პატიოსანი კაცი
შესანიშნავი ადამიანია! მაგის ძვირს ვერ გაიგონებ. მერე რა პატიოსანი კაცია. ო, არც იქნება ქვეყნად მეორე მასავით პატიოსანი! – ასე ამბობდა ყველა ჟოან პერეირაზე.
ჟოან პერეირა კანცელარიაში მუშაობდა. მანამდე კი ჯერ სანოტარო კანტორაში მსახურობდა, ხოლო მერე ვაჭრობაში გადავიდა, მოლარედ იყო დიდ მაღაზიაში - ,,ფეხსაცმლის სასახლეში”.
მაღაზია იმიტომ დატოვა, რომ ჭირივით ეჯავრებოდა მთელი ეს კომერცია და მისი ერთადერთი საფუძველი – ძველთაძველი ვაჭრული მცნება: ,,არ მოვატყუებ – ვერ გავყიდი”. კანტორიდან კი იმიტომ წავიდა, რომ პატიოსნებით ვერაფერს გახდა და ოდნავადაც ვერ გაზარდა სანოტაროს შემოსავალი. იმდენად გულუპრყვილო იყო, ზუსტად იცავდა შემოსავალ-გასავლის სტატიებს, თითქოს ისინი წმინდათაწმინდა მოსეს ტაბულები ყოფილიყოს.
კანცელარიაში პერეირა გადამწერლად მოეწყო და უკვე ათი წელია შერჩა ამ ადგილს. არავინ ფიქრობდა მის დაწინაურებას და არც თვითონ იკლავდა თავს ამისათვის – პატიოსნების, უფრო სწორად, სიამაყის გამო; არ კადრულობდა იმ მეთოდებით სარგებლობას, რომლებსაც წარმატებით იყენებდნენ სხვები მზის ქვეშ ადგილის მოსაპოვებლად ბრძოლაში.
- მე მინდა დამსახურებულად, კანონიერად, პატიოსნად დავიკავო უფრო მაღალი მდგომარეობა! – იტყოდა ხოლმე პერეირა და თანამგრძნობელ ღიმილს გვრიდა იმათ, რომლებმაც ,,იციან, როგორ უნდაცხოვრება”.
ჟოან Pპერეირა ადრე დაქორწინდა. ცოლად საყვარელი ქალი შეირთო, - მას არ სწამდა ანგარიშიანი ჯვრისწერა, - და ახლა უკვე ორი მოსწრებული ცუგრუმელა ქალიშვილი ჰყავდა. ხოლო რადგან თვითონ საკმაოდ მცირე ხელფასს იღებდა, ქალები უქმად ხელდაკრეფილნი არ იყვნენ და ათასგვარ კერძო სამუშაოს იღებდნენ. დონა მარიკოტა ნაირნაირ ტკბილეულს აცხობდა, გოგონები რაღაც-რაღაცეებს ქსოვდნენ, - ასე რომ, ყველანი ერთ ურემში იყვნენ შებმულნი და ურემიც ნელ-ნელა მიჭრიალებდა.
პატარა ოჯახი ბედნიერად ცხოვრობდა. თქვენ წარმოიდგინეთ, ბედნიერად! არავითარი პატივმოყვარე ოცნება არ აშფოთებდა მათ სიმშვიდეს, ბედნიერების საფუძველი კი იმდენად სიმდიდრე არ არის, რამდენადაც ბედის მორჩილთა ეს უდრტვინველი თვინიერება.
- ჯანმრთელობა თქვი, თორემ კაცი თავს ყოველთვის გაიტან, - უყვარდა თქმა ჟოან პერეირას და მისი წამხედურობით ამასვე იმეორებდა მთელი ოჯახიც.
მაგრამ ერთხელაც იყო დეპეშა მოვიდა...
უბრალო ოჯახებში დეპეშა – ყოვლად მოულოდნელი ამბავია და, ჩვეულებრივად, კარგს არაფერს მოასწავებს. როცა ფოსტალიონი კარზე აკაკუნებს და მოკეცილ მწვანე ქაღალდს უწვდის მასპინძელს, გული შიშით კვნესის და საგულედან ამოვარდნას ლამობს.
- რა მოხდა, ღმერთო დიდებულო?
არა, ეს დეპეშა უბედურებას არ იტყობინებოდა. ბიძა, რომელიც სხვა შტატში ცხოვრობდა, ჟოან პერეირას სთხოვდა მისი ერთ-ერთი ქალიშვილის მამობილი ყოფილიყო ქორწილში.
ეს მოულოდნელი და საპატიო მიწვევა იყო, ჰოდა პერეირაც სიამოვნებით წავიდა ბიძასთან. წავიდა, რასაკვირველია, მესამე კლასის ვაგონით, რადგან პირველით თავის დღეში არ უმგზავრია და არც ჰქონდა ამის შეძლება.
მიუხედავად თავისი მოდიდან გადასული შავი კოსტუმისა, პერეირა გულთბილად მიიღეს ნათესავებმა. მან საზეიმო სერიოზულობით შეასრულა თავისი მოვალეობა, მოილხინა სადღესასწაულო სუფრაზე, შვილობილს აკოცა და მეორე დღესვე გამოემგზავრა შინისაკენ.
სადგურზე თავაზიანმა და ბედნიერმა ნეფე-დედოფალმა და ბიძამისმა გამოაცილეს, მაგრამ, როცა მამობილმა მესამე კლასის ვაგონში დააპირა თავისი ჩემოდნის ატანა, სიძე-პატარძალმა გაიოცა ეს ამბავი და თავი გამოიდო:
- აჰ, ამით ვერ გაგიშვებთ!.. თქვენ პირველით უნდა წახვიდეთ!
- კი, მაგრამ მე უკვე ნაყიდი მაქვს ბილეთი...
- დიდი ამბავი, - შეედავა ბიძამისიც. – სჯობს წესიერად იმგზავრო კაცმა, ვინემ რაღაც ორიოდე გროში დაზოგო. მე გადავიხდი, რაც დასამატებელია, სასაცილოც კი იქნებოდა, ასე გაგვეშვი!
და მან პირველი კლასის მწვანე ბილეთი იყიდა, თან თავს იქნევდა და ბუზღუნებდა:
- უყურეთ ერთი ამ ჟოანს...
რახან ასე უბოდიშოდ დაატანეს ძალა, ჟოან პატიოსანი თავის სიცოცხლეში პირველად ჩაჯდა შესანიშნავ რბილ ვაგონში და პულმანის კომფორტმა აიძულა ბორბლების ხმაურში ადამიანთა უთანასწორობაზე დაფიქრებულიყო.
დასკვნა სამწუხარო გამოსდიოდა. პერეირა დარწმუნდა, რომ სიღარიბე – ყველაზე დიდი დანაშაულია ან, უკიდურეს შემთხვევაში, ისეთი ცოდვაა, რომელიც ყველაზე მკაცრად და ულმობლად ისჯება.
მაგალითად, აი, ეს მდიდრების ვაგონი: სავარძლებს რბილი დასაჯომი აქვს, ბორბლების ზემოთ კი სპეციალური რესორებია დაყენებული, ასე რომ, ვერცა გრძნობ რყევას, ირგვლივ სულ კრიალი გაუდის ყველაფერს. ფანჯრები დიდია, გამყოლი ყურადგებიანი, მგზავრთა ყველა თხოვნას ასრულებს. ერთი სიტყვით, ყველაფერი ასეა, უკეთესს ვერ ინატრებ ადამიანი.
იმ ვაგონებში კი, რომლებითაც ღარიბები მგზავრობენ, პირიქით, ყველაფრი ისეა, უარესს ვერც წარმოიდგენ. და ეს თითქოს საგანგებოდ გაუკეთებიათო იმ მიზნით, რომ სამაგალითო, გამორჩეული სიმკაცრით დასაჯონ მისი გზავრები საშინელი დანაშაულისათვის – სიღარიბისათვის.
იმ ვაგონებს წამლადაც არა აქვს რესორები, რათა ყველაფერი რახრახებდეს და ჯაყჯაყებდეს, რათა ყოველი ბიძგი რაც შეიძლება ულმობლად გარყევდეს და საცოდავ ძვლებს გიბეგვავდეს. ტლანქი, სწორკუთხა ხის მერხები მთლად გაშიშვლებულა – სულ უბრალო ხამი საგებიც არა აქვს, რომ კაცი ოდნავ მაინც მოხერხებულად დაჯდეს. თანაც მერხები შორიშორს დამაგრებული ვიწრო ფიცრებისგანაა შეკრული, რათა უფრო მტკივნეულად ჩაგიტეტკვოს სხეული. მერხის საზურგე მთლად შვეულია, თანაც დაბალი, ასე რომ, საბრალო ,,მჯდომარე მგზავრს” თავის მიყრდნობაც არ შეუძლია, ამნაირი ნამცეცა მოწყალებაც არ ემეტებათ მისთვის. ერთი სიტყვით, ეს მერხები, ეტყობა, დაპროექტებულია ვიღაც ტანჯვა-წამების სპეციალისტთა მიერ, რომლებსაც ზედმიწევნით შეუსწავლიათ ყველა ხერხი, რითაც შეიძლება მინიმალური სიამოვნება და მაქსიმალური წვალება განაცდევინო მგზავრს.
შეუმინავი, ფარდებდაშვებული ფანჯრები თითქოს მხოლოდ იმ მიზნით გაუკეთებიათ, რომ, ჯერ ერთი მგზავრმა ლამაზი პეიზაჟი ვერ დაინახოს, და, მეორეც, იმ არემარის მთელი მტვერი დაგროვდეს ვაგონში.
ხელ-პირს ვერსად დაიბან: ღარიბს ჭუჭყი უნდა ჭამდეს.
სასმელი წყალი? კი, როგორ არა, მოგართმევენ! თუ წყურვილი გკლავს – შინ წადი და სვი რამდენიც გენებოს!
ჟოანმა ნაღვლიანად გაიღიმა. მას ერთი იდეა გაუჩნდა, რომელიც, ეტყობა, გამორჩენოდათ ტანჯვა-წამების სპეციალისტებს: ბარემ ორთქლმავლის ცხელი კვამლიც გაეშვათ მესამე კლასის ვაგონებში.
საოცარია, ესეც რომ არ მოიფიქრეს!..
შემდეგ ფიქრი თეატრებზე გადაიტანა და მიხვდა, რომ იქაც იგივე ამბავი იყო. ქანდარა ისეა გაკეთებული, მაყურებელმა წამითაც ვერ დაივიწყოს, რომ მძიმე დამნაშავეა და, როგორც დამნაშავემ, კუთვნილი სასჯელი უნდა მოიხადოს.
- ღარიბი ხარ? ჰოდა, აბა იჯექი მაგ უზურგო მერხზე. ითმინე მთელი სხეულის ტეხა-ტკივილი და შეურიგდი იმას, თუ ვერც დაინახო და ვერც გაიგონო, თუნდაც ბუნდოვნად, რა ამბებიც სცენაზე ხდება.
ჟოან პერეირა ჯერაც ისევ ამ თავის სევდიან ფილოსოფიას ავითარებდა, რომ მატარებელი დანიშნულების სადგურზე ჩამოდგა.
ყველანი ჩამოვიდნენ, თან მედიდურად დაუთმეს ჩემოდნებისა და პორტპლედების წაღება ლაქუცა მზიდავებს. მთლად ისე, როგორც მდიდრებმა. მარტო პერეირას მიჰქონდა ხელით თავისი პატარა, ტყავისმაგვარი მუყაოს გაქუცული ჩემოდანი.
პერეირა ხალხის ტალღას მიჰყვებოდა, მაგრამ უკვე ქუჩაში გასულს შემოესმა:
- გაზეთები, ჟურნალები...
...და გაახსენდა, რომ გზაში გაზეთი იყიდა და ვაგონში დარჩა.
რა ფასი აქვს წაკითხულ გაზეთს? ალბათ, აქვს რაღაც ფასი, რაკი პერეირა სწრაფად გაბრუნდა ვაგონისაკენ. შინ უბრალო ქაღალდის ნახევიც გამოგადგება კაცს...
ცარიელ ვაონში რომ შევიდა, იატაკზე დაგდებულ რაღაც შეხვეულს წამოჰკრა ფეხი.
,,მარტო მე არ მავიწყდება ხოლმე ვაგონში რაღაც ნივთები”, - ღიმილით გაიფიქრა ჟოანმა და მის ასაღებად დაიხარა...
ნეტავ რა არის? ცნობისმოყვარეობა მარტო ქალების თვისება როდია. ჟოანმა ხელში მოსინჯა შეკვრა, მერე დაყნოსა და, ბოლოს, ფრთხილად შეახია პაკეტს ყური.
- ფული!
ეს იყო ფული, ბლომად ფული, უზომოდ ბევრი ფული! პერეირა სულ ერთიანად აცახცახდა, სახეში სისხლი მოაწვა. ერთიც ვნახოთ, და ვინმემ თვალი შეასწროს ახლა, სწორედ ამ წუთას, როცა მარტოდმარტო დგას ვაგონში, ამ პაკეტით, რომელიც ხელებს უთუთქავს: ,,დაიჭით ქურდი!” მას ერთბაშად გადაავიწყდა გაზეთი და კისრისტეხით გავარდა ვაგონიდან – სადგურის უფროსის მოსაძებნად.
- შეიძლება შემოვიდე?
უფროსმა მაგიდაზე ქაღალდების ქექვა მიატოვა, უკმაყოფილოდ გამოხედა და წარმოთქვა:
- რა გნებავთ? ამოშაქრეთ...
- ექსპრესის ვაგონში აი ეს შეკვრა ვიპოვე, ფულია შიგ.
მაგიური სიტყვა ,,ფული” რომ გაიგონა, უფროსი სწრაფად წამოხტა, თითქოს ,,სმენაზე” დგომა უბრძანესო და, თავის სიცოცხლეში ყველაზე დიდი გაოცებისაგან თვალებდაჭყეტილმა, პატეთიკურად წამოიძახა:
- ფული?!
- დიახ, ფული, - დაუდასტურა ჟოანმა. – ექსპრესის ვაგონში ვიპოვე. იმენოპოლისიდან დავბრუნდი და უკვე ბაქანზე ვიყავი გადმოსული...
- მიჩვენეთ, მიჩვენეთ...
ჟოანმა მაგიდაზე დადო შეკვრა. სადგურის უფროსმა სათვალე შუბლზე აინაცვლა, თოკი შეხსნა, პაკეტი გაიშალა და გაოცებით დაინახა, რომ იქ მართლაც ფული იყო, ბლომად ფული, უზომოდ ბევრი ფული!
მან ხელების ცახცახით დათვალა ნაპოვნი:
- სამას სამოცი კონტო!
კვლავ გაოცდა, თვალები მიაშტერა საკვირველ ადამიანს, მის წინ რომ იდგა. პირი დააღო. მერე წამოდგა, ხელი გაუწოდა და მოჭარბებულად გულაჩვილებულმა უთხრა:
- მინდა ხელი ჩამოვართვა უპატიოსნეს ადამიანს, როგორსაც კი ჩემს სიცოცხლეში არ შევხვედრივარ. თქვენ, სენიორ, განსახიერებული პატიოსნება ბრძანდებით. თქვენი სახელი, სენიორ!
ჟოანმა მოკრძალებით ჩამოართვა ხელი უფროსსა და დანარჩენ მოსამსახურეებს, რომლებიც ამასობაში მოგროვილიყვნენ და ცნობისმოყვარეობით შეჰყურებდნენ ამ ამბავს.
- თქვენი საქციელი, - განაგრძობდა უფროსი, - ისტორიაში შევა. ოცდაათი წელია ამ რკინიგზის კომპანიაში ვმუშაობ და ამის მსგავსი ჯერ არაფერი მინახავს. დაკარგულს კაციშვილი არ გამოგიჩენს. განსაკუთრებით ფულს. თუ, რა თქმა უნდა, მას არ პოულობს... თქვენი სახელი?
- ჟოან პერეირა.
- არა, ჟოან პერეირა პატიოსანი. ერთხელ კიდევ მომეცით ხელი, სენიორ!
სადგურის უფროსისგან რომ გამოვიდა, ჟოანი ფეხზე აღარ იდგა სიხარულისაგან. რაც არ უნდა იყოს, სიკეთე მაინც არ იკარგება, ნუ მედავებით, არ იკარგება თუნდაც იმიტომ, რომ კეთილშობილური საქციელის შემდეგ ადამიანი ერთხანს სანეტარო ექსტაზში იმყოფება. ჟოანი მაშინაც ვერ იგრძნობდა თავს ასე ბედნიერად, ის სამას სამოცი კონტო რომ ჯიბეში სდებოდა – თანაც სულ მისი საკუთრება ყოფილიყო.
შიმ მისულმა ყველაფერი დაწვრილებით უამბო ცოლს, ოღონდ დრომდე კრინტიც არ დაძრა იმაზე, თუ რამდენი იყო ფული.
- ძალაინ კარგად მოქცეულხარ, - მოუწონა ცოლმა. – დაე ღარიბები ვიყოთ, სამაგიეროდ, პატიოსნად ვცხოვრობთ. პატიოსნება უფრო ძვირფასია, ვინემ ოქროს ტომრები. მუდამ ამას ჩავჩიჩინებ ჩვენს გოგონებსაც და იმაზე ვუთითებ, ჩვენს მეზობელზე, იცი შენ, ვისაც ვგულისხმობ, რომელიც მდიდარი კია, მაგრამ ღორივით ცხოვრობს.
ჟოანი გრძნობამორევით გადაეხვია ცოლს და ეს ამბავიც მშვიდად ჩაივლიდა, თუ რომ ეშმაკს პატიოსანი ქალის ცნობისმოყვარეობა არ გაეღვიძებინა. ქმრის ხელებიდან რომ გათავისუბლდა, დონა მარიკოტომ იკითხა:
- რამდენი იყო ფული?
- სამას სამოცი კონტო.
პატიოსანმა ქალმა ბარე ექვსჯერ მაინც დაახამხამა თვალები, თითქოს შიგ სილა შეაყარესო.
- რა...რა... რა-მდენი?
- სა-მას სა-მო-ცი!
დონა მარიკოტა კიდევ რამდენიმე ხანს ახამხამებდა ქუთუთუოებს, თითქოს დაბრმავდაო. მერე საზარლად გადმოქაჩა თვალები და პირი დააღო. სიტყვა ,,ფული” მისთვის არასოდეს ყოფილა მსხვილი თანხის გამომხატველი. სიღარიბეს ნაჩვევი, ფულში ას, ორას, ბევრი-ბევრი ხუთას მილრეისს გულისხმობდა ხოლმე. იმის შეტყობა, რომ ნაპოვნი თანხა მთელ სიმდიდრეს – სამას სამოც კონტოს შეადგენდა, მეხის დაცემა იყო მისთვის. რამდენიმე წუთს გაქვავებული იდგა, თავს ვერ უყრიდა გაბნეულ ფიქრებს. მერე უეცრად გონს მოვიდა, ქმართან მივიდა, სიბრაზისაგან ჭკუაარეული სწვდა საყელოში და გაანჩხლებით შეაჯანჯღარა.
- იდიოტო, სამას სამოც კონტოს თვითონ უფალ ღმერთსაც არავინ მისცემს! იდიოტო! იდიოტო! ი-დი-ო-ტო!..
ბოლოს სავარძელზე დავარდა და ისტერიკულად აზლუქუნდა. ჟოანი გაოცდა. ნუთუ ეს ქალი მისი ცოლია, ვის მხარდამხარაც ცხოვრობდა ამდენი წელი? მერედა როგორ ვერ იცონ, ვინცა ყოფილა? სცადა შეეგნებინებინა მისთვის, რომ სისულელე იქნებოდა თავისი პატიოსნების ბედი იმაზე მიეგდო, თუ რამდენი იყო ნაპოვნი ფული – ცოტა თუ ბევრი, რომ გროშებს იპარავს კაცი თუ ათასებს – სულ ერთია, ქურდია, რომ მორალი...
მაგრამ ცოლმა ხმა გააკმენდინა, გაკაპასებულმა კიდევ რამდენჯერმე ჩასძახა ,,იდიოტო, იდიოტოო” და თავის ოთახს მიაშურა, თან თავზე თმას იგლეჯდა მთლად სასოწარკვეთილი.
ქალიშვილები შინ არ იყვნენ; როცა დაბრუნდნენ და გაიგეს, რაც მომხდარიყო, მაშინვე, უყოყმანოდ მიემხრნენ დედას და დაუფარავი აღშფოთებით დაუწყეს ძაგება მამის ამ ყბადაღებულ პატიოსნებას, რომელმაც მთელი ქონება დააკარგვინა.
- იცით რა, მამა!..
ჟოანმა სცადა ოჯახის უფროსის ავტორიტეტი გამოეყენებინა. გაბრაზდა და მოჰყვა მტკიცებას, თუ რა ულამაზო იყო მათი საქციელი.
მაგრამ ამით უფრო წაახდინა საქმე. ქალიშვილებმა სასაცილოდ აიგდეს და ხმამაღალი ოხვრით დაიწყეს იმაზე ოცნება, თუ რა მდიდრულად იცხოვრებდნენ, მათ მამას რომ მხრებზე თავი ბმოდა.
- მანქანა, აგარაკი იმენოპოლისში, აბრეშუმის წინდები...
...ხაზიანი...
...მადამ ლუსილის შლაპები...
...ატლასის კაბები...
- ატლასისა? ოქრომკედიანი თავთავისა!..
- ბავშვებო, მე გიკრძალავთ მასეტ ყბედობას! – აღშფოთდა პერეირა.
ქალიშვილებმა ირონიულად ჩაიცინეს და ოთახიდან გავიდნენ, თან ათვალწუნებით ამოიოხრეს:
- საწყალი! რა ეშველება ამ უბედურს!..
ამ მთლად მოულოდნელმა უპატივცემულობამ უფრო მეტად ატკინა გული, ვინემ ცოლის ისტერიკამ. რა ამბავია მის თავს? ასე უნდათ დაუფასონ ხელმოკლეობასა და გაჭირვებაში გატარებული მთელი ცხოვრება, ყველაფერი, რაც თავის პატიოსნების კულტს ანაცვალა? ცოლი შეურაცხყოფს, ქალიშვილები ზიზღით დასცინიან? მაშ რა გამოდის? ცდებოდა?!
მიხვდა, რომ შეცდა. დიახ. ნამდვილად შეცდა ერთ რამეში. ჩუმად უნდა დაებრუნებინა ფული, ისე, რომ არავის არაფერი შეეტყო ამ ამბისა...
მეორე დღეს გაზეთებში გამოჩნდა ცნობა პერეირას მიერ ნაპოვნი ფულის თაობაზე. იქ მხურვალედ იყო შექებული ,,უკეთილშობილესი საქციელი, რომელმაც კიდევ ერთხელ დაადასტურა, თუ რა მაღალი მორალური თვისებები ახასიათებს ჩვენს ხალხს”.
დიასახლისმა ხმამაღლა წაიკითხა ეს ცნობა, როცა მთელი ოჯახი სასაუზმოდ შეიკრიბა, და, რაკი ტკბილეული არაფერი ჰქონდათ, ქალიშვილს მიმართა:
- აჰა, კანდოკა, წაიღე ეს ქება მაღაზიაში, იქნებ ატმის მურაბა მაინც იყიდო ამით...
ჟოანმა უსაზღვრო სევდით შეხედა ცოლს. სიტყვაც არ დასცდენია. თეფში გადადგა, მაგიდიდან წამოდგა, შლაპა აიღო და შინიდნ გავიდა.
სამსახურში ცოტათი მოეშვა გულზე. იქ ქებითა და მოლოცვებიტ შეხვდნენ.
- ისეთი საქციელი, რაც შენ გამოიჩინე, ადამიანთა მთელ მოდგმას აკეთილშობილებს, - უთხრა მისალმებისას ერთ-ერთმა ამხანაგმა. – მომეცი ხელი, მეგობარო!
პერეირამ თავისი მარჯვენა შეაგება ამხანაგის გამოწვდილ ხელს, მაგრამ იგი უკვე აღარ განიცდიდა ადრინდელ სასიხარულო მღელვარებას, გუნებაში ნატრობდა, ნეტავი აღარავინ დამელაპარაკებოდეს ამ ამბავზეო.
მაგრამ ყველას უნდოდა დაწვრილებით შეეტყო შემთხვევის გარემოებები და ირგვლივ შემოეხვივნენ პერეირას.
- ერთი დალაგებით მოგვიყევი, ჟოან.
- აბა, რა მოგიყვეთ, უბრალო ამბავია, - ცალყბად პასუხობდა ის. – ვიპოვე პაკეტი, შიგ ფული აღმოჩნდა, იგი ჩემი არ იყო და უკანვე ჩავაბარე, მეტი არაფერი.
- პატრონს?
- არა, პატრონს არა, ერთ უფროსს.
- ძალიან კარგი გიქნია, ძალაინ კარგი, თუმცა მე რომ მკითხოს კაცმა, არ უნდა მიგეცა ის ფული, სანამ არ შეიტყობდი, ვისი იყო.
- მართალს გეუბნება, - მხარი აუბა მეორე თანამშრომელმა, - სანამ არ შეიტყობდი, ვისი იყო, და სანამ ის კაცი ფულს არ მოგთხოვდა...
- და არ დაამტკიცებდა, არ და-ა-მტკიცებდა, რომ ფული მისია! – დაასკვნა მესამემ.
ჟოანს გული მოუვიდა.
- კი, მაგრამ თქვენ რა ხელი გაქვთ ამ ამბავთან? მე ის გავაკეთე, რაც ჩემმა სინდისმა მითხრა, მორჩა და გათავდა! არაფერი გამეგება ნახევრული პატიოსნებისა, რასაც თქვენ მიქადაგებთ. დალახვროს ღმერთმა!
- ნუ ცხარობ, მეგობარო! ჩვენ მხოლოდ საკუთარ აზრს გამოვთქვამტ ცნობილ ფაქტზე, რომელიც გაზეთებიდან შევიტყვეთ. შენ დღევანდელი დღის გმირი ხარ, დღის გმირებზე კი დავობენ.
ამ დროს განყოფილების უფროსი შემოვიდა. ლაპარაკი შეწყდა. ყველამ თავ-თავის მაგიდას მიაშურა და ჟოანმა სამუშაოში ჩარგო თავი. გული უკვნესოდა. სახე მოღრუბლული ჰქონდა.
ღამით, ლოგინში, უკვე ცოტათი შემორიგებულმა დონა მარიკოტამ კვლავ ფულზე ჩამოუგდო სიტყვა:
- აჩქარდი, ჟოან. აბა რა ძალა გადგა, ასე სასწრაფოდ რომ დააბრუნე პაკეტი. რატომ ჯერ სახლში არ მოიტანე? თვალს შევავლებდი, ხელში მოვსინჯავდი მაინც, შე კაი ადამიანო...
- ნეტავი შენ, ბოდავ რაღაცას! ,,თვალს შევავლებდი, ხელში მოვსინჯავდი...”
- რად გიკვირს, ესეც სასიამოვნო იქნებოდა ჩემისთანა ტიტლიკანისათვის, ხელშიც რომ არ სჭერია მის დღეში ხუთასმანეთიანი ქაღალდები. სამას სამოცი კონტო, აბა იფიქრე!..
- ნუ წუწუნებ, თუ ქალი ხარ, მარიკოტა! ისიც კმარა, რაც საუზმის დროს მოხდა...
- არ შემიძლია. თავს ვეღარ ვერევი...
- მაგრამ, მოიცა, მარიკოტა, მითხარი გულწრფელად, ისე, როგორც შენს თავს ეტყოდი: მართლა ფიქრობ, რომ, რაკი პატიოსნურად მოვიქეცი, ცუდი ვქენი?
- მე ვფიქრობ, ჯერ შინ უნდა მოგეტანა ის ფული და ჩემთვისაც გეკითხა რჩევა. ჩვენ დავმალავდით იმ პაკეტს და დაველოდებოდით, სანამ პატრონი მოაკითხავდა და დაამტკიცებდა, - გესმის? – და-ა-მტკიცებდა, რომ ფული – მისია...
- მაგით რა შეიცვლებოდა? ის ფული მაინც არასოდეს იქნებოდა ჩემი.
- ოჰ, ნუ მეუბნები, სწორედ შენი იქნებოდა, აბა ვისი! რა ბრიყვი ხარ! გამიგონე ჟოან, შენ არასოდეს მსჯელობ საღად. ნისლი გაქვს თავში. იმიტომაც ვჯახირობთ ასე მთელი ცხოვრება და ხმელა პურს ვჭამთ, ცრემლებით დამბალს...
- ,,ცრემლებით დამბალს!..” ყოველთვის ბედნიერად ვგრძნობდით თავს, არც შეგვიმჩნევია ოდესმე ჩვენი სიღარიბე...
- დიახ, მაგრამ ახლა კი შევამჩნიე, რადგან მხოლოდ ახლა მოგვეცა გამდიდრების საშუალება, ჩვენ კი ვერ შევძელით მისი გამოყენება. ეს ფული, ჩანს, თვითონ ღმერთმა გვიწყალობა ჩვენ...
- ,,ღმერთმა”, დიახ!
- ღმერთმა, დიახ, შენ კი ღმერთს გაეურჩე და წიხლი ჰკარი საკუთარ ბედნიერებას. ჩვენ ახლა მდიდრები ვიქნებოდით, ღარიბებს დავეხმარებოდით, ავადმყოფებს... რამდენ სიკეთეს ვიზამდით. შენმა ეგრეთ წოდებულმა პატიოსნებამ კი...
- ,,ეგრეთ წოდებულმა!..”
- დიახ, ეგრეთ წოდებულმა! ცხოვრებაში არაფერია შემთხვევითი, ჩემო კარგო! ქურდი ის არის, ვინც გროში მოიპარა, ხოლო ვინც ათასი მოიპარა – ღირსეული ადამიანია, თვითონაც იცი ეს. აბა ერთი გადახედე შენს ამხანაგებს: ნუნესი, მაგალითად, შენთან ერთად მოვიდა კანტორაში, ახლა კი საკუთარი მანქანით დაბრძანდება და სახლი საკუთარი აქვს, მდიდრული.
- ჰო, მაგრამ, ის ხომ თაღლითია!
- თაღლითია? მერე ვისი რა საქმეა ეს! კლარაბაია არის და, შპალების საკუთარი მაღაზია აქვს. იმ შენმა მიგელმაც კი – ამ მაწანწალამ, ღმერთო ნუ მიწყენ! – ამას წინათ ნაკვეთი იყიდა ვილამარიანაზე, დიდი ნაკვეთი...
- კი, მარამ ის ხომ ყალბ ფულებსა ჭრის?
- ყალბ ფულებს ჭრის? მერე ვისი რა საქმეა ეს! კაცს მხრებზე თავი აბია, აი, რა. იოლად ვერ გააცურებ, ჩვარი კი არ არის, შენსავით!
ასე აირ-დაირია პატიოსანი კაცის ცხოვრება. მშვიდობით, სიმშვიდევ! მშვიდობით, სითბოვ და სიამტკბილობავ! მშვიდობით, კარგო განწყობილებავ! სახლი ნამდვილ ჯოჯოხეთად ექცა. ახლა მხოლოდ ოხვრა, ჩივილი, საყვედურები ესმოდა დღემუდამ. ცოლი უკვე დაკარგული იყო მისთვის: როგორ არ ცდილობდა, მაგრამ ვეღარ ცნობდა თავის ცხოვრების უწყინარ და ავკარგიან თანამგზავრს ამ ღვარძლიან არსებაში, რომელსაც სამას კონტოზე ფიქრით აღძრული გიჟური ფანტაზიებით ჰქონდა თავი გამოჭედილი.
ახლა ისინი იკითხეთ, ის ორი კაჭკაჭი, მუდამ რომ ირონიულად იმანჭებიან და ყველაფერში დედას უკრავენ კვერს!..
- კლამენას ხუთასი მილრეისი დაუჯდა კაბა. ჩვენ აბა ვინ გვაღირსებს ამას!
- რას ამბობ, დაიკო, ხდება ხოლმე, რომ კაცი ქუჩაში გადაეყრება ასსეტ კაბებს, თანაც ორს კი არა, მთელ დასტას.
- მერე ჩვენ რას გვარგებს ეგ? როგორც გადაეყრება, ისევ გაეყრება...
და იწყებოდა ოხვრა-წუწუნი.
სამსახურშიც ასევე აღარ ასვენებდნენ. მუდამ დღე ჩხვლეტდნენ ქარაგმებით, დაცინვით, საყვედურებით.
ერთხელაც კი, ერთ-ერთმა თანამშრომელმა, შემოვიდა თუ არა, გამოაცხადა:
- იცით? ქუჩაში ძვირფასი ბრილიანტის ბროში ვიპოვე.
- და ალბათ მაშინვე უფროსთან, თუ რა ჰქვიან, ნაპოვნი ნივთების ბიუროში წააცუხცუხე...
- უკაცრავად, ეგეთი ჩვარი როდი ვარ! წაცუხცუხებით კი წავაცუხცუხე, ოღონდ დასაგირავებლად. სამას სამოცი მილრეისი მომცეს, რომელსაც ჩვენ ერთად გამოვუყვანთ წირვას ახლა კვირას. ყველას გპატიჟებთ.
ეს რომ თქვა, ამხანაგებს თვალი ჩაუკრა და ჟოანს მიუბრუნდა:
- შენც ხომ წამოხვალ, პერეირა?
წამებულს პასუხი არ გაუცია, თავი ისე მოაჩვენა, თითქოს სამუშაოთი იყო გართული.
- პასუხის ღირსადაც არა მთვლის!.. ეგ პა-ა-ა-ტიო-სანი ადამიანი... საზოგადოების პრივილეგირებული ნაწილის, მაღალი წრის კაცი, თავს არ უყადრებს ჩვენისთანებს. რას იზამ, ჩვენ მაინც წავალთ, მოვულხენთ გემოზე, სულ დავამღერებთ ამ ბროშს! ყველა ხომ წმინდანად არ დაიბადება, ჩვენ უბრალო ხალხი ვართ, არც ვაპირებთ წმინდანობას...
და ყველაზე უარესი ის იყო, რომ ამ ნავსიანი ნაპოვნის შემდეგ, ჟოან პერეირას თანდათან გაუტყდა კეთილი სახელი. ნათესავებმა და მეგობრებმა სულ დაკარგეს ,,ჩვარის” პატივისცემა. თუ ვინმე მაინც გაიხსენებდა რამე საქმესთან დაკავშირებით, უსათუოდ ყველა ათვალწუნებითა და სიბრალულით გაიღიმებდა:
- ის არ გამოდგება, არა, ჟოანი არ გამოდგება. საბრალო...
ახლა ყველა იმას გაიძახოდა, ჟოან პერეირა ,,ფეხდაფეხ ვერ მიჰყვება დროებასო”. ხოლო ყოველგვარი წარმატების გასაღები კი ის არის – კაცი ფეხდაფეხ მიჰყვებოდეს დროებას...
ექვსიოდე თვეში ოჯახი უკვე საბოლოოდ აირია. დონა მარიკოტას ნატამალიც აღარ შერჩა ადრინდელი მხიარულების და ვირაც ღვარძლიან ბებრუცუნას დაემსგავსა. მუდამ უხასიათოდ იყო, დაუდევრად იცვამდა, საოჯახო საქმე-საქნარს ახლოს აღარ ეკარებოდა და დღედაღამ ოხრავდა.
- რისთვის ვეწვალო? სულ ერთია, მაინც ვერ ამოვალთ სიღარიბიდან... ბედნიერი შემთხვევა ორჯერ არ მოდის, და ვინც ბედის რაშს ფაფარში არ ჩააფრინდება – მისი საშველი აღარ იქნება...
ამ გულაცრუებამ მთლად დააბეჩავა ოჯახი. უკვე აღარც დედა, აღარც ქალიშვილები აღარ იღებდნენ კერძო სამუშაოს და ყველა ხარჯს ოჯახის უფროსის ისედაც მცირე ხელფასიდან ისტუმრებდნენ, რის გამოც უკიდურეს ხელმოკლეობას განიცდიდნენ.
ჟოანმა სულ დაკარგა სიცოცხლის ხალისი – უბრალოდ, შეჯავრდა სიცოცხლე. ის ახლა სასოებით ნატრობდა სიკდილს და ბოლოს და ბოლოს, თვითმკვლელობაზე დაიწყო ფიქრი. მხოლოდ სიკვდილი თუ მოუღებდა ბოლოს ამ გამუდმებულ წამებას, რომელსაც ვეღარ უძლებდა ნორმალური ადამიანის გული.
ერთ მშვენიერ დღეს სახლის პატრონმა ბინის ქირა გაადიდა. დონა მარიკოტამ, ვითომდა სხვათა შორის, გულგრილად დაახვედრა ეს ამბავი ქმარს.
- ის სუბიექტი შემოვიდა დღეს და თქვა, იმ თვიდან...
- ??
- ორმოცდაათი მილრეისით მეტი იქნება ბინის ქირაო. ქვითარიც მოიტანა! ხოლო თუ თანახმა არა ხართ – აიბარგენითო!
- კი, მაგრამ ეს ხომ საშინელი ექსპლოატაციაა! – შესძახა პერეირამ, - განა ვერ ხედავს, რა უბედურ დღეშია შენობა, და არც ჩვენ შეგვიძლია მეტის გადახდა, ფიზიკურად არ შეგვიძლია...
- აი ასეა. ხოლო როცა ვინმე ამ სუბიქტთაგანი დასტა-დასტა ფულებსა ჰკარგავს – რადგან, შენ თვითონაც, მგონია, გესმის, მხოლოდ ამნაირებს აქვთ დასტა-დასტად დასაკარგი ფულები, - საიდანღაც გამოტყვრებიან ისეთი ბედოვლათები, რომლებიც ამ ფულს უკან აბრუნებენ... ახლა შენ ხედავ, საიდან აქვთ ეს დასტა-დასტად შეკრული ფულები. პირიდან ლუკმას აცლიან ჩვენნაირ ღარიბებს, პატიოსნებს...
- თუ ღმერთი გწამს, მარიკოტა, ნუღარ მელაპარაკები ასე, თორემ, იცოდე, რამეს დავმართებ ჩემ თავს!..
- აჰა, უკვე ნანობ ხომ? ახლა მაინც დარწმუნდი, რომ სულელი იყავი? ჰოდა, იცოდე, თუ კიდევ იპოვი ფულების დასტას, ისე მოიქეცი, როგორც ყველა მოიქცეოდა: ჯიბეში ჩაიდევი ის ფული. ქურდის ქურდი ცხონებულია.
ისინი მარტონი ვახშმობდნენ, წყალწყალა ყავას ხვრეპდნენ.
- შენ ჯერ არ იცი ყველაფერი, - განაგრძო მარიკოტამ მცირე პაუზის შემდეგ, თითქოს ვერ გადაუწყვეტია, თქვას თუ არაო.
- რა არ ვიცი?
- ინეზინიამ მიამბო დღეს, შენთვის თურმე მეტსახელი შეურქმევიათ...
- რა მეტსხხელი?
- ჟოან ჩვარი! უკვე აღარავინ აღარ გეძახის ჯოან პერეიარას...
წამებული ფიცხლად წამოჭრა მაგიდიდან, დაუძლეველი სულიერი ღელვით სულერთიანად შეძრული.
- კმარა! – შესძახა გიჟივით, რამაც შიში მოჰგვარა ცოლს, ფინჯანი იატაკზე დაანარცხა და კისრისტეხით შევარდა თავის ოთახში.
გაოგნებული დონა მარიკოტა ადგილზე გახევდა, პირთან მიტანილი ფინჯანი ხელში შეაცივდა... და უცებ უკან გადაემხო თავზარდაცემული.
გაისმა სროლა – სროლა, რომელმაც სიცოცხლეს გამოასალმა უკანასკნელი პატიოსანი ადამიანი...
ლობატო მონტეირო - Monteiro Lobato
⏱️ 1 წთ.
👁️ 2
100%