ეგვიპტელი ჯოკონდა
ეს ჩემი პირველი მცდელობა როდია, ალბათ მესამე ან მეოთხე იქნება და ყოველ ჯერზე, როცა კი მოვინდომებ ამის დაწერას, ვგრძნობ, რომ ენა, რომელსაც ვიყენებ, ბევრად უხეში, მოუქნელი და მშრალია საიმისოდ, რომ ამის გადმოცემა შეძლოს. ისეთი გრძნობა მაქვს, რომ ჩვენი ენა, რომელზეც ვსაუბრობთ და ვწერთ, შექმნილია დიდთა ამბავთა და დიდთა გრძნობათა აღსაწერად, იმ კლდისა არ იყოს, რომელიც დაქუცმაცებულიც კი სრულიად ხელშესახები ღორღი და ქვიშაა, მე კი რისი აღწერაც მსურს, მუსიკასავით ნაზია და ფქვილივით წმინდა, თითქოს ბნელ ოთახში სინათლის სხივს შემოყოლილი მტვრის ნამცეცია... არა, იგი ვიოლინოს ხმას ან ფლეიტის კვნესას კი არა ჰგავს, უფრო იმ მელოდიის მაგვარია, რომლის მოსმენაც მხოლოდ მაშინ შეგიძლია, თუ ხმაური შეწყდება მთელ დუნიაზე და სრულიად მიჩუმდება მთელი სამყარო, შემდეგ სული დაგეწმინდება ყველა ამქვეყნიური საწუხარისგან, წარმავალი, მიწიერი გრძნობებისგან და შენში გაიღვიძებს ჭეშმარიტი მნიშვნელობები გულმოწყალებისა, სიყვარულისა, თანაგრძნობისა და ადამიანობისა - უკვდავი, მარადიული ცნებები, რომელთა ოდესმე ხორცშესხმის იმედიც ასულდგმულებს კაცობრიობას და მხოლოდ მაშინ, საკუთარი თავის შემზადების ხანგრძლივი ძალისხმევის, ხანგრძლივი ჩაფიქრებისა და დუმილის შემდეგ აღმოაჩენ - ნაზ, სუსტ მელოდიას შეუმჩნევლად დაუწყია შენში შემოსვლა - არა მხოლოდ ყურთასმენის გზით, არამედ მთელი არსობიდან მთელ შენს არსებაში. ეს მელოდია ისეთნაირად აღწევს შენში, რომ თავადაც ამავე მოტივად გაქცევს, თითქოს მართლაც შეერთვი მუსიკას რაღაც უზომოდ გამჭვირვალე ერთობით.
საიდან უნდა გამაჩნდეს ისეთი სიტყვები, ამის აღწერას რომ შეძლებენ, მაშინ, როცა ჩვენი სიტყვები შექმნილია გარკვეული, მკაფიო მნიშვნელობებისთვის, ყოველგვარ ეჭვსა და ცდომილებას რომ გამორიცხავენ. საიდან მოვიტანო სიტყვები, რომლებიც შეძლებენ იოტისოდენა მღელვარების, სულ მცირედი კრთომის, სუსტი, გამძაფრებული ჩქამის აღწერას, რომელიც ლამის სმენასაც გამოეპაროს?
საიდან უნდა მქონდეს ფერები, რომლითაც შემეძლებოდა ქრისტიანი გოგოს, ჰანუნას კანის ფერის აღწერა! ეს ხომ იმ ფერს ხელეწიფება, რომელიც არც თეთრია და არც ხორბლისფერი, არც ევროპული და არც აღმოსავლური, არც ჩემი ეგვიპტური და არც ნილოსის უკიდურესი ჩრდილოური; ფერს, რომლის გამაშიც ლაჟვარდი ურევია, მაგრამ არა მკვდრის სილურჯე, არამედ რიჟრაჟის მტრედისფერი, თენებისას რომ იცის ხოლმე, ანაც ზღვის ლაჟვარდი, როცა იგი დამცხრალია და მისი ტალღები თვინიერად მიმოიქცევიან ნაპირთან, უბრუნდებიან თავიანთ ნავსაყუდელს მშვიდად, თავმოდრეკით, თან გიხმობენ, რომ გადაეშვა ზღვაში და მისი ლაჟვარდოვნება ბოლომდე შეისრუტო.
როგორ დავიწყო ეს ამბავი, როცა გონებაში მკაფიო დასაწყისი არა მაქვს და როცა იგი სხვა არაფერია, თუ არა განუწყვეტელი ურთიერთობა ადამიანებისა ერთმანეთთან, საერთო წარმოშობა, ბავშვობა, შემდეგ ახალგაზრდობა... მქრქალი ქლიავისფერი შალი და ოთახი, სადაც არავინ იყო ჩვენს მეტი. წმინდა პური, შემდეგ ზომით პატარა სახარება, მრავალფურცლიანი, დაწერილი არაბულ ენაზე, რომელსაც თავისებური, განსაკუთრებული გემო დაჰკრავდა.
სიმწიფის ასაკში ვიყავი. ხანაში, როცა გრძნობ, რომ არსებობს წუთისოფელი და ეს სიმართლეა. არის განთიადი, მზე და მთვარე, არის შორეული, შორეული ქვეყნები ზღვამდე, ზღვის გასწვრივ და ზღვის გადაღმა, ტუმბოები თავისი კუპრივით შავი, საშიში ვეებერთელობით, თავისი შეკავებული, დინჯი, გაჭიანურებული ხმით, არის წყალი, იდუმლად მოჯადოებული და შემაშინებლად მდუმარე ტუმბოთა პირის დაღებამდე, ხოლო მქუხარე და მრისხანე, თავდავიწყებით გამომჩქეფარე მილიდან გადმოდინებისას. არიან ყვავები და ბეღურები, არიან მართლმორწმუნე ღვთისმოსავნი, არის ყურანი და აიები, რომელთა ზეპირად დასწავლაც გმართებს. ისინი ყველანი უცხო და მეტად ლამაზ სამოთხესა და ჯოჯოხეთის ცეცხლზე მოგვითხრობენ, რომლის შიშითაც ძრწის შენი სხეული, ჯილდო-საზღაურსა და ტანჯვაზე, სააქაოსა და საიქიოზე. არის აგრეთვე - და ეს ხაზგასმულად მნიშვნელოვანია - შეიხ მუსტაფას ჯოხი. იმ მუსტაფასი, ჩალმიან თავს საჭიროზე ხშირად რომ უკრავს ყველას. გრძელკანჭება მუსტაფასი, მუხლები ასანთის ღერების თავებივით რომ წამოასხდება, როცა გრძელ წვივს წვივზე გადაიდებს და ფერგადასული, პირაშვებული ფეხსაცმელი ფეხზე ჩამოეკიდება. თავს გიკანტურებს და ზედ ჩალმა უცანცარებს, თან ამბობს: სმენა იყოს, შვილო ჩემო! და კიდევ არის რაღაც, მართლაც არის. რაღაც, რასაც ვერ ვხედავთ და ვერ შევიგრძნობთ. არა ალ-კადრის ღამე(1), არა სიკვდილი, არა ის დიდი და ძლიერი სიყვარული, მამაჩემის მიმართ რომ განვიცდი, არამედ რაღაც სხვა რამ, მისივე ნება-სურვილით ყველაფრისგან განსხვავებული, რაც თავად არ სურს, რომ გამჟღავნდეს. შესაძლოა იმიტომაც, რომ ისევ ჩვენს გამო ფრთხილობს, ვაითუ მართლაც გულები დაგვიხეთქოს ელდამ, მასთან პირისპირ დარჩენის შიშმა... ეს რაღაც სხვაა, არა იფრითები(2), რადგან იფრითებში, ყველაფრისდა მიუხედავად, არის რაღაც სასაცილო, მაგრამ ეს კი არასდროს არ არის სიცილის მომგვრელი. იგი მკაცრია, სერიოზული, მზრუნველი და მწყალობელია.
ვუთხარი ჰანუნას ისე, რომ ნამდვილად არ მესმოდა, რას ვამბობდი:
- მსურს შენისთანა ვიყო...
უეჭველია, გოგო ჩემზე დიდი იქნებოდა ერთი ან ორი წლით. უფრო მაღალიც იყო ჩემზე, უფრო გამხდარიც, რაც მთავარია, ყოველთვის უფრო გონიერიც და ჭკვიანიც. ახლა კი ნამდვილად უძლური ვარ გადმოვცე - მისი სული ის შეგრძნება იყო, მისგანვე რომ გეფინებოდა სინათლესავით, იმ სინათლესავით, საიდანღაც რომ მოედინება, მაგრამ არ იცი, საიდან და რა გზით. ეს სული ემატებოდა და ავსებდა მის სიტყვებს, მის სიარულს, იმ კამარას, მისი ხელი რომ შეკრავდა ხოლმე აქნევა-დაქნევისას, ან იმ მანერას, როცა წინა კბილებით წმინდა პურის პატარა ლუკმას მოციცქნიდა ხოლმე... სიწმინდის, უცოდველობისა და გრაციოზულობის უცხო იერი გარწმუნებდათ, რომ იგი მიწიერ არსებათაგანი როდი იყო, თითქოს რაღაც სხვა ჯიშისა გახლდათ, იმათთაგანი, ვისაც ანგელოზებთან გაუბამს კავშირი.
არ მახსოვს, რა მიპასუხა... ისიც კი ვერ გამიხსენებია ზუსტად, საერთოდ მიპასუხა კი?!.
ან რა მითხრა სახარებაზე, წმინდა პურსა და კირიელეისონზე, რომელიც, როგორც მან მასწავლა, "ო, უფალო, შემიწყალე"-ს ნიშნავს. მერე გავიგონე, ქალაქიდან ჩამოსული ღვთის მსახური როგორ იმეორებდა ამ სიტყვას მოკრძალებულ ქორწილზე, როცა ჰანუნა გათხოვდა რამდენიმე თვის წინ. მისი პასუხებიდან დავიწყე გაცნობიერება იმისა, რომ თურმე ამქვეყნად სხვა ხალხიც ყოფილა, ჩვენგან განსხვავებული, მე რომ მთელი დუნია მუსლიმი მეგონა! და რომ ეს სხვა, ჩემთვის ახალი რელიგია სავსეა ისეთი რამეებით, წარმოსახვაზე რომ მოქმედებს და ძლიერ ცნობისწადილში გაგდებს. კერძოდ კი ის, რომ ქალაქში ეკლესია ჰქონიათ, როგორც ჰანუნასგან გავიგე. მასში კი მაცხოვრის დიდი სურათი ყოფილა, სანთლები და ელექტროჭაღები. გალობა ცოდნიათ, მეტიც, მთელი მათი ლოცვები სულ საგალობლები ყოფილა თურმე.
უკვე აღარ ვიცი, ნუთუ ჩემს მიერ ჰანუნას ფეხდაფეხ დევნის საიდუმლო, - მაშინაც კი, როცა ის დასაძინებლად მიდიოდა - მხოლოდ უფრო მეტი მცდელობა იყო ამ რელიგიის შესახებ კიდევ სხვა რამეთა ჩასაწვდომად და გასაგებად, თუ უფრო იმ გამოსხივებას დამორჩილება და დანებება, დაუბრკოლებლად და მარად რომ გამოედინებოდა მისგან, მისკენ იზიდავდა სულიერს თუ უსულოს და ყველაფერს, რასაც კი ჰანუნა აკეთებდა, აქცევდა ბრწყინვალე, შესანიშნავ, ნაზ და ამაღელვებელ რამედ.
მაგრამ ის კი ვიცი, მარტო ძლიერ მიზიდულობას როდი ვგრძნობდი, დროდადრო ვაცნობიერებდი, რომ უბრალოდ ვერ ვცილდებოდი, თითქოს მისი ჩრდილი ვიყავი და ეს შეგრძნება მხოლოდ მასთან განშორების წამებში შემიპყრობდა ხოლმე.
ვაი, რომ მასთან ყოფნისას საკუთარ თავს ვეღარ აღვიქვამდი, ვერც იმას, საერთოდ რას ვაკეთებდი. მთლიანად ვდნებოდი და ვიკარგებოდი იმ განუწყვეტელ და მარდიულ შეხვედრაში მასთან და სხვა საზრუნავი არა მქონდა რა მისი ჭვრეტის მეტი, იმის თვალყურის დევნების მეტი, რასაც ის იტყოდა ან აკეთებდა. იმ დიდი სასწაულით მონუსხულივით ვიყავ, მარადჟამს რომ ხდება და რომლის მხილველსაც არ ტოვებს ამ სასწაულის შეგრძნება და არც არაფერი სურს ამ გაბრუებულ-გაოგნებულ მდგომარეობაში მარადჟამს ყოფნის მეტი; ოღონდ არ მიატოვოს იგი ამ საოცრებამ, ან თავად არ დაშორდეს მას წუთითაც კი.
მეჩვენება, რომ სამყაროს პრობლემები სწორედ იქიდან იღებენ სათავეს, რომ ჩენ არასდროს შეგვიძლია ყოფიერების მოვლენათა მოთმინებით ატანა, ანაც მოვლენებზე ძალდაუტანებელი, სპონტანური რეაქცია და ეს პრობლემებიც წარმოიშობა, იზრდება, განიტოტება და ყვავის ყოველთვის მხოლოდ ჩვენივე უგუნური ნება-სურვილით და ჩვენი კანონებით, რომლებიც პედანტმა და სიზუსტის მოყვარულმა ძველებმა გამოიგონეს. ყოველთვის ვეჩრებით, ან ცუდი, ან თუნდაც კარგი განზრახვით, მაგრამ მაინც ვეჩრებით და ამ ჩვენი ჩარევით ვცდილობთ თავსმოხვევას, დათრგუნვას, გაწყვეტასა და სწრაფად გულდაჯერებას, ცხოვრების წეს-ჩვეულებათა გამრუდებას.
საკითხავია, მაშ რა უშლიდა ხელს, რომ გაგრძელებულიყო ჩვენი ამგვარი ურთიერთობა - უბრალო, მოკრძალებული ყვავილი, ამოსული რთულ, ერთმანეთს გადახლართულ სოციალურ ურთიერთობათა, ადამიანურ ბუნებათა და მისწრაფებათა შიგ შუაგულ ტყეში; ყვავილი, რომელმაც ამ ყველაფრისა არა უწყოდა რა!
და რა მნიშვნელობა ჰქონდა, რომ მე ტუმბოთა ინჟინრის ვაჟი ვიყავ, ჰანუნას მამა კი ოსტატთა უფროსი, რომ მე ბიჭი ვიყავი და ის გოგო და რომ ხალხის ნაუბარი ჭრელია, თანაც თუ ეს ხალხი იმ დასახლებაში, რომელშიც ჩვენ ერთად ვცხოვრობთ, ცოტაა. ყველა მათგანს საცხოვრებელი ბინები ირიგაციის სამინისტრომ დაურიგა ამ შემაშინებლად დიდი ტუმბოების ნაგებობასთან ახლოს. დასახლებაც, მისი საზოგადოებაცა და ტუმბოებიც დელტის ჩრდილოეთიდან ერთ შორ, გადაკარგულ ადგილასაა. პატარა საზოგადოება პატარა თემებისგან შედგება - მუსლიმებისა და ქრისტიანების. იმ დროს კი ჩემს თვალში ეს ლამის მთელი მსოფლიო იყო. ამ ყველაფერს თან ათასი პრობლემა ახლდა, ათასი ეკალი მწარედ და მტკივნეულად ჩხვლეტდა და ეჩხირებოდა ყელში ქვეყნის დასალიერში მყოფ ამ რამდენიმე ათეულ ადამიანს.
საქმე დედაჩემის მიერ მამაჩემისთვის შეჩივლებით დაიწყო. მამაჩემი კი დედაჩემის მორჩილი მას მერეა, რაც ფეხი მოსწყდა თუ ტუმბოთა პროპელერმა ჩაითრია, არ ვიცი. უმრავლეს შემთხვევაში ეს ისტორია არ მოიყოლება, რამეთუ მას ყოველთვის მხოლოდ მძიმე და ტკივილიანი მოგონება ახლავს თან. მას მერე, რაც მამაჩემი ცალფეხა დარჩა, დედაჩემმა სამი ფეხი, ათი ხელი და ასი ენა გამოიბა.
ამრიგად, გამაჩერა მე ამ კეთილმა კაცმა - მამაჩემმა ერთ დილას, როცა მე შეიხ მუსტაფას დაწყებით სკოლაში მივდიოდი და მიმახვედრა იმგვარად, ყოველგვარ შეკამათებას რომ უაზროს ხდიდა - სკოლის შემდეგ პირდაპირ შინ უნდა დავბრუნებულიყავი.
ამ კეთილმა კაცმა არ მოინდომა ჩემთვის ტკივილის მოყენება ჰანუნასა და ჩემი მასთან გაბმული ისტორიის ხსენებით. ამჯობინა, დანარჩენის მიხვედრა ჩემთვის მოენდო. არც მე მსურდა შედავება, თუმც პირველივე წუთიდან გადავწყვიტე, არ დავმორჩილებოდი ამ გადაწყვეტილებას, მეცრუა და მაინც შევხვედროდი ჰანუნას. განა შემეძლო, უარი მეთქვა ისეთ რამეზე, რომლის კეთბა ჩემს ნებას არ ექვემდებარებოდა! მე ხომ მხოლოდ თავს აღმოვაჩენდი ხოლმე ამგვარ მდგომარეობაში ისევე, როგორც შიმშილის, წყურვილის გრძნობათა მოკვლისას ვმოქმედებ დაუფიქრებლად, გაუაზრებლად და ყოველგვარი ალბათობის გარეშე ვიღებ გადაწყვეტილებას. ჩვენ, ბავშვები და ყმაწვილები უფრო გულწრფელები ვიქნებოდით საკუთარ თავთანაც და ჩვენს სასურველთანაც, ჩვენი სასურველიც უფრო გულწრფელი იქნებოდა თავად ცხოვრებასთან, მაგრამ... საქმე იმაშია, რომ ჩვენ, უმცროსები, ამქვეყნად ის არსებები ვართ, ვინც ცხოვრებასა და მის კანონებს როდი ემორჩილებიან, მხოლოდ დიდები უმყარებენ მათ წესრიგს, უდგენენ კანონებს და მართავენ. დიდები აუცილებლად და ყოველთვის ერევიან ჩვენს საქმეებში და როცა ამას აკეთებენ, ამით მხოლოდ იმას გვაიძულებენ, რომ თავი კი არ შევიკავოთ და უარი ვთქვათ ჩვენს სასურველზე, არამედ ვითვალთმაქცოთ, ვატყუოთ და გვეზარებოდნენ ისინი, როგორც არ გვიყვარს და გვეზარება სასჯელი.
არ ვიცი დანამდვილებით, იქით ჰანუნას რაღა შეემთხვა, მაგრამ ჩვენს ჩვეულ ადგილას, წყალვარდნილთან, რომელიც ღრმა ჭაა, სადაც უდიდესი სადრენაჟო არხებიდან გამოსული წყლები ჩაედინება, მერე ტუმბოები რომ ქაჩავენ ზემოთ, ხმელთაშუა ზღვის დონეზე, რათა ამ წყლების გაშვება-დაცლა გახდეს შესაძლებელი; დელტასა და მის ჩრდილოეთში ხომ მიწისქვეშა წყლები ზღვის დონეზე დაბალია და ზემოთ აქაჩვა სჭირდება, რისთვისაც მოიგონეს კიდეც ეს ტუმბოები; მოკლედ, ამ ჩვენი შეხვედრის ადგილას ჰანუნა არ დამხვედრია. შევიცადე. დიდხანს ვუცქირე, როგორ ეცემოდა წყალი ზემოდან, დიდ წრეებად როგორ ბრუნავდა, ქვემოთ დაშვებისას უფრო და უფრო რომ პატარავდებოდნენ და ძაბრისებრ ღრმულად მორევდებოდნენ, რომლის ფსკერიც, როგორც ამბობენ, კაცს ისე ჩაითრევს და დაფარავს, რომ მისი კვალიც აღარსად გამოჩნდება. ჰანუნა მაინც არ მოსულა. მის სახლთან შორიახლოს შევჩერდი და პირველად ვიგრძენი, რომ უფროსების მართლაც უხეშმა ხელმა თავისი შავი საქმე უკვე ჰქმნა და რომ ის დღესასწაული, ერთი მთლიანი, ტკბილი და გაწელილ-გაჭიანურებული, უკვე დასრულებულიყო.
ფანჯარაში ჰანუნა დავლანდე. მწუხრის ჟამი დგებოდა. მზე შუადღის საშინელი, ჯოჯოხეთური ხვატიდან მხოლოდ და მხოლოდ ყვითელი, ნაზი შუქის მანათობელ ლამპრად ქცეულიყო და ფანჯარას მისდგომოდა. ამ ცოცხალი სიყვითლის შარავანდედი, ჰანუნას სახეს რომ ევლებოდა, რაღაც უცხო იერს აძლევდა მას, რომელიც რკინის მუქი შტორების მიღმა ისე გამოკრთოდა, თითქოს მის სახეს სხვა მზედ აქცევდა, მიმცხრალ, ფერგამკრთალ, მილეულ მნათობად.
შევჩერდი მისგან ნიშნის მოლოდინში, თუნდაც წამიერი მზერისა, რომელიც მანიშნებდა, რომ დამინახა, რომ ჩემი ნახვა სურდა, მაგრამ ის მდუმარე და მიბინდული გაქვავებულივით იდგა, თითქოს მარიამ ღვთისმშობლის ხატი იყო, სწორედ ის ხატი, მის ოთახში კედელზე რომ ეკიდა და რომელიც ახლა ფანჯარაში დაესვენებინათ. აუცილებლად უნდა ვნახო! მე ვიცნობ ქალბატონს, ჰანუნას დედას და თუმცა ამბობენ, რომ ის მეტად ამპარტავანი და მბრძანებლობის მოყვარულია, ისიც ვიცი, რომ ჩემს მიმართ კეთილგანწყობილია. თითქოს ქვეშეცნეულად, ცუდი თვალით არ უნდა უყურებდეს მის ქალიშვილთან ჩემს მეგობრობას. ხშირად მიდებს ხოლმე ჯიბეში ფორთოხალს ან კანფეტებს და ყოველთვის სალამს მაბარებს დედაჩემთან, რომელსაც, რა თქმა უნდა, მე არ გადავცემ, რადგან უკვე ვიცი რა აზრისაა მასზე დედაჩემი და მისი აზრიც დედაჩემზე კარგად მომეხსენება.
კარი ღია იყო. ზარი ხომ არ დამერეკა?.. შევაბიჯე.
ჰანუნას დედა მაშინვე გამოვიდა სამზარეულოდან. გაზქურის ჭვარტლის ნამცეცები მის პირისკანზე, თეთრი თმის კოწოლები და ტანსაცმელი მის სახეს ღიმილით ანათებდა; თითქოს ჩახვდაო ჩემი მისვლის მიზეზს, მაშინვე გამომეტყველება შეეცვალა, ნაკვთები გაუშეშდა, თითქოს საწუხარი და საფრთხე გააცნობიერაო. ენა აერია, აუბორძიკდა, რაღაც გაურკვევლად წაიბურტყუნა და შეტრიალდა, თითქოს ვერაფერს ხედავს და არაფერი ესმისო, ისევ სამზარეულოში შებრუნდა.