასაღებს. მოთხრობებისა და ლექსების კრებულებსაც შეადგენს, რათა უფრო ნაღდი გახდეს ის ხეობაც, ყურეცა და კარჭაპიც. წერით კი მეტს აღარ დაწერს. ეს მტკიცედ გადაწყვიტა. მაგრამ, მანამ წიგნები დაიბეჭდებოდეს, რაიმე საქმე მაინც უნდა გაიჩინოს, ასე გახევებული და გამოლენჩებული, ყოველგვარ ხალისდაკარგული ხომ არ იჯდება.
გაიგო, რომ ერთ კვირა დილას კალატოზები პიკნიკს აწყობდნენ შელმონდ-პარკში, ადგა და თვითონაც წავიდა. წინათ ბევრჯერ დასწრებია მუშათა პიკნიკებს და კარგად იცოდა, რას წარმოადგენდა ეს. ამიტომ, შედგა თუ არა პარკში ფეხი, კვლავ გაეღვიძა ძველი გრძნობები. ბოლოს და ბოლოს, თავისიანები იყვნენ ეს მუშები, თავისი კლასის შვილები. მათ წიაღში დაიბადა, მათთან ერთად ცხოვრობდა, რამდენიმე ხნით გაუდგა და გაშორდა, მაგრამ მით უფრო სასიამოვნო იყო ახლა მათთან დაბრუნება.
— ნახე, თუ ეს მარტი არ იყოს! — მოესმა ვიღაცის ხმა და მაშინვე მეგობრული ხელი იგრძნო მხარზე, — სადა ხარ, სად დაიკარგე? ზღვაზე იყავი? მოდი, დავლიოთ.
ძველი ამხანაგები აღმოჩნდნენ, ძველი ბიჭები, სულ რამდენიმე კაცი აკლდა იმ ძველ კომპანიას და აქა-იქ უცნობი სახეებიც გამორეოდა. კალატოზი ერთიც არ ერია ამათში, მაგრამ, ძველებურადვე, ერთ პიკნიკს არ გამოტოვებდნენ, ცეკვავდნენ, ლაზღანდარობდნენ და კრივშიაც ეჯიბრებოდნენ ერთმანეთს. მარტინმა მათთან ერთად გადაკრა და კვლავ ადამიანად იგრძნო თავი. რა სულელი ვიყავი, რომ ამათ ჩამოვშორდიო, გაიფიქრა. ახლაღა დარწმუნდა: გაცილებით უფრო ბედნიერი იქნებოდა ამათთან, სულაც რომ არ გაჰკარებოდა წიგნებს და მაღალი საზოგადოების ხალხსაც არ გადაჰყროდა. ოღონდ ლუდი ისეთი სასიამოვნო აღარ მოეჩვენა, წინათ გაცილებით უკეთესი გემო ჰქონდა. ბრისენდენმა გადააჩვია უბრალო ლუდს. უცებ გაჰკრა თავში: ნეტა წიგნებმა ყმაწვილობის მეგობრებთან ურთიერთობა ხომ არ გამიფუჭესო. არაო, თვითონვე გადაწყვიტა, და ამის დასამტკიცებლად საცეკვაო პავილიონისაკენ გაემართა. აქ უცებ ჯიმის გადაეყარა, მრჩილავს, რომელსაც მაღალი ქერა გოგო ახლდა. ამ გოგომ არც აცია, არც აცხელა, ჯიმი მიატოვა და მარტინს აეტორღიალა.
— სულ ასე არ იყო! — მიუგო ჯიმიმ ამხანაგებს, რომელთაც დაცინვა დაუწყეს: მარტინმა ქერა გოგო საცეკვაო წრეში შეიყვანა და დააბზრიალა, ვალსს ცეკვავდნენ, — არცა მწყინს, გამიხარდა კიდეც, ჩვენთან მობრუნებული რომ ვნახე. შეხედეთ ერთი, როგორ სრიალებს! გოგოს როგორ გაამტყუნებ?!
მაგრამ მარტინმა უკანვე დაუბრუნა ჯიმის თავისი ქერა გოგო, და შეიქნა ერთი სიცილი და ღრიანცელი. ყველას უხაროდა მარტინის დაბრუნება. ჯერ ერთი წიგნიც არ გამოსულიყო მისი და ამხანაგების თვალში ამითი არ მოემატებოდა ცრუ დიდება. კარგი ბიჭი იყო და უყვარდათ, ეს იყო და ეს. თავს ისე გრძნობდა, როგორც განდევნის შემდეგ სამშობლოში დაბრუნებული პრინცი, ამ მხიარულებაში მისი ეული გული კვლავ გაიშალა და გაიფურჩქნა. აიწყვიტა იმ დღეს, ძველ მარტინს დაემსგავსა. ჯიბეში ფულიც ჰქონდა და როგორც ძველად, მოგზაურობიდან დაბრუნების შემდეგ, მოსდგა და ხელგაშლილად ფანტა აქეთ-იქით ეს ფული.
უცებ საცეკვაო დარბაზში თვალი მოჰკრა ლიზი ქონოლის, ვიღაც ახალგაზრდას მოეხვია ხელები და ცეკვავდნენ. ცოტა ხნის შემდეგ კაფეში შეიარა და იქ ნახა, მაგიდას უჯდა. მარტინი რომ დაინახა, გაუკვირდა და გაუხარდა. მარტინმა ბაღში გაიყვანა, აქ სიწყნარე იყო, ყვირილი აღარ დასჭირდებოდათ მუსიკის ჩასახშობად. გამოელაპარაკა თუ არა, პირველივე სიტყვიდან მიხვდა, რომ ქალი მისი იყო. ეს აშკარად ჩანდა ქალის ამაყი თვალების მინაბულ გამომეტყველებაში, მისი სხეულის ყველა მოძრაობაში, იმაშიც, თუ როგორ გაფაციცებით უგდებდა ყურს მარტინის ლაპარაკს. ლიზი ახლა უკვე ის პატარა გოგონა აღარ იყო, ერთხელ თეატრში რომ ნახა. დაქალებულიყო. შენიშნა, მის ველურსა და გამომწვევ სილამაზეს, რა ეშხი მიმატებოდა, ოღონდ უფრო დაწმენდილიყო, განაზებულიყო “მშვენიერებაა, უზადო მშვენიერება!” აღტაცებით ჩაილაპარაკა მარტინმა. გრძნობდა, რომ ქალი მთელი არსებით მას ეკუთვნოდა. საკმარისი იყო ეთქვა, წამოდიო, და თუნდაც ქვეყნის კიდეს გაჰყვებოდა.
ვერც კი მოასწრო ამის გაფიქრება, რომ ისე მოარტყეს თავში, ლამის წააქციეს. ვიღაც კაცმა გაარტყა, მაგრამ ზედმეტი გაგულისებისაგან ისე კანკალებდა ეს კაცი, რომ ვეღარ მოზომა და ყბის ნაცვლად თავში მოახვედრა. მარტინი შემობრუნდა და შეხედა, გამეტებით მოქნეული მუშტი მეორედ მოდიოდა მისკენ. მყისვე დაღუნა თავი და გადარჩა, მუშტმა გვერდზე ჩაუქროლა, კაცი შეტორტმანდა. მარტინმა მარცხენა მუშტი შემართა და მთელი ძალით ამოარტყა წონასწორობადაკარგულ უცნობს. იგი დავარდა, მაგრამ ხელადვე წამოხტა და გაცოფებით გამოქანდა. ჯიმი და სხვა ბიჭები მოსაშველებლად გამორბოდნენ.
მარტინი კანკალმა აიტანა. ძველი დღეები დაბრუნებულა: შურისძიების, ცეკვების, ჩხუბისა და მხიარულების დღეები! განაბული უთვალთვალებდა მოწინააღმდეგეს, მაგრამ მაინც მოახერხა და ცალი თვალი ლიზისაც გადაჰკრა. ბიჭები რომ ჩხუბს დაიწყებენ, გოგონები, ჩვეულებრივად, კივილს მორთავენ ხოლმე, მაგრამ ლიზის კივილი არ დაუწყია. მკერდი ოდნავ წინ გადმოეხარა და სუნთქვაშეკრული იყურებოდა, ცალი ხელი გულზე მიედო, სახე შეფაკლოდა, თვალები გაკვირვებითა და აღფრთოვანებით უბრწყინავდა.
ამასობაში უცნობი ფეხზე მომაგრებულიყო და გამწარებით იწევდა, ბიჭებისაგან თავის დასხლეტას ლამობდა.
— ეს გოგო მე მელოდებოდა, ცოტა ხნით დავტოვე! — ყველას გასაგონად განაცხადა მან, — მე მელოდებოდა, ცოტა ხნით დავტოვე. ეს თავხედი საიდან გამოტყვრა?! გამიშვით! გაჩენის დღე უნდა დავავიწყო!
— ჭკუიდან შეიშალე?! — ეუბნებოდა ჯიმი და თან ჭაბუკს აკავებდა, — ეს ბიჭი მარტინ იდენია. გირჩევნია ჩამოშორდე, თორემ, ხელი თუ გამოიღო, ცოცხლად შეგჭამს.
— მაშ, გოგო რატომ წამართვა? — არა ცხრებოდა უცნობი.
— მაგან მფრინავი ჰოლანდიელი მიასულმკვდარა, ჰოლანდიელი არ გახსოვს? — ჩასჩიჩინებდა ჯიმი, — ხუთი რაუნდი არც კი დასჭირვებია. შენ ერთ წუთსაც ვერ გაუძლებ.
ამ ცნობამ, ეტყობოდა, ცოტათი მოათვინიერა გაცეცხლებული ჭაბუკი, უფრო მეტი დაკვირვებით შეათვალიერა მარტინი.
— მაგისთანა კაცს რა უგავს, — ჩაიქირქილა მან, მაგრამ ხმაში უკვე ის ცეცხლი აღარ ეტყობოდა.
— ჰოლანდიელსაც მასე ეგონა, — არწმუნებდა ჯიმი, — წამო, წავიდეთ, აქაურობას გავშორდეთ. გოგონები რამ გააწყო! წამოდი!
ჭაბუკი დაემორჩილა, აღარ დაქიჩმაჩებულა, როცა ბიჭებმა შეატრიალეს და პავილიონისაკენ გააქანეს.
— ვინ არის? — ჰკითხა მარტინმა ლიზის, — ასე რამ გადარია?
თვითონვე იგრძნო, რომ ხელადვე გაუნელდა ჩხუბის ჟინი, წინანდებურად აღარ მოსვლია, იგრძნო რომ მოჭარბებულმა თვითანალიზმა ის ძველი უშუალობა და სილაღე ერთიანად ჩაუკლა.
ლიზიმ თავი გაიქნია.
— ო, არავინ, — უპასუხა მან, — ჩემთან დადიოდა... მომწყინდა მარტო ყოფნა, — განაგრძო ცოტა ხნის შემდეგ, — მაგრამ ჩემს დღეში არ დამავიწყდება, — ხმა გაუწყდა, თვალი სივრცეს გაუშტერა, — სულაც არ გავეკარები შენი გულისთვის.
მარტინი შეჰყურებდა და გრძნობდა, რომ საკმარისი იყო ხელი მოეხვია მისთვის... მაგრამ უცებ, ქალის დაუხვეწავი ლაპარაკი რომ მოისმინა, ფიქრმა მოიცვა — რამდენად აუცილებელია კაცმა დახვეწილი ენით ილაპარაკოსო, და პასუხის გაცემა სულაც გადაავიწყდა.
— კაი დღე კი დააყარე! — გამომწვევად უთხრა ქალმა და გაიცინა.
— მაინც მაგარი ბიჭია, — დიდსულოვნად უპასუხა მარტინმა, — რომ არ წაეყვანათ, ასე ადვილად ვერ გადავურჩებოდი.
— ის ქალი ვინ იყო, იმ ღამეს რომ გნახეთ ერთად? — ჰკითხა მოულოდნელად ლიზიმ.
— ერთი ქალია, ჩემი მეგობარი, — მიუგო მარტინმა.
— დიდი ხნის წინათ იყო, — წყნარად ჩაილაპარაკა ლიზიმ, — ასე მგონია, ათასი წელი გავიდა-მეთქი.
მაგრამ მარტინს ამაზე აღარაფერი უთქვამს. სულ სხვა რამეზე გადაიტანა საუბარი. იქიდან რესტორანში წავიდნენ, მარტინმა მოატანინა ღვინო და მდიდრული საუზმე. მერე საცეკვაოდ გაიწვია, მარტო მასთან ცეკვავდა, სხვასთან არავისთან, მანამ ქალი არ დაიღალა. მარტინი კარგი მოცეკვავე იყო და ნეტარებით დამტკბარი გოგონა ისე ბზრიალებდა მასთან, თითქოს ცაში დასრიალებსო, თავი ჭაბუკის მკერდზე მიეყრდნო, ნატრობდა, ნეტა სულ ასე გაგრძელდეს, აღარ გათავდესო. საღამო ხანს ისევ ბაღში გავიდნენ, სადაც ძველი, კარგი ჩვეულების მიხედვით, ქალი ჩამოჯდა, მარტინი კი გულაღმა გაწვა და თავი კალთაზე დაუდო. მარტინს ჩასთვლიმა, ქალი კი თმაში უცურებდა ხელს, დახუჭულ თვალებზე დაჰყურებდა და განუზომელ სიყვარულსა გრძნობდა, მთელი არსებით მისი იყო, მას ეკუთვნოდა. უცებ მარტინმა გაახილა თვალი და ქალის სახეზე ნაზი სიყვარული ამოიკითხა. ლიზი თითქოს შეკრთა ერთბაშად, თვალი მოარიდა, მაგრამ ისევ ალერსიანად და გამომწვევად შეხედა.
— სულ შენ გელოდი, ეს წლები, — თითქმის ჩურჩულით უთხრა ქალმა.
მარტინმა იგრძნო, რომ ეს იყო საოცარი სიმართლე. ძლიერმა ცთუნებამ წამოუარა. მის ხელთ იყო — შეეძლო ახლავე გაებედნიერებინა ქალი. თვითონ, კარგი, მოკლებული იყო ყოველგვარ ბედნიერებას, სხვისთვის რატომღა უნდა წაერთმია ეს ბედნიერება? შეეძლო ახლავე შეერთო ეს ქალი და ისლის კოშკში წაეყვანა, მარკიზის კუნძულებზე. ცთუნება და სურვილი ამისი ძლიერი იყო, მაგრამ კიდევ უფრო ძლიერი გამოდგა შინაგანი ხმა, რომელიც მტკიცედ მოუწოდებდა, არ გადაედგა ასეთი ნაბიჯი. ყველაფრის მიუხედავად, იგი ერთგული დარჩა თავისი სიყვარულისა. ძველი დღეები სილაღისა და თავისუფლებისა უკვე წასულიყო, ვეღარ დაიბრუნებდა, ვერც თვითონ დაბრუნდებოდა მათთან. სულ შეცვლილიყო მარტინი, აქამდე ვერც კი გრძნობდა, როგორ შეცვლილიყო.
— მე საცოლე კაცი არა ვარ, ლიზი, — უბრალოდ უთხრა მან.
თმაში საალერსოდ შეცურებული ხელი ერთბაშად შედგა, მაგრამ ისევ სწრაფად განაგრძო ფერება. მარტინმა შენიშნა, რომ ქალის გამომეტყველებას სიმკაცრის იერი მიეცა, ეს იყო მტკიცე გადაწყვეტილების ნიშანწყალი, მაგრამ ხელადვე მოლბა, ღაწვები ისევ შეუფაკლდა და თვალები ალერსით გაუბრწყინდა.
— ეს არც მიფიქრია... — ბორძიკით დაიწყო მან, — ყოველ შემთხვევაში, ეგ არაფერს ნიშნავს! არაფერს! — გაიმეორა ქალმა, — მე შენი მეგობრობა მეამაყება. მზადა ვარ, შენთვის ყველაფერი გავაკეთო. ღმერთს ასეთი გავუჩენივარ.
მარტინი წამოჯდა. ქალის ხელი აიღო. უშუალობა, სითბო იგრძნობოდა ამ მოძრაობაში და არა ვნება, ამიტომაც ამ სითბომ ცივად დაუარა ტანში.
— ნუღარ ვილაპარაკებთ ამაზე — თქვა მან.
— დიდებული გოგო ხარ, კეთილშობილი, — უთხრა მარტინმა, — მე თვითონ უნდა ვამაყობდე შენი მეგობრობით. ვამაყობ კიდეც! ნამდვილად ვამაყობ. სინათლის სხივი ხარ ჩემთვის ამ წყვდიადით მოცულ ქვეყანაზე, ამიტომ ისეთივე მართალი უნდა ვიყო შენთან, რასაც შენ ჩემს მიმართ იჩენ.
— მაგას სულაც არ მოვითხოვ შენგან — სულერთია, როგორც გინდოდეს, ისე მომექეცი. თუ გინდა ტალახში ჩამაგდე და ზედ ფეხით შემდექი. ოღონდ მარტო შენა გაქვს ამის უფლება ქვეყნად, — დასძინა მან და თვალები გამომწვევად აუელვარდა, — რაც თავი მახსოვს, სულ ჩემს ნებაზე ვარ, სხვას ყურსაც არ ვუგდებ.
— მიტომაც არ შემიძლია სხვანაირად მოქცევა, — ალერსიანად უთხრა მარტინმა. — შენ ისეთი კარგი და დიდსულოვანი ხარ, რომ მეც მაიძულებს დიდსულოვანი ვიყო. ცოლის შერთვას არ ვაპირებ, და არც... და არც ისე შემიძლია სიყვარული, თუმცა წინათ სულერთი იყო ჩემთვის, ახლა ვგრძნობ, რომ დღეს აქ მოვედი და შენ შეგხვდი. მაგრამ ამას რაღა ეშველება, ჩემს დღეში ვერ ვიფიქრებდი, ასე თუ დატრიალდებოდა საქმე. მაგრამ იცი რა, ლიზი — ვერც კი წარმოიდგენ, როგორ მომწონხარ. მოწონება ცოტაა. გაღმერთებ, თაყვანსა გცემ. დიდებული გოგონა ხარ, ძალიან კარგი. თუმცა სიტყვებს რა ფასი აქვს! ისე კი მინდა რამე გავაკეთო შენთვის. ვიცი, რა მძიმე ცხოვრება გამოგივლია — ნება მომეცი შეგიმსუბუქო (ქალის თვალებში სიხარულის ნაპერწკალმა გაიელვა, მაგრამ მალევე ჩაქრა). მალე ფულს მივიღებ, კარგა ბლომად.
ერთბაშად გადაავიწყდა ის ხეობაც, ყურეც, ისლის კოშკიცა და თეთრი კარჭაპიც. რის მაქნისია, ბოლოს და ბოლოს? ადგება და ძველებურად რომელიმე გემს გაჰყვება!
— მინდა, რომ შენ გადმოგცე ეს ფული. გამოგადგება — ან სკოლაში შეხვალ, ან რაიმე ხელობას ისწავლი. რა იქნება, რომ სტენოგრაფისტი გახდე! მე თვითონ მოგაწყობ. დედ-მამა თუ გყავს ცოცხალი — საბაყლო მაღაზიას გავახსნევინებ, ან ამისთანა რამეს. ერთი სიტყვით, რასაც კი მოისურვებ. შენ ოღონდ დამისახელე, უსათუოდ შეგისრულებ.
ქალს არაფერი უპასუხნია. იჯდა და სივრცეს მიშტერებოდა, თვალები ამოშრობოდა, არც განძრეულა, ყელში მოსწოლოდა რაღაც და ახრჩობდა. მარტინი ხელადვე მიხვდა და თითქოს მასაც მოაწვა ყელში რაღაც. ინანა, ასეთი ლაპარაკი რას წამოვიწყეო. რაც მან ქალს შესთავაზა, უბადრუკობა იყო იმასთან შედარებით, რასაც ქალი სთავაზობდა. ეს იმისთანა რამეს სთავაზობდა, რაც სულაც არა სჭირდებოდა, ადვილად შეელეოდა, სულაც არ ეპიტნავებოდა; ქალმა კი საკუთარი თავი შესთავაზა, არც ცოდვას მორიდებია, არც შერცხვენას, არც გაწბილებას, არც ჯოჯოხეთის წამებას.
— ნუღარ ვილაპარაკებთ ამაზე, — უთხრა ქალმა და ხმა გაებზარა, მაგრამ სწრაფად ჩაახველა, არ შემამჩნიოსო. წამოდგა. — წავიდეთ, დავიღალე.
სეირნობა დამთავრდა, ხალხი თითქმის დაშლილიყო. მაგრამ როცა მარტინი და ლიზი ბუჩქებიდან გამოვიდნენ, ბიჭები იქვე დახვდნენ. მარტინი მაშინვე მიხვდა ყველაფერს. ჩხუბი მზადდებოდა. ეს ბიჭები მისი მცველები იყვნენ. ნელი ნაბიჯით გასცდნენ ჭიშკარს, ცოტა მოშორებით კი მეორე ჯგუფი მიყიალობდა — ესენი ლიზის მოარშიყე ჭაბუკს შეექუჩებინა. შურისსაძიებლად. პოლიციელებმა მაშინვე აიღეს ჩხუბის სუნი და უკან გაჰყვნენ, სან-ფრანცისკოს მატარებლამდე მიაცილეს. მარტინმა ჯიმი გააფრთხილა, მეთექვსმეტე ქუჩასთან ჩამოვალ და ოუკლენდისკენ მიმავალ ტრამვაიში გადავჯდებიო. ლიზი ხმას არ იღებდა, თითქოს სულაც არ აინტერესებდა, რაც ირგვლივ მზადდებოდა. მატარებელი მეთექვსმეტე ქუჩას მიადგა, გამოჩნდა მათი მომლოდინე ტრამვაი, კონდუქტორი მოუთმენლად აბრახუნებდა გონგს.
— აბა, ჩქარა! — ურჩია ჯიმიმ, — გაიქეცით, ტრამვაიში ჩასხედით. ჩვენ ამათ შევაჩერებთ. რაღას უცდი!
მოწინააღმდეგე ჯგუფი ამ მანევრმა დროებით დააბნია. მაგრამ მალევე მოეგო გონს, მატარებლიდან გადმოცვივდნენ და გამოუდგნენ. ტრამვაიში მსხდარ მგზავრებს არც კი შეუნიშნავთ, როგორ გამალებით მოვარდნენ ჭაბუკი და გოგონა და კუთხეში თავისუფალ ადგილებზე ჩამოსხდნენ. არავის უფიქრია, ამ წყვილს რაიმე კავშირი თუ ჰქონდა ჯიმისთან, რომელიც ტრამვაის შეახტა და ვატმანს გასძახა:
— მიდი, მიდი, ძმობილო, გარეკე!
იმავე წუთში ყველამ შენიშნა, როგორ დაბზრიალდა ჯიმი და პირველ მდევარს, რომელიც საფეხურზე ახტომას ლამობდა, პირდაპირ სახეში ჩასცხო მუშტი. მთელი ვაგონის გასწვრივ ამოძრავდა მუშტები — ჯიმისა და მის ამხანაგებს გარეთა გრძლივი საფეხური დაეკავებინათ და მომხვდურებს წინააღმდეგობას უწევდნენ. ტრამვაი აიძრა გონგის გამაყრუებელ ბრახუნში და ჯიმის მეგობრები გადმოხტნენ, რათა საქმე დაემთავრებინათ. ტრამვაი წავიდა, ბრძოლის ველი შორს მოიტოვა, მგზავრებს ერთი წუთითაც ეჭვი არ შეჰპარვიათ, რომ კუთხეში წყნარად მიყუჟულ ჭაბუკსა და ლამაზ მუშა-გოგონას იმ მოჩხუბრებთან რაიმე კავშირი ჰქონდათ.
ჩხუბმა სასიამოვნო მღელვარება მოჰგვარა მარტინს, ტანში ძველებურადვე ჟრუანტელმა დაუარა. მაგრამ ეს აღელვებაც სწრაფად ჩაუქრა და კვლავ ნაღველი შემოაწვა. თითქოს მოხუცდა და დაჩაჩანაკდა, თითქოს საუკუნეებით უფროსი იყო ამ ბიჭებზე, თავისივე უდარდელ და უზრუნველ ამხანაგებზე. დიდი გზა განვლო, ძალიან შორს წავიდა და უკან დაბრუნება შეუძლებელი იყო. ამათი ცხოვრება — თავისი ძველი ცხოვრება — უკვე ეზიზღებოდა. ყველაფერზე გული გასტეხოდა, უცხო გამხდარიყო. ისეთივე გულისამრევი ჩანდა ძველ მეგობრებთან ურთიერთობა, როგორც იმ უბრალო ლუდმა აურია გული. მეტისმეტად შორს წასულა. ათასობით წიგნი ჩამდგარიყო მასა და იმათ შორის. თვითონვე გადაიხვეწა, მოშორდა თავისიანებს. შესტოპა, შორს შეიტყუა ცოდნის უსაზღვრო სამყარომ და შინ დაბრუნება შეუძლებელი გახდა. მეორე მხრივ, იგი ხომ ადამიანი იყო და ადამიანებთან ურთიერთობა სწყუროდა. მაგრამ ახალი სამშობლო, ახალი ნავსაყუდელი ჯერაც ვერ აღმოეჩინა. არც იმ ძველ ძმა-ბიჭებს ესმოდათ მისი, არც თავისიანებს, არც ბურჟუებს, და აგერ ამ გოგონასაც კი არა, რომელსაც იგი განუზომლად პატივს სცემდა და ათაყვანებდა. ფიქრობდა ამას და გული სევდით ეწურებოდა.
— შეურიგდი იმ ბიჭს, — ურჩია მან ლიზის გამომშვიდობებისას, როცა მუშათა კვარტალამდე მიაცილა. ქალი აქა ცხოვრობდა — მეექვსე ქუჩასა და ბაზარს შორის. იმ ყმაწვილ კაცზე ეუბნებოდა, რომლის ადგილი დღეს მან დაიკავა.
— არ შემიძლია... აღარ შეიძლება, — მიუგო ქალმა.
— რას ამბობ, — მხიარულად შესძახა მარტინმა, — ერთი რომ დაუსტვინო, ძუნძულით წამოვა.
— არა, მე მაგას არ ვგულისხმობ, — უბრალოდ უპასუხა ქალმა.
ის იყო, ღამე მშვიდობისა უნდა ეთქვა მარტინს, რომ ქალი მკერდზე მიეყრდნო, არა გამომწვევად, არა მბრძანებლურად, არამედ მორჩილად, საწყლად. მარტინს გული ჩაწყდა. ხელი მოხვია ქალს და აკოცა — და ხელად იგრძნო ისეთი ალალი საპასუხო კოცნა, როგორიც არც ერთ მამაკაცს არ ღირსებია.
— ღმერთო! — ზლუქუნებდა ქალი, — თავს შეგწირავდი! სიამოვნებით შეგწირავდი თავს!
ერთბაშად მოშორდა და გავარდა, კიბე აირბინა. მარტინს თვალები დაენამა.
— მარტინ იდენ, — ჩაილაპარაკა მან, — შე უბადრუკო ნიცშეანელო, პირუტყვი ხომ არა ხარ! შეირთე ეს ქალი, ბედნიერებით გაავსე მისი ათრთოლებული გული. მაგრამ რომ არ შეგიძლია, რომ არ შეგიძლია! სირცხვილი შენი!
“ბებერი მაწანწალა თავის ძველ იარაზე მოსთქვამს”, — წაიბუტბუტა მან, ჰენლი გაიხსენა, — “ცხოვრება საშინელი შეცდომებითა და სირცხვილით არის სავსე”. მართლაც რომ სირცხვილი და შეცდომაა მთელი ცხოვრება.
თავი ორმოცდამესამე
“მზის სირცხვილი” ოქტომბერში დაიბეჭდა. როცა მარტინმა საფოსტო ბანდეროლს კანაფი მოაცილა და გამომცემლობის გამოგზავნილი ექვსი საავტორო ეგზემპლარი მაგიდაზე დაცვივდა, გულს მძიმე ნაღველი შემოაწვა. წარმოიდგინა, რა გიჟური სიხარული მოიცავდა, ეს რომ რამდენიმე თვის წინათ მომხდარიყო, ახლა კი, თითქოს არაფერიო, გულგრილად შეხედა. თავისი წიგნი, თავისი პირველი წიგნი! და გულიც არ შესტოკებია. პირიქით, ნაღველით დაუმძიმდა! მისთვის ახლა აღარაფერს წარმოადგენდა ეს წიგნი. ერთადერთი ეს იყო, რომ ფული მოჰყვებოდა, მაგრამ ან ფული რად უნდოდა?!
ერთი ცალი წიგნი აიღო და სამზარეულოში გაიტანა, მარიას აჩვენა.
— ჩემი დაწერილია, — განუმარტა მან გაკვირვებულ და დაბნეულ ქალს, — ამ ოთახში დავწერე, შენი სუპიც დამეხმარა ამის წერაში, ძალა მომცა. გამომართვი. შენი იყოს. მომიგონე ხოლმე.
ეს არ იყო ბაქიობა და თავის გამოჩენის სურვილი. უბრალოდ უნდოდა, ბედნიერება მიენიჭებინა, ამაყად თავის დაჭერის საფუძველი მიეცა, გაემართლებინა ის რწმენა, რასაც ქალი ამდენი ხნის განმავლობაში ინარჩუნებდა მარტინისადმი. მარიამ სასტუმრო ოთახში გააქანა წიგნი და საოჯახო ბიბლიაზე შემოდო. მისთვის წმიდათა წმიდა იყო მდგმურის დაწერილი წიგნი, მეგობრობის ფეტიში. ამ წიგნმა ხელადვე შეარბილა ის უსიამოვნო განცდა, რაც ქალს დაეუფლა, როცა მარტინის მრეცხაობის ამბავი გაიგო. ერთი სტრიქონიც არ გაეგებოდა ამ წიგნისა, მაგრამ ღრმად სჯეროდა, რომ ყოველი სტრიქონი უდიდესი მოვლენა უნდა ყოფილიყო. ხომ უბრალო ქალი იყო, საქმეს გადამკვდარი, მძიმე შრომისაგან წელში გაწყვეტილი, მაგრამ რწმენა დიდი ნიჭისა შეურყვნელი ჰქონდა.
რა გულგრილადაც “მზის სირცხვილის” საავტორო ეგზემპლარი მიიღო, ისეთივე გულგრილობით ათვალიერებდა მარტინი საგაზეთო რეცენზიებს, რასაც ამონაჭრების ბიურო უგზავნიდა ხოლმე ყოველკვირეულად. აშკარა იყო, რომ წიგნმა დიდი გამოხმაურება ჰპოვა. მაშ, პარკშიაც მეტი ოქრო მოგროვდებოდა. შეეძლება ლიზიც მოაწყოს, ყველა დაპირება შეასრულოს, და იმდენი კიდევ დარჩება, რომ ისლის კოშკიც აიშენოს.
გამომცემლობამ სიფრთხილე იხმარა და ათას ხუთასი ცალი დაბეჭდა, მაგრამ პირველივე რეცენზიებმა ხელახლა დააბეჭდინეს წიგნი, ამჯერად სამათასიანი ტირაჟით. ჯერ ესეც არ გაესაღებინათ, რომ მესამედაც გამოსცეს — ხუთი ათასი ცალი. ლონდონის ერთ-ერთმა ფირმამ მოლაპარაკება გამართა წიგნის ინგლისური გამოცემის თაობაზე, ამას ფეხდაფეხ მოჰყვა დაკვეთები საფრანგეთიდან, გერმანიიდან, სკანდინავიის ქვეყნებიდან — თარგმანის ნებართვას თხოულობდნენ. ამაზე ხელსაყრელ დროს ვერც ინატრებდნენ მეტერლინკის სკოლაზე შეტევისათვის. გაჩაღდა მძაფრი პოლემიკა. სალიბი და ჰაკელი თავგამოდებით იცავდნენ “მზის სირცხვილს”. კრუკსი და უოლესი მოწინააღმდეგე ბანაკში აღმოჩნდნენ, სერ ოლივერ ლოჯი კი, თავისივე კოსმოსური ფილოსოფიის საკეთილდღეოდ, ცდილობდა კომპრომისი გამოეძებნა. მეტერლინკის მიმდევრები მისტიციზმის დროშის ქვეშ დაირაზმნენ. ჩესტერტონმა მთელი ქვეყანა ახარხარა ვითომცდა პირუთვნელი და მიუდგომელი სტატიებით, ბერნარდ შოუმ კი თავისი დაუნდობელი გონებამახვილობით ლამის დაასამარა მოკამათენიც და კამათის საგანიც. რაღა სათქმელია, რომ ამ დიდ-დიდ მნათობთა გარდა საბრძოლო არენაზე წვრილი მბჟუტავი ვარსკვლავებიც გამოჩნდნენ — ბრძოლა გამძაფრდა და გამძვინვარდა.
“სასწაული მოხდა, — სწერდნენ მარტინს გამომცემლები, — კრიტიკულ-ფილოსოფიური ესეის ასეთი გასაღება ჯერ არავის ახსოვს. უკეთეს თემას ვერც შეარჩევდით, და სხვა გარე პირობებმაც შეუწყო ხელი წარმატებას. ალბათ საჭიროც არ იქნება დაგარწმუნოთ, რომ გადაწყვეტილი გვაქვს ხელსაყრელი შემთხვევა არ გავუშვათ. ორმოც ათას ცალზე მეტი გავრცელდა უკვე შეერთებულ შტატებსა და კანადაში, ოციათასიანი ახალი გამოცემა უკვე იბეჭდება. ძლივს ვასწრებთ მოთხოვნილების დაკმაყოფილებას. ოღონდ ისიც უნდა ითქვას, რომ ამ მოთხოვნილების გაზრდას ერთგვარად ჩვენ შევუწყვეთ ხელი. რეკლამაზე ხუთი ათასი დოლარი დაგვეხარჯა უკვე. ეს იქნება სარეკორდო წიგნი”.
“თავს ნებას ვაძლევთ, ამასთან ერთად ხელშეკრულებაც გამოგიგზავნოთ თქვენს მორიგ წიგნზე. მხედველობაში მიიღეთ, რომ ოცი პროცენტით გიდიდებთ ჰონორარს. ეს უმაღლესი განაკვეთია და ისიც ჩვენისთანა პირველხარისხოვანი გამომცემლობისათვის. თუ მოგეწონათ ჩვენი პირობები, გთხოვთ ხელშეკრულებაში წიგნის სახელწოდება ჩაწეროთ. ნაწარმოების თემითა და ხასიათით არა გზღუდავთ, რაზეც გნებავთ დაწერთ. დაწერილი თუ გაქვთ — მით უკეთესი. ამაზე ხელსაყრელ დროს ვერ იპოვით — უნდა მოასწროთ, მანამ ინტერესი არ განელებულა.
როგორც კი ხელმოწერილ ხელშეკრულებას დაგვიბრუნებთ, მაშინვე ჰონორარის ავანსს გამოგიგზავნით — ხუთი ათას დოლარს. ხომ ხედავთ, როგორი რწმენა გვაქვს თქვენი, რა რისკს ვიჩენთ! სასურველი იქნებოდა, მოლაპარაკება დაგვეწყო და უფრო დიდი ხნით დაგვედო ხელშეკრულება (ვთქვათ ათი წლით), რომლის მიხედვითაც მხოლოდ ჩვენ გვექნებოდა ყველა თქვენი ნაწარმოების წიგნად გამოცემის უფლება. მაგრამ ამაზე შემდეგ”.
მარტინმა წერილი გადადო და ზეპირ ანგარიშს შეუდგა: თხუთმეტი ცენტი გადაამრავლა სამოც ათასზე და ცხრა ათასი დოლარი მიიღო. ხელშეკრულება შეავსო, შიგ “სიხარულის კვამლი” ჩაწერა, ხელი მოაწერა და გამომცემლობას გაუგზავნა, თან ოცი პატარა მოთხრობაც გააყოლა, სულ ადრე დაწერილი, მანამ საგაზეთო ფელეტონების სქემის წერას შეუდგებოდა. მალევე მიიღო ხუთი ათასი დოლარიც: იმ სისწრაფით, რა სისწრაფითაც ამერიკული ფოსტა მუშაობს.
— მარია, დღეს ორი საათისათვის ქალაქში გამომყევი, საქმე მაქვს, — უთხრა მარტინმა იმავე დილას, როცა ჩეკი მიიღო, — ან არადა, პირდაპირ იქ მოდი ორ საათზე, მეთოთხმეტე ქუჩისა და ბროდვეის კუთხესთან.
დანიშნულ დროს მარია იქ დახვდა. დიდხანს იმტვრევდა თავს ამ საიდუმლოს გამოსაცნობად, მაგრამ ახალ ფეხსაცმელებზე უკეთესი ვერაფერი მოიფიქრა. ასე რომ გულიც კი დაწყდა, ფეხსაცმელების მაღაზიას რომ ჩაუარეს და რაღაც კანტორაში შევიდნენ. რაც ამის შემდეგ მოხდა, ის სამუდამო სიზმრად დარჩა ქალის მეხსიერებაში. დიდებული ჯენტლმენები, რომლებიც მარტინს ელაპარაკებოდნენ და ერთმანეთში რაღაცას ბჭობდნენ, ხშირ-ხშირად გადმოხედავდნენ ხოლმე მარიას და გულმოწყალედ გაუღიმებდნენ; საბეჭდი მანქანა გამწარებით ჩხაკუნობდა. მერე რაღაც მნიშვნელოვან ქაღალდს მოაწერეს ხელი, მარიას სახლის პატრონიც აქ იყო და იმასაც მოაწერინეს. გარეთ რომ გამოვიდნენ, ტროტუარზე, სახლის პატრონმა გადაულაპარაკა:
— ასე, მარია: ამ თვეში აღარ გადამიხდი შვიდნახევარ დოლარს.
მარია გაშეშდა, ენა წაერთვა:
— არც იმ თვეში, არც იქითაში, არც იმის იქითაში, — განაგრძო სახლის პატრონმა.
მარიამ ბორძიკით მადლობა უთხრა ამ მოწყალებისათვის. მაგრამ მანამ შინ არ დაბრუნდა, ჩრდილო ოუკლენდში, და თავისიანებს არ მოელაპარაკა, მანამ პორტუგალიელ ბაყალს კარგად არ გამოჰკითხა ყველაფერი, არც მიმხვადარა, რომ ეს პატარა სახლი, რომელშიაც ამდენი ხანი ცხოვრობდა და ქირას იხდიდა, ახლა მისი საკუთრება იყო.
— რატომ აღარაფერს ყიდულობთ ჩემთან? — ჰკითხა მარტინს პორტუგალიელმა ბაყალმა და მისასალმებლად გარეთ გამოვიდა, როცა მარტინი კარეტიდან ჩამოხტა. მარტინმა განუმარტა, მე თვითონ აღარ ვიმზადებ საჭმელსო. მერე დუქანში შეჰყვა და თითო ჭიქა ღვინო გადაჰკრეს. მარტინს არ გამოჰპარვია, რომ ეს იყო ყველაზე საუკეთესო ღვინო, რაც კი ბაყალს დუქანში მოეძევებოდა.
— მარია, — მიმართა იმავე საღამოს მარტინმა, — მე უნდა გადავიდე აქედან. თქვენც აღარ დარჩებით აქ დიდხანს. ამ სახლს გააქირავებ და შენ თვითონ აიღებ ქირას. შენ ხომ ძმა გყავს სან ლეანდროსა თუ ჰეიუორდსში? მგონი, რძის ფერმა უნდა ჰქონდეს! რაც ახლა სარეცხი გაქვს აღებული, უკანვე გააბრუნებ გაურეცხავად, გამიგე? გაურეცხავად! ხვალ დილითვე ჩახვალ სან ლეანდროსა თუ ჰეიუორდსში და ძმას მოინახულებ. უთხარი, ჩემთან ჩამოვიდეს, საქმე მაქვს. “მეტროპოლში” მნახავს, ოუკლენდში. იქნებ, კარგი რძის ფერმა ეგულებოდეს. სადმე.
ამრიგად, მარია სახლის მეპატრონეც გახდა და ფერმის ერთადერთი მფლობელიც. ორი მუშა დაიქირავა და მძიმე საქმეს იმათ აკეთებინებდა, ბანკში ანგარიში გახსნა, რომელიც დღითიდღე იზრდებოდა, მიუხედავად იმისა, რომ ფეხსაცმელებში გამოწკიპული ბავშვები სკოლაში დაუდიოდა. იშვიათად თუ მომხდარა, რომ სიზმარში ნანახი პრინცი ვინმეს ცხოვრებაში შეხვედროდეს. მაგრამ მძიმე მუშაობისაგან წელმოწყვეტილი და გამოლენჩებული მარია, რომელსაც თავის დღეში არ დასიზმრებია პრინცები, მართლაც შეხვდა — და ეს იყო სამრეცხაოს ყოფილი მუშა, გადაცმული.
ამასობაში ქვეყანა დაინტერესდა — “ვინ არის მაინც ეს მარტინ იდენი?” გამომცემლებს მან უარი უთხრა ბიოგრაფიული ცნობების მიცემაზე, მაგრამ გაზეთებს სად დაემალებოდა?! წარმოშობით იგი ოუკლენდელი იყო და რეპორტიორებმა ყნოსვით მიაგნეს მარტინის მცნობ ხალხს, შეთითხნეს და გამოაცხვეს — ვინ იყო, რას წარმოადგენდა, რას აკეთებდა, ისიც ბლომად დაუმატეს, რასაც არ წარმოადგენდა და არ აკეთებდა. სურათებითა და ფოტოებით შეამკეს. ადგილობრივ ფოტოგრაფს ერთხელ გადაეღო მარტინისათვის სურათი, ახლა კი ბეჭდავდა და ბეჭდავდა — ჰყიდდა, ასაღებდა. იმდენად დიდი იყო მარტინის სიძულვილი ჟურნალებისა და ბურჟუაზიული საზოგადოების მიმართ, რომ პირველ ხანებში მაგრად შეებრძოლა ასეთი მასალების გამოქვეყნებას, ბოლოს კი დარწმუნდა, უმოქმედობა უფრო ადვილი იყო და ფარ-ხმალი დაჰყარა. უხერხული გამოდგა, უარი ეთქვა ინტერვიუს მიცემაზე ისეთი კორესპონდენტებისათვის, რომლებიც შორიდან ჩამოდიოდნენ საგანგებოდ მის სანახავად. გარდა ამისა, დღე-ღამეში საკმაოდ დიდი დროა, და რაკი ახლა არც მეცადინეობდა და აღარც წერდა, ეს დრო რითიმე ხომ უნდა მოეკლა! ასე რომ, დასთმო — ინტერვიუებსაც აძლევდა, აზრებსაც გამოსთქვამდა ლიტერატურასა და ფილოსოფიაზე და ბურჟუების მიწვევებსაც კი ღებულობდა. უცნაურმა სიმშვიდემ მოიცვა. აღარაფერი აწუხებდა, ყველაფერი სულერთი გახდა. ყველას მიუტევა, იმ ახალგამოჩეკილ რეპორტიორსაც კი, რომელმაც იგი წითელ სოციალისტად მონათლა. ინტერვიუც მისცა ახლა ამ რეპორტიორს გაზეთის მთელ გვერდზე და იქვე თავის ფოტოსურათის დაბეჭდვის ნებაც დართო.
ზოგჯერ ლიზისაც ხვდებოდა. აშკარა იყო, ქალს არ სიამოვნებდა მარტინის ასეთი აღზევება — შიშობდა, რომ ეს კიდევ უფრო გააფართოვებდა მათ შორის უფსკრულს. სწორედ ამ უფსკრულის დავიწროების მიზნით იყო, ალბათ, რომ მარტინს დათანხმდა და საღამოს სკოლაში შევიდა, პარალელურად სტენოგრაფიის შესწავლასაც შეუდგა; კაბებს აკერინებდა საუკეთესო თერძს, რომელსაც ქვეყნის ფული მიჰქონდა. მისი წარმატებები დღითიდღე შესამჩნევი ხდებოდა; მარტინი, ბოლოს, ჩააფიქრა ამ ამბავმა, კარგს ვშვრები თუ არაო, რადგან, აშკარა იყო, ლიზი მისი გულისთვის აკეთებდა ყველაფერს: ცდილობდა, მარტინის ღირსი გამხდარიყო, ისეთი თვისებები შეეძინა, რასაც, მისი აზრით, მარტინი დიდად აფასებდა. მაგრამ მარტინი ვერაფერ ნუგეშს აძლევდა — ძმასავით ეპყრობოდა და იშვიათად ხვდებოდა.
“დაგვიანებული” იმ დროს დაბეჭდა მერეით-ლოუელის გამომცემლობამ, როცა მარტინი დიდების ზენიტზე იყო ასული და, რაკი ეს ბელეტრისტიკა იყო, “მზის სირცხვილზე” მეტი წარმატება ხვდა. უპრეცედენტო ამბავი მოხდა — “ბესტსელერების” სიაში პირველი ორი ადგილი მარტინის ორ წიგნს ერგო. განა მარტო ბელეტრისტიკის მკითხველები, ისეთი ხალხიც კი, ვინც “მზის სირცხვილს” კითხულობდა, საოცრად გაიტაცა ამ საზღვაო მოთხრობამ, აღფრთოვანებაში მოდიოდნენ ავტორის ოსტატობით და კოსმოსური გაქანებით. პირველი წიგნით მისტიკურ ლიტერატურაზე მიიტანა იერიში და დიდებულადაც. მეორე წიგნით კი მკითხველს თვალსაჩინოდ უჩვენა, როგორი უნდა იყოს ნამდვილი ლიტერატურა, და ამასაც წარმატებით გაართვა თავი; ამრიგად, კრიტიკული და მხატვრული ნიჭის შერწყმის იშვიათი გენიალობა გამოიჩინა.
ფულითაც ივსებოდა, დიდებითაც ივსებოდა, კომეტასავით გაიელვა ლიტერატურულ სამყაროში, მაგრამ ეს ართობდა უფრო, ვიდრე ახარებდა. ერთმა ამბავმა საოცრად გააკვირვა — მთელ ქვეყანასაც გააკვირვებდა ეს ამბავი, რომ გაეგოთ. მაგრამ ქვეყანას გააკვირვებდა არა ის პატარა ამბავი, თავისთავად, არამედ ფაქტი, რომ ამ ამბავმა მარტინი გააკვირვა. მოსამართლე ბლაუნტმა მარტინი სადილად დაპატიჟა. თავისთავად პატარა ფაქტი იყო, მაგრამ სულ მალე განუზომლად დიდი მნიშვნელობისა გახდა. ბლაუნტი ხომ შეურაცხყო ერთხელ მარტინმა, გამოლანძღა, ახლა კი ქუჩაში შეხვდა დაშინ მიიპატიჟა სადილად! მარტინმა გაიხსენა, რამდენჯერ შეხვდა იგი მოსამართლეს მორზების სახლში, მაგრამ სადილზე ერთხელაც არ დაუპატიჟებია. რატომ მაშინ არ დამპატიჟა? ეკითხებოდა მარტინი თავს. მას შემდეგ სულაც არ შეცვლილა, იგივე მარტინ იდენი დარჩა! მაშ, რა მოხდა? მხოლოდ ის, რომ მისი ნაწარმოებები დაიბეჭდა და ყდაში ჩაისვა? მაგრამ აკი ადრევე ჰქონდა დაწერილი! მას შემდეგ ხომ არ დაუწერია! მისი ყველაზე უკეთესი მოთხრობები და წერილები უკვე დაწერილი იყო, როცა ფეხის ხმას აყოლილი მოსამართლე ბლაუნტი გესლიანად დასცინოდა სპენსერსა და მარტინის შეხედულებებს. ასე რომ, მოსამართლემ იგი დაპატიჟა არა ჭეშმარიტი დამსახურების გამო, არამედ იმ დიდების გამო, რაც ამ დამსახურების შემდეგ ერგო მარტინს.
ღიმილით მიიღო მიწვევა და თავისი დიდსულოვნება თვითონვე გაუკვირდა. სადილზე, სადაც ექვსამდე დიდ გვამს მოეყარა თავი, ცოლებითურთ, მარტინს მეფური მოწიწებით ექცეოდნენ. მოსამართლე ბლაუნტმა, მოსამართლე ჰანუელის მხურვალე მხარდაჭერით, მარტინს სთხოვა, “სტიქიის” წევრი გახდიო, ამ დიდებული კლუბის კარებს უბრალო მდიდარ ხალხს კი არ ვუღებთ, თან გამოჩენილი პიროვნებაც თუ არ არისო. მარტინს კიდევ უფრო მეტად გაუკვირდა და კლუბის წევრობაზე უარი უთხრა.
კვლავ თავის ერთად დახვავებული ხელნაწერების განაწილებასა და აქეთ-იქით გზავნაში იყო გართული. მოსვენება აღარ ჰქონდა რედაქტორებისაგან — სთხოვდნენ და სთხოვდნენ ხელნაწერებს. გამოირკვა, რომ იგი დახვეწილი სტილისტი ყოფილა, ხოლო ამ სტილის საბურველში დიდებული შინაარსია გახვეული. “სილამაზის აკვნის” დაბეჭდვის შემდეგ “ჩრდილოეთის მიმომხილველმა” ექვსამდე ასეთივე სტატია მოსთხოვა. მარტინმა გამოარჩია დახვავებული ხელნაწერებიდან შესაფერი მასალა და ის იყო უნდა გაეგზავნა, რომ უცებ აზარტში შესულმა “ბარონის ჟურნალმა” ხუთი ასეთივე სტატია სთხოვა და თითოში ხუთასი დოლარი აღუთქვა. მარტინმა საპასუხო წერილი გაუგზავნა — თხოვნას შეგისრულებთ, ოღონდ თითოში ათასი დოლარი უნდა გადამიხადოთო. გაახსენდა, რომ სწორედ იმ ჟურნალებმა დაუწუნეს ეს ხელნაწერები, რომლებიც ახლა თავგადადებული ეღიჭინებოდნენ, დაგვითმეო. თანაც, აუწყებდნენ უგულოდ, ცივად, სტანდარტულ პასუხებს უგზავნიდნენ. ბევრი სიმწრის ოფლი ადინეს მაშინ, და მარტინმაც გადაწყვიტა, ჩემი ჯერიც დადგა, ახლა მე უნდა ვადინოო. “ბარტონის ჟურნალმა” მიიღო ეს პირობა და ხუთი სტატია დაუბეჭდა, ხოლო დანარჩენ ოთხ სტატიას “ყოველთვიური მაკინტოში” ჩაებღაუჭა და იგივე თანხა გადაუხადა. “ჩრდილოეთის მიმომხილველი” ღარიბი გამოდგა, კონკურენციას ვერ გაუძლო. ასე გამოქვეყნდა “იდუმალებათა ქურუმები”, “საოცარი მეცნებენი”, “საკუთარი “მეს” საზომი”, “ილუზიის ფილოსოფია”, “ღმერთი და მხეცი”, “ხელოვნება და ბიოლოგია”, “კრიტიკოსები და სინჯარები”, “ვარსკვლავის მტვერი” და “მევახშეობის ძალა”. ამათგან გამოწვეული ხმაური, მითქმა-მოთქმა და აურზაური დიდხანს არ დამცხრალა.
რედაქტორ-გამომცემლები სწერდნენ — თქვენ თვითონ განგვისაზღვრეთ ჰონორარის რაოდენობაო, და მარტინიც საზღვრავდა. მაგრამ უკვე დაწერილს აქვეყნებდა, ახლის დასაწერად კალამს ხელს აღარ ახლებდა, კატეგორიულად აიკრძალა. უბრალო გაფიქრებაც კი, რომ მაგიდას უნდა მისჯდომოდა და კალამი აეღო, ჭკუიდან შლიდა. იგი მოწმე იყო, როგორ დაგლიჯა ბრბომ ბრისენდენი და თუმცა იგივე ხალხი მას ახლა ტაშს უკრავდა, მაინც სძულდა ბრბო. თავისი ასეთი პოპულარობა მას ბრისენდენის შეურაცხყოფად და მის მიმართ ღალატად მიაჩნდა. შუბლი უსიამოვნოდ ეჭმუხნებოდა, მაგრამ უკან მაინც არ იხევდა. გადაწყვეტილი ჰქონდა პარკი ფულით გაევსო.
ხშირად ღებულობდა ხოლმე ასეთი შინაარსის წერილებს:
“ამ ერთი წლის წინათ, ჩვენდა საუბედუროდ და სავალალოდ, სატრფიალო ლირიკა არ დაგიბეჭდეთ. თქვენმა ლექსებმა მაშინაც დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა, მაგრამ გარკვეულმა მიზეზებმა ხელი შეგვიშალა დაგვებეჭდა. თუ ისევ ხელთა გაქვთ ის ლექსები და იმდენ დიდსულოვნებას გამოიჩენთ, რომ გამოგვიგზავნით, ჩვენ სიხარულით დავბეჭდავთ მთელ ციკლს. ამასთან, ჰონორარის რაოდენობა თქვენ თვითონ განგვისაზღვრეთ. მზადა ვართ, ამავე ლექსების ცალკე წიგნად გამოცემაც შემოგთავაზოთ თქვენთვის ხელსაყრელ პირობებში”.
მარტინს თავისი ტრაგედია მოაგონდა, ურითმო ლექსით დაწერილი და სატრფიალო ციკლის ნაცვლად ის გაუგზავნა. მანამ გაგზავნიდა, გადაიკითხა და გაოცებული დარჩა — სრული უბადრუკობა იყო. მაინც გაგზავნა, და, დაიბეჭდა კიდეც, თუმცა რედაქციას სამუდამო სანანებლად გაუხდა ეს. ხალხი აღშფოთდა, არავის სჯეროდა, რომ სახელგანთქმული მარტინ იდენი ამისთანა სისულელეს დაწერდა. მისი დაწერილი არ იქნებაო, გაიძახოდნენ. რედაქციის სიყალბეა, იქ დაუჯღაბნიათო; ან არადა მარტინ იდენი დიუმა მამას გასჯიბრებია, რაკი ასეთ დიდებას მიაღწია, ახლა სხვას აწერინებს და თვითონ ხელს აწერსო. მაგრამ როცა მარტინმა განმარტა, ეს ბავშვობის დროინდელი ნაცოდვილარია და რედაქცია აღარ მომეშვა, ძალათი დამაბეჭდინაო, ხალხმა სასაცილოდ აიგდო ჟურნალი და იძულებული გახდნენ, რედაქტორი შეეცვალათ. ჟურნალმა დიდი ზარალი ნახა. ცალკე წიგნად აღარ გამოსულა ტრაგედია, მაგრამ მარტინს მიღებული ავანსი აღარ დაუბრუნებია.
“კოლმენის ყოველკვირეულმა” მარტინს უშველებელი დეპეშა გამოუგზავნა, რაც სამასამდე დოლარი დაუჯდათ, ოცი ნარკვევი დაგვიწერეო, სთხოვდნენ, თითო ნარკვევში ათას დოლარს სთავაზობდნენ. რედაქციისავე ხარჯზე მარტინს შეერთებული შტატები უნდა მოევლო და ისეთი მასალა შეერჩია, რასაც თვითონვე მიიჩნევდა საინტერესოდ. რამდენიმე სავარაუდო თემა დეპეშაშივე იყო ჩამოთვლილი იმის ნიმუშად და მაგალითად, თუ რამდენად შეუზღუდავი იქნებოდა მარტინი თემის შერჩევის დროს. ერთადერთი მტკიცე პირობა ის იყო, რომ ნარკვევის თემა ამერიკის ცხოვრებიდან უნდა აეღო. საპასუხო დეპეშაში, რაც ფასდადებით გაგზავნა, მარტინი სინანულს გამოთქვამდა, რომ არ შეეძლო რედაქციის თხოვნა შეესრულებინა.
“ვიკი-ვიკის”, რომელიც “უორენის ყოველთვიურში” გამოქვეყნდა, დაბეჭდვისთანავე არნახული წარმატება ერგო. ჟურნალის შემდეგ ხელადვე ცალკე წიგნადაც გამოვიდა და მთელი ტირაჟი ელვის სისწრაფით გაიყიდა. კრიტიკოსები ერთხმად წინასწარმეტყველებდნენ, რომ ეს ნაწარმოები გვერდში ამოუდგებოდა ისეთ კლასიკურ ქმნილებებს, როგორიცაა “შაგრენის ტყავი”, და “ბოთლში გამომწყვდეული სული”.
მოთხრობების კრებულს — “სიხარულის კვამლს” — ხალხი ცოტა არ იყოს ცივად და დაეჭვებით შეხვდა. ის სითამამე და პირდაპირობა, რითაც მოთხრობები იყო გამსჭვალული, ელდად ეცა ბურჟუაზიულ მორალსა და რწმენაზე აღზრდილ ხალხს. მაგრამ წიგნი მაინც სწრაფად ითარგმნა და პარიზში გამოიცა. აქ კი ჭკუა დაკარგეს მოთხრობების კრებულზე. მაშინ ამერიკელი და ინგლისელი მკითხველებიც აჰყვნენ ფეხის ხმას და ისე დაიტაცეს წიგნი, რომ მარტინმა აიძულა “სინგლტრი-დარნლის” გამომცემლობა მესამე წიგნში ოცდახუთი, ხოლო მეოთხეში ოცდაათი პროცენტი გადაეხადა. ამ ორ წიგნში ყველა პატარა მოთხრობა შევიდა, რაც კი ოდესმე დაეწერა და სხვადასხვა ჟურნალებს გამოექვეყნებინათ. “ზარის ძახილი” და ყველა ე. წ. “საშინელი” მოთხრობა პირველ ტომში შევიდა. მეორეში კი — “თავგადასავალი”, “ქოთანი”, “სიცოცხლის ზედაშე”, “მორევი”, “მხიარული ქუჩა” და ოთხი სხვა მოთხრობა. “მერედით-ლოუელის” გამომცემლობამ სტატიებს ჩასჭიდა ხელი და, რაც კი რამ დაეწერა, პირწმინდად გამოუცა. “მაქსიმილიანის” გამომცემლობამ — “ზღვის სიმღერა” და “სატრფიალო ციკლი” “მანდილოსანთა საოჯახო მეგობარმა” დაბეჭდა და ზღაპრული ჰონორარი გადაუხადა.
როცა უკანასკნელი ხელნაწერიც დაიბეჭდა, მარტინმა შვებით ამოისუნთქა. ისლის კოშკი და სპილენძით მოჭედილი თეთრი კარჭაპი შორეულ ოცნებას უკვე აღარ წარმოადგენდა. ბრისენდენის ვარაუდი, თითქოს ვერც ერთი ჭეშმარიტი ნაწარმოები ჟურნალებში გზას ვერ გაიკვლევდა, არ გამართლდა. მისმა გამარჯვებამ აშკარად დაამტკიცა, რომ ბრისენდენი ცდებოდა, და, მიუხედავად ამისა, მარტინი გულის სიღრმეში გრძნობდა, რომ მეგობარი მაინც მართალი იყო. მისი წარმატების მიზეზი “მზის სირცხვილი” უფრო იყო, ვიდრე სხვა ნაწარმოებები. სხვებს შემთხვევით გაუმართლა. აკი ზედიზედ უწუნებდნენ ჟურნალები. “მზის სირცხვილის” გამოცემამ დიდი ხმაური და მითქმა-მოთქმა გამოიწვია და მარტინს სახელი გაუთქვა. “მზის სირცხვილი” რომ არ გამოსულიყო, არც ამისთანა პოლემიკა ატყდებოდა, ხოლო ამ წიგნის ასეთი წარმატება ნამდვილი სასწაული იყო. აკი გამომცემლებმაც ირწმუნეს ეს სასწაული. პირველად ხომ ათას ხუთასი ცალი გამოსცეს და იმაზედაც გული ეთანაღრებოდათ, ვერ გავასაღებთო. გამოცდილ-გამოქექილი გამომცემლები იყვნენ, მაგრამ ასეთი წარმატება ყველაზე უფრო მათთვის იყო მოულოდნელი. მართლაც რომ სასწაულად მიიჩნიეს ეს. დიდხანს ვერ მოეგენ გონს, ვერა და ვერ აეხსნათ სასწაულის მიზეზი, ყველა წერილში, რაც კი მარტინისათვის მიუწერიათ, სულ იმ იდუმალი წარმატებით გამოწვეული გაკვირვება გამოსჭვიოდა. ბოლოს მიზეზების ამოხსნას სულაც მიანებეს თავი. ამისი ამოხსნა შეუძლებელი იყო. შემთხვევით მოხდა, სავსებით შემთხვევით — ყოველგვარი ვარაუდისა და გამოცდილებებით განმტკიცებული რწმენის საწინააღმდეგოდ.
ასეთ ფიქრებს მოეცვა მარტინი და თავისი პოპულარობა საფუძველმოკლებულად მიაჩნდა. მის წიგნებს ხომ ბურჟუები ყიდულობდნენ, მათი ოქროთი ივსებოდა მარტინის ქისა. და უკვირდა მარტინს — ჩემი მოთხრობებისა და წერილების ნეტა რა მოეწონათო. ამ ასიათასობით მკითხველისათვის, რომლებიც მარტინის წიგნებს ყიდულობდნენ და თაყვანსა სცემდნენ, მისი აზრის ძალა და შინაგანი სილამაზე არაფერს წარმოადგენდა. შემთხვევით გაუღიმა ბედმა, იმ დროს შედგა პარნასზე ფეხი, როცა ღმერთებს ეძინათ. იმავე პირუტყვული უგუნურებით ასხამდნენ ახლა მარტინს ხოტბას ის ათასები და ათიათასები, რითაც ბრისენდენის “ეფემერას” მივარდნენ და დაგლიჯეს. იგივე მგლის ხროვა იყო, ოღონდ მარტინს, დაგლეჯის ნაცვლად, კუდის ქიცინი დაუწყეს. კუდის ქიცინიცა და დაგლეჯაც სულ შემთხვევის საქმე იყო. ერთი რამ მტკიცედ სწამდა მარტინს: “ეფემერა” განუზომლად მაღლა იდგა ყველაფერ იმაზეც, რაც გულში ჰქონდა და შეიძლებოდა მომავალში დაეწერა. ასეთი პოემა საუკუნეებში ერთი თუ დაიწერება. ასე რომ ბრბოს თაყვანისცემა გულდასაწყვეტი უბადრუკობა იყო, რადგან იმავე ბრბომ “ეფემერა” ლაფში ამოთხვარა. მარტინმა მძიმედ და კმაყოფილებით ამოიხვნეშა: კმაყოფილი იყო, რომ უკანასკნელი ხელნაწერიც გაჰყიდა და ყველაფერს მორჩა.
თავი ორმოცდამეოთხე
მისტერ მორზი სასტუმრო “მეტროპოლში” შეხვდა მარტინს. შემთხვევით მოხვდა იქა, თუ საგანგებოდ მივიდა, რათა მარტინი სადილად დაეპატიჟებინა, ეს გაუგებარი დარჩა. თუმცა მარტინი ამ მეორე ვარაუდისაკენ იხრებოდა. ასე იყო თუ ისე, სადილზე დაპატიჟეს, მისტერ მორზმა დაპატიჟა, რუთის მამამ, რომელმაც ამას წინათ სახლიდან დაითხოვა და ნიშნობა ჩაუშალა.
მარტინი არ გაბრაზებულა. არც შეურაცხყოფად მიუღია. მოთმინებით უსმენდა მისტერ მორზს და თან იმას ფიქრობდა, ალბათ რა მწარეა ასე თავის დამცირებაო. უარი არ უთქვამს. საკმაოდ გაურკვეველი პასუხი მისცა და ოჯახის წევრები მოიკითხა, განსაკუთრებით მისის მორზი და რუთი. ისე წარმოთქვა რუთის სახელი, რომ არც წაბორძიკებულა, გაუკვირდა კიდეც — არც ჟრუანტელს დაუვლია ტანში, არც სისხლი მოსწოლია ძველებურად და არც გული აჩქროლებია.
ბევრი ვინმე ეპატიჟებოდა სადილად, ზოგან მიდიოდა კიდეც, საგანგებოდ ეცნობოდნენ ხოლმე, რომ სადილზე დაეპატიჟნათ. და მარტინი თავისდაუნებურად ჩაუფიქრდა ამ პატარა მოვლენას, რაც ფაქტობრივად დიდი გამოდგა. ბერნარდ ჰიგინბოთამმაც კი დაპატიჟა. ეს უკვე მეტისმეტი იყო — მარტინი გაშრა. გაახსენდა საშინელი შიმშილის დღეები, როცა კაციშვილი არ ეპატიჟებოდა. არადა, სადილი სწორედ მაშინ სჭირდებოდა, უჭმელობით ღონეს კარგავდა, ძალა ელეოდა, ერთიანად ჩამოხმა. ეს იყო სწორედ პარადოქსი: როცა შიოდა — არავინ ეპატიჟებოდა სადილად; ახლა კი, როცა ასი ათასი სადილის დაკვეთა შეუძლია და მადასაც თანდათანობით კარგავს, ყოველი მხრიდან სადილს აჩრიან! რატომ? ეს ხომ უსამართლობაა, ეს ხომ არ დაუმსახურებია! მას შემდეგ სულ არ შეცვლილა მარტინი. რაც კი რამ დაწერა, სწორედ მაშინ, იმ შიმშილის დროს! მისტერ და მისის მორზმა ზარმაცი და უსაქმური შეარქვეს, რუთის პირით შეუთვალეს, კანტორაში კლერკად მოეწყვეო, მიუხედავად იმისა, რომ მშვენივრად იცოდნენ, რა საქმეს ეწეოდა მარტინი. ყველა ხელნაწერს, რასაც რუთს აძლევდა წასაკითხად, ისინიც კითხულობდნენ. სწორედ იმ ხელნაწერებმა გაუთქვეს სახელი, გაზეთები აალაპარაკეს, ხოლო რაკი სახელი გაუვარდა და გაზეთის ფურცლებზე მოხვდა, აგერ, ახლა, სადილზეც ეპატიჟებიან!
ერთი რამ აშკარა იყო: მორზებს სულაც არ ენაღვლებოდათ არც მარტინი და არც მისი შემოქმედება. ასე რომ, მისი კაი ბიჭობის გამო, ან მისი ნაწარმოებების სურვილით კი არ ეპატიჟებოდნენ, არამედ მისი დიდების გამო, და — რატომაც არა? — იმის გამო, რომ ახლა იგი ასი ათასი დოლარის პატრონი იყო. ბურჟუაზიულ საზოგადოებაში კაცი ამით ფასდება, და მარტინი რას წარმოადგენდა, რომ მისთვის გამონაკლისი გაეკეთებინათ, მაგრამ მარტინი ამაყი კაცი იყო. ასეთი დაფასება გულს ურევდა. მას სურდა პირადი ღირსებებით დაეფასებინათ, ან შემოქმედებით, რაც, ბოლოს და ბოლოს, მისი პირადი ღირსებების გამომხატველი იყო. სწორედ ასე აფასებდა მას ლიზი. მის შემოქმედებასაც კი თითქმის არავითარ ანგარიშს არ უწევდა. მას აფასებდა, პირადად მას. ასე აფასებდა ჯიმიც და ყველა ძველი ამხანაგი. რამდენჯერ დაუმტკიცებიათ ეს წინათ, როცა მარტინი მათი განუყრელი იყო. ახლაც დაამტკიცეს, იმ კვირა დღეს, შელ-მოუნდ-პარკში. მისი შემოქმედება სულაც არ ენაღვლებოდათ. თვითონ ის უყვარდათ, მარტინ იდენი, თავიანთი ამფსონი და ამხანაგი, კაი ბიჭი, რომლის გულისთვისაც თავს დასდებდნენ.
ახლა რუთის ამბავიც ვნახოთ! მანაც პირადი ღირსებების გამო შეიყვარა მარტინი — ეს უეჭველია. მაგრამ როგორადაც არ უნდა ყვარებოდა, ბურჟუაზიული ცხოვრების წესი და შეხედულებანი უფრო ძვირფასი გამოდგა. მარტინის მწერლობა მას, უმთავრესად, იმიტომ არ მოსდიოდა ჭკუაში, რომ ამ მწერლობას მაშინ ფული არ შემოჰქონდა. აკი ამ თვალთახედვით შეაფასა “სატრფიალო ლირიკა”. აკი ისიც არ აძლევდა მოსვენებას, სამსახური დაიწყეო. მართალია, უფრო რბილი გამოთქმით ეტყოდა ხოლმე, “რაიმე საქმეს მოეკიდეო”, მაგრამ ეს ხომ იგივე იყო. მარტინმა ყველაფერი წაუკითხა ქალს, რაც კი დაწერა — ლექსები, მოთხრობები, სტატიები — “ვიკი-ვიკი”, “მზის სირცხვილი”... ყველაფერი. რუთი კი ჯიუტად ჩასჩიჩინებდა, სამსახურში მოეწყვე, სამუშაო გაიჩინეო. ღმერთო დიდებულო! თითქოს არ მუშაობდა, უძილობით თვალებს არ იღამებდა, ჯანის სიმრთელეს არა ფლანგავდა, რათა მისი ღირსი გამხდარიყო!
ამრიგად, ეს პატარა საკითხი გადიდდა და გაიზარდა. სავსებით ჯანმრთელი და ნორმალური იყო, არც საჭმელს იკლებდა, არც ძილს, მაგრამ ის პატარა საკითხი აეკვიატა და მოსვენებას არ აძლევდა. ეს ხომ მაშინვე ჰქონდა დაწერილი! ტვინს უხვრეტდა ეს ფრაზა. იჯდა ბერნარდ ჰიგინბოთამის პირდაპირ კვირა დღეს, სადილად, და თავს ძლივს იკავებდა, რომ არ ეყვირა:
“ეს ყველაფერი ხომ მაშინვე მქონდა დაწერილი! ახლა სადილზე მეპატიჟებით, მაშინ კი მაშიმშილებდით, სახლიდან გამაგდეთ, შემაჩვენეთ, რატომ სამსახურში არ მოეწყობიო. ეს მოთხრობები და სტატიები კი უკვე დაწერილი მქონდა. ახლა თვალებში შემომციცინებთ, პირზე მომდგარ სიტყვასა წყვეტთ და ჩუმდებით, როცა შემატყობთ, მე ვაპირებ დალაპარაკებას, გაფაციცებით უგდებთ ყურს, თუ რის თქმას ვინებებ: პირში გეუბნებით, თქვენი პარტია დალპა, მექრთამეებით გაივსო-მეთქი, თქვენ კი, — ნაცვლად იმისა, რომ გაცოფდეთ, — ტკბილად კრუტუნებთ, მეთანხმებით კიდეც, ბევრი რამ მართალია მაგ შენს სიტყვებშიო. რატომ? იმიტომ რომ სახელი გამივარდა. დიდძალი ფულის პატრონი გავხდი. იმიტომ კი არა, რომ მარტინ იდენი ვარ, კარგი ბიჭი, ჭკუა არ მაკლია! უცებ რომ ავდგე და ვთქვა, მთვარე მწვანე ყველისაგან არის გაკეთებული-მეთქი, თქვენ კვერს დამიკრავთ, — ყოველ შემთხვევაში, არ შემედავებით, — იმიტომ რომ დოლარები მიჩხრიალებს, მთა მიდგას დოლარებისა. მაგრამ აკი ყველაფერი ეს მაშინვე მქონდა დაწერილი, როცა თქვენ ფეხის მტვრადაც არ მაგდებდით და სახეში მაფურთხებდით.
მაგრამ მარტინმა თავი შეიკავა და არ იყვირა. ტვინს უხვრეტდა ეს ფიქრი, არ შორდებოდა, აწვალებდა, მაგრამ მოთმინებით იღიმებოდა. როცა მარტინი დადუმდებოდა, ბერნარდ ჰიგინბოთამი მოუშვებდა სადავეებს და გაიტლიკებოდა. თავი მოჰქონდა — მე თვითონ, საკუთარი მეცადინეობით მივაღწიე ცხოვრებაში ყველაფერსო. მე თვითონ, ხელი არავის წამოუშველებია, არავის ვალში არა ვარო. ჩემს მოქალაქეობრივ ვალს ვასრულებ, ამოდენა ოჯახს ვინახავო. მართლაც, ჰიგინბოთამის დუქანი, მისი შრომისმოყვარეობისა და უნარის შესანიშნავი ძეგლი იყო! ზოგს საკუთარი ცოლი არ ეყვარება ისე, როგორც მე ეს დუქანი მიყვარსო. გული გადაუშალა მარტინს, უამბო, რა განუზომელი შრომა და ენერგია დასჭირდა დუქნის მოწყობასა და საქმის მოგვარებას. ახალი გეგმებიც ჰქონდა, კაი გაბედული გეგმები. მოსახლეობა მატულობს ამ უბანში, დუქანი კი პატარაა, ვეღარ აუდის. ცოტა უფრო დიდი შენობა რომ ჰქონდეს, ისეთ რამეებს მოაწყობს, რაც ფულსაც დაუზოგავს და ენერგიასაც. ახლავე შემეძლო ამის გაკეთებაო. ნეტა იმას ვეღირსებოდე, რომ მეზობელი ნაკვეთიც შემოვიერთოო, მაშინვე ორსართულიან სახლს მივადგამ ამ ჩემს დუქანსო. ზემო სართულს გააქირავებდა, ქვემო სართულებს კი გააერთიანებდა, დიდ დუქანს მოაწყობდა. ახალი აბრა რომ წარმოიდგინა, რომელიც ორივე შენობას გადასწვდებოდა, თვალები გაუბრწყინდა.
მარტინი აღარ უგდებდა ყურს. ტვინს კვლავ ის ფრაზა უხვრეტდა: “ეს ყველაფერი ხომ მაშინვე მქონდა დაწერილი!” ლამის გააგიჟა ამ ფრაზამ, სცადა როგორმე მოეშორებინა.
— რაო, რამდენი დამიჯდებაო? — ჩაეკითხა იგი უცებ.
სიძე უკვე ენად იყო გაკრეფილი, სავაჭროს გაფართოებაზე ლაპარაკობდა, მაგრამ ერთბაშად შედგა. რამდენი დამიჯდებაო, ეს არც კი უხსენებია, მაგრამ იცოდა კი, ათასჯერ ჰქონდა გამოანგარიშებული.
— ახლანდელი ფასების მიხედვით, — თქვა მან, — ოთხი ათასი დაჯდება.
— აბრის ჩათვლით?
— აბრა არ მიმითვლია. შენობა იყოს და აბრას კი მოვუხერხებ რამე.
— მიწა?
— სამი ათასი მიწასაც დასჭირდება.
წინ გადაიწია, გამშრალ ტუჩებს ენით ილოკავდა, ნერვულად შლიდა და კეცავდა თითებს და თვალს არ აშორებდა მარტინს, რომელიც ჩეკის გამოწერას შეუდგა. როცა გაუწოდა ჩეკი, მაშინვე თანხას დახედა — შვიდი ათასი დოლარი იყო.
— ექვს... ექვს პროცენტზე მეტს ვერ შემოგთავაზებთ, — ხმა ჩაეხრინწა ჰიგინბოთამს.
მარტინს გაცინება მოუნდა, მაგრამ თავი შეიკავა და ჰკითხა:
ეს რამდენი იქნება?
— აბა, ვნახო. ექვსი პროცენტი... ექვსჯერ შვიდი... ოთხას ოცი.
— თვეში ოცდათხუთმეტი დოლარი გამოდის, არა?
ჰიგინბოთამმა თავი დაუქნია.
— მაშინ, თუ საწინააღმდეგო არაფერი გექნება, ასე შევთანხმდეთ, — მარტინმა გერტრუდას გადახედა, — თავნი მთლიანად თქვენი იყოს, ოღონდ იმ პირობით, რომ მაგ ოცდათხუთმეტი დოლარით მზარეული და მრეცხავი დაიქირავო. ერთი სიტყვით, სულ თქვენი იქნება ის შვიდი ათასი დოლარი, გერტრუდას თუ აღარ გააკეთებინებთ მძიმე საოჯახო საქმე.ს თანახმა ხართ?
მისტერ ჰიგინბოთამმა ძლივს გადაყლაპა ნერწყვი. იმის მოთხოვნა, რომ ცოლს საოჯახო საქმე არ ეკეთებინა, მის წუწურაქულ სულს შეურაცხმყოფელად ეჩვენა. ასეთი გულუხვი საჩუქარი — მწარე პილულის კაპსულში გახვევა ყოფილა. ცოლმა არ იმუშაოს? გაშრა კაცი!
— კი, ბატონო, — უთხრა მარტინმა, — მე გადავიხდი მაგ ოცდათხუთმეტ დოლარს, ოღონდ...
ჩეკისკენ წაიღო ხელი, მაგრამ ბერნარდ ჰიგინბოთამმა დაასწრო და შესძახა:
— თანახმა ვარ! თანახმა ვარ!
ტრამვაიში რომ ადიოდა, საშინელი დაქანცულობა და მოთენთილობა იგრძნო. ქუჩაში გამოშვერილ აბრას გახედა.
— ღორი! — კბილებში გამოცრა მან, — ღორი! ღორი!
“მარჩიელი” რომ გამოქვეყნდა ჟურნალ “მაკინტოშში”, ბერთიესა და უენის ნახატებით დამშვენებული, ჰერმან შმიდტს სულ დაავიწყდა, რომ ამ ლექსს ერთხელ სამარცხვინო უწოდა. საქვეყნოდ აცხადებდა, ჩემი ცოლის შთაგონებულია ეს ლექსიო, ცდილობდა ამ ხმას რეპორტიორის ყურამდე მიეღწია; თანახმა გახდა ინტერვიუც მიეცა რეპორტიორისათვის, რომელსაც ფოტოგრაფი და მხატვარი მოჰყვნენ. საკვირაო დამატებაში მთელი გვერდი დაუთმეს ამ ამბავს — გამოქვეყნდა მერიენის სურათი, ათასნაირი ინტიმური წვრილმანი მარტინ იდენისა და მისი ოჯახის ცხოვრებიდან, მსხვილი ასოებით დაბეჭდილი სრული ტექსტი “მარჩიელისა”, რომელიც “მაკინტოშის” საგანგებო ნებართვით გადმობეჭდეს. ამან სულ ააფორიაქა მეზობლები, ქალები ამაყობდნენ — ამოდენა მწერლის და ჩვენი ნაცნობიაო, ვისაც ჯერ არ შეეძლო ნაცნობობით დაეკვეხნა, ახლა ეშურებოდა გაცნობას, ჰერმან ფონ შმიდტი სიხარულით ცმუკავდა თავის სახელოსნოში. ამ მოვლენის აღსანიშნავად გადაწყვიტა ახალი დაზგა დაედგა.
— ყოველგვარ რეკლამას აჯობებს, — უთხრა მან მერიენს, — არც არაფერი დაგვიჯდება.
— მოდი, სადილზე მოვიპატიჟოთ, — ურჩია ცოლმა.
მარტინი მართლაც ეწვია მათ სადილზე. ცდილობდა თავაზიანობა გამოეჩინა ჩასუქებულ ყასაბთან და მის კიდევ უფრო გასიებულ ცოლთან. ეტყობოდა, საჭირო ხალხი იყო, გამოადგებოდა ჰერმან შმიდტისთანა ახალგაზრდა კაცს, რომელიც, ის იყო, კარიერას იწყებდა. არც გახდიდნენ მას თავიანთ სტუმრობის ღირსად, მაგრამ გაიგეს, სახელმოხვეჭილი ცოლისძმაც ეყოლება სადილადაო, მივიდნენ, ანკესზე წამოგებულ მოსატყუებელივით გამოდგა ეს ფაქტი. ამავე საქნიერმა მიიტყუა აგრეთვე წყნარი ოკეანის საველოსიპედო სააგენტოს მთავარი მმართველი. ამ კაცის სიამოვნება და მოთაფლვა სურდა განსაკუთრებით ფონ შმიდტს, რადგან მისი შემწეობით შეეძლო მიეღო ოუკლენდის საველოსიპედო საგენტოს უფროსობა. ასე რომ, ჰერმან ფონ შმიდტმა, საბოლოოდ, დიდ სიკეთედ მიიჩნია მარტინის მოყვრობა, თუმცა გულის სიღრმეში ვერანაირად ვერ მიმხვდარიყო, როგორ მოხდა ყველაფერი ეს. ღამის სიჩუმეში, როცა ცოლს უკვე ეძინა, წამოდგებოდა და მარტინის მოთხრობებსა და ლექსებს უკირკიტებდა, და სულ უფრო და უფრო რწმუნდებოდა ხალხის სისულელეში, თორემ ამ წიგნებს ისე ვინ იყიდდაო!
მარტინს მშვენივრად ესმოდა საქმის ვითარება, სკამს გადასწოლოდა, ფონ შმიდტის სიფათს მიშტერებოდა და ხელი ექავებოდა, გულში ფიქრობდა, რა მადლი იქნება ამ თავგასიებული ჰოლანდიელის მობეთქვაო! თუმცა ერთი რამე მაინც მოსწონდა მისი. ხომ ასეთი ღატაკი იყო, ხომ ასე გამწარებით ცდილობდა გამდიდრებასა და წინ წაწევას, მოსამსახურე მაინც დაექირავებინა, რათა მერიენი მძიმე სამუშაოსაგან თავისუფალი ყოფილიყო. მარტინი ელაპარაკა საველოსიპედო სააგენტოს უფროსს, ნასადილევს კი ჰერმანი განზე გაიხმო და დაფინანსება აღუთქვა, ოუკლენდში ყველაზე კარგ საველოსიპედო მაღაზიას თუ გახსნიო. ეგეც არ აკმარა, საავტომობილო სახელოსნოსა და გარაჟზე გეჭიროს თვალიო, უთხრა, რადგან ეჭვი არ იყო, იგი ორივე საქმეს მშვენივრად გაართმევდა თავს.
გამომშვიდობების დროს, თვალზე ცრემლმომდგარმა მერიენმა ხელები მოხვია მარტინს და უთხრა — გაგიჟებით მიყვარხარ და მუდამაც მიყვარდიო. მართალია, ბოლო სიტყვებზე ცოტათი წაბორძიკდა, ცრემლები მოეძალა, კოცნა დაუწყო, და მარტინი მიხვდა, რომ ამით იგი პატიებასა სთხოვდა ძველი ურწმუნოებისა და უნდობლობის გამო, როცა დაჟინებით ჩასჩიჩინებდა, სამსახურში მოეწყვეო.
— ხომ ხედავ, ფული ჯიბეში არ უჩერდება, — გაენდო ჰერმან ფონ შმიდტი ცოლს, — სარგებელი რომ ვუხსენე, ლამის გაცოფდა. არც შენი თავნი მინდა და არც შენი სარგებელიო, კიდევ თუ დაგცდენია, მაგ ჰოლანდიურ გოგრას სულ წაგაგლეჯო! სწორედ ასე მითხრა — ჰოლანდიურ გოგრასო! საქმის კაცი ვერ არის, მაგრამ ისე კარგი ბიჭია. ყოველ შემთხვევაში, მე კი ამაშენა!
სულ უფრო და უფრო ხშირად ეპატიჟებოდნენ სადილად მარტინს. გაკვირვებული იყო კაცი. ბოჰემიურ კლუბში მიიწვიეს ბანკეტზე, საპატიო სტუმრად. ირგვლივ სულ ცნობილი ხალხი ეხვია, რომელთა შესახებ ბევრიც წაეკითხა თავის სიცოცხლეში და ბევრიც გაეგონა. როგორც კი თქვენი “ზარის ძახილი” და “ფერია და მარგალიტი” წავიკითხეთ, მაშინვე მივხვდით, რომ დიდი მწერალი გამოჩნდაო, განუცხადა ამ ხალხმა. “ღმერთო ჩემო, მე კიდევ იმ დროს მშიერი და ჩამობრანძული დავდიოდი!” გაიფიქრა მარტინმა. “მაშინ რატომ არ დამპატიჟეთ სადილზე? სწორედ მაშინ მჭირდებოდა. ეს ყველაფერი ხომ მაშინვე მქონდა დაწერილი! ახლა თუ მაჭმევთ საჭმელს ჩემი ნაწერების გამო, მაშინ რატომ არ მაჭამეთ, როცა მშიერი ვიყავი? ერთი სიტყვაც კი არ შეცვლილა მას შემდეგ არც “ზარის ძახილში” და არც “ფერიასა და მარგალიტში”. არა, ჩემი ნაწერების გამო არ მეპატიჟებით, საპატიო საქმედ იქცა ჩემი დაპატიჟება. პირუტყვები ხართ და იმიტომ მეპატიჟებით, ჯოგი ხართ, ბრბო ხართ, ბრმა, ჯოგურ ინსტინქტს აჰყოლიხართ, ეს ინსტინქტი გეუბნებათ, დაპატიჟეო, და თქვენც მეპატიჟებით. მარტინ იდენი და მისი შემოქმედება სულაც არ გაინტერესებთ”. გაიფიქრა მან და წამოდგა, რათა გონებამახვილურ და ჭკვიანურ სადღეგრძელოზე ასევე გონებამახვილური და ჭკვიანური პასუხი მიეცა.
ასე გადიოდა დრო. საცა არ მოხვდა — რომელ კლუბსა თუ ლიტერატურულ საღამოზე — ყველგან “ზარის ძახილსა” და “ფერიასა და მარგალიტს” უხსენებდნენ ხოლმე: როგორც კი დაიბეჭდა, მაშინვე მივხვდით, რა მწერალიც მოგვევლინაო. და მუდამ ერთი და იგივე მტანჯველი ფიქრი მოუვიდოდა მარტინს — “რატომ მაშინ არ დამპატიჟეთ? ეს ყველაფერი ხომ მაშინვე მქონდა დაწერილი! “ზარის ძახილსა” და “ფერიასა და მარგალიტში” იოტისოდენა არაფერი შემიცვლია. რა ოსტატურად დაწერილი და უნაკლო ქმნილებაც ახლაა, მაშინაც ის იყო. მაგრამ არა, თქვენ ამის გამო არ მეპატიჟებით, არც სხვა რომელიმე მოთხრობისა თუ ლექსის გამო. იმიტომ მეპატიჟებით, რომ მოდად იქცა ეს, იმიტომ რომ მთელი ბრბო ჭკუას ჰკარგავს ახლა, როგორმე ჩქარა დაპატიჟოს მარტინ იდენი”.
და ხშირად ასეთ წუთებში, თვალწინ წარმოუდგებოდა ორბორტიან ქურთუკში ჩაცმული, სტეტსონის ქუდწამოკოსებული თავზეხელაღებული ბიჭი. ასე მოუვიდა ერთხელ ოუკლენდში, როცა ქალთა კლუბში იყო მიწვეული ლიტერატურულ საღამოზე. როცა ადგილიდან წამოდგა და ესტრადისკენ დაიძრა დიდ დარბაზში, უკან, შემოსასვლელთან, ეს თავზეხელაღებული ბიჭი დაინახა! ორბორტიანი ქურთუკი ეცვა და მაგარფარფლიანი ქუდი ეხურა... ხუთასმა დიდებულად გამოწყობილმა მანდილოსანმა უკან მიღრიცა თავი, დაინტერესდნენ, ასე რას გაუშტერა თვალიო. მაგრამ ვერაფერი დაინახეს, გასასვლელი ცარიელი იყო. მარტინი კი დაჟინებით შეჰყურებდა და ფიქრობდა, აბა ქუდს თუ მოიხდისო; უქუდოდ ერთხელაც არ მოსჩვენებია ეს ყმაწვილი. ჯიქურ წამოვიდა ბიჭი, დარბაზი გამოიარა და ესტრადაზე ამოვიდა. მარტინს ლამის ცრემლები წასკდა, შეჰყურებდა თავისივე ბავშვობის მოჩვენებას და სევდა იპყრობდა, როცა ითვალისწინებდა მთელ იმ გზას, რაც ამ ყმაწვილს უნდა გაევლო. მოჩვენებამ ესტრადა გადმოსჭრა, მარტინთან მივიდა გაჰქრა. ხუთასმა მანდილოსანმა ნაზად შემართა ხელთათმნიანი ხელები და ტაში შემოჰკრა, დიდი და საპატიო სტუმარი გაამხნევეს, რომელმაც უცებ დაიმორცხვა და ენა დაება. მარტინმა მოჩვენება თავიდან მოიშორა, გაიღიმა და ლაპარაკი დაიწყო.
სკოლის დირექტორმა — კეთილმა მოხუცმა კაცმა — ერთხელ ქუჩაში გააჩერა მარტინი და გაახსენა, რა ალიაქოთი და ვაიუშველებელი ატყდა კანცელარიაში, როცა მარტინი ჩხუბისათვის სკოლიდან დაითხოვეს.
— წავიკითხე თქვენი “ზარის ძახილი” რომელიღაც ჟურნალში, — უთხრა მან, — კარგა ხანია მას შემდეგ, — ედგარ პოს არ ჩამოუვარდება. ბრწყინვალეა. მაშინვე ვთქვი, ბრწყინვალეა-მეთქი!
“მართლა? ორჯერ შემომხვდი იმხანად ქუჩაში და ზედაც არ შემოგიხედავს, თითქოს ვერც მიცანი”, — თითქმის ხმამაღლა წარმოთქვა მარტინმა, — ერთხელაც და მეორედაც შიმშილით კუჭი მიხმებოდა, მევახშესთან მივდიოდი ნივთების დასაგირავებლად. ხომ დაწერილი მქონდა მაშინ ყველაფერი. შენ კი ვერც მიცანი. ახლა როგორღა მიცანი?”
— ცოლს ვეუბნებოდი სწორედ იმ დღეს, — განაგრძობდა დირექტორი, — კარგი იქნება სადილად მოვიპატიჟოთ-მეთქი. ცოლიც დამეთანხმა მაშინვე, უყოყმანოდ.
— სადილად? — თითქმის შეჰკივლა მარტინმა.
— დიახ, სადილად... რა თქმა უნდა... შენს ძველ დირექტორთანაც გატეხე პური, აი, შე ოინბაზო! — მიუგო დაბნეულმა დირექტორმა და მუჯლუგუნი წაჰკრა, ძმაბიჭურ ხუმრობაში გაუტარა.
გაოგნებულმა მარტინმა გზა განაგრძო. კუთხეში შეჩერდა და მოხუცს გახედა.
— დალახვროს ეშმაკმა! — წაიბუტბუტა თავისთვის, — მგონი, დავაფეთე ბერიკაცი!
თავი ორმოცდამეხუთე
ერთ დღეს კრეისი ესტუმრა მარტინს და მარტინიც გულმხიარულად შეეგება. რაღაც უცნაური პროექტი გააცნო, რასაც მარტინი უნდა დაეინტერესებინა, როგორც მწერალი და არა როგორც დამფინანსებელი. ჯერ ისევ პროექტს აცნობდა, რომ ერთბაშად შედგა და უთხრა — უმეტესი ნაწილი იმ შენი “მზის სირცხვილისა” ნამდვილი სიგიჟეაო.
— მაგრამ ფილოსოფიური პაექრობის გასამართავად არ მოვსულვარ, — განაგრძო კრეისმა, — მე მაინტერესებს გავიგო, ჩვენს ახალ საქმეში დააბანდებენ თუ არა ათას დოლარს?
— არა, — მიუგო მარტინმა, — ჯერ მასე არ გავგიჟებულვარ. მაგრამ იცით, რას ვიზამ. თქვენთან გატარებული საღამო ყველაზე უფრო ღირსშესანიშნავი იყო ჩემს ცხოვრებაში. ისეთი რამე მომეცით მაშინ თქვენ, რასაც ფულით ვერ იყიდი. მე ახლა ფულიანი კაცი გავხდი და ეს ფული არაფრად მიმაჩნია. დიდი სიამოვნებით მოგცემდით ათას დოლარს ისე, უბრალოდ, იმ ღამის აღსანიშნავად. თქვენ ფული გჭირდებათ. მე საჭიროზე მეტი მაქვს. წაიღეთ, თქვენი იყოს. ოღონდ არავითარი პროექტები საჭირო არ არის.
კრეისს სულაც არ შეტყობია გაკვირვება. ჩეკი გამოართვა და ჯიბეში იკრა.
— ასე თუა, მაგისთანა ღამეებს ბევრს მოგიწყობთ, — უთხრა მან.
— გვიანღაა, — თავი გააქნია მარტინმა, — ის ჩემთვის ერთადერთი ღამე იყო. თითქოს სამოთხეში მოვხვდი. ვიცი, რომ თქვენთვის ეს ჩვეულებრივია. ჩემთვის — არა. ამისი განმეორება აღარ შეიძლება. ფილოსოფია უკვე აღარ მაინტერესებს, გაგონებაც აღარ მინდა.
— პირველად გავაკეთე ფული ჩემი ფილოსოფიით, — თქვა კრეისმა და კართან შეჩერდა, — მაგრამ აქციები ხელადვე დაეცა.
ერთხელ მისის მორზმა ჩაიარა კარეტით ქუჩაში და ღიმილით დაუკრა მარტინს თავი. მარტინმაც გაუღიმა და ქუდი მოუხადა. თითქოს არაფერიო — გულგრილად გაიარა მარტინმა. ერთი თვის წინათ ან გულს აურევდა ეს შეხვედრა მარტინს, ან გაართობდა, ახლა კი არაფერი — არავითარი გრძნობა არ აღუძრავს მისთვის. მაშინვე დაავიწყდა, ისევე როგორც დაავიწყდებოდა, მაგალითად, ცენტრალური ბანკის, ან რატუშის წინ ჩავლა. მაგრამ მისი გონება ზედმეტი დაძაბულობით მუშაობდა. ერთი და იგივე აკვიატებული ფიქრი უტრიალებდა თავში — “ყველაფერი დამთავრებულია!” გაიღვიძებდა — ეს ფიქრი უტრიალებდა. ყველაფერი, რასაც კი ირგვლივ ხედავდა, აღიქვამდა, ამ ფიქრს უკავშირდებოდა ხოლმე — “ყველაფერი დამთავრებულია!” ასე, თანდათანობით, იგი ულმობელ ლოგიკამდე მივიდა — რომ არაფერი იყო, არარაობას წარმოადგენდა. თავზეხელაღებული ბიჭი მარტ იდენი, მეზღვაური მარტ იდენი მართლაც იყო, მართლაც არსებობდა; მაგრამ სახელგანთქმული მწერალი მარტინ იდენი არასოდეს არ არსებულა; მარტინ იდენი, სახელგანთქმული მწერალი, ბრბომ მოიგონა, მის ტვინში აორთქლდა და ჩაისახა და მერე თავზეხელაღებული ბიჭისა და მეზღვაურის სხეულში ჩაასახლა. მაგრამ თვითონ ხომ იცოდა საქმის არსი, ვინ გაასულელებდა და დააჯერებდა ამის სიმართლეში. არა, იგი არ ყოფილა ლეგენდა, კერპი, რომლის წინაშეც ბრბო ქედს იხრიდა და მსხვერპლად სადილები მიჰქონდა. ეს ყველაფერი კარგად იცოდა მარტინმა.
გადაშლიდა ჟურნალებს და სტატიებს კითხულობდა, მასზე დაწერილს, საკუთარ ფოტო-სურათებს ათვალიერებდა, იმდენი იყო ეს ფოტოები, იმდენს ათვალიერებდა, რომ ბოლოს საკუთარ თავს ვეღარ ცნობდა. ყმაწვილი კაცი იყო იგი — ცხოვრობდა, უყვარდა, თრთოდა, ცხოვრების უკუღმართობას მოთმინებით იტანდა, ხალხს ადვილად ეგუებოდა; ბევრს დაეხეტებოდა. უცხო ქვეყნები მოიარა, თავის ძმაბიჭებთან ერთად რამდენი უჩხუბია; ბიბლიოთეკაში ათასობით წიგნს რომ ჰკიდა თვალი, გაოგნდა, ენა დაება, მაგრამ მერე თვითონვე წაიკითხა ეს წიგნები, თავისით გაიკვლია გზა; ღამეებს ათენებდა, ნავთს დაუზოგავად სწვავდა, ლოგინში დეზებს იგდებდა და წიგნებს წერდა... აი, ეს იყო მარტინ იდენი, და არა ის ამოუყორავი ვაჟბატონი, რომლის გასაძღომადაც ბრბო თავს იკლავდა.
ზოგჯერ ისეთი მასალაც გამოერეოდა ჟურნალში, რაც მარტინს ართობდა ხოლმე. ერთმანეთს ეცილებოდნენ — ყველა თავის დამსახურებად მიიჩნევდა მარტინ იდენის აღმოჩენას. “უორენის ყოველთვიური” თავის ხელმომწერლებს არწმუნებდა — ჩვენი ჟურნალი ერთთავად ახალი ტალანტების ძიებაშია და მარტინ იდენი პირველად სწორედ ჩვენ გავაცანით მკითხველსაო. “თეთრ თაგვს” თავისი პრეტენზია ჰქონდა, ასევე ებღაუჭებოდნენ მარტინს “ჩრდილოეთის მიმომხილველი” და “მაკინტოში”; ბოლოს ეგენი გააჩუმა “გლობუსმა”, რომელმაც დიდის ამბით მოაგონა მკითხველებს დაჩეხილ-დამახინჯებული “ზღვის სიმღერა”. “სიჭაბუკემ და სიბერემ”, რომელმაც კვლავ იწყო გამოსვლა, რაკი კრედიტორებს დაუსხლტა, თავისი პრიორიტეტი მოითხოვა ამ საქმეში, თუმცა ამ ჟურნალს ფერმერის ბავშვებს გარდა კაციშვილი არ კითხულობდა. “ტრანსკონტინენტურმა” სარწმუნო და დასაბუთებული ფაქტები მოიშველია, მარტინ იდენი ჩვენი აღმოჩენილიაო, ამას “კრაზანა” ჩაუდგა კრიჭაში — “ფერია და მარგალიტი” ხომ ჩვენ გამოვაქვეყნეთო. “სინგლტსისა და დარნლეის” მოკრძალებული პრეტენზია საერთო აურზაურში შთაინთქა: ამ გამომცემლობას საკუთარი ჟურნალი არ ჰქონია, რომ უფრო გაბედულად დაეცვა თავისი უფლებები.
გაზეთები გამწარებით უთვლიდნენ ჰონორარს. როგორღაც, ზოგიერთი ჟურნალის შეთავაზებული გულუხვი ჰონორარის ამბავი გახმაურდა და ქვეყანას მოედო. ოუკლენდელი მღვდლები მეგობრული შეგონებით მოუწოდებდნენ, მოწყალება გაიღეო: შემწეობის თხოვნის წერილებმა აიკლეს, მაგრამ ყველაზე უარესი მაინც ქალები იყვნენ. მარტინის ფოტო-სურათები ქვეყანას მოედო, რეპორტიორები განსაკუთრებული ხაზგასმით აღნიშნავდნენ მის გამოკვეთილ, ბრინჯაოსფერ სახეს, ნაიარებს, ფართო მხარ-ბეჭს, ნათელ, მშვიდ თვალებს, ოდნავ ჩავარდნილ, ასკეტისებურ ღაწვებს. ამ ბოლო შენიშვნაზე მარტინს თავისი ფეთიანი ახალგაზრდობა გაახსენდა და ჩაეცინა. ქალების საზოგადოებაში რომ მოხვდებოდა, ხშირად შეუნიშნავს მათი წყლიანი აღტაცებული გამოხედვა. მარტინს ეცინებოდა. ბრისენდენის გაფრთხილება გაახსენდებოდა და კიდევ ჩაიცინებდა. ქალები ვეღარაფერს დააკლებდნენ, ეს განვლილი საფეხურია.
ერთხელ ლიზის მიაცილებდა საღამოს სკოლაში. ლიზიმ შენიშნა, როგორ დააკვირდა მარტინს ვიღაც კარგად ჩაცმული, მოხდენილი ქალი. დიდხანს არ მოუშორებია თვალი. გამომწვევად მიშტერებოდა. ლიზი მიხვდა, რასაც ნიშნავდა ეს და სიბრაზისაგან ტანში უსიამოვნო ჟრუანტელმა დაუარა. მარტინს არ გამოჰპარვია ეს, არც ამის გამომწვევი მიზეზი გამოჰპარვია, და დაამშვიდა ლიზი — ამას უკვე შევეჩვიეო, უთხრა, სულაც არ მოქმედებს ჩემზეო.
— მერე რატომ ყურადღებას არ მიაქცევ? — უთხრა ლიზიმ და თვალები წამოენთო, — ავად ყოფილხარ და ეგ არის.
— ასე ჯანიანად ჩემს დღეში არა ვყოფილვარ. წონაშიაც კი ხუთი გირვანქა მოვიმატე.
— განა სხეულის ავადმყოფობა — მე სულზე გეუბნები. თავში გემართება რაღაც. მე რა ვარ და მეც კი შევნიშნე ეს.
მარტინი ჩაფიქრებული მიჰყვებოდა გვერდზე.
— ნეტა ჩქარა გაგივლიდეს, — მხურვალედ შესძახა ქალმა, — როგორ შეიძლება, რომ ქალის ასეთი შემოხედვა შენისთანა კაცმა არაფრად ჩააგდოს! ეს ხომ არაბუნებრივია. პატარა ბიჭებსაც კი ააფორიაქებს ასეთი შემოხედვა. შენ რა გჭირს სამაგისო. ნეტა, მართლა გამოჩნდებოდეს ისეთი ქალი, რომ ერთი მაგრად აგაფორიაქოს.
მიაცილა ლიზი საღამოს სკოლაში და “მეტროპოლში” დაბრუნდა.
ნომერში რომ შევიდა, სავარძელში ჩაეშვა და თვალი სივრცეს გაუშტერა. არც ეძინა, არც არაფერზე ფიქრობდა. თვალები გახელილი ჰქონდა, მაგრამ არაფერს ხედავდა. მხოლოდ შიგადაშიც წარსულის სურათები წარმოუდგებოდა; შეჰყურებდა ამ სურათებს, მაგრამ უაზროდ, თითქოს სიზმარში ყოფილიყოს. ერთბაშად გამოფხიზლდა და საათს დახედა. ჯერ რვა საათი იყო. საქმე არაფერი ჰქონია, დაწოლაც მეტისმეტად ადრე იყო. ისევ გაუშტერდა თვალები, ისევ წარმოისახებოდნენ და ქრებოდნენ სურათები. სულ ერთი და იგივე სურათები — მცხუნვარე მზით განათებული ფოთლები და ბუჩქები.
კარზე კაკუნმა გამოაფხიზლა. არ ეძინა და ეს კაკუნი ასოციაციებით ხელად დაუკავშირდა დეპეშას, წერილს, მსახურს, რომელსაც სამრეცხაოდან საცვლები მოჰქონდა. ჯო გაახსენდა, ნეტა სად იქნებაო, გაიფიქრა, და მექანიკურად გასძახა:
— შემოდით!
ისევ ჯოხზე ფიქრობდა, კარისკენ არც კი მიბრუნებულა. გაიგონა, როგორ ფრთხილად მიხურეს კარი. სიჩუმე ჩამოწვა, გადაავიწყდა კიდეც დაკაკუნება და კვლავ სივრცეს გაუშტერა თვალი. უცებ ქალის ქვითინი ჩაესმა. ნერვიული ქვითინი იყო, უცებ წამსკდარი, შეკავებული, მოგუდული. ეს მაშინვე შენიშნა მარტინმა, როგორც კი თავი მიაბრუნა და ზეზე წამოხტა.
— რუთ! — შესძახა გაკვირვებულმა და დაბნეულმა.
გაწამებული და გაფითრებული სახე ჰქონდა ქალს. ზღურბლს აღარ გამოსცილებოდა, ცალი ხელი კარისთვის ჩაევლო, მეორე კი ფერდზე მიედო. უცებ მუდარით გაიშვირა ორივე ხელი და მარტინისკენ დაიძრა. მარტინმა ხელი შეაშველა და სავარძელში ჩასვა. ქალს თითები გაყინული ჰქონდა. მარტინმა მეორე სავარძელი მოაჩოჩა და სახელურზე ჩამოჯდა. ისე დაიბნა, რომ სიტყვაც ვეღარ დასძრა. მის გულში რუთის სიყვარული უკვე გამქრალი და წერტილდასმული იყო. სასტუმრო “მეტროპოლის” ნაცვლად უცებ “ცხელი წყაროს” სამრეცხაოში რომ შეეგდოთ და მთელი კვირის ჭუჭყიანი სარეცხი დახვავებული დაეხვედრებინათ, რა გუნებაზედაც მაშინ დადგებოდა, ახლაც ისეთივე განცდა დაეუფლა. რამდენჯერმე დააპირა დალაპარაკება, მაგრამ ვერ მოახერხა.
— მე რომ აქა ვარ, ეს არავინ იცის, — ლამის ხმა ჩაუწყდა ქალს და საწყლად გაიღიმა.
— რა სთქვი? — ჰკითხა მარტინმა.
თავისივე ხმამ გააკვირვა.
ქალმა გაიმეორა.
— ო! — წამოიძახა მარტინმა და დაფიქრდა, კიდევ რა შეიძლება ვთქვაო.
— დაგინახე, როცა შემოხვედი და ცოტა ხანს დავიცადე.
— ო! — კვლავ გაიმეორა მარტინმა.
ასე ენადაბმული თავის დღეში არ ყოფილა. აზრი დაჰფანტვოდა. შტერივით იჯდა, გრძნობდა მთელს უხერხულობას, მაგრამ სიკვდილით რომ დამუქრებოდი, სათქმელს მაინც ვერაფერს მოიფიქრებდა. ისევ “ცხელი წყაროს” სამრეცხაო აჯობებდა — მკლავებს დაიკაპიწებდა და საქმეს შეუდგებოდა.
— და მერე შემოხვედი, ხომ! — ამისი თქმაღა მოახერხა ბოლოს.
რუთმა ერთგვარი სიკეკლუცით დაუქნია თავი და კაშნე მოიხსნა.
— ჯერ იქით მიმავალი დაგინახე, იმ გოგონას რომ მიჰყვებოდი.
— ჰო. საღამოს სკოლაში მივაცილე, — უბრალოდ თქვა მარტინმა.
— ჩემი ნახვა არ გაგიხარდა? — ჰკითხა ქალმა ახალი პაუზის შემდეგ...
— კი, როგორ არა! — სწრაფად მიუგო მარტინმა, — მაგრამ ვითომ არ დააშავე, აქ რომ მოხვედი?
— ჩუმად შემოვიპარე. არავინ იცის, აქ რომ ვარ. შენი ნახვა მწყუროდა. რა სულელი ვიყავი. აღარ შემეძლო უშენობა... გული სულ შენკენ მომიწევდა...
წამოდგა და მარტინს მიუახლოვდა. ხელი მხარზე ჩამოადო, სუნთქვა გაუხშირდა და უცებ მკერდში ჩაუცურდა. მარტინი ხომ კეთილი და გულისხმიერი იყო, არ უნდოდა გული ეტკინა ქალისათვის, ასეთ წუთებში ხელის კვრა კი ყველაზე უფრო შეურაცხმყოფელი იქნებოდა, გულს ჩასწყვეტდა, ამიტომ ხელი გაშალა და მოხვია, მაგრად მიიკრა. მაგრამ არც სითბო იგრძნობოდა ამ მოხვევნაში და არც ალერსი. ქალი მიეხუტა მკერდზე, მერე ხელები მაღლა ააცოცა და კისერზე შემოაჭდო. მაგრამ რუთის ხელები შეხებისაგან მარტინს ამჯერად ცეცხლი აღარ უგრძვნია, უხერხულად იჯდა და რა ექნა, არ იცოდა.
— ასე რად კანკალებ? — ჰკითხა მან, — გცივა? გინდა, ბუხარს დავანთებ!
გაიწია, თავის განთავისუფლება და წამოდგომა სცადა, მაგრამ ქალი კიდევ უფრო მაგრად მოეჭდო, მთელი ტანით ცახცახებდა.
— ნერვული კანკალია, — კბილის კაწკაწით უთხრა რუთმა, — ახლავე გამივლის. აჰა! უკეთა ვარ.
თანდათანობით გაუარა კანკალმა. მარტინს გულში ჰყავდა ჩახუტებული, მაგრამ უკვე აღარ უკვირდა. მიხვდა, რისთვისაც მოვიდა ქალი.
— დედაჩემს უნდოდა ჩარლი ჰეპგუდისთვის მივეთხოვებინე, — უთხრა მან.
— ჩარლი ჰეპგუდი! ეს ის ვაჟბატონია, განუწყვტლივ სისაძაგლეს რომ როშავს ხოლმე?! — მარტინმა ამოიხვნეშა. მერე დასძინა: — ახლა კი, დარწმუნებული ვარ, დედაშენის სურვილია, მე გამომყვე ცოლად!
ეს დარწმუნებით თქვა, კი არ შეჰკითხვია. და თვალწინ წიგნებში მიღებული ჰონორარის ციფრები აუთამაშდა.
— ახლა წინააღმდეგი აღარ იქნება. ამაში დარწმუნებული ვარ, — უთხრა რუთმა.
— ახლა უკვე შენს შესაფერადა მთვლის, არა?
რუთმა თავი დაუქნია.
— ჰო, მაგრამ ერთი ბეწოთიც არ შევცვლილვარ მას შემდეგ, რაც ჩვენი ნიშნობა ჩაშალა, — ჩაფიქრებით თქვა მარტინმა, — რაც ვიყავი, ისევ ისა ვარ. იგივე მარტინ იდენი... თუმცა არა, ცოტა უფრო უარესი — ახლა ისევ პაპიროსს ვეწევი. თუთუნის სუნს ვერა გრძნობ?
პასუხად რუთმა ტუჩებზე თითი მიადო, კეკლუცად და გამომწვევად, კოცნას ელოდა ძველებურადვე. მაგრამ მარტინის ტუჩები არც განძრეულა საალერსოდ. დაუცადა, მანამ თითს მოაშორებდნენ და მერეღა განაგრძო:
— სულ არ შევცვლილვარ. სამსახურში არ დავდივარ. არც ვეძებ სამსახურს. ის კი არადა, არც მომავალში ვაპირებ. ახლაც ძველებურადვე მწამს, რომ ჰერბერტ სპენსერი უდიდესი და უკეთილშობილესი ადამიანია, ხოლო მოსამართლე ბლაუნტი — გაუზრდელი ვირი. ამას წინათ ვიყავი მასთან სადილად და დავრწმუნდი, რაცა ბრძანდება.
— მამაჩემს კი უარი უთხარი, სადილად რომ დაგპატიჟა — საყვედურით უთხრა რუთმა.
— აჰ, შენ იცი ეს! ვინ მომიგზავნა? დედაშენმა?
რუთს არაფერი უპასუხნია.
— მაშ, დედაშენს მოუგზავნია. განა არა! ახლა კი აიღო და შენ გამოგგზავნა!
— კაციშვილმა არ იცის, მე რომ აქა ვარ, — შეესიტყვა რუთი, — შენ როგორ გგონია — დედაჩემი ამის ნებას მომცემდა?!
— ჩემი ცოლობის ნება ხომ მოგცა, ეს ხომ ცხადია!
ქალმა გამწარებით შეჰკივლა.
— ო, მარტინ, ნუ იქნები ასეთი გულქვა. ერთხელაც არ მაკოცე. ქვასავით უგრძნობელი გამხდარხარ. ვერა ხედავ, რა რისკი გავწიე, რა გავბედე?! — შიშის კანკალით მიიხედ-მოიხედა, მაგრამ ამ გამოხედვაში ცნობისმოყვარეობაც იყო არეული, — დაფიქრდი მაინც, სად მოვედი!
“თავს გავწირავ შენთვის. თავს გავწირავ!” ლიზის სიტყვები ჩაესმოდა მარტინს ყურში.
— მაშინ რატომ ვერ გაბედე ეს? — მკვახედ ჰკითხა მარტინმა, — როცა არაფრის მქონებელი ვიყავი? როცა ვშიმშილობდი? მაშინაც ხომ ასეთივე ვიყავი, იგივე მარტინ იდენი, როგორც კაცი, როგორც მწერალი?.. ამ ბოლო დროს ხშირად ვკითხავ ხოლმე ამას ჩემს თავს, და არა მარტო შენთან დამოკიდებულების გამო, არა, საერთოდ ყველას მისამართით. ხომ ხედავ, რომ მას შემდეგ სულაც არ შევცვლილვარ. თუმცა ისე ერთბაშად მომემატა ფასი, რომ მეც კი დაეჭვებული ვარ ახლა ამაში. იგივე კაცი ვარ. იგივე ძვალრბილი, იგივე ათი თითი ხელებზედაც და ფეხებზედაც. არც ძალა მომმატებია, არც ნიჭი, ტვინიც იგივე მაქვს, რაცა მქონდა. ლიტერატურასა და ფილოსოფიაზედაც კი არ შემცვლია შეხედულება — იგივე დამრჩა. ახლაც იგივე ფასი და წონა მაქვს, რაც მაშინ მქონდა, როცა არავის ვუნდოდი. ისღა მიკვირს, ახლა რატომ ვუნდივარ ხალხს! ჩემი პირადი ღირსების მიზეზი არ უნდა იყოს ეს, რადგან მაშინაც იგივე ღირსება მქონდა, როცა არავის ვუნდოდი. ეტყობა, სხვა რაღაცათი დაინტერესდნენ, ისეთი რამეთი, რაც ჩემში კი არ არის, ჩემს გარეთაა, მე არ მეკუთვნის. გითხრა, რა არის ის რაღაცა? საერთო აღიარება! მაგრამ ეს აღიარება ხომ ჩემს გარეთ არის, მე არ მეკუთვნის, სხვების თავშია! ფულის გამოც დაინტერესდნენ, მე ხომ დიდძალი ფულის პატრონი გავხდი და კიდევ ბევრი შემოდის. მაგრამ ფულიც ხომ ცალკეა, ჩემს გარეთ — ბანკში დევს, ვიღაც ტომის, დიკისა და ჰარის ჯიბეში ჩხრიალებს. შენც ამ აღიარებისა და ფულის გამო მობრუნდი.
— გულს რად მიხეთქავ! — ტირილი წასკდა ქალს, — შენ თვითონვე ხომ იცი, რომ მიყვარხარ, რომ ამ სიყვარულმა მომიყვანა!
— ეტყობა, ვერ გაგაგებინე ჩემი სათქმელი, — რბილად უთხრა მარტინმა, — მე აი რას გეკითხები: თუკი მართლა გიყვარვარ, რა მოხდა ასეთი, ახლა რამ შეგაყვარა ასე გაგიჟებით ჩემი თავი, მაშინ კი ისეთი სუსტი სიყვარული გქონია გულში, ხელად გამწირე და ზურგი შემაქციე?!
— დაივიწყე და მაპატიე! — მხურვალედ შესძახა ქალმა, — მუდამ მიყვარდი! რატომ გავიწყდება! ახლაც, აგერ, შენს მკლავებში ვარ მოქცეული.
— ვშიშობ, რომ ჭირვეულ ვაჭარს დავემსგავსე — ყველაფერში ეჭვი მეპარება, სულ სასწორს ვუყურებ. ახლაც ვცდილობ, შენი სიყვარული ავწონო და ვნახო ერთი, რას წარმოადგენს.
რუთმა ერთბაშად გაითავისუფლა თავი, გასწორდა და მარტინს გაუშტერა თვალი. რაღაცის თქმა დააპირა, მაგრამ გადაიფიქრა, აღარაფერი უთქვამს.
— იცი, რა ფიქრები მომდის ხოლმე, — განაგრძო მარტინმა, — როცა ასეთივე ვიყავი, რაც ახლა ვარ, არავის — ჩვენივე წრის ადამიანებს გარდა — ჩემი არსებობა არ აინტერესებდა. დავწერე წიგნები და ვინც წაიკითხა, არც ერთი არ დაინტერესებულა. პირიქით, ამითვალწუნეს, ზურგი შემაქციეს, თითქოს დანაშაული ჩამედინოს, სამარცხვინო საქმე გამეკეთებინოს. “მუშაობა დაიწყე”, ჩამჩიჩინებდა ყველა.
რუთი შეიშმუშნა.
— ასეა, ნამდვილად ასეა, — განაგრძო მარტინმა, — ყველა ამას ჩამჩიჩინებდა, ოღონდ შენ “მუშაობას” კი არ ახსენებდი, “საქმეს მოეკიდეო”, მეუბნებოდი. სიტყვა “მუშაობა” გეხამუშებოდა, ისევე როგორც გეხამუშებოდა ყველაფერი ჩემი დაწერილი. ტლანქად ჟღერს, არა? მაგრამ დამერწმუნე, არანაკლები სიტლანქე იყო, როცა ყველანი, ვისთანაც კი რაიმე ურთიერთობა მქონია, სამუშაოზე მოწყობას მიჩიჩინებდა, თითქოს ბოროტმოქმედი ვყოფილიყავ და სწორ გზაზე მაყენებდნენ. ჰო, რას ვამბობდი. დაიბეჭდა ჩემი წიგნები, სახელი გამივარდა და შენი სიყვარულიც ხელად შეიცვალა. ცოტა ხნის წინათ უარი უთხარი ცოლობაზე მარტინ იდენს, რომელსაც ყველა ეს წიგნი მაშინ უკვე დაწერილი ჰქონდა. ისე ძლიერი არ ყოფილა მაშინ შენი სიყვარული, რომ გაგებედა და ცოლად გაჰყოლოდი. ახლა გაზრდილა ეს სიყვარული, ძალა შემატებია. როგორ არ ვიფიქრო, რომ სწორედ ჩემმა სახელის მოხვეჭამ შემატა ძალა მაგ შენს სიყვარულს. ფულმა შემატა-მეთქი, ამას არ გკადრებ, თუმცა, დარწმუნებული ვარ, შენს მშობლებს სწორედ ამან მოუბრუნა გული. რაღა თქმა უნდა, ჩემთვის ეს ვერაფერი სანუგეშოა. მაგრამ ყველაზე უარესი ის არის, რომ თვით სიყვარულში დავეჭვდი, წმიდათა წმიდა სიყვარულში. ნუთუ სიყვარულსაც სახელის მოხვეჭა და ხალხის აღიარება უნდა ასაზრდოებდეს! ნუთუ ასეთი მდაბალია ეს გრძნობა. იმდენს ვფიქრობ ამაზე, რომ თავი მტკივა ხოლმე.
— ჩემი საბრალო თავი! — რუთი ხელით მისწვდა და თითები თმაში შეუცურა, — ნუღარ აიტკივებ. ხელახლა დავიწყოთ ყველაფერი. შენ მე მუდამ მიყვარდი. ვიცი, სისუსტე გამოვიჩინე, დედას დავემორჩილე. არ უნდა დავმორჩილებოდი. მაგრამ შენგანვე რამდენჯერ გამიგონია, ადამიანურ სისუსტეს სულგრძელად უნდა მოეკიდოო. ჩემთანაც გამოიჩინე ეს სულგრძელობა. შევცდი. მაპატიე!
— ო, მიპატიებია, — მოუთმენლად შესძახა მარტინმა, — პატიებას რა ბევრი რამე უნდა, როცა ფაქტიურად საპატიებელიც არაფერია. შენი საქციელი პატიებას არ საჭიროებს. ყველა თავისი შეხედულების მიხედვით იქცევა, და რისი ძალაც არ შესწევს ადამიანს, ის არც უნდა მოსთხოვო. მაშ, მეც უნდა გთხოვო პატიება, რომ სამსახურში არ მოვეწყვე.
— მე ხომ შენი კარგი მინდოდა. როგორ შეიძლება, მყვარებოდი და შენი კარგი არა მდომოდა.
— ვიცი. მაგრამ მაგ შენი კეთილი სურვილებით კინაღამ გამანადგურე. ასეა! ნამდვილად! — ქალმა შეწყვეტინება სცადა, მაგრამ მარტინმა არ დაანება, — კინაღამ ჩემი შემოქმედება არ გაანადგურე, ჩემი მომავალი. მე ბუნებით რეალისტი ვარ, ბურჟუაზიული საზოგადოება კი ვერ იტანს რეალიზმს. ლაჩარია. ცხოვრებისა ეშინია. მუდამ იმას ცდილობდი, მეც დაგეშინებინე ცხოვრებით. საკუთარ გემოზე გინდოდათ ჩემი ჩამოყალიბება, გალიაში გამომწყვდევა მომინდომეთ, ყალბი, ფუყე, ვულგარული შეხედულებები გინდოდათ მოგეხვიათ, — იგრძნო, რომ ქალი უსიამოვნოდ შეიშმუშნა, — ვულგარიზმი, — დე, გულწრფელი იყოს თუნდაც — ბურჟუაზიული კულტურისა და დახვეწილი ცივილიზაციის საფუძველია. უკვე გითხარი კიდეც, თქვენ თქვენს გემოზე გინდოდათ ჩემი ჩამოყალიბება, თქვენივე კლასის წევრად უნდა გაგეხადეთ, თქვენი კლასის იდეალები, შეხედულებანი და მორალი მოგეხვიათ ჩემთვის, — ნაღვლიანად გააქნია თავი, — ახლაც კი არ გესმის, რას გეუბნები. ჩემთვის სხვა მნიშვნელობა აქვს ამ სიტყვებს, შენთვის — სულ სხვა მნიშვნელობა. შენთვის ცარიელი ფანტაზიაა, რასაც მე ვამბობ, ჩემთვის კი ცხოვრებისეული ჭეშმარიტება. შენგან ისიც კი დიდი წყალობა იქნება, უბრალოდ გაგაკვირვოს და გაგართოს ამ გაუთლელი ბიჭის სიტყვებმა, რომელიც ტალახიდან ამოცოცებულა და შენი კლასის გაკიცხვას ბედავს, ვულგარულს უწოდებს.
ქალმა მხარზე მიასვენა თავი მარტინს, კვლავ ცახცახი დააწყებინა. მარტინმა დააცადა, ხომ არაფერს იტყვისო და მერე განაგრძო:
— ახლა გინდა კვლავ განაახლო ჩვენი სიყვარული. გინდა ცოლად გამომყვე. ისევ მოგინდა ჩემი თავი. მაგრამ, აბა ერთი დაუფიქრდი — ვთქვათ, არავის შეემჩნია ჩემი წიგნები, მე ხომ მაინც იგივე ვიქნებოდი, რაც ახლა ვარ. შენ კი ისევ შორს იდგებოდი. სულ ამ ოხერი წიგნების...
— ნუ იგინები, — შეაწყვეტინა ქალმა.
მარტინი გაშრა. გესლიანი სიცილი აუვარდა.
— ხომ ხედავ, — თქვა მან, — ახლაც კი, როცა შენი ბედი სასწორზე დევს და არ იცი, საით გადაიხრება, ძველებურადვე გეშინია ცხოვრებისა, ტლანქი, ცხოვრებისეული სიტყვა ყურსა გჭრის.
რუთს ეკალივით უჩხვლიტა ამ სიტყვებმა; თითქოს ბავშვობად ჩაუთვალეს მთელი მოქმედება. მოეჩვენა, რომ მარტინი უსამართლოდ მოექცა და თავი შეურაცხყოფილად იგრძნო. კარგა ხანს ჩუმად ისხდნენ — არც ერთს გაუღია ხმა და არც მეორეს; ქალი სასოწარკვეთილებას მოეცვა, — მარტინი კი თავის, აწ გამქრალ, სიყვარულზე ფიქრობდა. ახლაღა მიხვდა, რომ რუთი ნამდვილად არასოდეს არ ყვარებია. მას სულ სხვა რუთი უყვარდა, იდეალად დასახული, საკუთარი ოცნებით წარმოდგენილი ეთერიული ქმნილება, თავისივე სატრფიალო ლექსების ნათელი და გასხივოსნებული სული. ხოლო ნამდვილი რუთი, ბურჟუაზიული ოჯახის შვილი, ბურჟუაზიული ფსიქოლოგიითა და შეხედულებებით გამსჭვალული, მას არასოდეს არ ჰყვარებია.
უცებ რუთმა დაიწყო:
— ვიცი, ბევრი რამ მართალია, რაც შენ სთქვი ახლა. მართლაც მეშინოდა ცხოვრებისა. მართლა არ მყვარებიხარ ჭეშმარიტად. მას შემდეგ ვისწავლე ნამდვილი სიყვარული. რაც ახლა ხარ, რაც იყავი, რამაც ასეთი გაგხადა — ყველაფერ ამისთვის მიყვარხარ. მიყვარხარ რამაც ასეთი გაგხადა — ყველაფერ ამისთვის მიყვარხარ. მიყვარხარ იმისთვის, რითაც ჩემი კლასის — როგორც შენ იცი ხოლმე თქმა — ხალხისაგან განსხვავდები, შენი რწმენის გამო, რომელსაც ჯერ კი ვერა ვწვდები, მაგრამ, მჯერა, ოდესმე მივწვდები. თავს მოვიკლავ და ჩავწვდები. პაპიროსს რომ ეწევი, ზოგჯერ რომ იგინები, ეს ყველაფერი შენია, შენი განუყრელი ნაწილია, და ამისთვისაც მიყვარხარ. ჯერ კიდევ ბევრი რამ შემიძლია ვისწავლო. ამ ათ წუთში იმდენი რამე ვისწავლე. შენთან მოსვლა რომ გავბედე ახლა, ესეც რაღაცას ნიშნავს. ო, მარტინ...
ქალი ქვითინებდა, გულზე მიხუტებოდა მარტინს.
ახლა კი ნაზად და თანაგრძნობით მოხვია მარტინმა ხელი. ქალმა მაშინვე იგრძნო და სახე გაუბრწყინდა, კიდევ უფრო მაგრად მიეხუტა.
— გვიანღაა, — თქვა მარტინმა. ლიზის სიტყვები მოაგონდა, — მე ავადა ვარ... არა, სხეულით კი არა. სული, ტვინი მაქვს დაავადებული. თითქოს ყველაფერმა დაჰკარგა ფასი. აღარაფერი მაინტერესებს. რამდენიმე თვის წინათ რომ მოსულიყავი, სულ სხვა იქნებოდა. ახლა მეტისმეტად გვიანაა.
— არა, არ არის გვიან, — შესძახა ქალმა, — დაგიმტკიცებ, რომ არ არის გვიან. შენ თვითონვე დარწმუნდები, როგორ გაიზარდა ჩემი სიყვარული, ყველაფერზე უფრო ძვირფასი გახდა, ჩემს კლასზედაც და ყველაფერზეც. მზადა ვარ, ყველაფერი დავთმო, რაც კი ჩვენი წრისათვის ძვირფასია. ახლა უკვე აღარ მეშინია ცხოვრებისა. დედ-მამასაც მივატოვებ, ჩემს სახელს სააუგოდ და მეგობრების საგინებლად გავხდი. შენთან დავრჩები, ახლავე, აქვე, და სამუდამოდ საამაყოდ მექნება, რომ შენთან ვარ. თუკი ოდესმე ვუღალატე სიყვარულს, მზადა ვარ იმავე სიყვარულის გულისთვის გამოვისყიდო ეს დანაშაული და ყველაფერ იმას გადავუდგე, რამაც ის ღალატი ჩამადენინა.
იდგა ჭაბუკის წინაშე და თვალები უბრწყინავდა.
— შენ გელოდები, მარტინ, — ჩურჩულით უთხრა მან, — მიმიღე! შემომხედე!
მართლაც დიდებული რამ არის, გაიფიქრა მარტინმა, როცა ქალს შეხედა. ძველი ცოდვები გამოისყიდა. ამაღლდა და განიწმინდა, ჭეშმარიტი ქალი გახდა, ბურჟუაზიული თვალთმაქცობის რკინის კანონი დაგმო. დიდებულია, ბრწყინვალე, თავგანწირული მოქმედებაა. მაგრამ მე რა უნდა ვქნა? ქალის სიტყვებს ერთი ბეწოთიც არ შეურყევია იგი, ოდნავადაც კი არ აუძგერებია გული. მარტო გონების თვალით შეაფასა და დიდებული მოეჩვენა. იმის ნაცვლად, რომ ცეცხლით აგზნებულიყო, ცივი გონებით მოუწონა. გულს არაფერი გაჰკარებია. სისხლი არ აჩქროლებია. ისევ გაახსენდა ლიზის სიტყვები.
— ავად ვარ, ძალიან ავადა ვარ, — თქვა მარტინმა და სასოწარკვეთით ჩაიქნია ხელი, — ახლაღა მივხვდი, რომ ძალიან ავად ვარ, აქამდე არც კი მიგრძვნია. რაღაც მემართება. ცხოვრებისა არასოდეს მშინებია, მაგრამ არც ის მიფიქრია, ოდესმე მომყირჭდება-მეთქი. ისე ერთბაშად გავივსე ცხოვრებით, რომ ადგილიც აღარ დამრჩა. ნატვრა რომ შემეძლოს რისიმე, შენ გინატრებდი. ხომ ხედავ, როგორ ავადა ვარ!
თავი სავარძელს მიაყრდნო, თვალები დახუჭა. და როგორც მტირალ ბავშვს გადაავიწყდება ხოლმე თავისი გასაჭირი, როცა ცრემლიან თვალებს მზეს მიაშტერებს, ისე მარტინსაც დაავიწყდა თავისი ავადმყოფობა, რუთი, ყველაფერი... მცხუნვარე მზის სხივებით გაბრწყინებულ ფოთლებსღა ჭვრეტდა. ფოთლები მწვანედ ხასხასებდა, მზე მაგრად აჭერდა. მარტინს თვალები ეწვოდა, მაგრამ მაინც უყურებდა, თვითონაც არ იცოდა, რატომ.
კარის სახელურის ჩხაკუნმა გამოაფხიზლა. რუთი კართან იდგა.
— როგორ უნდა გავიდე აქედან? — შიშნარევი ხმით იკითხა მან, — მეშინია!
— ო, მომიტევე! — შესძახა მარტინმა და წამოხტა, — მე თვითონ არ ვიცი, რა მემართება. შენი აქ ყოფნაც კი დამავიწყდა. — ხელი თავზე გადაისვა, — ცუდადა ვარ. მე გაგაცილებ. უკანა კარებიდან გაგიყვან. ძეხორციელი ვერ დაგინახავს. პირბადე ჩამოიფარე და ყველაფერი კარგად იქნება.
მანამ ჩაბნელებულ დერეფნებსა და ვიწრო კიბეებს ჩაივლიდნენ, ქალი მკლავზე ჩამოეკიდა.
— ახლა უკვე სამშვიდობოს ვარ, — თქვა ქალმა, როცა ისინი ტროტუარზე გავიდნენ, ხელის გათავისუფლება სცადა.
— აჰ, არა, შინ მიგაცილებ, — უთხრა მარტინმა.
— არა, შენ დარჩი, — გაუძალიანდა ქალი, — რა საჭიროა.
კვლავ სცადა ხელის გათავისუფლება. მარტინს წამიერად ცნობისმოყვარეობამ წამოუარა: რატომღაც სწორედ ახლა შეეშინდა ქალს, როცა საშიში უკვე აღარაფერი იყო. თითქოს პანიკურმა შიშმა შეიპყრო, ვაითუ არ ჩამომცილდესო. მარტინს ვერაფრით ვერ აეხსნა ეს, ქალის ნერვულობას მიაწერა. ასე რომ ხელი აღარ დაანება და გაჰყვა. ნახევარი კვარტალი ძლივს გაიარა, რომ გრძელ პალტოში გახვეული კაცი შენიშნა, ფაცხაფუცხით შეიმალა რომელიღაც სახლის შესასვლელში. იმ სახლს რომ ჩაუარა, ცალი თვალით შეიხედა შესასვლელში და რუთის ძმა ნორმანი შეიცნო, თუმცა თავი ზეწამოწეულ საყელოში ჰქონდა ჩამალული და ძნელი საცნობი იყო.
უხმოდ მიდიოდნენ, კანტიკუნტად თუ გამოელაპარაკებოდნენ ერთმანეთს. ქალი გამშრალი მიაბიჯებდა, მარტინი აპათიურად იყო განწყობილი. გაკვრით ახსენა — წყნარი ოკეანის კუნძულებზე ვაპირებ გაბრუნებასო; ქალმა კი ბოდიში მოუხადა, ჩემი მოსვლით შეგაწუხეო. ეს იყო და ეს. გამომშვიდობება მორზების სახლთან ჩვეულებრივი იყო. ერთმანეთს ხელი ჩამოართვეს, ღამე ნებისა უსურვეს. მარტინმა ქუდი მოუხადა. ქალმა კარი მოიხურა, მარტინმა სიგარეტს მოუკიდა და სასტუმროსკენ გამობრუნდა. იმ სახლის შესასვლელს რომ მიადგა, საცა ნორმანი შეძვრა, მარტინი შეჩერდა, შეიხედა და ჩაიცინა.
— იცრუა! — თქვა მან ხმამაღლა, — თავგამოდებით მარწმუნებდა, რისკი გავწიე და გამოვიპარეო, და ძმა თურმე აქვე ელოდებოდა, — სიცილი წასკდა, — ოჰ, ეს ბურჟუები! როცა არაფრის მქონებელი ვიყავი, ახლოსაც არ მაკარებდა თავის დას. ანგარიში რომ გამიჩნდა ბანკში, თვითონვე მოჰყავს.
შებრუნება და წასვლა დააპირა, რომ ვიღაც მაწანწალა წამოეწია, შემწეობა სთხოვა.
— იქნებ ცოტა ფული მაჩუქოთ, ბატონო, ღამის გასათევი.
მარტინმა ხმა იცნო და სწრაფად მოუბრუნდა., იმავე წუთში ჯოს ართმევდა ხელს.
— გახსოვს, “ცხელ წყაროსთან” რომ გამოვეთხოვეთ ერთმანეთს? — ჰკითხა ჯომ, — აკი გითხარი მაშინ, კიდევ შევხვდებით-მეთქი. ტანი მიგრძნობდა. აგერ, ხომ გამიმართლდა.
— გაკეთებულხარ, მოსუქებულხარ! — ეუბნებოდა გახარებული მარტინი.
— მაშ, რა გეგონა! — სახე გაუბრწყინდა ჯოს, — მანამ ქუჩაში წანწალი არ დავიწყე, ადამიანური ცხოვრება არ ვიცოდი. ოცდაათი გირვანქა მოვიმატე, თავს დიდებულად ვგრძნობ. ხომ გახსოვს, როგორ ძვალტყავად ვიყავი! ჩემი საქმე ყოფილა მაწანწალობა.
— ღამის გასათევი ფული რომ გაქვს საძებნელი! — შეუტია მარტინმა, — თანაც რა ცივი ღამეა.!
— ეჰ! ღამის გასათევი ფული? — ჯიბეში იკრა ხელი და ფული ჩხრიალით ამოიღო, — მე ეგეც მეყოფა. მდიდარი მომეჩვენე და იმიტომ გაგაჩერე.
მარტინს გაეცინა.
— ეგ ფული დასალევადაც გეყოფა.
ჯომ უკანვე ჩააჩხრიალა ფული.
— ღვინოს ვეღარ ვეწყობი, — უთხრა მან, — აღარ ვსვამ. აღარ მინდება, თორემ ისე რა მიშლის ხელს. რაც შენ დაგშორდი, სულ ერთხელ დავითვერი და ისიც ცარიელ კუჭზე. პირუტყვივით როცა მუშაობ, პირუტყვივით უნდა დალიო. კაცურად რომ ვცხოვრობ, მეც კაცურადა ვსვამ. ზოგჯერ თუ გადავკრავ თითოს, როცა ძალიან მომინდება, თორემ ისე მორჩა.
მარტინმა ხვალისთვის დაიბარა ჯო და სასტუმროში შევიდა. ვესტიბიულში შეჩერდა — გემების მოსვლის ცხრილს დახედა. ხუთ დღეში “მარიპოზა” გავიდოდა ტაიტისაკენ.
— ხვალ დაურეკეთ და კაიუტა გადაანახვინეთ ჩემთვის — უთხრა მან პორტიეს, — გემბანზე კი არა — ქვემოთ იყოს. ქარის მხარეს. დაიწერეთ, არ დაგავიწყდეთ.
შევიდა თუ არა ნომერში, ლოგინში შეწვა და მაშინვე დაეძინა, ბავშვივით. თითქოს არაფერიც არ მომხდარიყოს იმ საღამოს, არავითარი შთაბეჭდილება არ გამოჰყოლია. საერთოდ შთაბეჭდილებები უცხო გახდა მისთვის. ჯოსთან შეხვედრის სიხარულიც წამიერი გამოდგა. ერთი წამით გაიხარა და მაშინვე ინანა, თავის ძველ ამხანაგთან ლაპარაკი დაეზარა. აღარც ის ახარებდა, რომ ხუთ დღეში თავისი საყვარელი ადგილებისაკენ — წყნარი ოკეანის კუნძულებისაკენ — გასწევდა. თვალები დახუჭა და მთელი რვა საათი გაუნძრევლად და მშვიდად ეძინა. გვერდიც კი არ შეუცვლია, არც სიზმარი უნახავს. ძილს თავდავიწყება მოჰქონდა ხოლმე და ამიტომ ყოველთვის სინანულით იღვიძებდა. ცხოვრება სტანჯავდა, სულს უმწარებდა, დრო —ნამდვილ წამებად ექცა.
თავი ორმოცდამეექვსე
— გამოიხედე, ჯო, — ამ სიტყვებით შეხვდა მარტინი მეორე დღეს თავის ამხანაგს, — ოცდამერვე ქუჩაზე ერთი ფრანგი ცხოვრობს. კარგა ბლომად ფული მოუხვეტავს და ახლა საფრანგეთში დაბრუნებას აპირებს. მშვენივრად მოწყობილი, კოპწია ორთქლის სამრეცხაო აქვს. სწორედ შენთვის იქნება ზედგამოჭრილი, მშვიდობიან ცხოვრებას თუ აპირებ. აჰა, გამომართვი. ტანსაცმელი იყიდე და ათი საათისთვის ამ კაცის კანტორაში მიდი, მისამართი აგერ წერია. ამ კაცმა მომიძებნა სწორედ ის სამრეცხაო. წაგიყვანს და დაგათვალიერებინებს. თუ მოგეწონება და არც ძვირი მოგეჩვენება — თორმეტი ათასს აფასებს — შემატყობინე და შენი იქნება. აბა, გაიქეცი. მე საქმე მაქვს. მოგვიანებით გნახავ.
— იცი, რას გეტყვი, მარტ, — წყნარად უპასუხა ჯომ, ცდილობდა მოწოლილი ბრაზი შეეკავებინა, — მე შენს სანახავად მოვედი ამ დილაადრიან. გაიგე? სამრეცხაოსთვის სულაც არ მოვსულვარ. სალაპარაკოდ მოვსულვარ, ძველი მეგობრობის გასახსენებლად მოვსულვარ, შენ კი სამრეცხაოს მჩრი. იცი, რა ქენი — მოიკიდე ეგ შენი სამრეცხაო და ჯანდაბამდისა გზა გქონია.
ოთახიდან გასვლა დააპირა, მაგრამ მარტინი ქეჩოში სწვდა და დააბზრიალა.
— ახლა მეც მომისმინე, ჯო, — შესძახა მან, — კიდევ თუ გააგრძელე ამისთანა რამეები, ცხვირ-პირს ამოგინაყავ. და იმ ჩვენი ძველი მეგობრობის ხათრით, კარგა მაგრადაც ამოგინაყავ. გაიგე?! ჰა, რას იტყვი?
ჯო დაწირეხდა, დაიგრიხა, დასხლტომა და ხელის კვრა მოუნდომა, მაგრამ უფრო ღონიერ ხელს ჰყავდა გაქაჩული. ასე ერთმანეთს ჩაფრენილებმა კარგა ხანს იტრიალეს ოთახში, სკამი დაამსხვრიეს, თავად ზედ დაასკდნენ და იატაკზე გაითხლარშნენ. ჯო ქვეშ მოექცა, მაგრამ ხელები მაინც მაგრად ჰქონდა შემოხვეული და თავისკენ ექაჩებოდა. მარტინმა მუხლი დააჭირა მკერდზე. სუნთქვა შეეკრა ჯოს, ქოშინი დაიწყო და მაშინღა გაუშვა მარტინმა.
— ახლა კი მოვილაპარაკოთ, — უთხრა მარტინმა, — ჩემთან ვერაფერს გახდები. ჯერ იმ სამრეცხაოს მოვრჩეთ. მერე კი მოდი და ძველი მეგობრობა გავიხსენოთ. აკი გითხარი, არა მცალია-მეთქი. ხომ ხედავ?
სწორედ ამ დროს მსახურმა დილის ფოსტა შემოიტანა, ქვეყნის წერილები და ჟურნალები.
— როგორ გინდა — ამდენი რამეც ვიკითხო და შენც გელაპარაკო?! ჯერ იმ სამრეცხაოს მიხედე, მერე კი მოდი და ვილაპარაკოთ.
— კარგი, — უხალისოდ დაეთანხმა ჯო, — მეგონა, თავიდან მიშორებდი, მაგრამ, ეტყობა, შევცდი. ოღონდ, ეგეც იცოდე, მარტ, მუშტი-კრივში ვერ მაჯობებ.
— მაგასაც ვსინჯავთ, როცა იქნება, თათმანებს ჩავიცვამთ, — სიცილით უთხრა მარტინმა.
— სამრეცხაოს როგორც კი ვიყიდი, მაშინვე ვცადოთ, — ჯომ მუშტი შეათამაშა. — ხომ ხედავ? თვალისდახამხამებაში მოგერევი.
მრეცხავი წავიდა და მარტინმა შვებით ამოისუნთქა. ხალხს ვეღარ იტანდა. რაც დრო გადიოდა, სულ უფრო და უფრო უმძიმდა თავის შეკავება. ხალხთან ურთიერთობა აღელვებდა, ლაპარაკი აღიზიანებდა. მოვენებას კარგავდა ხოლმე, ხელად აწრიალდებოდა, ბოდიშს მოიხდიდა და გარბოდა.
მაშინვე არ გაუსინჯავს ფოსტა. ნახევარი საათი სავარძელში იჯდა, მოსვენებული, არაფერს აკეთებდა, არაფერს ფიქრობდა, ზოგჯერ თუ შეაღწევდა გონებაში ბუნდოვანი, ჩამოუყალიბებელი აზრი.
ბოლოს წამოდგა და ფოსტას დახედა. ზოგი ავტოგრაფს სთხოვდა — ათი-თორმეტი წერილი იქნებოდა ასეთი, მარტინი თვალის ერთი გადაკვრით ცნობდა; ზოგი შემწეობას თხოულობდა. ახლა ახირებული და შეპრეკილი ხალხის წერილები: ზოგს “მუდმივი ძრავა” გამოუგონებია; ზოგი ამტკიცებდა, დედამიწის ზედაპირი ჩაღრუებული სფეროს შიგნითა ნაწილს წარმოადგენსო; ერთი ვიღაცა ქვემო კალიფორნიის ნახევარკუნძულის შესაძენ ფულსა სთხოვდა მექსიკაში, კომუნისტების ახალშენი უნდა მოვაწყოო. აქვე იყო ქალების წერილები, გაცნობასა სთხოვდნენ; ერთმა ასეთმა წერილმა ღიმილი მოჰგვარა: თავისი სათნოებისა და ღვთისმოსაობის დასამტკიცებლად, კონვერტში წერილთან ერთად ქვითარიც ჩაეგდო, რაც იმის მაუწყებელი იყო, რომ ეკლესიაში მუდმივი ადგილის საფასური ჰქონდა გადახდილი.
რედაქტორები და გამომცემლები უგზავნიდნენ და უგზავნიდნენ ყოველდღიურად წერილებს: პირველნი სტატიებსა სთხოვდნენ, მეორენი — ახალ წიგნებს. ახლა ეღიჭინებოდნენ იმ საწყალ ხელნაწერებს, რომელთა აქეთ-იქით დასაგზავნად იძულებული იყო თვეობით დაეგროვებინა, თუკი რამ გააჩნდა, და მარკების ფული ეშოვნა. აღმოჩნდა ისეთი ჩეკებიც ფულისა, რასაც არც კი მოელოდა — ეს იყო ინგლისური სერიული გამოცემისათვის და ავანსები სხვადასხვა ენაზე თარგმნილი ნაწარმოებებისათვის. საკუთარი აგენტი ინგლისიდან ატყობინებდა, რომ გერმანიაში კი უკვე ბაზარზე გამოსულიყო, თუმცა აქედან არაფერი ერგებოდა, რადგან შვეცია არა ყოფილა ბერნის კონვენციის მონაწილე. სთხოვდნენ ნებართვას რუსულად თარგმნის თაობაზე, მაგრამ აქედანაც არაფერი ერგებოდა, რადგან არც ეს ქვეყანა ყოფილა ბერნის კონვენციის მონაწილე.
გახსნა პრეს ბიუროდან გამოგზავნილი უშველებელი პაკეტი და გაზეთის ამონაჭრები გადმოცვივდა. გადაიკითხა რეცენზიები, რასაც მასზე წერდნენ, მის ზღაპრულ პოპულარობაზე, რამაც ფურორი მოახდინა. ერთი მოქნევით გადაუყარა ხალხს ყველაფერი, რაც კი დაწერილი ჰქონდა. იმიტომაც მოიხვეჭა ასე ხელად სახელი. ერთბაშად მიიტანა ხალხზე იერიში, კიპლინგის მსგავსად, როცა იგი სიკვდილის სარეცელზე იწვა, ხოლო ჯოგის ინსტინქტებით აღტყინებულმა ხალხმა გაფაციცებით დაუწყო კითხვა. გაახსენდა, რომ იმავე ბრბომ, რომელიც ასე გაფაციცებით ეწაფებოდა მის ნაწერებს, საბოლოოდ ვერაფერი გაუგო, რამდენიმე თვის შემდეგ ფეხით შედგა და გაქელა კიპლინგი. მარტინს გაეცინა. ეგ ვიღა მყავს, რომ ამას უარესი არ დამართონ რამდენიმე თვეში! მაგრამ არა, მარტინი გააცურებს ბრბოს. ამ დროისათვის იგი უკვე წყნარი უკეანის კუნძულებზე იქნება, ისლის სახლს დაიდგამს, მარგალიტითა და კოპრათი ივაჭრებს, პატარა ნავებით რიფებს გადაუქროლებს, ზვიგენებს დაიჭერს, ჯიხვებზე ინადირებს...
და იმავე წუთში თავისი მდგომარეობის მთელი განწირულება წარმოუდგა. წარმოიდგინა თავი “ჩრდილოეთის ხეობაში”. ჭკნება, სიცოცხლე ეცლება, ძალ-ღონე ელევა, სამარისკენ მიჩოჩავს. გაახსენდა რამდენი ეძინა ახლა და მაინც როგორ ეძინებოდა. ისიც გაახსენა, სულ ცოტა ხნის წინ როგორა სძულდა ძილი. როგორ ართმევდა იგი სიცოცხლის უძვირფასეს წუთებს. ოცდაოთხი საათიდან ოთხ საათს აკლებდა. როგორ ენანებოდა ძილისთვის დრო! ახლა კი სიცოცხლისთვის ენანება. გულისამრევი გახდა სიცოცხლე, პირში სიმწარეს უტოვებდა. აქ იწყებოდა მისი დაღუპვა და აღსასრული. როცა სიცოცხლე სიცოცხლეს არ ეტრფის, სასიკვდილოდ არის განწირული. თავის დახსნის ძველი ინსტინქტი გაეღვიძა. ჩქარა უნდა გაშორდეს აქაურობას. ოთახში მიიხედ-მოიხედა და ბარგის ჩალაგება რომ გაახსენდა, წელი მოსწყდა. თუმცა ეგ მერეც მოესწრება, სულ ბოლოს. ახლა საყიდლებზე ჯობს წასვლა.
ქუდი დაიხურა და გამოვიდა, იარაღის მაღაზიაში შევიდა, მთელი დილა იქ გაატარა, იყიდა ავტომატური თოფები, ტყვია-წამალი, სათევზაო მოწყობილობა. სავაჭრო საქონელს კი მერე გამოიწერდა, ტაიტიდან, რადგან მოდები წარამარა იცვლებოდა. სულაც ავსტრალიიდან გამოიწერს. ამ აზრმა გაახარა. ყველაფერი ეზარებოდა, ცდილობდა ყოველგვარი საქმისთვის დაეღწია თავი. ბრუნდებოდა სასტუმროში და უხაროდა, იცოდა, რომ იქ რბილი სავარძელი ელოდა. მაგრამ როცა ოთახში შევიდა და ჯო დაინახა, სავარძელში მოკალათებული, სიმწრით ამოიხვნეშა.
ჯოს ძალიან მოსწონებოდა სამრეცხაო, გახარებული იყო. ყველაფერი მოეგვარებინათ, ხვალ უკვე ამ სამრეცხაოს პატრონი გახდებოდა. მარტინი ლოგინზე წამოწვა და თვალები დახუჭა, ჯო კი ამბავს უყვებოდა. მარტინის ფიქრები შორს დაფრინავდა, ისე შორს, რომ ვერც კი გრძნობდა, რამეს თუ ვფიქრობო. თავს ძალას ატანდა და დიდი გაჭირვებით ახერხებდა, ზოგჯერ მაინც გამოპასუხებოდა ჯოს. არადა, ეს ყმაწვილი თავიდანვე შეუყვარდა. მაგრამ ჯო სიცოცხლით სავსე იყო, სიცოცხლეს შეჰხაროდა, და მასთან ყოფნა ახლა მარტინის გაწამებული სულისათვის მეტისმეტად მტკივნეული იყო. როცა ჯომ პირობა შეახსენა, ოდესმე მუშტი-კრივში უნდა შევხვდეთ ერთმანეთსო, მარტინმა კინაღამ წამოიკივლა.
— ოღონდ გახსოვდეს, ჯო, შენს სამრეცხაოში ისეთი წესები უნდა შემოიღო, რაზედაც შენ თვითონვე ოცნებობდი “ცხელი წყაროს” სასტუმროში ყოფნის დროს, — უთხრა მან, — არავითარი ზედმეტი დატვირთვა! არც ღამით მუშაობა! არც ბავშვების აყვანა მძიმე სამუშაოზე, სულაც ნუ ამუშავებ ბავშვებს! ხელფასი ყველას ხეირიანი უნდა ჰქონდეს.
ჯომ თავი დაუქნია და უბის წიგნაკი ამოიღო.
— აბა, ნახე, მე უკვე ჩამოვაყალიბე წესები, დღეს დილით საუზმემდე. რას იტყვი?
ხმამაღლა წაუკითხა, მარტინი თავს უქნევდა მოწონების ნიშნად და თან გულში ფიქრობდა, როდის გამეცლებაო.
საღამო ხან იყო, როცა გაეღვიძა. თანდათანობით გამოფხიზლდა და გამოერკვა. ოთახში მიიხედ-მოიხედა. ჯო უკვე წასულიყო, ალბათ მაშინ, როცა მარტინმა ჩათვლიმა. დიდი თავაზიანობა გამოუჩენია ჯოს, გაიფიქრა მან. მერე თვალები დახუჭა და ისევ დაიძინა.
მომდევნო დღეებში ჯო ისე იყო გართული სამრეცხაოს მოწყობითა და დალაგებით, რომ მარტინის შეწუხების დროც არა ჰქონია. გაზეთებმა მხოლოდ გამგზავრების წინა დღეს გამოაქვეყნეს ცნობა, რომ მარტინი “მარიპოზათი” მიემგზავრებოდა. ამაზე უფრო ადრე მარტინს თავდაცვის ინსტინქტი გაეღვიძა და ექიმთან მივიდა. გაესინჯა. არაფერი არ სჭირდა. გული და ფილტვები დიდებული ჰქონდა. ყველა ორგანო, რისი გასინჯვაც კი შეიძლებოდა, ნორმალურად მუშაობდა.
— არაფერი არა გჭირთ, მისტერ იდენ, — უთხრა ექიმმა, — სრულებით არაფერი. შესანიშნავი ორგანიზმი გაქვთ. მართალი თუ გნებავთ, მშურს კიდევაც თქვენი ჯანმრთელობა. უაღრესად ჯანმრთელი ადამიანი ხართ. ჯერ მარტო მკერდს შეხედე! კუჭ-ნაწლავიც დიდებული გაქვთ. ეს არის თქვენი იშვიათი ჯანმრთელობის საწინდარი. ასეთი ჯანმრთელი სხეული ათასში ერთი... ათიათასში ერთი თუ გამოერევა. ასი წელიწადი სიცოცხლე მომიცია, თუ რაიმე უბედური შემთხვევა არ შეგხვდათ.
მარტინი დარწმუნდა, რომ ლიზის დიაგნოზი სწორი იყო. სხეული სავსებით ჯანმრთელი ჰქონდა, ტვინი სტკიოდა, “სააზროვნო მანქანა” მოშლოდა და წყნარი ოკეანის გარდა ვერც ვერაფერი განკურნავდა. მაგრამ მთელი უბედურება ის იყო, რომ ზედ გამგზავრების წინ წასვლის ხალისიც დაეკარგა. ისევე იტაცებდა ახლა წყნარი ოკეანე, როგორც ბურჟუაზიული ცივილიზაცია. აღარავითარი ინტერესი არ შერჩა, პირიქით, როცა წარმოიდგენდა, რა მომქანცველი მგზავრობა ელოდა, უსიამოვნო გრძნობა მოიცავდა. რაკი მაინც წასასვლელი ვარ, ბარემ გემზე ვიყო და მივდიოდეო, ფიქრობდა.
უკანასკნელი დღე ყველაზე საშინელი გამოდგა. გაზეთებში წაეკითხათ მარტინის გამგზავრების ამბავი და გამოსამშვიდობებლად ჯგროდ მოადგნენ: ბერნარდ ჰიგინბოთამი, გერტრუდა და მთელი ოჯახი, ასევე ჰერმან ფონ შმიდტი და მერიენი. საჭირო იყო ზოგიერთი საქმის მომთავრება, ფულადი ანგარიშების გასწორება და მოუშორებელი რეპორტიორებისათვის პასუხის გაცემა. ლიზი ქონოლის უცებ გამომშვიდობება საღამოს სკოლის შესასვლელთან და სწრაფად გამობრუნდა. სასტუმროში ჯო დაუხვდა. მთელი დღე საქმეებში ყოფილიყო გართული და უფრო ადრე მოსვლა ვერ მოეხერხებინა. ეს უკვე უკანასკნელი წვეთი იყო მოთმინების ფიალის ასავსებად, მაგრამ მარტინმა სავარძლის სახელურებს ჩასჭიდა ხელები, ნახევარი საათი უსმინა და ელაპარაკა.
— მაგ სამრეცხაოზე მიჯაჭვულად ნუ წარმოიდგენ თავს, ჯო, — უთხრა მან, — როცა მოგეგუნებოს, გაყიდე და ფული შენს გემოზე ფანტე. როგორც კი მოგაბეზროს თავი და კვლავ ქუჩა-ქუჩა წანწალი მოგინდეს, ადექი და გაუტიე. რაც შენს გულს გაუხარდეს ის გააკეთე.
ჯომ თავი გააქნია.
— ქუჩა-ქუჩა წანწალი აღარ მომენატრება. მაწანწალობა ყოველნაირად კარგი საქმეა, მაგრამ ერთი ნაკლი აქვს — გოგოებს ვგულისხმობ. უმაგათოდ კი ვერ გავძლებ. ქუჩაში წანწალი მარტოკა უნდა. ზოგჯერ ჩამივლია ხოლმე სახლთან, გახურებული ცეკვა-თამაში აქვთ, ქალების ტკარცალი გამოდის, შევიჭყიტები ფანჯარაში — ქათქათა კაბები ჩაუცვამთ და გემოზე ილხენენ. უჰ! გულში ჯოჯოხეთი დამიტრიალდება ხოლმე. რა ვქნა, მიყვარს ცეკვა, პიკნიკები, მთვარიან ღამეში სეირნობა და ამისთანა რამეები. სამრეცხაოც იმიტომ მინდა, კარგად გამოეწყობი, ჯიბეში დოლარებს ჩაიჩხრიალებ... უკვე შევხვდი ერთ გოგოს... სწორედ გუშინ იყო. იცი რა, ერთი სული მაქვს, მანამ ცოლად შევირთავდე. მთელი დღე დავდივარ, ვუსტვენ და იმაზე ვფიქრობ. ისეთი ლამაზი გოგოა, ჟუჟუნა თვალები აქვს... იმისთანა ღუღუნა ხმა შენს დღეში არ გექნება მოსმენილი. ნეტა, შენ რატომ არ ირთავ ცოლს. ამდენი ფულის პატრონი ხარ?! მზეთუნახავი შეგიძლია შეირთო.
მარტინმა თავი გააქნია და გაიღიმა, გულში კი გაიფიქრა, ნეტა ცოლს რატომ ირთავენო. ყოვლად საოცარი და გაუგებარი ჩანდა.
“მარიპოზას” გემბანიდან, სწორედ დაძვრის წინ, ლიზი ქონოლის მოჰკრა თვალი, ჩუმად გამოსულიყო და ხალხს ეფარებოდა. “თან წაიყვანე, ჩასძახა მარტინს იდუმალმა ხმამ, — შენთვის არაფერი არ ღირს ეს სიკეთე. ის კი უმაღლეს ნეტარებას ეწევა”. იმდენად ძლიერი იყო ცთუნება, რომ კინაღამ გადაწყვიტა, მაგრამ მაშინვე შიში მოერია და გადაიფიქრა. გადაღლილი სული აუმხედრდა. ამოიოხვნეშა და სწრაფად მოშორდა მოაჯირს. “გაიგე რომ ავადა ხარ, ძალიან ავადა ხარ” ბუტბუტებდა იგი.
კაიუტაში შევიდა და მანამ გემი გაშლილ ზღვაში არ გავიდა, იქიდან არც გამოსულა. სასადილო სალონში რომ შევიდა, გამოირკვა, საპატიო ადგილი შეერჩიათ მისთვის — კაპიტნის ხელმარჯვნივ. მიხვდა, რომ ყველაზე დიდი და საპატიო მგზავრი იყო. მაგრამ ამაზე უმადური საპატიო მგზავრი ალბათ თავის დღეში არავის ენახა გემზე. მთელი დღე სავარძელში გაატარა, ბანზე. თვალები დაეხუჭა, თვლემდა, ხოლო როგორც კი მოსაღამოვდა, დასაძინებლად გაეშურა.
მიიწურა მეორე დღე, ზღვის ავადმყოფობის შემდეგ მგზავრები უკვე გამოკეთდნენ, ყველა გემბანზე გამოფენილიყო, უკლებლივ, და რაც უფრო მეტს უყურებდა მარტინი მგზავრებს, მით უფრო ვერ იტანდა. თუმცა თვითონვე გრძნობდა, რომ ეს უსამართლობა იყო მისი მხრივ. მშვენიერი ხალხი იყო — კეთილი, გულღია... თავს ძალა დაატანა, რათა ეს ერწმუნა, მაგრამ იქვე დასძინა, გუნებაში: კეთილი და გულღია, როგორც ყოველი ბურჟუა თავიანთი გამოფიტული სულითა და უბადრუკი გონებით, მათთან საუბარი ტანში ზარავდა, იმდენად სულელი და ტვინნამცეცა ჩანდა ყველა. ახალგაზრდების ღრიანცელი კი ნერვებს უშლიდა. ერთი წუთითაც ვერ მოესვენათ. წრიალებდნენ, ერთთავად თამაშობდნენ, ყვირილით მივარდებოდნენ მოაჯირს და დელფინებსა და მფრინავ თევზებს შესცქეროდნენ.
უმეტესი დრო ეძინა მარტინს. ნასაუზმევს თავის სავარძელს მიაშურებდა და ჟურნალს გაშლიდა, რომელიც ვერ იქნა და ვერ დაამთავრა. ნაბეჭდი სტრიქონები ღლიდნენ. უკვირდა, ამდენ დასაწერს საიდან გამოძებნიანო, და სავარძელშივე ჩაეძინებოდა. სადილის ზარზე გული მოსდიოდა, რატომ მაღვიძებენო. ძილი ერჩივნა.
ერთი პირობა მოინდომა გამოცოცხლებულიყო და მეზღვაურებს გაჰყვა. მაგრამ მეზღვაურებიც გამოცვლილიყვნენ, ვერაფერი საერთო ვერ გამონახა ამ გამოყეყეჩებულ, გონებადაჩლუნგებულ პირუტყვებთან. სასოწარკვეთილებაში ჩავარდა. იქ, ზემოთ, არავის აინტერესებდა მარტინ იდენი, როგორც პიროვნება, როგორც ადამიანი, ხოლო უკან დაბრუნება, თავისივე კლასის ხალხთან, ვისთანაც წარსულში იყო დაკავშირებული, მას უკვე აღარ შეეძლო. აღარც სურდა მათთან ურთიერთობა. ისევე ვეღარ იტანდა მათ, როგორც იმ გამოლენჩებულ პირველი კლასის მგზავრებს და მყვირალა ახალგაზრდებს.
როგორც კაშკაშა, ლაპლაპა სინათლე თვალმტკივანი ადამიანისათვის, ისეთივე გამხდარიყო სიცოცხლე მარტინისათვის. სიცოცხლეს ირგვლივ ლაპლაპი გაუდიოდა, ელვარებდა, მწველ სხივებს აფრქვევდა, და მარტინს სტანჯავდა ეს, აწამებდა... აუტანელი გამხდარიყო. პირველი შემთხვევა იყო, რომ მარტინი ასეთი კომფორტით მგზავრობდა. სხვა დროს ან საჭესთან იდგა, ან საცეცხლფარეშოში ნახშირს უკეთებდა... რამდენჯერ მომხდარა, საშინელი ხვატის დროს, როცა რკინის კიბით მაღლა მიძვრებოდა, ცალ თვალს მგზავრებს გადაჰკრავდა — ტილოს გრილ ტანსაცმელში გახვეულებს რა ეკეთებინათ არ იცოდნენ, ღლაბუცობდნენ, თავს იქცევდნენ, ტენტები გადაეჭიმათ და ქარისა და მზისაგან ეს ტენტები იფარავდათ, ათად მოკაკული სტიუარდები ენაგადმოგდებული დარბოდნენ, რათა ყოველი მათი ჟინი და სურვილი შეესრულებინათ... მარტინს ეჩვენებოდა, რომ ეს იყო ნამდვილი სამოთხე. ახლა, აგერ, თვითონვე გამხდარა საპატიო მგზავრი, ყველა მას შესციცინებს, კაპიტანს ხელმარჯვნივ მისჯდომია და ამაოდ მისტირის იმ საცეცხლფარეშოსა და შეხუთულ სარდაფებს, როგორც დაკარგულ სამოთხეს. ძველი დაუკარგავს და ახალიც ვერ უპოვია.
გამწარებით ცდილობდა, რისამე ინტერესი აღძროდა. მეზღვაურების სასადილოში შეიხედა, მესაჭეს გამოელაპარაკა, განათლებული კაცი გამოდგა, მიაყარა და მიაყარა მარტინს სოციალისტური პროპაგანდა, ხელებში ძალით ჩასჩარა პამფლეტები და ფურცლები, მონური მორალის არსი აუხსნა. უსმენდა მარტინი და თან ნიცშეს ფილოსოფია აგონდებოდა, რითაც ერთ დროს თვითონვე იყო გატაცებული. მაგრამ, ბოლოს და ბოლოს, ან ის რას წარმოადგენს?! გაახსენდა ნიცშეს ერთ-ერთი გიჟური დებულება, როცა ამ გიჟ ადამიანს ჭეშმარიტებაშიაც კი ეჭვი შეჰქონდა... თუმცა ვინ იცის! იქნებ მართალიც იყოს ნიცშე. ალბათ არსად არ არის ჭეშმარიტება, თვით ჭეშმარიტებაშიაც კი... მაგრამ მალე დაიღალა, ისევ თავის სავარძელს მიაშურა და ჩასთვლიმა.
რა საცოდავ დღეში იყო გემზე, მაგრამ უფრო დიდი საცოდაობა წინ ელოდა. როცა იქნება, გემი ტაიტს მიადგება. მერე? ნაპირზე უნდა გადავიდეს, სავაჭრო საქონელი დაუკვეთოს, მარკიზის კუნძულისკენ მიმავალი შხუნა ეძებოს, ათასი რამე გააკეთოს, რისი წარმოდგენაც კი თავზარდამცემია. რაც უფრო ღრმად დაუფიქრდებოდა ყველაფერ ამას, მით უფრო აშკარა ჩანდა თავისი მდგომარეობის საშინელი განწირულება. იგი უკვე მართლაც იმყოფებოდა “ჩრდილების ხეობაში” და მთელი საშინელება ის იყო, რომ არავითარ შიშს არ განიცდიდა. შიში რომ ჩასახოდა, მაშინ სიცოცხლესთან დაბრუნებაც შეეძლებოდა. მაგრამ არაფრის შიში არა ჰქონდა და სულ უფრო და უფრო იძირებოდა წყვდიადში. აღარაფერი გვრიდა სიამეს, ისეთი რამეც კი, რაც უწინ ართობდა და ახარებდა. “მარიპოზა” უკვე ჩრდილო-აღმოსავლეთის პასატში მოხვდა, და ეს ქარიც, ადრე რომ ართობდა და აბრუებდა, თითქოს ღვინო დაელიოს, ახლა ნერვებს უშლიდა. სავარძელი გადაადგმევინა, რათა ძველი მეგობრის ალერსიანი ლამუნისათვის თავი დაეღწია.
განსაკუთრებით უბედურად მაშინ იგრძნო თავი მარტინმა, როცა “მარიპოზა” ტროპიკებში შევიდა. ძილი უკვე აღარ გაეკარა. იმდენი იძინა, რომ ახლა იძულებული იყო ეფხიზლა, სიცოცხლის თეთრი, თვალისმომჭრელი ელვარება აეტანა. მოუსვენრად დაწრიალებდა. ჰაერი ცხელი და ნესტიანი იყო და ერთბაშად მოვარდნილი კოკისპირული წვიმები ოდნავადაც კი არ აგრილებდა. სიცოცხლის შეგრძნებისაგან საშინელ ტკივილებს განიცდიდა მარტინი. მანამ მაგრად არ მოერეოდა ტკივილი, გემბანზე დაწრიალებდა, მერე სავარძელში ჩაეშვებოდა და იძულებული ხდებოდა ისევ მალე წამომდგარიყო, ისევ წრიალს მოჰყოლოდა. თავს ძალა დაატანა და ჟურნალის კითხვა დაამთავრა, ბიბლიოთეკიდან ლექსების რამდენიმე კრებული გამოიტანა. მაგრამ კითხვას ვეღარ დაუდო გული და ისევ წრიალს მოჰყვა.
ნავახშმევს დიდხანს რჩებოდა ხოლმე ბანზე, მაგრამ ამანაც არაფერი უშველა — კაიუტაში რომ შევიდოდა, ძილი მაინც არ ეკარებოდა. სიცოცხლის ტკივილის ამ ერთადერთმა დამაამებელმა საშუალებამაც უღალატა. ეს უკვე მეტისმეტი საშინელება გამოდგა. სინათლე აანთო და წიგნის წაკითხვა სცადა. ერთ-ერთი კრებული სუინბერნის ლექსები გამოდგა. წამოწვა და კითხვა დაიწყო. ბოლოს იგრძნო, რომ ინტერესი აღეძრა. წაიკითხა სტროფი, გაგრძელება მოინდომა, მაგრამ ისევ წაკითხულს დაუბრუნდა. გადაშლილი წიგნი გულზე დაისვენა და ფიქრებს მიეცა. აჰა, მიაგნო — ნამდვილად ეს ყოფილა! საოცარია, რატომ აქამდე ვერ მიაგნო. აქეთკენ მიატივტივებდა ტალღა და ახლა სუინბერნმა მიახვედრა, რომ სწორედ ეს იყო ნეტარება. აკი დასვენება ეწადა — სწორედ აქ ელოდა დასვენება. სარკმელს გახედა. კი, საკმაოდ დიდი იყო. ბოლო რამდენიმე კვირის განმავლობაში პირველად იგრძნო თავი ბედნიერად. როგორც იქნა, მიაგნო თავისი ავადმყოფობის წამალს. წიგნი ასწია და მშვიდად წაიკითხა:
იმედებისგან მოსვენებული,
დღიურ ზრუნვისგან თავისუფალი,
ჩვენ სასოებით და გულმხურვალედ
ღმერთებს მადლობას აღვუვლენთ ცაში _
რომ სიცოცხლესაც ბოლო ჰქონია,
რომ მკვდარი ვეღარ აღსდგება მკვდრეთით,
რომ ნაკადულიც, რბენით დაღლილი,
ზღვას მინებდება და მოისვენებს.
ისევ ღია სარკმელს გახედა. სუინბერნმა აპოვნინა გასაღები. სიცოცხლე სნეულება ყოფილა, ყოველ შემთხვევაში სნეულებად ექცა, აუტანელ სნეულებად. “რომ მკვდარი ვეღარ აღსდგება მკვდრეთით!” უდიდესი მადლიერება აგრძნობინა ამ სტრიქონმა. ყველაზე დიდი მადლი ეს ყოფილა ქვეყნად. როცა სიცოცხლე დამქანცველი ტანჯვა გახდება, სიკვდილი დაუამებს, მარადიულ ძილს მოჰგვრის. მაშ, რაღას უცდის? დროა, წავიდეს.
წამოდგა და თავი სარკმელში გაჰყო, რძესავით აქაფებულ ტალღებს დახედა. “მარიპოზა” ღრმად იყო ჩამჯდარი წყალში. ხელებით თუ დაეკიდებოდა სარკმელს, ფეხებით წყალს მისწვდებოდა. უხმაუროდ ჩაეშვებოდა. კაციშვილი ვერ გაიგონებდა. შხეფები მოხვდა, სახე დაუსველა. მარილის გემო ჰქონდა და ეამა. გედის სიმღერა ხომ არ დამეწერაო, გაიფიქრა, მაგრამ გაეცინა ამ ფიქრზე. რაღა დროსი იყო. წასვლამდე ერთი სული ჰქონდა.
კაიუტაში სინათლე ჩააქრო, რათა არავის მოხვედროდა თვალში. ჯერ ფეხები გაჰყო სარკმელში. ბეჭები გაეჩხირა და ცოტათი უკან დაიწია, ცალი მკლავი მჭიდროდ მიიკრა ფერდზე. გემის რწევა დაეხმარა და გაძვრა, როგორც იქნა, ხელებით დაეკიდა. ფეხები რომ შეეხო წყალს, სარკმელს ხელი უშვა. რძესავით აქაფებულ წყალში გაეხვია. “მარიპოზამ” გვერდზე ჩაუქროლა, ჩაბნელებულ კლდეს ჰგავდა, რასაც აქა-იქ განათებული სარკმლები ჰქონდა დატანებული. გემი სწრაფად მიჰქროდა. ამის გაფიქრება ვერც კი მოასწრო, რომ მის წინ უკვე კიჩო აღიმართა. წყნარად გასცურა აქაფებულ წყლის ზედაპირზე.
იქვე სკუმბრია გაჩნდა, თეთრი სხეული რომ დაინახა წყალში, გამოსრიალდა და გაჰკრა. მარტინმა გადაიხარხარა: თევზმა ხორცი მოგლიჯა სხეულზე და ტკივილმა გაახსენა, აქ რისთვის იყო. ამ ჩამოშვების ფაცაფუცში მთავარი მიზანი გადავიწყებოდა. “მარიპოზა” უკვე შორს მკრთალად ციმციმებდა; ეს კი აქ გულმოდგინედ მიცურავდა, თითქოს განუზრახავს უახლოეს ნაპირს მიაღწიოსო, რაც ათასი მილით იქნებოდა დაშორებული.
ეს იყო სიცოცხლის შენარჩუნების ინსტინქტი. ერთი პირობა, შეწყვიტა ცურვა, მაგრამ როცა ტალღამ დაფარა, ისევ გამწარებით მოუსვა ხელები. გამწარებული სურვილი სიცოცხლის შენარჩუნებისა, გაიფიქრა მან და ჩაიქირქილა. გამწარებული მართლაც იყო... თანაც, ისე გამწარებული, რომ კიდევ ერთი გაბრძოლება და სულ მოისპობოდა, არსებობას შეწყვეტდა.
ფეხები ღრმად ჩაუშვა წყალში და თავი წამოსწია. მშვიდად მოკიაფე ვარსკვლავებს ახედა და ფილტვებიდან სულ გამოუშვა ჰაერი. ერთი მაგრად მოუსვა ხელ-ფეხი, წელამდე ამოიზიდა წყლის ზედაპირზე, რათა მთელი ძალით ჩაშვებულიყო. მერე გაშეშდა და უმოძრაოდ ჩაცურდა, როგორც თეთრი ქანდაკება. ღრმად, ხარბად შეიწოვა წყალი, როგორც სნეული ადამიანი დაეწაფება ხოლმე ნარკოზულ წამალს, რათა ტკივილი გაიყუჩოს და სრულ თავდავიწყებას მიეცეს. მაგრამ სუნთქვა რომ შეეკრა, უნებურად ისევ მოუსვა ხელები და ფეხები და ზევით ამოსრიალდა, ვარსკვლავებს ახედა.
გამწარებული სურვილი სიცოცხლის შენარჩუნებისა! ზიზღით გაიფიქრა მან და ამაოდ სცადა თითქმის დაწყვეტილი ფილტვებით ჰაერი აღარ შეესუნთქა. მაშ, სხვაგვარად უნდა სცადოს. ისევ გაივსო ფილტვები ჰაერით, კარგად გაივსო. დიდხანს ეყოფოდა, შორს ჩაიყვანდა სიღრმეში. შეტრიალდა და ამჯერად თავით დაეშვა, რაც ძალი და ღონე ჰქონდა, ხელებს უსვამდა და ეშვებოდა, თვალები გაეხილა და ელვასავით მოსრიალე სკუმბრიების მკრთალ, ფოსფორულ კვალსა ჭვრეტდა. ეშინოდა არ დაეჩხვლიტათ, დაძაბული ნებისყოფა არ მოდუნებოდა. მაგრამ სკუმბრიები არ გაჰკარებია, და მან მოასწრო სიცოცხლის მიმართ გულში მადლობა ეგრძნო ამ უკანასკნელი სიკეთისათვის.
გამალებით ეშვებოდა ფსკერისკენ, ძლივსღა ამოძრავებდა ხელებსა და ფეხებს. იცოდა, რომ ღრმად იყო ჩასული. წნევა ყურის აპკს უხეთქავდა, თავი უბზუოდა. ლამის უმტყუნა გამძლეობამ, მაგრამ მაინც უსვამდა ხელ-ფეხს, უფრო ღრმად მიიწევდა. მერე კი ერთბაშად მოეშვა, ფილტვებიდან ჰაერმა იხუვლა და დაიცალა. ჰაერის ბუშტებმა ღაწვებსა და თვალებზე ამოისრიალეს და ზევით წავიდნენ, ამას მოჰყვა დახრჩობის საშინელი ტანჯვა. მიბნედილი გონებით გრძნობდა, რომ ეს ჯერ კიდევ არ იყო სიკვდილი. სიკვდილმა ტკივილი არ იცის. ეს სიცოცხლე იყო, სიცოცხლის უკანასკნელი გაბრძოლება, საშინელი, სულისშემხუთავი განცდა. უკანასკნელი დარტყმა, რაც მას სიცოცხლემ აგემა.
ხელები და ფეხები აუსხმარტალდა — სუსტად, უღონოდ. ეს კრუნჩხვა იყო. მარტინმა ხერხი იხმარა, გააცურა ისინი, გააცურა სიცოცხლის სწრაფვაც. მორჩა, მეტისმეტად ღრმად იყო უკვე და წყლის ზედაპირზე ვეღარ ავიდოდა. თითქოს ზმანების ზღვაში ცურავდა — წყნარად, აუჩქარებლად სხვადასხვაგვარ ფერებში გახვეულიყო, ამ ფერებს ერწყმოდა, მათში ითქვიფებოდა. ეს რაღაა? შუქურასა ჰგავს. მაგრამ ტვინში რომ ეღვრება — ეს თვალისმომჭრელი, კაშკაშა სინათლე. სულ უფრო და უფრო მეტი ელვარებით კაშკაშებდა. რაღაცამ დაიგრიალა — გაბმით, ძლიერად, და მოეჩვენა, თითქოს უშველებელი, გაუთავებელი კიბიდან ეშვებოდა, სადღაც ძირს, შორს წყვდიადში. ეს აშკარად იგრძნო. წყვდიადში ეშვებოდა. და როგორც კი იგრძნო ეს, გონიც დაჰკარგა