სამშობლოს შესახებ
(ერთი თავი წიგნიდან ,,გზა სულიერი განახლებისა”)
უნაყოფო და გულისგამაწვრილებელი ეჭვების კლანჭებში მოქცეული თანამედროვე ადამიანი, რომელიც ცდილობს რწმენის, თავისუფლების, სინდისისა და ოჯახის უარყოფას, არ ეპუება თვით უძვირფასეს საწყისს სამშობლოისას. უცნაურია, რომ ამ საკითხში, ისევე, როგორც სხვა ზოგიერთში, არსებობს მაცდუნებელი ეჭვი, რომელიც მოდის სულიერებისა და ქრისტიანობის მტრებისაგან და იგი თავისებურ გამოძახილს პოულობს თვით ქრისტიანობის წიაღში. ძველი, უკვე აღმოფხვრილი და ქრისტიანობის მიერ განდევნილი ადრეულ საუკუნეთა იდეები ცოცხლდება და ტივტივდება შემეცნების ზედაპირზე და ამით კიდევ უფრო ამძაფრებს თანამედროვე გონების ამბოხსა და მერყეობას.
ვინ არიან ეს სამშობლოს უარმყოფელი, დაეჭვებული ადამიანები და რა უნდა დავუპირისპიროთ მათ?
თანამედროვე ადამიანს, რომელსაც ეჭვი ეპარება სამშობლოს ცნების `დაშვების” მართებულობაში, როგორც ჩანს, მხედველობაში აქვს შემდეგი.
იგი ეუბნება თავის თავს: ქრისტიანული სიყვარული გვასწავლის, რომ თითოეულ ადამიანში დავინახოთ ძმა; ყველა ქვეყნისა და ყველა ეროვნების ადამიანებს ჰყავთ ერთი ზეციური მამა და მოწოდებულნი არიან, მის წინაშე წარდგომისას გულწრფელად სცნონ თავისი მიწიერი საძმო. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ქრისტიანი დაბადებულია სამყაროს მოქალაქედ და მისი უმაღლესი მოწოდება იმაში მდგომარეობს, რომ უარყოს ადამიანთა ყოველგვარი პირობითი დაყოფა წოდებებად, კლასებად, ქვეყნებად, ერებად, რასებად და ა.შ. მთელი ეს ჯებირები უნდა დაინგრეს ქრისტიანის სამშვინველში და ამ დაცემასთან ერთად შეწყდება კაცობრიობის დაყოფა სხვადასხვა `სამშობლოებად” და `მამულებად”. ნუთუ თითოეული ადამიანის სული ამ სამყაროში არ არის ცოცხალი საცხოვრისი ღვთისა ანდა ერთგვარი საკურთხეველი მისი წმინდა ცეცხლისა? ნუთუ, ქრისტიანული თვალსაზრისით, კაცობრიობა არ არის ერთიანი ძმური საზოგადოება, რომლის თითოეული წევრი დაბადებულია რწმენისა და კეთილი საქმისათვის და ამიტომ გააჩნია ხელშეუვალი უფლება, მიეცეს გარეგანი თავისუფლება, რათა გამოიყენოს იგი შინაგანი თავისუფლებისათვის? ერთი სიტყვით, განა ქრისტიანი ინტერნაციონალიზმისათვის არ არის გაჩენილი? ნუთუ მას აქვს მიზეზი იმისა, რომ სერიოზულად ილაპარაკოს სხვადასხვა ერებზე, თავისი თავი მიაკუთვნოს ერთ-ერთ მათგანს და მის სამსახურს მიანიჭოს განსაკუთრებული უპირატესობა? არა, პატრიოტიზმი და ნაციონალიზმი აშკარად ვერ შეეთვისებიან ქრისტიანულ სულს. ქრისტიანის სამშობლო დედამიწაზე არის მთელი ქვეყანა და მას არა აქვს უფლება, ჰქონდეს მასზე მეტი, ანდა მის გვერდით გააჩნდეს კიდევ საკუთარი ამქვეყნიური სამშობლო, უყვარდეს იგი და ვაჟკაცური შემართებით იბრძოლოს მისი შენებისათვის.
ამგვარი ქრისტიანების (რომელნიც, შესაძლოა, გულწრფელად, თუმცა ზედაპირულად მსჯელობენ ასე) და არაქრისტიანების გვერდით (რომელნიც ფარისევლური ჰუმანურობით უჭერენ მხარს პირველთ), ჩვენს დროში მრავლად არიან ადამიანები, რომლებიც ნიჰილისტური განზრახვით უთხრიან ძირს `სამშობლოს” და `ნაციონალიზმს”. თანამედროვე სამყარო უფრო და უფრო იმსჭვალება ინტერნაციონალური ორგანიზაციებით. ამათგან ერთნი `მოძველებულად” და `რეაქციულად” თვლიან ეროვნულ-პატრიოტულ პრინციპს და ამიტომაც არ მიიჩნევენ მხარდაჭერის ღირსად. მეორენი თანმიმდევრულად და აგრესიულად უარყოფენ ამ პრინციპს, რადგან იგი თავისი არსით `მავნე” და `მიუღებელ” ცრურწმენად მიაჩნიათ. აღსანიშნავია, რომ ამგვარი ინტერნაციონალიზმი უფრო და უფრო ფართო წრეებს იპყრობდა XIX-XX სს-თა მანძილზე. გაჩნდნენ ორგანიზაციები, რომელთაც მიზნად დაისახეს `გადაელახათ” და `განედევნათ” ნაციონალური ენები და შეეცვალათ ისინი ერთიანი, ხელოვნურად შექმნილი `სინთეტიკური¬ ენით (ვოლაპიუკი, ესპერანტო). გაფართოვდნენ და განმტკიცდნენ ე.წ. `მუშათა ინტერნაციონალები”, რომელნიც ამტკიცებდნენ, რომ საწარმო-სამეურნეო კლასთა სოლიდარობა უფრო ღირებულია, ვიდრე ეროვნულ-პატრიოტული თუ სახელმწიფოებრივი ურთიერთობები. გაჩნდა, აგრეთვე, უკიდურესად ბოლშევიკური შეხედულება, რომლის მიხედვითაც, ძალაუფლება უნდა მინიჭებოდათ სოციალურ-რევოლუციური პრინციპით, რომელიც მოითხოვს, გონიერმა პროლეტარებმა გაყიდონ თავიანთი სამშობლო მშვიდობიან დროსაც და ომის პერიოდშიც, მათ უნდა იმუშაონ მისი (სამშობლოს) დაშლისა და მუშათა ინტერნაციონალის გამარჯვებისათვის და აღსანიშნავია, რომ ბოლშევიკური ნიჰილიზმის მომხრეებს დროდადრო გამოუჩნდებოდათ ხოლმე მხარდამჭერები ქრისტიანთა ბანაკებში.
ამ არასწორ და მაცდუნებელ მოძღვრებებს ჩვენ აშკარად, არაორაზრივნად უნდა დავუპირისპიროთ ძირითადი პრობლემა და შევეკითხოთ საკუთარ თავს: შესაძლოა თუ არა სამშობლოს საწყისის დასაბუთება და გამართლება სულიერად, ღვთისა და ქრისტიანობის წინაშე?
პირველითგანვე ნათელი იყო, რომ კაცობრიობის ცხოვრება დედამიწაზე ექვემდებარება სივრცულ-ტერიტორიულ აუცილებლობას: დედამიწა უზარმაზარია და კაცთა მოდგმა მიმოფანტულია მასზე. მას (კაცობრიობას) არ შეუძლია და ვერც ვერასოდეს შეძლებს ამ სივრცული დანაწევრების დაძლევას და სამყაროს მართვას მისი ცენტრიდან. მანძილი, კლიმატი, რასობრივი დაყოფა, მეურნეობის, სახელმწიფო მართვისა და მისი კანონების, ენის, წეს-ჩვეულებების, სულიერი წყობის თავისებურებანი უდიდეს გავლენას ახდენს ადამიანებზე და იწვევს მათ განცალკევებას (დიფერენციაციას) და განკერძოებას და კაცთა მოდგმას უხდება ცხოვრების ასეთი პირობების მიღება და მათთან შეგუება.
ყველა ადამიანის ერთგვარად ქცევისა და ერთიანი მაორგანიზებელი ძალისადმი მათი დაქვემდებარების იდეა არის არაჯანსაღი, ავადმყოფური იდეა, ამიტომ არც ღირს მისი სერიოზული უარყოფა. კულტურულმა ადამიანმა უნდა იცხოვროს და იშრომოს მკვიდრად და ეს სიმკვიდრე, ერთი მხრივ, განამტკიცებს მას და გამოყოფს შორს მაცხოვრებლებისაგან, მეორე მხრივ, აიძულებს, შევიდეს ადგილობრივ ნებაყოფლობით ორგანიზაციულ კავშირებში. ამის შედეგად სამყარო იყოფა სივრცობრივად განსხვავებულ სახელმწიფოებად, რომელთაც არ ძალუძთ შერწყმა ერთიან სახელმწიფოდ, თვით საუკეთესო სურვილის შემთხვევაშიც კი. თვითშენახვის, მსგავსების, სივრცის, ურთიერთდაცვის, გეოგრაფიული საზღვრებისა და აღჭურვილობის ინსტინქტის ძალით ადამიანები ერთიანდებიან სამართლებრივ, ნებაყოფლობით კავშირებში და ეჩვევიან ერთურთს. მსგავსება შობს ერთობას, ხოლო ხანგრძლივი ერთობა აძლიერებს მსგავსებას. ერთგვარი კლიმატი, ინტერესები, ცხოვრებისა და შრომის სახე, კაზმულობა და ჩვეულებები განამტკიცებს ამ მსგავსებებს და აგვირგვინებს სამართლებრივ და ყოფით ერთობას. სახელმწიფო ძალაუფლება ყოველივე ამას აძლიერებს კანონიერებისა და საზოგადოებრივი დისციპლინების ერთიანი სისტემით. ფსიქოლოგიის ენით რომ ვთქვათ, ყოველივე ამის საფუძველი დევს თვითგადარჩენის ინსტინქტში. Dდიდ როლს თამაშობს, აგრეთვე, ის, რომ ადამიანის სიცოცხლე ხანმოკლეა და მისი ძალები კი _ შეზღუდული. მას არა აქვს დიდი დრო ხანგრძლივი არჩევანისთვის, მას ბოჭავს სასტიკი აუცილებლობა, იგი იძულებულია, მიეკედლოს ერთადერთ კარგად ორგანიზებულ ჯგუფს და ეძიოს მასში მფარველობა, დახმარება და სამართალი, ხოლო მიკედლება ერთ ჯგუფთან ნიშნავს დაპირისპირებას სხვა დანარჩენთან. საზოგადოებრივი სოლიდარობა და საზოგადოებრივი წინააღმდეგობა იმგვარადაა ერთმანეთთან დაკავშირებული და ერთმანეთით განპირობებული, როგორც ბნელი და ნათელი. უბედურება, ხიფათი და შიში ასწავლის ადამიანს სოლიდარობას თავის მახლობელთან. ამგვარი სოლიდარობიდან აღმოცენდება მართლშეგნების, `ერთგულებისა” და `პატრიოტული განცდის” პირველი სხივები. ამრიგად, `პატრიოტიზმი” წარმოადგენს აუცილებელ, მიზანშეწონილ და ცხოვრებისეულად სასარგებლო მოვლენას.
Mმაგრამ ჩვენი ამოცანა სრულიადაც არ არის ის, რომ დავადგინოთ `პატრიოტული განცდის” ინსტინქტური აუცილებლობა და ემპირიული მიზანშეწონილობა. სამშობლოს სიყვარული ჩვენ მიერ სულიერად უნდა იყოს გამართლებული და დასაბუთებული, ხოლო ყოველივე ის, რაც ჩვენ აქამდე დავადგინეთ, სხვა არაფერია, თუ არა რიგი მოსაზრებებისა პატრიოტიზმის ყოფითი სარგებლობის შესახებ. ჩვენ ჯერ არც კი მივახლოებივართ უკანასკნელ და უღრმეს წყაროს სამშობლოს სიყვარულისას, რომელიც ქრისტიანს აძლევს საფუძველს და უფლებას, დააყენოს თავისი პატრიოტიზმი პირველ ადგილზე, ხოლო მსოფლიოს მოქალაქეობა გადაიყვანოს მეორეზე და განახორციელოს იგი გრძნობით, ნებით და ქმედებით. საქმე ის კი არ არის, რომ ჩვენ გასაქანს არ გვაძლევს ბუნება და ისტორია, მათ შეიძლება მოგვაწერონ სულიერად მიუღებელი ამბებიც. საქმე ისაა, რომ გავხსნათ პატრიოტიზმის სულიერი და რელიგიური სამართლიანობა. ამისათვის კი საჭიროა, ვაჩვენოთ, რომ სამშობლოს სიყვარული არის სულიერი თვითგამორკვევის შემოქმედებითი აქტი, ღვთის წინაშე ნაღდი, სანდო გრძნობა და ამიტომაცაა იგი კურთხეული. მხოლოდ ამგვარი გაგების შემთხვევაში ექნება პატრიოტიზმსა და ნაციონალიზმს წმინდა და ნამდვილი მნიშვნელობით წარმოჩენის საშუალება, მხოლოდ ამგვარი გაშუქებისას მიიღებს ძირითად და საბოლოო დასაბუთებას ინსტინქტური აუცილებლობა და ისტორიული მიზანშეწონილობა.
სამყაროში არსებობს მოვლენები, რომელთაც მხოლოდ თვალით ანდა სმენით აღვიქვამთ, მაგრამ არსებობს იმგვარი მოვლენებიც, რომელთა აღქმა შესაძლებელია მხოლოდ სიყვარულით (თითქოს ესაა სიყვარული _ წმინდად ინსტინქტური, ანდა სიყვარული _ სულით განმსჭვალული). ამგვარ მოვლენებს მიეკუთვნება სამშობლო. ისეთ ადამიანთან, რომელსაც არ ჰქონია რეალური, ცოცხალი გამოცდილება ამ სფეროში, რომელსაც არასოდეს განუცდია გულით, თუ რა არის მისთვის მამული, ძნელი იქნება ამ თემაზე საუბარიც კი.
როგორც ჩანს, ადამიანები პატრიოტულ გამოცდილებას იღებენ ყოველგვარი ძიების გარეშე: იგი თითქოს თავისით მოდის. ადამიანები ინსტინქტურად, ბუნებრივად და შეუმჩნევლად ეჩვევიან გარემომცველ სამყაროს, ბუნებას, მეზობლებსა და თავისი ქვეყნის კულტურას თუ თავისი ხალხის ყოფას და სწორედ ამიტომ პატრიოტიზმის სულიერი არსი თითქმის ყოველთვის რჩება მათი შემეცნების ზღურბლზე. ამ დროს სამშობლოს სიყვარული ცხოვრობს ადამიანის სამშვინველში `უგუნურად”, თითქოსდა გაურკვეველი მიდრეკილებებით, რომელიც ხან სრულიად ქრება და კარგავს ძალას, სანამ არ ამოტივტივდება სათანადო გამღიზიანებლები (მშვიდობის დროს), ანდა იფეთქებს ბრმა და გონების საპირისპირო ვნებით, ახლად გამოღვიძებული, შეშინებული და გამძვინვარებული ინსტინქტის ვნებით, რომელსაც შეუძლია, ჩაახშოს სინდისის ხმაც, ზომიერებისა და სამართლიანობის გრძნობაც და ელემენტარული აზრის მოთხოვნილებაც კი. ასეთ დროს პატრიოტიზმი იქცევა ბრმა აფექტად, რომელიც იზიარებს ყველა ბრმა და სულიერად დაბნელებული აფექტების ხვედრს. იგი შეუმჩნევლად გადაგვარდება და გადაიქცევა ბოროტ და მტაცებლურ ჟინად ზიზღნარევ სიამაყედ, მშფოთვარე და აგრესიულ სიძულვილად და მაშინ აღმოჩნდება, რომ თვით `პატრიოტი” და `ნაციონალისტი” განიცდის არა შემოქმედებით აღმავლობას, არამედ, დროებით გამძვინვარებას და, შესაძლოა, გამხეცებასაც კი. აღმოჩნდება, რომ ადამიანის გულში ცოცხლობს არა სიყვარული სამშობლოსადმი, არამედ უცნაური და სახიფათო ნარევი მებრძოლი შოვინიზმისა და უგუნური ნაციონალური თვითშეგნებისა ანდა ყოფითი წვრილმანებისადმი ბრმა მიკერძოებისა და ფარისევლური `დიდმპყრობელური” პათოსისა, რომლის მიღმა ხშირად იმალება პირადი თუ კლასობრივი ანგარება. ამგვარი ატმოსფეროდან, რომელიც გამყარებულია წმინდა კომერციული ინტერესებით, წარმოიშობა ნაციონალიზმის ისეთი ფორმა, რომელიც გადაჭრით უარყოფს სხვა ერების ღირსებებსა და უფლებებს და ყოველთვის მზადაა, განადიდოს თავისი საკუთარი ბიწიერება. ადამიანებმა, რომელნიც დაავადებულნი არიან ამგვარი `პატრიოტიზმით”, არ იციან და ვერ სწვდებიან ვერც იმას, რაც `უყვართ” და ვერც იმას, თუ რატომ `უყვართ”. ისინი ემორჩილებიან არა სულიერ-პოლიტიკურ მოტივებს, რომლიდანაც შეიძლება წარმოიშვას ჭეშმარიტი დიდმპყრობელური პოლიტიკა, არამედ, ჯოგურ და მასობრივ ინსტინქტს, მთელი თავისი სიბრმავით და მათი `პატრიოტული” გრძნობა მერყეობს ისე, როგორც ცხოველისა _ უნაყოფო აპათიასა და მტაცებლურ სწრაფვას შორის.
რასაკვირველია, უნდა ვაღიაროთ, რომ ბრმად ინსტინქტური პატრიოტიზმი უკეთესია, ვიდრე სრული უქონლობა სამშობლოს სიყვარულისა და მის უარყოფას ცდილობენ მხოლოდ ფანატიკოსი ინტერნაციონალისტები. მაგრამ ახლა დადგა დრო, როდესაც ამგვარი ინსტინქტური პატრიოტიზმი, რომელიც ზოგიერთ ერებს გათანაბრებული აქვთ ყველაზე გულუბრყვილო ნაციონალურ სიამაყესა და ყველაზე აშკარა დამპყრობლურ სურვილთან, კაცობრიობას უმზადებს განუზომელ საფრთხესა და უბედურებას. ახლა დადგა დრო, როდესაც კაცობრიობას განსაკუთრებით სჭირდება სულიერად გააზრებული და ქრისტიანულად გაკეთილშობილებული პატრიოტიზმი, რომელიც ძლიერ სიყვარულს და თავგანწირვას შეუთანხმებს ბრძნულ მღვიძარებასა და ზომიერების გრძნობას _ მხოლოდ ამგვარ პატრიოტისმს ძალუძს მთელი რიგი საპასუხისმგებლო პრობლემების გადაწყვეტა, რომელნიც დგას თანამედროვე კაცობრიობის წინაშე. ჩვენთვის, ვინც ვეძიებთ სულიერი აღმავლობის გზას, ვერ იქნება სულ ერთი, როგორ პატრიოტიზმს ვამკვიდრებთ და როგორ ნაციონალიზმს ვნერგავთ. მაგრამ `ბრმა-ინსტინქტური” პატრიოტიზმის `სულიერთან” დაპირისპირებით ჩვენ სულაც არ უარვყოფთ და არ ვაკნინებთ ინსტინქტის ძალას `სამშობლოსა” და `ნაციასთან” დამოკიდებულებაში. პირიქით, აქ ვსჯით არა ინსტინქტს, ეს იქნებოდა უნიადაგო და უაზრო, არამედ მხოლოდ ბრმა, სულის საწინააღმდეგო ინსტინქტს, რომელიც არ არის გაბრწყინებული სულიერებით. შეუძლებელია, ადამიანმა დედამიწაზე იცხოვროს უინსტინქტოდ, ამ საიდუმლოდ მიზანშეწონილი, ორგანულად ბრძნული, უაზროდ ჟინიანი ძალის გარეშე, რომელიც ღვთისაგან გვაქვს ნაბოძები და ბუნებისაგან მომადლებული; ძალისა, რომელიც განაპირობებს ადამიანის ჯანმრთელობას, ბუნებასთან შეგუებას, სამეურნეო შრომას, ქორწინებას, ოჯახურ ცხოვრებას და ხალხის ისტორიას. ადამიანის ჯანსაღი ცხოვრების ინსტინქტი და სული სრულიადაც არ ეწინააღმდეგებიან ერთურთს. მაგრამ მათი შემგუებლობის, ურთიერთშეთანხმებისა და ურთიერთქმედების ხარისხი არაერთგვაროვანია. ინსტინქტი, რომელიც ვერ იგუებს სულს, ბრმაა, თავნება, შეუკავებელი და, ყველაზე ხშირად, მანკიერი. იგი მიდის დაღუპვისაკენ. სული, რომელიც ვერ იგუებს ინსტინქტს, მერყევია თავის ძალაში, თეორიულია, უნაყოფო და, უფრო ხშირად კი, უსიცოცხლო. იგი მიმართულია დაძაბუნებისკენ. ინსტინქტი და სული მოწოდებულნი არიან ერთურთის მისაღებად, იმგვარად, რომ ინსტინქტმა მიიღოს უფლება და ფორმა სულიერებისა, ხოლო სულმა შემიოქმედებითი ძალა ინსტინქტურობისა.ასევეა პატრიოტიზმშიც. პატრიოტიზმი არის სიყვარული, არა, უბრალოდ,_`უპირატესობა”, `მიდრეკილება” თუ `ჩვევა” და თუ ეს სიყვარული არ არის `ცარიელი სიტყვა” ანდა `პოზა”, იგი არის ინსტინქტური მიწებება მშობლიურისადმი. ამიტომაცაა პატრიოტიზმი ყოველთვის ინსტინქტური, მაგრამ იგი ყოველთვის არაა სულიერი და ის, რაც მიღწეულ უნდა იქნას, არის ინსტინქტისა და სულის ურთიერთგანმსჭვალვა სამშობლოსთან მიმართებაში. ინსტინქტური აღტყინება უნდა მოინათლოს სულიერი ცეცხლით. სულიერმა არჩევანმა, უპირატესობამ და თვითგამორკვევამ უნდა მოიცეს ძალა ინსტინქტური მგზნებარებისა. ეს იქნება ხილული და ფორმადმქმნელი სიყვარული; ეს იქნება სულიერება იდუმალ-მიზანშეწონილი და მხურვალედ ბრძნული. ეს იქნება ჭეშმარიტი პატრიოტიზმი.
როგორ მიიღწევა და როგორ ხორციელდება იგი?
ყურადსაღებია, რომ შესაძლოა ადამიანმა მთელი ცხოვრება გაატაროს თავისი სახელმწიფოს საზღვრებში და მაინც `ვერ ჰპოვოს” თავისი სამშობლო და ვერ შეიყვაროს იგი, რამდენადაც, პატრიოტული თვალსაზრისით, მისი სამშვინველი ბოლომდე დარჩება უდაბური და უსიცოცხლო და ეს წარუმატებლობა თუ პირადი უუნარობა მიიყვანს მას ერთგვარ სულიერ ობლობამდე, შემოქმედებით სიმწირემდე და უნაყოფობამდე. თანამედროვე სამყაროში მრავლად არიან ასეთი უბედური და უთვისტომო ადამიანები, რომელთაც არ ძალუძთ თავიანთი სამშობლოს სიყვარული იმიტომ, რომ მათი ინსტინქტი ცხოვრობს პირად-ეგოისტური თუ ეგოისტურ-კლასობრივი ინტერესით, ხოლო სულიერი ორგანო არ გააჩნიათ და სამშობლოს იდეა მათ სულს არაფერს ეუბნება. სამშობლოს იდეა ადამიანში მოიაზრებს ცოცხალ საზრისს. სამშობლო არის რაღაც სულიდან (მომდინარე) და სულისათვის, ხოლო მათში (ამგვარ ადამიანებში) სული არ არსებობს: იგი ან მდუმარებს, ან – მკვდარია. ის, რისიც მათ სწამთ, არის მატერია, როდესაც სულის საწყისი უარყოფილი და შებღალულია, ანდა იგი, რაც მათ სურთ, არის ახალი გადანაწილება მატერიალური კეთილდღეობისა და ყოველივე სულიერი მათთვის სულ ერთია და მტრულია. სულიერი ორგანო მათში ატროფირებულია და ვით შეძლებენ ისინი თავიანთი სამშობლოს შეყვარებას? რადგანაც სამშობლოს მოპოვება არის სულიერი თვითგამორკვევის აქტი (თუმცაღა, _ მრუმე-სულიერი, სულიერ-ინსტინქტური), რომელშიც მოიაზრება, რომ თვით ადამიანი ცოცხლობს სულით და რომ მასში სულიერი ორგანო ატროფირებული არ არის. Dდა ეს თვითგამორკვევის აქტი მიუთითებს მას საკუთარ სულიერ წყაროებზე და სწორედ მათი მეშვეობით იხსნება და ნაყოფიერდება ადამიანის საკუთარი სულიერი შემოქმედება. ამიტომ სულიერად მკვდარი ადამიანი ვერ შეიყვარებს თავის სამშობლოს და ყოველთვის მზად იქნება მისი ღალატისთვის, რაკიღა არ შეუძლია მისი (სამშობლოს) აღქმა და პოვნა. ასეთი ბედკრული ადამიანები მთელი სიცოცხლის მანძილზე ატარებენ ამგვარი უუნარობისა და სულიერი ცვედანობის თესლს. მაგრამ ხდება ისეც, რომ ადამიანი, რომელმაც სინამდვილეში ვერ იპოვა თავისი სამშობლო და ვერ შეძლო მისი შეყვარება, მთელი სიცოცხლის მანძილზე პატრიოტად მიიჩნევს თავს. ეს იმას ნიშნავს, რომ იგი თავისი სიყვარულით მიეკედლა არა სამშობლოს, არამედ მის სუროგატს, რომელიც მან შეცდომით ჩათვალა სამშობლოდ. ამგვარი სუროგატი შეიძლება იყოს ჩვენ მიერ ზემოთ ჩამოთვლილი ნებისმიერი ბუნებრივი თუ ისტორიული პირობა, რომელიც გამოხატავს სახალხო ცხოვრების მდგომარეობას: საკმარისია, ავიღოთ ცხოვრების ეს ემპირიული პირობა, როგორც რაღაცა – დამოუკიდებელი, ჩამოვაშოროთ მას სულიერი არსი და წმინდა მნიშვნელობა, რომ ეს დაბნეულობა თავისით აღმოცენდება. სულის გარეშე, თავისთავად აღებული, არც ტერიტორია, არც კლიმატი, არც გეოგრაფიული გარემო, არც ადამიანთა ერთ სივრცეში ცხოვრება, არც რასობრივი წარმომავლობა, არც წეს-ჩვეულება, არც სამეურნეო წყობა, არც ენა, არც ფორმალური ქვეშევრდომობა, არაფერი ეს არ წარმოადგენს სამშობლოს, არ ცვლის მას და არ გვიყვარდება პატრიოტული სიყვარულით, რადგანაც ყოველივე ეს, ცალ-ცალკე აღებული, ჰგავს სხეულს სამშვინველის გარეშე, აკვანს ბავშვის გარეშე, ჩარჩოს სურათის გარეშე. ყოველივე ეს მეტი არაფერია, თუ არა სამშობლოს საცხოვრისი, მისი აღჭურვილობა, მისი საშუალებები, მისი მასალა, მაგრამ არა თვით იგი. ყოველივე ეს აუცილებელია მისთვის, მხოლოდ მისით, მისი სიცოცხლით იძენს უმაღლეს აზრს და წმინდა მნიშვნელობას, მაგრამ იგი (სამშობლო) თავად მეტია ყოველივე ამაზე. იგი არც ამით ამოიწურება და არც მათზე დაიყვანება და ამიტომ შეუძლია მას იცოცხლოს და განხორციელდეს მისი საცხოვრისისა და `მასალის” შეცვლისას. სამშობლოს სჭირდება ტერიტორია, მაგრამ ტერიტორია არ არის სამშობლო, სამშობლოს სჭირდება კლიმატი და გეოგრაფიული გარემო, მაგრამ მათი მსგავსი პირობების პოვნა სხვაგანაც შეიძლება და ა.შ. ცხოვრების ვერცერთი ეს პირობა, თავისთავად აღებული, ვერ მიანიშნებს ადამიანს სამშობლოზე, ვინაიდან სამშობლო არის რაღაცა სულიდან მომდინარე, ისევ სულისათვის არსებული და პირიქით: პატრიოტიზმი შეიძლება აღმოცენდეს ყოველივე ამის გარეშეც. არსებობენ ადამიანები, რომელნიც არასოდეს ყოფილან რუსეთში და ძლივს ლაპარაკობენ რუსულად, მაგრამ გულით უგალობენ მას, თრთიან მასთან ერთად და, პირიქით, არსებობენ ადამიანები, წარმოშობით, სისხლით რუსები, რუსეთში მცხოვრებნი და მისი მოქალაქენი, რომელნიც ყიდიან მას, მის ბედს, სხეულს, აკვანს და მთლიანად მასაც მატერიალიზმისა და ინტერნაციონალიზმის სადიდებლად.
ასე რომ, თუკი გვსურს სამშობლოს არსში ჩაწვდომა, აუცილებელია, ჩავღრმავდეთ საკუთარი გულის წიაღში, იქ შევამოწმოთ და დავრწმუნდეთ მასში და შემდეგ მზერა მოვავლოთ სულიერი გამოცდილების მთელ მარაგს