მკვდარი სულები
ამაზე პლიუშკინმა რაღაც წაიჩიფჩიფა, ვინაიდან კბილები აღარ ჰქონდა. სახელდობრ რა აზრი გამოთქვა, ძნელია ამის თქმა, მაგრამ დაახლოებით ეს უნდა ყოფილიყო: «ეშმაკსაც წაუღიხარ შენცა და შენი პატივისცემაო!» ხოლო რაკი ჩვენში სტუმარ-მასპინძლობა ჯერ კიდევ იმდენად ძალაშია, რომ თვით დამწვარი ძუნწიც კი ვერ გადაუხვევს მის კანონებს, მან უფრო გასაგებად დაურთო: «უმორჩილესად გთხოვთ დაბრძანდეთ!»
– დიდი ხანია სტუმრებს ვეღარ ვხედავ, – განაგრძო მან, – ისიც გულახდილად უნდა ითქვას, რომ არც რასმე სასარგებლოს წარმოადგენენ. შემოიღეს ყოვლად არასაკადრისი ჩვეულება, დაბრძანდებიან ერთმანეთან სადარბაზოდ, მეურნეობას კი აღარავინ დაგიდევთ... ახლა იმათ ცხენებსაც დროზე თივა მიართვი... მე დიდი ხანია ვისადილე, სამზარეულო კი ერთი ბაჯაჯგულა მაქვს, ყოვლად საძაგელი, საკვამლე მილიც მინგრეულია: აანთებ და შეიძლება ხანძარიც გააჩინო.
«აი საქმე რაში ყოფილა! – გაიფიქრა თავისთვის ჩიჩიკოვმა, – კიდევ კარგი, რომ სობაკევიჩთან დავნაყრდი, თორემ შენს მტერს!»
– ისეთი საძაგელი დრო დაგვიდგა, რომ მუჭა თივაც არ მოგვეპოვება მთელ მეურნეობაში! – განაგრძო პლიუშკინმა, – ანდა მართლაც საიდან რას მოინარჩუნებ? ერთი მტკაელი მიწა გვაბადია, გლეხი ზარმაცია, მუშაობა არ უყვარს, სულ იმის ფიქრშია, რომ დუქანში ამოჰყოს თავი... მათ შემყურეს სიბერის დროს ხელგაშვერილი მოგიწევს წანწალი!
– მე კი გაგებული მაქვს, – ზრდილობიანად შენიშნა ჩიჩიკოვმა, – რომ თქვენ ათას სულზე მეტი გყავთ.
– მერე ვინ მოგახსენათ, ბატონო ჩემო? უნდა ამდგარიყავით და ამის მთქმელისათვის თვალებში შეგეფურთხებინათ! ეტყობა, ვიღაც მასხარა ყოფილა და თქვენი აგდება მოუნდომებია. მოჰყვებიან, ათასი სული ჰყავსო, აბა ერთი დათვალე, არაფერიც არ გამოგივა! ამ უკანასკნელ სამ წელში წყეულმა ხურვებამ დიდძალი გლეხობა გამიწყვიტა.
– ნუთუ მართლა? – შესძახა ჩიჩიკოვმა თანაგრძნობით, – მართლა ბევრი დაგეხოცათ?
– დიდძალი, მაშ!
– ნება მიბოძეთ გავიგო, მაინც რამდენი სული იქნება?
– ოთხმოცი სული.
– არა, მართლა თუ?
– ხომ არ ვიცრუებ, ბატონო ჩემო.
– ნება მიბოძეთ, ერთიც გკითხოთ: ეგ სულები ალბათ უკანასკნელი რევიზიის ჩატარების შემდეგ დაგეხოცათ?
– მარტო ეგრე რომ ყოფილიყო, კიდევ მადლობა ღმერთს, – მიუგო პლიუშკინმა,– უბედურება ისაა, რომ რევიზიის ჩაბარების დღიდან ას ოციც იქნება.
– ნუთუ მართლა? ას ოცი სული? – შესძახა ჩიჩიკოვმა და განცვიფრებისაგან პირიც კი დააღო.
– მოვხუცდი, ბატონო ჩემო, ტყუილი რა საკადრისია. უკვე სამოცდაათი წელი შემისრულდა! – მიუგო პლიუშკინმა. ეტყობოდა, რომ ნაწყენი იყო სტუმრის ასეთი გახარებით. ჩიჩიკოვმა იფიქრა, რომ მართლაც უზრდელობა იყო სხვისი მწუხარების ასე აბუჩად აგდება, ამიტომაც ამოიხვნეშა და უთხრა, თანაგიგრძნობთ მწუხარებაშიო.
– მერე რას მარგებს თანაგრძნობა, თანაგრძნობას ხომ ჯიბეში ვერ ჩაიდებ, – წარმოთქვა პლიუშკინმა, – აი, ჩემ მახლობლად ცხოვრობს ვინმე კაპიტანი, ეშმაკმა იცის მისი თავი და ტანი, საიდან მოეთრია, აუხირებია, შენი ნათესავი ვარო: «ბიძია, ბიძიაო!» და სულ ხელს მიკოცნის, ხოლო როცა თანაგრძნობაზე გადავა, ისეთ ვაი-უშველებელს მოჰყვება, რომ ყურთასმენა მიქვს. სახე გაჭარხლებული აქვს. ანწლის არაყი ალბათ სულზე მეტად უყვარს. უეჭველია, ოფიცრობის დროს მთელი ფულები გაანიავა ან რომელიმე მსახიობმა ქალმა გამოსცინცლა და ახლა მე მომდგომია, თანაგიგრძნობო!
ჩიჩიკოვი შეეცადა დაერწმუნებინა, რომ მისი თანაგრძნობა სულ სხვა გვარისაა, ვინემ იმ კაპიტნისა, და რომ ამას არა ცარიელა სიტყვით ამბობს, არამედ საქმითაც დაამტკიცებს, და საქმის გადაუდებლად, რაიმე ნართაულების გარეშე, იქვე განუცხადა: ყველა გადასახადი, რაც კი ასეთი უბედურებით გარდაცვლ გლეცებზე მოდის, ჩემგან იქნება გადახდილიო. წინადადებამ თითქოს დიდად გააკვირვა პლიუშკინი, თვალები დააჭყიტა, დიდხანს უყურა და ბოლოს ჰკითხა:
– თქვენ, ბატონო ჩემო, სამხედრო სამსახურში ხომ არ ყოფილხართ?
– არა, – უპასუხა საკმაოდ ეშმაკურად ჩიჩიკოვმა, – სულ სამოქალაქოში ვმსახურობდი.
– სამოქალაქოში? – გაიმეორა პლიუშკინმა და ტუჩები ააცმაცუნა, თითქოს რაღაცას ჭამსო, – მერე და ეს სადაურია, ამით ხომ ზარალი მოგივიდათ?
– თქვენი სიამოვნებისათვის მზად ვარ ასეთი ზარალი დავიკისრო.
– აჰ, ჩემო ბატონო! ჩემო კეთილისმყოფელო! – შესძახა პლიუშკინმა და სიხარულისაგან ვერ შენიშნა, რომ ცხვირიდან ცხელ ყავასავით მეტად არასურათოვნად ჩამოეღვენთა ბურნუთი, ხოლო ხალათის კალთები რომ გაეხსნა, ისეთი ქვეშსაცმელი გამოუჩნდა, ფრიად სათაკილო იყო სანახავად. – ჩემო მანუგეშებელო! აჰ, ღმერთო ჩემო! აჰ, წმინდანნო!.. – შემდეგ პლიუშკინს ღონემ უმტყუნა, სიტყვები ჩაუწყდა. მაგრამ არ გასულა წუთიც და სიხარული, რომელიც მის გახევებულ სახეზე ასე უეცრივ აღიბეჭდა, უეცრივვე გაქრა, თითქოს სულაც არასოდეს განეცადოს, და კვლავ შეწუხებული გამომეტყველება მიიღო. სახე ცხვირსახოცითაც კი მოიწმინდა, შემდეგ ცხვირსახოცი მოჭმუჭნა, მოკუმშა და ზედა ტუჩზე გადაისვ-გადმოისვა.
– ეგ როგორ, მიბრძანეთ, თუ რომ საწყენად არ დაგრჩებათ, ყოველ წელს გადაიხდით ხოლმე გადასახადს? იმ ფულს მე გადმომცემთ, თუ პირდაპირ ხაზინას ჩააბარებთ?
– აი, ჩვენ როგორ მოვიქცევით: ჩვენ შევადგინოთ ნასყიდობის სიგელი, თითქოს ისინი ისევ ცოცხლები არიან და თითქოს ჩემთვის მოგეყიდოთ.
– დიახ, ნასყიდობის სიგელი... – თქვა პლიუშკინმა, ჩაფიქრდა და კვლავ ტუჩების ცმაცუნი დაიწყო. – ნასყიდობის სიგელი კარგია, მაგრამ მაგასაც ხომ ხარჯები უნდა. მწერავები ისეთი უნამუსონი არიან! წინათ ათიოდე შაურით და ერთი ტომარა ფქვილით თავიდან მოიშორებდი, ახლა კი მთელი ურემი თეთრი ფქვილი უნდა გაუგზავნო და თანაც წითლიანი ქაღალდი გააკრა შუბლზე, – აი რა ვერცხლისმოყვარე ხალხია! არ მესმის, მღვდლები ამ გარემოებას ყურადღებას რატომ არ აქცევენ: ეთქვათ რამ, ექადაგნათ, ღვთის სიტყვას ვინ გადაუვა.
«შენ კი, მგონია, არ გაგიჭირდება გადასვლა!» – გაიფიქრა თავისთვის ჩიჩიკოვმა და იქვე ხმამაღლა განუცხადა, რომ თქვენდამი პატივისცემის დასადასტურებლად მზად ვარ ნასყიდობის სიგელისათვის საჭირო ხარჯებიც ჩემს თავზე მივიღოო.
როცა გაიგონა, სიგელის ხარჯებსაც თავის თავზე იღებსო, პლიუშკნმა დაასკვნა, რომ სტუმარი ვიღაც სულელი ვინმეა და თავს ისე აჩვენებს, ვითომც სამოქალაქო სამსახურის კაცია, ნამდვილად კი ოხერი ოფიცერი იქნება, რომელიც მსახობ ქალებს უკან დასდევსო. მიუხედავად ყველა ამისა, პლიუშკინს არ შეეძლო სიხარულის დაფარვა და უსურვა ყოველგვარი სიკეთე არა მარტო ჩიჩიკოვს, არამედ მის შვილებსაც, თუმცა არც კი უკითხავს, ჰყავდა შვილები თუ არა. ბოლოს ფანჯარასთან მივიდა, თითით მინაზე დააკაკუნა და გასძახა: «ჰეი, პროშკა!» იმავე წუთში ხმა მოისმა, ვიღაცამ წინკარში დაფეთებული შემოირბინა, დიდხანს დაფორიაქობდა და ჩექმებს აბრახუნებდა, ვიდრე არ გაიღო კარი და არ შემოვიდა თვითონ პროშკა, ასე ცამეტიოდე წლის ბიჭი, რომელსაც ისეთი დიდი ჩექმები ეცვა, რომ ფეხს ძლივს ადგამდა და წამდაუწუმ ეხდებოდა კიდეც. თუ რატომ ეცვა პროშკას ასეთი დიდი ჩექმები, ახლავე შეგვიძლია მოგახსენოთ: პლიუშკინს მთელი თავისი შინაყმებისათვის მხოლოდ ერთი წყვილი ჩექმა ჰქონდა, რომელიც მუდამ წინკარში უნდა ყოფილიყო. ყველას, ვისაც ბატონი თავის ოთახში დაიბარებდა, მთელ გზას ფეხშიშველა გამოირბენდა, მაგრამ წინკარში შესვლისას ჩექმებს ჩაიცვამდა და ისე შედიოდა ოთახში. ოთახიდან გამოსვლისას კი იმავე წინკარში ჩექმები უნდა გაეხადა და ისევ საკუთარი ლანჩებით გაბრუნებულიყო ეზოში, ვისმე რომ შემთხვევა ჰქონოდა და ფანჯრიდან ეყურებინა შემოდგომით, განსაკუთრებით კი დილდილაობით, როცა ყინვა ძლიერდება, დაინახავდა მეტად საოცარ სურათს: ეზოში შინაყმები ისეთ ნახტომებს აკეთებდნენ,რომ ძნელად რომ ვინმე თამამმა მოცეკვავემ მოახერხოს თეატრში.
– ერთი ამის დრუნჩს შეხედეთ, ბატონო ჩემო! – მიმართა პლიუშკინმა ჩიჩიკოვს და მიუთითა პროშკაზე, – თითქოს ასეთი ბატისტვინაა, მაგრამ აბა ერთი სცადეთ და რამე დადევით, უმალვე თვალსა და ხელს შუა აგწაპნით! რაო, შე ჩერჩეტო, რას მოხველი, თქვი, აბა რა გინდა?– აქ ის პატარა ხანს შეჩერდა, რაზეც პროშკამაც დუმილით უპასუხა. – აბა, დატრიალდი, გესმის, სამოვარი დადგი; აჰა, ეს გასაღებიც მავრას მიეცი, რომ საკუჭნაოში წავიდეს: იქ თაროზე იმ კულიჩის ორცხობილაა, ალექსანდრა სტეფანოვნამ რომ ჩამოიტანა. უთხარ, ჩაიზე მოგვიტანოს! მოიცა, სად მირბიხარ? ვაი შე სულელო, სულელო! რა ეშმაკი ჩაგიძვრა მაგ ფეხებში და არ გასვენებს!.. ჯერ ყური დაუგდე, რასაც გეუბნებიან: ორცხობილას შეიძლება ცოტა ობი მოედო, მაშინ დანით ჩამოფხიკოს, მაგრამ ნაფხვენი ნამცეცები არ გადაყაროს, საქათმეში ქათმებს დაუყაროს. შენ კი, გესმის, იქ ფეხი არ შესდგა, საკუჭნაოში, თორემ ხომ იცი! სულ ეკლიანი ცოცხით აგიხურებ მაგ კანჭებს, გაჩვენებ პირის გემოს! ახლა ჩინებული მადა გაქვს და მაშინ უკეთესი გექნება! აბა ერთი სცადე და იმ საკუჭნაოში შესდგი ფეხი! მე ფანჯარასთან ვიქნები და თვალყურს გადვნებ. ამ საძაგლებს ადამიანი ვერაფერს ანდობს, – მიუბრუნდა იგი ჩიჩიკოვს, როცა პროშკა თავისი ჩექმებით გავიდა გარეთ. ამის შემდეგ ახლა ჩიჩიკოვზეც დაიწყო ეჭვიანობა. ასეთი უჩვეულო დიდსულოვნება როგორღაც დაუჯერებელ ამბად მოეჩვენა და უნებურად გაივლო გულში: «ეშმაკმა ნუ იცის ამისი გზა და კვალი, ვინ იცის, იქნებ ერთი ტრაბახა კაცია და მეტი არაფერი, როგორც ყველა ეს თავქარიანი ლოთი-შფოთი ხალხი: გატყუებს, გატყუებს, რომ ილაქლაქოს, ჩაი გამოგტყუოს, შემდეგ კი თავს დაგიკრავს და წაბრძანდება!» ჰოდა, წინასწარ ფრთხილი გეზის დასაჭერად და სტუმრის ალალმართლობის გამოსაცდელად სიტყვა გადაუკრა, ურიგო არ იქნებოდა, ნასყიდობის სიგელი დაგვეჩქარებინა, ვინაიდან კაცნი ვართ, დღეს ცოცხლები ვართ და ხვალ, ღმერთმა უწყის, ვის რა გველისო.
ჩიჩიკოვმა თანხმობა განაცხადა, მზად ვარ თუნდა ამ წუთში წავიდეთ სიგელის შესადგენად, და მოითხოვა გლეხების სია.
ამ გარემოებამ დაამშვიდა პლიუშკინი. ეტყობოდა, რაღაც გადაწყვიტა. მართლაც, აირო გასაღები, განჯინის პაწია კარი გამოაღო და დიდხანს იქექებოდა ჭიქებსა და ფინჯნებს შუა, ბოლოს წამოიძახა:
– აჰა და, ვერაფერსაც ვერ იპოვნი, მე კი მშვენიერი ლიქიორი მქონდა, ვინ იცის, დამილიეს კიდეც! ისეთი ქურდბაცაცა ხალხი მახვევია! აი, ეს ხომ არ არის? – ჩიჩიკოვმა მის ხელში პატარა გრაფინი დაინახა, რომელსაც ზემოდან დადებული მტვერი ჯუბასავით შემოხვეოდა. – ჩემი განსვენებული მეუღლის გაკეთებულია! – განაგრძო პლიუშკინმა, – გაიძვერა მეკუჭნავე ქალს ისე მიეგდო, თავი არც კი დაეხურა იმ საძაგელს! ათასი ჭიაღუითა და სიბინძურით ამოჩხორილიყო, ვიდრე თვითონ მე არ მოვეპატრონე და არ გამოვყარე. აი, ხომ ხედავთ, როგორი სუფთაა, კრიალა; ერთ ჭიქას ახლავე მოგართმევთ.
მაგრამ ჩიჩიკოვი შეეცადა უარი ეთქვა ასეთ ლიქიორზე იმ საბაბით, უკვე მაძღარი და ნასვამიც მოვედიო.
– მაშ ნასვამიც ხართ და ნასადილევიცა! – უთხრა პლიუშკინმა, – რაღა თქმა უნდა, კარგი საზოგადოების ადამიანს ყველგან იცნობ: ის არაფერს ჭამს, მაგრამ მაინც მაძღარია, სულ სხვაა ეს ქურდბაცაცები, რამდენიც გინდა აჭამო, სულ ერთია... რაღა შორს წავიდეთ, აი ეს ჩვენი კაპიტანი რომ მოვა, გულს გააწყალებს: «ჰაი, ძია, – მეუბნება, – ცოტა რამ მაჭამეო!» მე კი მისთვის ისეთივე ძია ვარ, როგორც ის ჩემთვის პაპა. შინ ალბათ არაფერი აქვს საჭმელი და ასე იმიტომ დაწანწალებს. ჰო, მართლა თქვენ დაგჭირდებათ ამ მუქთახორათა რეესტრი. როგორც მახსოვს, ყველანი ცალკე ქაღალდზე მყვანან ჩამოწერილები, რომ რევიზიის პირველ მოთხოვნისთანავე ამოსაშლელად გადამეცა.
პლიუშკინმა სათვალე გაიკეთა და ქაღალდების ჩხრეკა დაიწყო. ნაირ-ნაირი შეკვრების გახსნისას სტუმარს ისეთი მტვრით გაუმასპინძლდა, რომ მან უნებურად ცხვირი დააცემინა. ბოლოს, როგორც იყო, პაწია ქაღალდი ამოიღო, რომელზეც გლეხების გვარები ისე ზედიზედ იყო მიყრილი, თითქოს მუმლი ერთმანეთს მიჰხუნძლიაო. აქ ყველანაირ გვარს ნახავდით: პარამონოვიც იყო, პიმენოვიც, პანტელეიმონოვიც და, წარმოიდგინეთ, სიიდან ვიღაც გრიგორი დოეზჟაი-ნე დოედეშმაც კი ამოჰყო თავი; სულ ას ოცზე მეტი სული გამოვიდა. ჩიჩიკოვს ღიმილი მოერია მიცვალებულთა ასეთ მრავალრიცხოვნებაზე. სია ჯიბეში შეინახა, თანაც პლიუშკინს უთხრა, რომ ნასყიდობის სიგელის შესადგენად იმასაც დასჭირდებოდა ქალაქში წასვლა.
– ქალაქშიო? მერე ეს როგორ შეიძლება?.. სახლი ვის დავუტოვო? ჩემი ხალხი ხომ ან სულ ქურდებია, ან გაიძვერა თვალთმაქცები: თუ გიდროვეს, ისე გაგცქვლეფენ, ტანისამოსის დასაკიდსაც აღარ შეგარჩენენ.
– რახან ასეა, იქნებ ვინმე ნაცნობი გყავდეთ?
– რომელ ნაცნობზე მეუბნებით? ვინც ნაცნობები მყვანდნენ, ყველანი ან დაიხოცნენ, ან გადამიცნეს. მაგრამ აჰ, ბატონო ჩემო! როგორ არა მყავს! – წამოიძახა მან. – ჩემი კარგი ნაცნობია თვით თავმჯდომარე. ძველ დროში, ოდესღაც, ხშირად დაიარებოდა ჩემთან. როგორ არ ვიცნობ! ერთად გავიზარდეთ, ღობეებზე სულ ერთად დავბობღავდით! ნაცნობი როგორ არა მყავს! ისეთი ნაცნობია, რომ... არა სჯობია, იმასთან მიგიწეროთ?
– რაღა თქმა უნდა, სჯობია!
– მაშ, მაშ! ჩვენ ისეთი ნაცნობები ვართ! სკოლაშიც ერთმანეთს ვმეგობრობდით.
ამ გახევებულ სახეზე უეცრივ გამოკრთა თბილი სხივი, რომელიც გამოხატავდა არა გრძნობას, არამედ გრძნობის რაღაც ფერმკრთალ ანარეკლს, მსგავსად იმისა, წყლიდან დამხრჩვალის მოულოდნელად ამოტივტივების დროს ნაპირზე სიხარულის კიჟინას რომ დასცემენ ხოლმე. მაგრამ გახარებული და-ძმები ამაოდ უგდებენ თოკს და მოელიან, იქნებ კიდევ გამოჩნდეს ზურგი ან ბრძოლით მოქანცული ხელებიო, – ვაი, რომ ეს ამოტივტივება უკანასკნელი იყო. ყველაფერი დაყრუვდა და გაცილებით უფრო საშინელი და უდაბური ეჩვენება მაყურებელთა თვალს დაწყნარებული და დადუმებული სტიქიის ზედაპირი. ასევე მოუვიდა პლიუშკინს. მის სახეზე უეცრივ გაელვებული გრძნობა უმალვე გაქრა და უფრო მეტად უგრძნობი და საძაგელი გამომეტყველება მიიღო.
– მაგიდაზე ქაღალდის სუფთა ფურცელი იყო, – თქვა მან, – არ ვიცი, სად ჯანდაბას უნდა გადავარდნილიყო: ისეთი საძაგელი ხალხი მახვევია! – აქ მოყვა იგი ფათურს, მაგიდის ქვეშაც შეიხედა, თვით მაგიდაზეც ეძება, ეძება და ბოლოს დაიძახა: – მავრა! ჰაი, მავრა!
ძახილზე გამოჩნდა ქალი, რომელსაც თეფშით მკითხველისათვის უკვე ნაცნობი კულიჩის ორცხობილა მოჰქონდა. მათ შორის აი რანაირი შეკამათება მოხდა:
– რა უყავი შე ყაჩაღანა, ქაღალდი?
– ღმერთმანი, ბატონო, არ მინახავს, გარდა იმ ქაღალდის ნაგლეჯისა, რომელიც თქვენ თვითონ დაახურეთ ჭიქას.
– მე კი თვალებში გატყობ, რომ აგიღია.
– აბა, რისთვის უნდა ამეღო? ან რა სარგებლობა უნდა მენახა, მე წერა-კითხვა არ ვიცი.
– სტყუი, მნათეს წაუღებდი: იმან იცის ბღაჯნა, ჰოდა, იმას წაუღებდი.
– მნათე თუკი მოისურვებს, თვითონვე იშოვის. რაში სჭირია მას თქვენი ქაღალდის ნაგლეჯი!
– მოიცა, ნახავ, რა დაგემართოს: საიქიოში ეშმაკები განგსჯიან და სულ რკინის შანთებით დაგდაღავენ! ნახავ, აი ნახავ, როგორ დაგდაღავენ!
– რაზე უნდა დამდაღონ, როცა ხელში არც კი მჭერია ის ნაგლეჯი? შეიძლება სხვა დედაკაცურ ცოდვაში დამდონ ბრალი, თორემ ქურდობა ჯერ ჩემთვის არავის შეუწამებია.
– მე კი გეუბნები, ეშმაკები შანთებით დაგდაღავენ-მეთქი! «აი, ესეც შენ, შე გაიძვერა, – გეტყვიან ეშმაკები, – რატომ ატყუებდი შენს ბატონსაო!» და სულ გავარვარებული შანთებით დაგიდაღავენ მაგ გვერდებს!
– მეც ავდგები და ვეტყვი, «ღმერთმანი, ტყუილად მიწყრებით, არ ამიღია და რა ვქნა-მეთქი...» მაგრამ აბა ეგ ქაღალდი არაა, მანდ რომ გდია? სულ ტყუილად იცით ხოლმე ჩემი გინება!
პლიუშკინმა მაგიდაზე მხოლოდ ახლა შეამჩნია ის ქაღალდი, ერთხანად შედგა, ტუჩები ააცმაცუნა და მერე უთხრა:
– ახლა, რა იყო, რომ ენა ააჭარტალე და აიკელი აქაურობა? რა შარიანი დედაკაცია! სიტყვა არ დამცდება, ათი არ შემომიბრუნოს! წადი, ცეცხლი მოიტანე, რომ წერილი დავბეჭდო, მაგრამ მოიცა, ემანდ შენ ქონის სანთელს არ წაატანო ხელი, ქონი ძალიან მალე დნება: დაიწვება და გათავდა, მარტო ზარალია, შენ ისევ კვარი მომინახე.
მავრა წავიდა. პლიუშკინი სავარძელში ჩაეშვა, აიღო კალამი და დიდხანს, ძალიან დიდხანს ატრიალა ქაღალდის ნაგლეჯი. იმის საგონებელში იყო, როგორ მოენარჩუნებინა მოსახევად კიდევ პატარა ნაგლეჯი, მაგრამ როცა დარწმუნდა, ეს შეუძლებელიაო, კალამი ამოაწო მელანში, რომელიც ბუზებითა და ობით ჩამყრალებულიყო, და ხელი მიჰყო წერას. ასოები ერთგვარი მუსიკალური ნიშნების სახით გამოჰყავდა, თან ხელის კანკალს იკავებდა. სტრიქონი სტრიქონზე ძუნწად ჩააჟიჟმატა და მთელი ნაგლეჯი ამოავსო, თუმცა გული მაინც წყდებოდა, ბევრი თავისუფალი ადგილი მრჩებაო.
რაოდენ არარაობამდე, წვრილმანობამდე და სისაძაგლემდე არ ეშვება ადამიანი! ნუთუ შესაძლებელია ასეთი ცვლილება? ნუთუ ეს სიმართლეს ჰგავს? ყველაფერი ჰგავს სიმართლეს, ყველაფერი შეიძლება მოხდეს ადამიანის თავს. დღევანდელი სიცოცხლით და გზნებით სავსე ყრმა შეძრწუნებული უკან გახტებოდა, მისთვის რომ საკუთარი მოხუცობულობის სურათი ეჩვენებინათ. მაშ, ეცადეთ და თან გაიყოლეთ ყველა ადამიანური ღირსება, როცა ნაზი ყრმობიდან დავაჟკაცების სასტიკ ხანაში შესდგამთ ფეხს, ეცადეთ შუა გზაზე არ დასტოვოთ ისინი, ვინაიდან მათი ხელახლა აღება შემდეგ ყოვლად შეუძლებელი იქნება! მრისხანე და ყოვლად შემზარავია მომავალი სიბერე, უკან აღარაფერს იძლევა! საფლავი გაცილებით უფრო შემწყალებელია, ვიდრე ის, ვინაიდან საფლავზე ეს მაინც დაიწერება: «აქ განისვენებს ადამიანიო!» მაგრამ ვერაფერს წაიკითხავთ ულმობელი სიბერის გაყინულ და უგრძნობელ სახეზე.
– ხომ არ გეგულებათ ვინმე ისეთი მეგობარი, – უთხრა პლიუშკინმა, როცა წერილი შეკეცა, – ვისაც ლტოლვილი ყმები უნდოდეს?
– აჰა, თქვენ ლტოლვილებიცა გყვანან? – სწრაფად იკითხა გონზე მოსულმა ჩიჩიკოვმა.
– საქმეც ისაა, რომ მყვანან. ჩემმა სიძემ საკითხის გამორკვევა ითავა, მაგრამ ბოლო ვერ მიადევნა და იმედი გადამიწყვიტა: მათი ასავალ-დასავალი სულ ერთიანად გამქრალაო. მაგრამ ეგ ხომ სამხედრო კაცია, მარტო დეზების წკარაწკურის ოსტატი. აი, სასამართლოსთვის რომ მიმემართნა და მეცადნა...
– მაინც სულ რამდენი სული იქნება გაქცეული?
– ასე, სამოცდაათ კაცამდე იქნება.
– რას მეუბნებით?
– ღმერთმანი, მართლა! ყოველ წელს გარბიან. მეტისმეტად ღორმუცელა ხალხია, უსაქმურობისაგან გაუთავებელ ჭამას დაეჩვივნენ, მე კი რა შემიძლია, როცა ჩემთვისაც არ მაქვავია საჭმელი... იმ გაქცეულებში კი რასაც გადმომიგდებდნენ, მადლობელი ვიქნებოდი. მაშ, ურჩიეთ თქვენს მეგობარს: ერთი ათიოდე რომ იპოვოს, კარგ მოგებას ნახავს. რევიზიაში გატარებული სული ხომ ხუთასი მანეთი მაინც ფასობს.
«არა, ძამია, აქ მეგობარს არც კი ვასუნებინებ», – თქვა გუნებაში ჩიჩიკოვმა და შემდეგ განუმარტა, რომ ასეთი მეგობარი არ მოეძევება, ვინაიდან, რაც ამ საქმეზე გასავალი იქნება, გაცილებით მეტი გამოვა, ვიდრე თვითონ სულები ღირან. სასამართლოს კაცი სათოფედ არ უნდა მიეკაროს, მაგრამ თუ მართლა ეგრე შეწუხებული ხართ, მე, როგორც თქვენდამი თანაგრძნობით განმსჭვალული ადამიანი, მზად ვარ ამ შემთხვევაშიც დაგეხმაროთ... თუმცა ეს ისეთი უმაქნისი რამეა, რაც სალაპარაკოდ არც კი ღირსო.
– მაინც რამდენს მომცემდით? – ჰკითხა პლიუშკინმა და სიხარბისაგან ვერცხლისწყალივით აუცახცახდა ხელები.
– სულზე ოცდახუთ კაპიკს გავიღებდი.
– ნაღდზე ყიდულობთ თუ ნისიად?
– ფულს ახლავე დაგითვლით.
– ეგ კარგია, მაგრამ, ბატონო ჩემო, შეიწყალეთ ჩემი უმწეობა და სიღატაკე, ორმოც-ორმოცი კაპიკი მაინც გამოიმეტეთ.
– პატივცემულო! – მიუგო ჩიჩიკოვმა, – არათუ ორმოც-ორმოც კაპიკს, ხუთას-ხუთას მანეთსაც მოგართმევდით, ვინაიდან ვხედავ, რომ მეტად პატივცემული და კეთილი მოხუცი ბრძანდებით, რომელიც ამდენ რამეს ითმენთ თქვენივე გულკეთილობის გამო.
– ოღონდაც რომ ასეა! ღმერთმანი, მართალს ლაპარაკობთ, – უთხრა პლიუშკინმა, თავი დახარა და საცოდავად გააქნ-გამოაქნია: – სულ გულკეთიკობით მომდის ასე.
– აი, ხომ ხედავთ, როგორ სწრაფად მიგიხვდით გულისნადებს და ხასიათსა. მაშ, რატომაც არ მოგცემდით ხუთას-ხუთას მანეთს თითო სულზე, მაგრამ... შეძლება არა მაქვს. ინებეთ, ხუთ-ხუთ კაპიკსაც დაგიმატებთ, რომ თითო სულზე ამნაირად ექვს-ექვსი შაური გამოვიდეს.
– კიდევ ორ-ორი კაპიკიც დამიმატეთ, ჩემო ბატონო.
– კეთილი, ორ-ორ კაპიკსაც დავურთავ, ინებეთ. სულ რამდენი სულიაო? ვგონებ, სამოცდაათი ბრძანეთ.
– არა. სულ სამოცდათვრამეტი კაცია.
– სამოცდათვრამეტი, სამოცდათვრამეტი ექვს-ექვს შაურობაზე გამოვა... – აქ ჩვენი გმირი ერთი წუთით შეჩერდა და ბოლოს უეცრივ მოჭრა: – გამოვა ოცდაოთხი მანეთი და ოთხმოცდათექვსმეტი კაპიკი! – ჩიჩიკოვი ანგარიშში ძლიერი გახლდათ. მაშინვე პლიუშკინს ხელწერილი დააწერინა და ფული გადასცა. პლიუშკინმა ორივე ხელით ჩამოართვა ფული და ისე ფრთხილად წაიღო ბიუროში შესანახად, თითქოს რაღაც სითხე მიაქვს და ეშინია, არ გადმომეღვაროსო. ბიუროსთან მისვლისას ერთხელ კიდევ გადაათვალიერა ფული და უაღრესი სიფრთხილით შეინახა ერთ-ერთ ყუთში, სადაც, უეჭველია, ფულს იმ დრომდე ეწერა დამარხული ყოფილიყო, ვიდრე მამა კარპი და მამა პოლიკარპი, მისი სოფლის ორი მღვდელი, თვითონ იმასაც არ დამარხავდნენ მისი ქალიშვილისა და სიძის სასიხარულოდ, შეიძლება იმ კაპიტნის საბედნიეროდაც, რომელიც ნათესავად მიეტმასნა. როცა ფული გადამალა, პლიუშკინი სავარძელში ჩაეშვა. ეტყობოდა, სასაუბრო რამ საგანი აღარ ჰქონდა.
– რაო, უკვე წასვლას აპირებთ? – წამოიძახა მან, რაწამს შენიშნა, ჩიჩიკოვი შეინძრაო, თუმცა ჩვენს გმირს მხოლოდ ცხვირსახოცის ამოღება ეწადა.
ამ შეკითხვამ ჩიჩიკოვს გაახსენა: რომ მართლაც დაყოვნება არას არგებდა.
– დიახ, დრო არის! – მიუგო მან და ქუდი აიღო.
– მერე ჩაი?
– არა, ჩაი სხვა რომელიმე დროსთვის იყოს.
– კი მაგრამ მე ვუბრძანე სამოვარი დაედგათ. ჩემ თავად მე ჩაის დიდი მოტრფიალე არ გახლავართ. ძვირი სასმელია, შაქრის ფასიც უსაშველოდ ასწიეს. პროშკა! სამოვარი საჭირო აღარაა! ორცხობილა მავრას წაუღე, გესმის? ისევ იმავე ადგილას დადოს. ანდა მოიცა, აქ მოიტა, მე თვითონ წავიღებ. მშვიდობით ბრძანდებოდეთ, ბატონო ჩემო, ღმერთმა სიკეთე მოგცეთ: წერილი კი თავმჯდომარეს გადაეცით. დიახ, წააკითხეთ ეს წერილი, ის ჩემი ძველი ნაცნობია. რა ბრძანებაა, ჩვენ ერთად გავიზარდენით!
ამის შემდეგ ამ უცნაურმა მოვლენამ, ამ მობღუნძულმა მოხუცმა ეზოს კარამდე მიაცილა ჩიჩიკოვი, მერე უბრძანა, ჭიშკარი დაუყოვნებლივ ჩაეკეტათ, შემოიარა საკუჭნაოები, რათა დაეთვალიერებინა, ხომ თავთავის კუთხეებში იდგნენ დარაჯები, ხის ნიჩბებით თუჯის ნაჭრის ნაცვლად ცარიელ კასრებს რომ არახუნებდნენ; ბოლოს შეიხედა სამზარეულოში, თითქოს იმის გასაგებად, რამდენად კარგად ჭამდნენ მისი შინაყმები, ნამდვილად კი ლაზათიანად გამოძღა შჩით და ქაშით და, რა მილანძღ-მოლანძღა ყველანი ქურდობისა და ცუდი საქციელისათვის, ისევ თავის ოთახს დაუბრუნდა. როცა მარტოდმარტო დარჩა, ისიც კი გაიფიქრა, როგორ გადაეხადა სტუმრისათვის მადლობა მართლაცდა ასეთი უმაგალითო დიდსულოვნებისათვის. «ჯიბის საათს ვაჩუქებ, – გაიფიქრა მან – ძალიან კარგი საათია, სპილენძის ან ბრინჯაოსი ხომ არაა, სუფთა ვერცხლია. მართალია, ცოტა გაფუჭებულია, მაგრამ მოახერხებს გაკეთებას; ეგ ჯერ კიდევ ახალგაზრდა კაცია, ჯიბის საათი დასჭირდება, რომ თავის დანიშნულს თავი მოაწონოს! მაგრამ არა, – დაუმატა ორიოდე წუთის მოფიქრების შემდეგ, – ისევ სჯობს, ანდერძით დავუტოვო, რომ სიკვდილის შემდეგ მომიგონოს ხოლმე».
თუმცა ჩვენი გმირი უსაათოდაც ძალიან გახარებული გახლდათ. ასეთი მოულოდნელი შენაძენი პირდაპირ საჩუქარს უდრიდა. მართლაც, ვინც რა უნდა თქვას, მაგრამ მან შეიძინა არა მარტო მკვდარი სულები, არამედ ლტოლვილებიც, და ისიც ორას კაცზე მეტი! პლიუშკინის სოფელს რომ მიადგა, რა თქმა უნდა, უკვე იყნოსა, რომ კარგა გამოსარჩენ ბუნაგს მიაგნო, მაგრამ თუ ასეთი სარგებლიანი იქნებოდა, ამას კი ვეღარ წარმოიდგენდა. მთელი გზა არაჩვეულებრივ მხიარულად გაატარა: უსტვენდა, ტუჩებს ათამაშებდა, პირთან მუშტს ისე იჭერდა, თითქოს სტვირზე უკრავსო, და ბოლოს იმდენად უჩვეულო სიმღერა წამოიწყო, რომ თვით სელიფანმაც კი მიუგდო ყური, მიუგდო და ბოლოს თავი გააქნ-გამოაქნია და თავისთვის წაილაპარაკა:
«შეხე, ბატონი როგორ მღერის!» უკვე კარგად შებინდებული იყო, როცა ქალაქთან მივიდნენ. ჩრდილი და სინათლე ერთმანეთში ირეოდა და თითქოს საგნებიც ერთმანეთში არეულიყო. ჭრელმა შლაგბაუმმა რაღაც გამოურკვეველი ფერი მიიღო; სადარაჯოზე მდგარ გუშაგს თითქოს ულვაშები შუბლზე გამოსხმოდა, თვალებზე ბევრად მაღლა, ცხვირი კი თითქოს სულაც გაჰქრობოდა. რახრახმა და ხტუნაობამ ამცნო ჩიჩიკოვს, რომ ბრიჩკა ქვაფენილზე მიდიოდა. ფარნები ჯერ არ აენთოთ, აქა-იქ ფანჯრებიდან სინათლის შუქი გამოკრთოდა, ხოლო მოსახვევებსა და ბნელ კუნჭულებში თამაშდებოდა ის სცენები და გაისმოდა ის ლაპარაკი, როგორც ყველა იმ ქალაქში, სადაც ბევრია სალდათები, მეეტლეები, მუშა ხალხი და განსაკუთრებული ჯურის მანდილოსნები წითელშალმოსხმულნი უწინდოდ რომ დაძრწიან ღამურებივით ყოველ გზაჯვარედინზე. ჩიჩიკოვს არც კი შეუნიშნავს ისინი, არ შეუნიშნავს თვით ხმელ-ხმელი მოხელეებიც კი, რომელნიც თავისი წვრილი ჯოხებით, უეჭველია, უკვე სეირნობიდან შინ ბრუნდებოდნენ. ათასში ერთხელ ჩიჩიკოვის ყურს თითქოს ქალის ხმაც სწვდებოდა: «სტყუი, ლოთო სალახანავ! არასოდეს მისთვის ამისთანა ტლანქი რამის ნება არ მიმიცია!» ანდა «ხელს ნუ იკვრევინები, შე ხეპრე, წამოდი უბანში და იქ დაგიმტკიცებ ყველაფერს...» ერთი სიტყვით, ის სიტყვები, რომელიც მდუღარესავით გადაესხმება ხოლმე ოცნებით გატაცებულ ოცი წლის ჭაბუკს, როცა თეატრიდან ბრუნდება და თავში ჯერ ისევ უტრიალებს ესპანეთის ქუჩები, წარმტაცი ღამე და ლამაზკულულებიანი მომხიბვლელი ქალი გიტარით ხელში. ვინ მოსთვლის, რაღა არ მოდის თავში და რაზე არ ოცნებობს – ცაში დაჰფრინავს, შილერთანაც შეივლის სტუმრად, – უეცრივ კი გრგვინვა-ქუხილივით თავს დაატყდება ეს უწმაწური სიტყვები და ისიც ფხიზლდება, ხედავს, რომ ისევ მიწაზე ბობღავს, ისევ სენაიაზეა, სამიკიტნოს მახლობლადაც კი, და ისევ თავის მშვენიერ სურათებს უშლის წინ ცხოვრების ყოველდღიურობა.
ბოლოს, როგორც იყო, ბრიჩკამ ერთი ნახტომიც გააკეთა და თითქოს ორმოში ჩაეშვაო, შევიდა სასტუმროს ეზოში, სადაც ჩიჩიკოვს შემოეგება პეტრუშკა, რომელსაც ცალი ხელით სერთუკის კალთა ეჭირა, ვინაიდან არ უყვარდა, რომ კალთები შლაგაშლუგით ფეხებში მოსდებოდა, მეორე ხელით კი ბატონს შეეშველა ბრიჩკიდან გადმოსვლის დროს. სასტუმროს ბიჭსაც არ დაუყოვნებია, ისიც გარეთ გამოიჭრა, თან მოჰქონდა სანთელი, მხარზე კი ხელსაწმენდი ეკიდა. ძნელია იმის თქმა, გაუხარდა თუ ეწყინა პეტრუშკას ბატონის დაბრუნება, ყოველ შემთხვევაში მან და სელიფანმა ერთმანეთს თვალი ჩაუკრეს, რის შემდეგაც მისმა ჩვეულებრივ პირქუშმა სახემ თითქოს რამდენადმე გამოიდარა.
– დადხანს ინებეთ სეირნობა, – უთხრა ჩიჩიკოვს სასტუმროს ბიჭმა და თან კიბე გაუნათა.
– მართლაც რომ კარგა შემაგვიანდა, – მიუგო ჩიჩიკოვმა, როცა კიბეზე ფეხი ასდგა, – შენა, შენ როგორღა ხარ?
– მადლობა ღმერთს, არა მიშავს რა, – მიუგო სასტუმროს ბიჭმა და თავი დაუკრა, – გუშინ ვიღაც სამხედრო პირი მოვიდა, პორუჩიკი, მეთექვსმეტე ნომერში დადგა.
– პორუჩიკიო?
– არ ვიცი, ვინ არის, რიაზანიდან ვარო, მოწითალო ცხენებით მოვიდა.
– კარგი, კარგი, შემდგომაც ყოჩაღად მოიქეცი! – უთხრა ჩიჩიკოვმა და თავის ოთახში შევიდა. როცა წინკარი გაიარა, ჩიჩიკოვმა ცხვირი მოიგრიხა და პეტრუშკას უსაყვედურა: – რა არის, ფანჯრები მაინც გაგეღო!
– როგორ არა, ვაღებ ხოლმე! – მიუგო პეტრუშკამ, თუმცა აშკარად იცრუა. ჩიჩიკოვმაც შეატყო რომ მტკნარი სიცრუე იყო, მაგრამ აღარ გაეკამათა. მგზავრობის შემდეგ დიდ დაღლილობას გრძნობდა. მსუბუქი ვახშამი მოითხოვა, რომელიც შედგებოდა მხოლოდ შემწვარი გოჭის ნაჭრებისაგან, სახელდახელოდ შეჭამა, მაშინვე გაიხადა, საბანში გაეხვია და დაიძინა, დაიძინა სიამოვნებით, როგორც იძინებენ მხოლოდ და მხოლოდ ბედნიერი ადამიანები, რომელთაც არ აწუხებთ არც ბუასილი, არც რწყილები და არც განსაკუთრებული ნიჭი და ჭკუა.
თავი მეშვიდე
ბედნიერია მგზავრი, რომელიც ხანგრძლივი და მოსაწყენი მგზავრობის შემდეგ თავს გაართმევს ყინვა-სიცივეს, თოვლჭყაპს, ტალახს, გამოუძინებელ სადგურის ზედამხედველებს, ზარების წკარუნს, ეტლის შეკეთება-შემოკეთებას, ლანძღვა-გინებას, მეეტლეებს, მჭედლებსა თუ ყველა ჯურის გზის არამზადებს, ბოლოს თვალს მოჰკრავს ნაცნობი შენობის სახურავს, საიდანაც გამოკრთის შუქი, წინ გაეშლება ნაცნობი ოთახები, შემოგებებული ხალხის მხიარული ჟრიამული, ხმაური, ბავშვების ცქრიალი, გულის მალხინებელი სიტყვები, რომელთაც წამდაუწუმ სწყვეტს მხურვალე კოცნა, რაც ერთიანად სპობს და გონებიდან ამოშლის ხოლმე ყველანაირ დარდსა და ვარამს. ბედნიერია ოჯახის პატრონი, ვისაც ასეთი კუთხე მოეპოვება, მაგრამ ვაი მარტოხელა ადამიანს!
ბედნიერია მწერალი, რომელიც გვერდს აუხვევს მოსაწყენ და გულამრეზ ხასიათებს, რომლებიც გვაოცებენ თავიანთი სავალალო ხვედრით, და მიუახლოვდება ხასიათებს, რომლებიც გამოგვივლენენ ადამიანის მაღალ ღირსებას, მწერალი, რომელიც ყოველდღიური ცხოვრების მორევში მოტივტივე ხასიათებიდან ირჩევს მხოლოდ იშვიათ გამონაკლისებს, არასოდეს არ უღალატებს თავის ჩანგის უზენაეს დანიშნულებას, მწვერვალიდან დაბლა არ დაეშვება თავის ღარიბსა და არარაობად ქცეულ თანამოძმეებთან, დედამიწაზე ფეხს არ დასდგამს და მთელი არსებით ჩანთქმულია განდიდებულ ხასიათებში. ორმაგად შესაშურია მისი უმშვენიერესი ხვედრი: მათ შორის იგი თავს გრძნობს, როგორც მშობლიურ ოჯახში; ხოლო მისი დიდების ხმა შორად-შორს გაისმის. მან მომაჯადოებელი გუნდრუკის კმევით უკვე მოხიბლა ხალხის თვალი, მოხიბლა იმით, რომ დაფარა ცხოვრების ვარამი და აჩვენა მშვენიერი ადამიანი. ყველა ტაშისცემით მისდევს და მიქრის მისი მსრბოლავი ეტლის კვალზე. მას უწოდებენ მსოფლიოს უდიდეს პოეტს, რომლის სახელიც ისევე მაღლა დატრიალებს თავზე სხვა გენიოსების სახელებს, როგორც ამაყად დალივლივებს არწივი დანარჩენ მაღლა მფრინავ ფრინველთ. მარტო ერთი მისი სახელის გაგონებაზე სიხარულით თრთიან ახალგაზრდათა მხურვალე გულები და საპასუხოდ ნაზი ცრემლებით ევსებათ თვალები... არავინაა მისი ტოლი, ის თვით ღმერთია! მაგრამ ასეთი როდია ხვედრი და ბედი მწერლისა, რომელიც გაკადნიერდება და გამოავლენს იმას, რაც ყოველ წუთს თვალში გვეჩხირება და რასაც ვერ ამჩნევს გულგრილად მაყურებელი თვალი, – გამოავლენს წვრილმანობის საზარელ წუმპეს, რასაც მოუცავს მთელი ჩვენი ცხოვრება, მთელ სიღრმეს ცივი და დაქუცმაცებული ჩვეულებრივი ხასიათებისას, რომლებითაც დაფარულია ჩვენი ამქვეყნიური, ზოგჯერ მწარე და მეტად მოსაწყენი ცხოვრების გზა, და თავისი ულმობელი საჭრეთლით თავხედურად ცდილობს, ამოჰკვეთოს და მთელი სიცხადით გამოჰფინოს საყოველთაო სახილველად! ის ვერ ეღირსება ხალხის ტაშს, ვერ ეღირსება იხილოს გულითადობის ცრემლები, ერთსულოვანი აღმაფრენა აღელვებული გულებისა, მასთან არ გამოფრთხიალდება თექვსმეტი წლის გოგონა თავბრუდასხმული გმირული აღტყინებით? მას ვერ დაავიწყებინებს თავს მისივე გულიდან აღმომხდარი სათუთი ხმები; დაბოლოს ვერსად გაექცევა თანამედროვე მსაჯულთ, რომელნიც მის ნალოლიავებ ნაწარმოებს უწოდებენ არარაობას და ყოვლად უმნიშვნელო შემოქმედებას, მწერალთა შორის მას მიუჩენენ ათვალწუნებულ კუთხეს, როგორც კაცობრიობის შეურაცხმყოფელს, მასვე მიაწერენ მისი გმირების თვისებებს, წაართმევენ სულსა და გულს და უდავო ნიჭის ღვთიურ ცეცხლს. რამეთუ არ უწყიან თანამედროვე მსაჯულთა, რომ თანაბრად საუცხოოა მინები, რომელნიც მზესაც უცქერენ და თვით უმნიშვნელი ჭიაღუის მოძრაობასაც, რამეთუ არა სწამთ თანამედროვე მსაჯულთ, რომ საჭიროა დიდი სულიერი სიღრმე, რათა გააშუქო და შემოქმედების მარგალიტად აამზეურო ათვალწუნებული ცხოვრებიდან აღებული სურათი. რამეთუ არა სწამთ თანამედროვე მსაჯულთა, რომ წმინდა, აღფრთოვანებული სიცილი ღირსია გვერდში ამოვუყენოთ ლირიკულ განცდებს და რომ ასეთ სიცილსა და ტაკიმასხარის მანჭვას შორის მთელი უფსკრულია! თანამედროვე მსაჯულნი არა სცნობენ ყველა ამას და ყველაფერს საყვედურითა და გაკიცხვით თავზე აყრიან. მწერლობიდან გარიყული უთანაგრძნობოდ, უპასუხოდ, ყველასგან განწირული, როგორც უპატრონო მგზავრი, მარტოდმარტო დარჩება იგი შუა გზაზე. სასტიკია მის წინ გადაშლილი ასპარეზი და მძიმედ განიცდის იგი თავის მარტოობას.
განგების ძალით მისჯილი მაქვს კიდევ დიდხანს ვიარო ხელიხელჩაკიდებული ჩემს უცნაურ გმირებთან ერთად, ვუმზირო ამ მსრბოლავ ცხოვრებას, ვუმზირო ქვეყნისათვის საჩინო სიცილით და მისთვის უხილავი, უცნობელი ცრემლებით! ჯერ კიდევ შორსაა ის დრო, როდესაც სულ სხვა შადრევნად ამოხეთქავს შემოქმედების მრისხანე ქარიშხალი ღვთაებრივ აღშფოთებით ატანილ შარავანდედმოსილ თავს და შიშის ცახცახით შეიგრძნობს ყველა სხვაგვარი სიტყვების გრგვინვასა და დიად ხმას.
მაშ, გზას გავუდგეთ, გზას! შორს ჩვენგან შეჭმუხნული შუბლი და მოღუშული სახე! ერთბაშად და სწრაფად ჩავიყურყუმელაოთ ამ აურზაურითა და ხმაურით სავსე ცხოვრებაში და ვნახოთ, რას აკეთებს ჩიჩიკოვი.
ჩიჩიკოვმა გამოიღვიძა, ხელ-ფეხი გაჭიმა და იგრძნო, რომ კარგად გამოეძინა. ორიოდე წუთი პირაღმა იწვა, ხელი გაატკაცუნა და პირგაბადრულმა გაიხსენა, რომ მას ახლა ოთხას სულამდე მაინც ჰყავს. უმალვე წამოხტა ლოგინიდან, არც კი შეუხედნია საკუთარი სახისათვის, რომელიც ასე გულწრფელად უყვარდა და რომელშიც, თუ არ ვცდები, ყველაზე სახარბიელოდ ღაბუა ნიკაპი მიაჩნდა, ვინაიდან მეგობრების წინაშე ამით ხშირად თავი მოსწონდა, განსაკუთრებით, თუ ეს პარსვის დროს ხდებოდა. «აბა შემომხედეთ ნიკაპზე, – ამბობდა ამ დროს ჩვეულებრივ და თან ხელს მოისვამდა, – როგორი მრგვალია!» მაგრამ ამჯერად ნიკაპზე არც კი დაიხედა, არცთუ სახის მოყვანილობა გახსენებია, არამედ, პირველ ყოვლისა, ამოიცვა კემუხტის ჩექმები, რომლის ყელები მოზარნიშებული ტყავით კოხტად იყო გაწყობილი, რითაც ასე განთქმულია ქალაქი ტორჟოკი რუსული უდარდელი ბუნების მიდრეკილების თანახმად, შოტლანდიელივით მოკლე პერანგის ანაბრად იდგა, მიივიწყა თავისი წლოვანება და სიდარბაისლე და ორჯერ ზედიზედ ისე შეიკუნტრუშა, რომ ქუსლი უკან შემოირტყა. შემდეგ იმავე წუთს უკვე საქმეს შეუდგა: ჯერ სამგზავრო ყუთთან მივიდა და ხელები ისეთივე სიამოვნებით მოიფშვნიტა, როგორც მოიფშვნეტს მართლმსაჯულების შესასრულებლად წასული მოუსყიდველი ერობის მოსამართლე საუზმის წინ, და დაუყოვნებლივ საჭირო ქაღალდები ამოალაგა. მას უნდოდა ყველაფერი ჩქარა მოეთავებინა და სახვალზეგიოდ არ გადაედო საქმე. გადაწყვიტა საკუთარი ხელით შეედგინა ნასყიდობის სიგელები, დაეწერა და სუფთად თვითონვე გადაეწერა, რომ მოხელეებზე ზედმეტი ხარჯი არ მოსვლოდა. ფორმალური მხარე სიგელების შედგენისა მან კარგად იცოდა. როგორც წესია და რიგია, თამამად და მსხვილი ასოებით დაიწყო: «ათას რვაას ესა და ეს წელი», შემდეგ წვრილად მიაყოლა «ესა და ეს მემამულე» და სხვა, რაც კი საჭიროა სიგელის დასაწერად. ორიოდე საათში ყველაფერი უკვე მზად გახლდათ. როცა თვალი გადაავლო ამ ნაწერ ფურცლებს, გლეხების გვარებს, რომლებიც ოდესღაც მართლაც ცოცხალი გლეხები იყვნენ, მუშაობდნენ, ხნავდნენ, ლოთობდნენ, ქირაზე დადიოდნენ თუ ბატონებს ატყუებდნენ, ანდა შეიძლება კარგი გლეხებიც იყვნენ, მასში უეცრივ რაღაც უცნაურმა, მისთვის გაურკვეველმა გრძნობამ იფეთქა. ისე მოეჩვენა, თითქოს თითოეულ ამ ბარათთაგანს რაღაც განსაკუთრებული ხასიათი ჰქონდა, რის გამოც თვითონ გლეხებსაც თავთავიანთი განსაკუთრებული ხასიათი ეძლეოდათ. კორობოჩკას გლეხები სულ შერქმეული მეტსახელებით იყვნენ აჭრელებულნი. პლიუშკინის ბარათზე ყველაფერი მოკლედ იყო ჩაწიკწიკებული: ხშირად სახელი და მამის სახელი სიტყვის დამწყები ასოებით იყო აღნიშნული, რასაც მოჰყვებოდა ხოლმე ორ-ორი წერტილი. სობაკევიჩის რეესტრი თვალს აოცებდა სისრულითა და სფუძვლიანი გადმოცემით, თუ რომელი გლეხი რა თვისების ან რა ღირსებისა იყო. ერთი სიტყვით არც ერთი მხარე არ იყო დავიწყებული; ერთზე ნათქვამი გახლდათ: «ძალიან კარგი დურგალიაო», მეორეზე მიემატებინა: «საქმე იცის და სასმელს არ ეტანებაო». ასევე საფუძვლიანად აენუსხა, ვინ იყო განსვენებულის მამა, დედა, და რა ყოფაქცევისა იყვნენ ორივენი; მხოლოდ ვიღაც ფედოტოვისთვის მიეწერა: «მამის ვინაობა არ ვიცით, დედით კი ჩვენი შინაყმა ქალის კაპიტოლინას შვილია, ძალიან კარგი ხასიათისაა, არც ქურდიაო». ეს დაწვრილებითი ცნობები იმდენად ცოცხალ სახეს იძლეოდა, თითქოს გლეხები გუშინაც ცოცხლები იყვნენ. დიდხანს უყურა ამ სახელებს და ბოლოს გულმტკივნეულად ამოიოხრა: «ღმერთო ჩემო, აქ რამდენი ჩამოუწერიხართ! ნეტა რას აკეთებდით, ჩემო საყვარელნო, თქვენი ხანგრძლივი ცხოვრების სარბიელზე? როგორ ეწეოდით ცხოვრების ჭაპანს?» და თვალები უნებურად ერთ გვარს შეაჩერა: ეს გახლდათ ჩვენთვის უკვე ნაცნობი პეტრე საველიევ ნეუვაჟაი-კორიტო, რომელიც ოდესღაც ქალბატონ კორობოჩკას ეკუთვნოდა. მან ვეღარ მოითმინა და ახლაც შენიშნა: «უჰ, რა გრძელი რამაა, მთელ სტრიქონზე არ გაიჭიმა! ვინ იცის, ვინ იყავი: ხელოსანი თუ უბრალო გლეხი, ან რა სიკვდილით განუტევე სული? დუქანში ამოიღრძე თავი თუ გზად მძინარეს ფორანმა გადაგიარა? პრობკა სტეფან, დურგალი, სიფხიზლის იშვიათი ნიმუში! ოჰო! აი კიდევ ეს სტეფან პრობკა, დევგმირი, რომელიც გვარდიისათვის ივარგებდა! ვინ იცის, იქნებ მთელი გუბერნიაც კი მოიწანწალე, წელში ცული გერჭო და მხრებზე ჩექმები გადაგეგდო, ერთ ნატეხ პურსა და გამხმარ თევზზე გადადიოდი, ოღონდ შინ ვერცხლის მანეთიანები მიგეტანა, შეიძლება «სამეფოსაც» ტილოს შარვალში იკერებდი, ანდა ჩექმის ყელში იმალავდი. სად ხარ ახლა, სად აღმოგხდა სული? ვინ იცის, საყდრის გუმბათზე აძვერი, რომ უფრო მეტი შეგეძინა, შეიძლება ჯვარზეც აცოცდი, კადონიდან მოსხლეტილი დაგორდი და ძირს ბრაგვანი გაიღე. მაშინ მხოლოდ ვიღაც ძია მიხეი მოვიდა, თავზე დაგადგა და კეფის ფხანვით გითხრა: «ვაი შე ბედშავო ვანია, ეს რა ჰქენიო!» და იმავე წუთში თოკი წელზე გამოიბა და შენს ნაცვლად აცოცდა მაღლა. მაქსიმ ტელიატნიკოვი, მეჩექმე. ჰე-ჰე, მეჩექმე! «ლოთი ხარ, როგორც მეჩექმეო», ამბობს ანდაზა. გიცნობ, გიცნობ, ჩემო კეთილო! თუ გინდა ახლავე მთელ შენს ცხოვრებას მოგიყვები: შენ გერმანელთან სწავლობდი, რომელიც ყველას ერთად გაჭმევდა და თასმით ზურგს გიჭრელებდა, ვიდრე სისუფთავეს და წესიერ სამუშაოს შეგასწავლიდა; ქუჩაში არ გიშვებდა სალაზღანდაროდ, შენც მის ხელში მეჩექმე კი არა, პირდაპირ სასწაულმოქმედი იყავი, გერმანელი სულ შენს ქებაში იყო ცოლთან ან «კამრადთან». აგერ, გათავდა შენი სწავლაც და გუნებაში გაამაყდი: «მიყურეთ ერთი აი, მალე სახლ-კარს გავიჩენ, ისე კი არ მოვიქცევი, როგორც გერმანელი, რომელიც კაპიკს კაპიკზე აწებებს, არამედ ხელად გავმდიდრდები». ჰოდა, ბატონს ბარაქიანი ღალა გადაუხადე, რაღაც ხუხულა დუქანი გაიკეთე, მთელი რიგი დაკვეთები აიღე და მიჰყე მუშაობას. სადღაც იშოვე იაფიანი დამპალი ტყავი და მართლაც ორჯერ თუ სამჯერ მეტი მოიგე თითო ჩექმის შეკერვაზე. მაგრამ ორი კვირის შემდეგ ის ჩექმები რომ დაიხა, კარგა გამოგთათხეს. შენი დუქანიც ნელ-ნელა დაცარილედა, შენ ლოთობა დაიწყე, ქუჩა-ქუჩა წუმპეებში მოჰყე გორაობას და წყევლა-კრულვას: «ძნელია ამ ოხერ ქვეყნიერებაზე ცხოვრება! რუს კაცს არ ეცხოვრება, სულ გერმანელები გვიშლიან ხელსო». ეს კი ვინ გლეხია: ელიზავეტა ვორობეი. აი, ეშმაკსაც წაუღია შენი თავი და ტანი, ეს ხომ დედაკაცია! საიდან ჩამოეჩხირა? რა გაიძვერა რამაა ეს სობაკევიჩი, აქაც მომატყუა! ჩიჩიკოვი მართალი იყო: ეს მართლა დედაკაცი გახლდათ. როგორ და რანაირად გამოტყვრა, არავინ უწყის, მაგრამ ისე ოსტატურად ჩატმასნებულიყო, რომ შორიდან გლეხკაცი გეგონებოდათ. თვითონ სახელიც კი ასო «ъ»-ით ბოლოვდებოდა., ესე იგი «елизавета» კი არ ეწერა, არამედ «елизаветъ». მაგრამ ჩიჩიკოვმა ამას ანგარიში არ გაუწია და ეს სახელი სიიდან ამოშალა. «გრიგორი დოეზჟაი-დოედეშ! ნეტა შენ რაღა კაცი იყავი? იქნებ ქირაზე დადიოდი, იშოვე ჭილოფით გადახურული სამცხენიანი კიბიტკა, ხელი აიღე ოჯახზე, მშობლიურ ბუნაგზე და ბაზრობაზე გაჰყე-გამოჰყე ვაჭრებს. ვინ იცის, სადღაც გზაზე აღმოგხდა სული; იქნებ შენმავე მეგობრებმა ჩაგაძაღლეს ვიღაც სალდათის წითელთელლოყა ფაშფაშა ცოლისათვის, იქნებ თვალი შეუვარდა ტყის მაწანწალას შენს ტყავის საბუხარეზე და ტანმორჩილ ამტან ცხენებზე, ანდა შეიძლება ქოხის ფიცარნაგზე ეგდე სადმე შენთვის, იფიქრე, იფიქრე და ბოლოს, რაღაც ეშმაკის ქარმა დაგბერა, დუქანში გაიქეცი, კარგა გამოიბრუჟე და შემდეგ იქიდან პირდაპირ ყინულის ნაპრალში ჩაჰყავი თავი და ჩაიხრჩე. ეჰ, რუს ხალხს არ უყვარს თავისი დღით სიკვდილი! თქვენა? თქვენ რაღას მეტყვით, ჩემო კეთილნო? – განაგრძო მან, როცა თვალი გადაავლო პლიუშკინის ლტოლვილ სულებს: – მართალია, ცოცხლები ხართ, მაგრამ ვისთვის რისი მაქნისები ხართ! თქვენც იგივე მკვდრები ხართ. სად დაგაქროლებთ ახლა ეგ თქვენი მარდი ფეხები? მართლა ცუდად გეცხოვრებოდათ პლიუშკინთან, თუ თქვენივე ნებით გაიჭერით ტყეში და გამვლელ-გამომვლელს ტყავს აძრობთ? ეგებ სატუსაღოშიც ამოჰყავით თავი, ეგებ სხვა კეთილ ბატონს მიაგენით, შეეწყვეთ და ახლა მის მამულს ამუშავებთ? ერემეი კარიაკინი, ნიკიტა ვოლოკიტა, შვილი მისი ანტონ ვოლოკიტა – სახელებიდანაც ჩანს, რა ფეხმარდი ვაჟბატონებიც იქნებიან. პოპოვი, შინაყმა, უეჭველია, წერა-კითხვის მცოდნე ხარ: დანა ხელში არ აგიღია, მაგრამ მაინც ხელმარჯვე ქურდბაცაცა გამოხვედი. მაგრამ აი, უბაშფორთოს ვიღაც კაპიტან-ისპრავნიკი თავს წამოგადგა და დაგიჭირა; პირისპირ დაკითხვაზე ძალიან მაგრად დგახარ. «ვისი ხარ?» – გეკითხება კაპიტან-ისპრავნიკი და თან ერთ მაგარ სიტყვასაც მოგახლის. «ამა და ამ მემამულისა გახლავარ», – უპასუხებ თამამად. «აქ რა გინდა?» – გეკითხება კაპიტან-ისპრავნიკი. «გადასახადების მოსაკრებად გამიშვეს», – მიუგებ ისე, რომ ენაზე ჭავლი არ გადგება. «სად არის შენი ბაშფორთი?» – «ჩემს სახლის პატრონს, მდაბიო მოქალაქე პიმენოვსა აქვს». – «დამიძახეთ პიმენოვს! შენა ხარ პიმენოვი?» – «პიმენოვი გახლავარ». – «ამან ბაშფორთი შენ გადმოგცა?» – «არა არავითარი ბაშფორთი არ გადმოუცია მაგას ჩემთვის», – «მაშ, რაღას სტყუი?» – გეკითხება კვლავ კაპიტან-ისპრავნიკი და ისევ მაგარ-მაგარი სიტყვებით გამკობს. «მართალია, – ეუბნები ისევ თამამად, – მაგისთვის არ მიმიცია ბაშფორთი, იმიტომ რომ შინ ნაგვიანევად მიველ და შესანახად მნათე ანტიპ პროხოროვს გადავეცი». «აბა, დამიძახეთ მნათეს! ამან შენ გადმოგცა თავისი ბაშფორთი?» – «არა, არავითარი ბაშფორთი არ გადმოუცია მაგას ჩემთვის». – «მაშ, რაღას მატყუებ კიდევ! – გეუბნება კაპიტან-ისპრავნიკი და თავის შეკითხვას მაგარ-მაგარი სიტყვებით ბეჭდავს. – სად არის შენი ბაშფორთი?» – «ბაშფორთი მქონდა, – მკვირცხლად ეუბნები, – ალბათ გზაზე დავკარგე». – «ჰო, მაგრამ ეს სალდათის მაზარა რაღაა? – გეუბნება კაპიტან-ისპრავნიკი და სართად კვლავ მაგარ-მაგარ სიტყვას გახლის, – ან მღვდელს ფულებით სავსე ზანდუკი როგორ ააცოცე?» – «არაფერიც არ ამიცოცებია, – ეუბნები და წარბსაც არ იხრი, – ქურდობის საქმეში არასოდეს შევუნიშნივართ». – «მაშ მაზარა როგორ აღმოაჩინეს შენთან?» – «ვერაფერს გეტყვით, ალბათ სხვა ვინმემ მოიტანა». – «აი, შე პირუტყვო, შენა! – გეუბნება კაპიტან-ისპრავნიკი, თავს გააქნ-გამოაქნევს და დოინჯშემოყრილი დაიძახებს: – აბა, ერთი ამას ფეხებზე ხუნდები დაადეთ და სატუსაღოში უკარით თავი». – «ინებეთ! დიდი სიამოვნებით წამოგყვებით!» – უპასუხებ, თანაც ჯიბიდან სათუთუნეს ამოიღებ და მეგობრულად სთავაზობ ორ ინვალიდს, რომლებიც ფეხებზე ხუნდებს გადებენ. არხეინად ხარ, ბედს არ უჩივი, იმ ინვალიდებს ეკითხები, თუ რა ერთი ხანია, რაც სამსახურიდან გამოვიდნენ, რომელ ომებში მიუღიათ მონაწილეობა. და აი, ზიხარ შენთვის სატუსაღოში, ვიდრე სასამართლოში შენს საქმეს განიხილავენ. სასამართლო კი ადგენს: ცარევოკოკშაისკის სატუსაღოდან გადაიყვანეთ ესა და ეს ამა და ამ ქალაქის სატუსაღოშიო; თავის მხრივ იქაური სასამართლო ხელახლა მოგისჯის: გადაიყვანეთ ვესიეგონსკის სატუსაღოში ესა და ესაო. შენც ერთი სატუსაღოდან მეორეში დაბრძანდები და თავს ირთობ ახალ-ახალი სატუსაღოს კედლების თვალიერებით: «არა, ვესიეგონსკის სატუსაღო ემჯობინება: იქ თუნდაც იკოჭავე, ამისთვის ადგილი ბლომადაა, საზოგადოებაც მეტიაო!» მაგრამ ეს ვინღაა? აბაკუმ ფიროვი! შენ კი ძმაო, შენ სადღა დაწანწალებ? ვოლგამ აგიყოლია, თავისუფალი ცხოვრება შეგაყვარა და ბურლაკებს გვერდით ამოგაყენა?»... აქ ჩიჩიკოვი ცოტა ხანს შეჩერდა და შეფიქრიანდა. რა აზრმა შეიპყრო? მართლა აბაკუმ ფიროვის ბედმა დააფიქრა, თუ ისე დაფიქრდა თავისთვის, როგორც ყოველი რუსი დაფიქრდება ხოლმე მიუხედავად წლოვანებისა, ჩინისა და ქონებრივი მდგომარეობისა, როცა ფართო ცხოვრების სანავარდოს წარმოიდგენს? მართლაც, სად არის ახლა ფიროვი! იქნებ დიდრაჯულად და მხიარულად ატარებს დროს პურის ნავსადგურზე, ვაჭრებთან საქმის გარიგების შემდეგ. ყვავილებით და ბაბთებით მოურთავთ ქუდები ბურლაკების ბრბოს, ერთი ამბით ეთხოვებიან საყვარლებსა და ცოლებს, სულ ტანადსა და ყელსაბამებით მოკაზმულ ლამაზ გოგოებს; ფერხული დაუბამთ, ისმის სიმღერები, დუღს და გადმოდუღს მოედანი, ამ დროს კი მტვირთავები ყვირილ-კიჟინით, გინებითა და აჩი-აჩის ძახილით მუხუდოთი და ხორბლით დატენილ ცხრაფუთიან ტომრებს შხრიალ-შხრიალით ჰყრიან ღრმა ხომალდებში, მოათრევენ შვრიითა და ბურღულით დატენილ საცალოებს. შორს მოედანზე მოჩანს ზარბაზნის ყუმბარებივით პირამიდებად დაწყობილი საცალოები. ასეა, ვიდრე პურის ამ უზარმაზარ არსენალს არ გადაცლიან სურის უძირო ხომალდებში და ისინიც ბატებივით მწკრივ-მწკრივად არ დაიძრებიან გაზაფხულის ყინულთან ერთად, როგორც გაერთიანებული უზარმაზარი ფლოტი. იქ კი მოიწყვეტთ წელს, ბურლაკებო! ისევე ერთსულოვნად, როგორც წინათ ერთობოდით და შმაგობდით, ახლა შრომას მოჰკიდებთ ხელს, ოფლს დაღვრით და გასწევთ ჭაპანს ისეთივე უსასრულო სიმღერით, როგორც უსასრულოა თვითონ რუსეთი!
«ერიჰა! უკვე თორმეტი საათია! – თქვა ჩიჩიკოვმა, როცა საათს დახედა. – ეს სად შევტოპე? საქმე მაინც მეკეთებინა, თორემ უთავბოლოდ მოვყე აბდაუბდას. მართლა რა სულელი ვარ!» – თქვა და უმალვე შეიცვალა შოტლანდიური კოსტიუმი ევროპულით, კარგა მაგრა შემოისალტა თავისი ღიპი, ოდეკალონი შეიფრქვია, აიღო თბილი კარტუზი, იღლიაში ქაღალდები ამოიჩარა და ასე გასწია სამოქალაქო პალატაში ნასყიდობის სიგელების ასაღებად. ის პალატაში იმიტომ კი არ მიიჩქაროდა, რომ დაგვიანებისა ეშინოდა, არა, დაგვიანებისა არ ეშინოდა, ვინაიდან თავმჯდომარე ნაცნობი კაცი იყო და მისი სურვილისამებრ შეეძლო განეგრძო ან შეემოკლებინა მთელი უწყების მუშაობა, მსგავსად ჰომეროსის ზევსისა, რომელიც დღეებს საოცრად აგრძელებდა და ღამეებს ამოკლებდა, როდესაც მისი საყვარელი გმირების ბრძოლის შეწყვეტა მოესურვებოდა ანდა უნდოდა საშუალება მიეცა მათთვის ბრძოლა ბოლომდე მიეყვანათ; ამ მხრივ ჩვენი გმირი უზრუნველყოფილი იყო, მაგრამ მაინც სურდა, რომ საქმისათვის ჩქარა მიედევნებინა ბოლო, მანამდე ერთგვარ უხერხულობას და მოუსვენრობას გრძნობდა; რაც უნდა იყოს, თავიდან არ შორდებოდა ის აზრი, რომ სულები ნამდვილი სულები არ იყვნენ და ასეთ შემთხვევაში ზედმეტი ბარგი თავიდან უნდა მოიშოროს ადამიანმა, მხრებზე დათვის ქურქწამოსხმულმა, ამ საგანზე ფიქრით გართულმა ქუჩაში გასვლა ვერ მოასწრო, რომ ზედ მოსახვევზე შემოეყარა ბატონს, რომელსაც იმნაირივე ზემოდან მიხაკისფერი მაუდით გადაკრული დათვის ქურქი ეცვა, თანაც ყურებამდე თბილი ქუდი ჩამოეფხატა. შემხვდურმა ბატონმა სიხარულით შესძახა. ეს იყო მანილოვი. ორივენი ერთმანეთს გადაეხვივნენ და ხუთი წუთის განმავლობაში ასე იდგნენ ერთმანეთს ჩაკონებულნი. ორთავეს მხრივ კოცნა ისეთი ძლიერი იყო, რომ მთელი დღე ორივეს კბილები სტკიოდა. მანილოვს სიხარულისაგან მხოლოდ ცხვირი და ტუჩები შერჩა სახეზე, თვალები კი მთლად ჩაეკარგა. მთელი მეოთხედი საათი არ გაუშვია ჩიჩიკოვის ხელი და ძალზეც ჩაუთბო. შემდეგ მეტად საამური სიტყვებით უამბო, როგორ მოფრინავდა იგი პაველ ივანოვიჩის გულში ჩასაკრავად; სიტყვა ბოლოს ისეთი ქათინაურით დაამთავრა, რაც შეჰფერის მხოლოდ უმანკო ქალწულს, რომელსაც საცეკვაოდ გაიწვევენ ხოლმე. ჩიჩიკოვმა პირი დააღო, არ იცოდა, როგორ გადაეხადა მისთვის მადლობა, რომ უეცრივ მანილოვმა ტყავის მოსასხამის ქვევიდან მილივით დასორსოლავებული ქაღალდი ამოიღო, რომელსაც გარედან ვარდისფერი ლენტი ჰქონდა შემოხვეული, და ძაიან მოხდენილად მიაწოდა ორი თითით.
– ეს რაღა არის?
– თქვენი გლეხები
– ა-ა! – ჩიჩიკოვმა იქვე გახსნა ქაღალდი, თვალი სახელდახელოდ გადაავლო და დიდად გაოცდა, რომ დაინახა ასე სუფთად და ლამაზი ხელით ჩამოწერილი გვარები. – დიდებული ნაწერია, – თქვა მან, – გადაწერა საჭირო აღარაა. ირგვლივ რომ არშიაც შემოუვლიათ! ვინ შემოავლო ასე მშვენივრად ეს არშია?
– მაგას ნუ მკითხავთ.
– თქვენ თვითონ?
– ჩემმა მეუღლემ.
– აჰ, ღმერთო ჩემო! სწორედ მოგახსენოთ, მრცხვენია კიდეც, რომ ასე შეგაწუხეთ.
– პაველ ივანოვიჩის გულისათვის არ არსებობს რაიმე შეწუხება და სიძნელე.
ჩიჩიკოვმა გულითადი მადლობა გადაუხადა თავის დაკვრით. მანილოვმა, რაკი გაიგო, რომ მისი მეგობარი პალატაში მიდიოდა ნასყიდობის სიგელის ასაღებად, უმალვე სურვილი განუცხადა, თან წამოგყვებიო. მეგობრებმა ხელი მკლავში გაუყარეს ერთმანეთს და ისე გასწიეს პალატისაკენ. გზადაგზა, მცირეოდენი მაღლობის ან გორაკის შეხვედრისას, ან კიდევ კიბის საფეხურებზე ფეხის შედგმის დროს მანილოვი ჩიჩიკოვს ხელს აშველებდა და თითქმის ხელით აჰყავდა ხოლმე, თანაც საამური ღიმილით ურთავდა, ნებას არ მოგცემთ, პაველ ივანოვიჩ, რომ ოდნავად მაინც დაიშავოთ ფეხებიო. ჩიჩიკოვს რცხვენოდა და აღარ იცოდა, რით და როგორ გადაეხადა მისთვის მადლობა, ვინაიდან გრძნობდა, რომ დიახაც მძიმე ბრძანდებოდა. ურთიერთპატივისცემით, დაბოლოს, მათ მიაღწიეს მოედნამდე, სადაც იდგა სახელმწიფო დაწესებულების შენობა. დიდი, სამსართულიანი ქვითკირის სახლი ცარცივით თეთრი იყო, ალბათ ამით უნდოდათ ეჩვენებინათ, რომ შენობაში მოთავსებული თანამდებობის პირნი უაღრესად სპეტაკნი იყვნენ. ამ მოედნის დანარჩენი შენობები სიდიდით არ უტოლდებოდნენ ქვითკირის შენობას; ერთი საყარაულო ჯიხური იყო, რომლის წინაც თოფიანი ჯარისკაცი იდგა; აქვე იყო მეეტლეთა ორი თუ სამი ბირჟა და ბოლოს გრძელი ღობეები ჩვეულებრივი უწმაწური წარწერებითა და ნახატებით, რომელიც ცარცით და ნახშირით დაებღაჯნათ. სხვა მეტი აღარა მოიპოვებოდა რა ამ განმარტოებულ, ანუ როგორც ჩვენში ამბობენ ხოლმე, ამ თვალწარმტაც მოედანზე. მეორე და მესამე სართულის ფანჯრებიდან ზოგჯერ გამოყოფდნენ თავს თემიდის მოუსყიდველი ქურუმები, რომლებიც იმავე წუთში იმალებოდნენ ხოლმე, ალბათ იმიტომ, რომ ამ დროს უფროსი შედიოდა ოთახში. მეგობრები კიბეზე კი არ ავიდნენ, არამედ პირდაპირ სირბილით აცვივდნენ: ჩიჩიკოვს სურდა თავიდან აეცილებინა მანილოვის მიშველება, რომელსაც მკლავში გაეყარა მისთვის ხელი, ამიტომ იგი ფეხს აჩქარებდა, ხოლო მანილოვი თავის მხრივ ცდილობდა ჩიჩიკოვი არ დაღლილიყო და დროზე მიშველებოდა, რის გამოც სულ მუდამ წინ უსწრებდა; ორივენი ძალიან დაიღალნენ და ასე ქაქანით შევიდნენ ბნელ დერეფანში. არც დერეფანში და არც ოთახებში მათი თვალი სისუფთავეს არ მოუხიბლავს. მაშინ ამაზე არავინ ზრუნავდა, ყველაფერი, რასაც ჭუჭყი მოეცხებოდა,ასევე დარჩებოდა ხოლმე ჭუჭყსა და ზინტლში, რის გამოც ყოველგვარ მიმზიდველობას ჰკარგავდა. თემიდა დილის საშინაო კაბაში, ულაზათოდ გამოწყობილი იღებდა სტუმრებს. ცუდი არ იქნებოდა საკანცელარიო ოთახებიც აგვეწერა, რომლებიც ჩვენმა გმირებმა გაიარეს, მაგრამ ავტორი დიდი მორიდებული კაცია, როცა რომელიმე უწყებასთან აქვს საქმე. თუკი შემთხვევა ჰქონია ზოგჯერ მაინც გაევლო ბრწყინვალე დაკეთილმოწყობილი ოთახები, რომლის იატაკსა და მოწყობილობას სულ კრიალ-კრიალი გაუდიოდა, მაშინაც მოკრძალებით თავი დაუხრია და ცდილა ოთახები მალე გაერბინა, ამიტომაც სრულიად არაფერი იცის, რარიგ კეთილმოწყობილია და რანაირად ჰყვავის იქაურობა. ჩვენმა გმირებმა უამრავი ქაღალდი დაინახეს, შავად ნაწერიცა და გადათეთრებულიც, დახრილი თავები, ფართო კეფები, ფრაკები, სერთუკები – სულ ქალაქურ ყაიდაზე გამოჭრილი; მათ შორის რომელიღაც ღია ნაცრისფერი ქურთუკიც კი, რომელიც მკვეთრად ირჩეოდა დანარჩენებიდან; ქურთუკის პატრონს თავი გვერდზე გადაეხარა, თითქმის ქაღალდზე დაედო, და თამამი, გაკრული ხელით იწერდა რომელიღაც ოქმს მიწის ჩამორთმევისა თუ მამულის აღწერის შესახებ, იმ მამულისა, ძალით ხელში რომ ჩაეგდო მშვიდობიან მემამულეს, რომელსაც მთელი თავისი სიცოცხლე სულ სასამართლოებში ჰქონია საქმე, მიუხედავად ამისა არხეინად გაუტარებია თავისი ცხოვრება და შვილები და შვილიშვილებიც კი შეუძენია სასამართლოს საფარქვეშ; დროდადრო გაიგონებდით ხრინწიან ხმას: «ფედოსეი ფედოსეევიჩ, ერთი ის საქმე №368 მათხოვეთ!» – «რა გემართებათ, რა ვქნა, რომ სახაზინო სამელნის საცობს მუდამ სადღაც გადაკარგავთ ხოლმე!» ზოგჯერ გაისმოდა უფრო მედიდური, რიხიანი ხმა, უეჭველია, ერთ-ერთი უფროსისა: «აჰა, გადასწერე! თორემ ვუბრძანებ, ჩექმები გაგხადონ და ექვსი დღე უსმელ-უჭმელი გამყოფონ!» კალმების ისეთი ძლიერი წრიპინი იდგა, თითქოს ფიჩხით დატვირთული რამდენიმე ურემი შევიდა ტყეში, სადაც ერთ გოჯზე ეყარა გამხმარი ფოთლები.
ჩიჩიკოვი და მანილოვი პირველ მაგიდასთან მივიდნენ, სადაც ორი ახალგაზრდა მოხელე იჯდა და შეეკითხნენ:
– ნება გვიბოძეთ გავიგოთ, სად არის აქ სიგელების განყოფილება?
– რისთვის გჭირდებათ? – ჰკითხა ორივემ და თავი მაღლა ასწიეს.
– პატარა თხოვნა მაქვს მისაცემი.
– მერე ისეთი რა იყიდეთ?
– მე, უწინარეს ყოვლისა, მინდოდა გამეგო, სად არის სიგელების მაგიდა, აქ თუ სხვა ადგილას?
– თქვენ კიდევ ჯერ ის გვითხარით, რა იყიდეთ და რა ფასში, და მაშინ ჩვენც გეტყვით, სადაც არის, არა და ისე არ შეიძლება.
ჩიჩიკოვმა უმალვე შენიშნა, რომ მოხელეები უბრალოდ ცნობისმოყვარეები იყვნენ, როგორც ყველა ახალგაზრდა მოხელე, და უნდოდათ მეტი წონა მიეცათ თავიანთი თავისთვის და თავიანთი საქმიანობისთვისაც.
– გამიგონეთ, ჩემო კეთილნო, – მიმართა ჩიჩიკოვმა, – მე კარგად ვიცი, რომ ყველა საქმე სიგელ-გუჯრების ირგვლივ, მიუხედავად ფასის ოდენობისა, სულ ერთსა და იმავე ადგილას წარმოებს, ამიტომ გთხოვთ მიგვითითოთ, რომელ მაგიდაზეა იგი, ხოლო თუ თქვენ არ იცით რა ხდება თქვენს დაწესწბულებაში, მაშინ შეგვიძლია სხვებს შევეკითხოთ.
მოხელეებს ამაზე აღარაფერი უპასუხნიათ. ერთმა მათგანმა თითი ოთახის კუთხისაკენ გაიშვირა, სადაც ვინმე მოხუცი იჯდა და რაღაც ქაღალდების ჩანიშვნაში იყო გართული. ჩიჩიკოვმა და მანილოვმა მაგიდების წყება გაიარეს და პირდაპირ მოხუცს მიადგნენ. მოხუცი დიდი გულმოდგინებით მუშაობდა.
– ნება მიბოძეთ შეგეკითხოთ, – მიმართა ჩიჩიკოვმა თავის დაკვრით, – აქ წარმოებს სიგელ-გუჯრების საქმე?
მოხუცმა ახედა და მძიმედ, ჩათვლით უპასუხა:
– აქ არავითარი სიგელ-გუჯრების საქმეს არ ვაწარმოებთ.
– მაშ სადაა?
– ეს გახლავთ ნასყიდობის ექსპედიციაში.
– მერე სად არის ეს ნასყიდობის ექსპედიცია?
– ივან ანტონოვიჩთან.
– ივან ანტონოვიჩი სადა ბრძანდება?
მოხუცმა თითი ოთახის მეორე კუთხისაკენ გაიშვირა. ჩიჩიკოვმა და მანილოვმა ახლა ივან ანტონოვიჩთან გასწიეს. ივან ანტონოვიჩმა უკვე ცალი თვალით უკან მოიხედა და შეათვალიერა მისკენ მომავალნი, მაგრამ იმავე წუთს უფრო გულმოდგინედ განაგრძო წერა.
– ნება მიბოძეთ შეგეკითხოთ, – მიმართა ჩიჩიკოვმა თავის დაკვრით, – აქ არის ნასყიდობის მაგიდა?
ივან ანტონოვიჩმა თითქოს ვერაფერიც ვერ გაიგონა, მთლად ქაღალდებში ჩაინთქა და არა უპასუხა რა. ყველაფრიდან ჩანდა, რომ უკვე ასაკში შესული, დამჯდარი კაცი იყო და არა რომელიმე ყბედი და ჩიტირეკია ახალგაზრდა. ივან ანტონოვიჩი ორმოც წელს კარგა გადაცილებული უნდა ყოფილიყო: შავი და სქელი თმა ჰქონდა; სახე ცხვირთან ერთად დინგივით წინ წამოსწეოდა. ერთი სიტყვით, ისეთი სახე გახლდათ, რომელსაც ჩვეულებრივ ცხოვრებაში დინგას უწოდებენ.
– ნება მიბოძეთ შეგეკითხოთ, აქ წარმოებს ნასყიდობის საქმე?– გაუმეორა ჩიჩიკოვმა.
– აქ არის, – პასუხი აღირსა ივან ანტონოვიჩმა, უმალვე დინგი შეატრიალა და კვლავ ააწრიპინა კალამი.
– აი რა საქმე მაქვს: ამ მაზრის სხვადასხვა მემამულეებისაგან შევიძინე გლეხები აქედან გასაყვანად: სიგელები დაწერილია, დამტკიცებაღაა საჭირო.
– გამყიდველები აქ არიან?
– ზოგიერთები აქ გახლავან, სხვებისგან კი რწმუნების ბარათები მოგართვით.
– თხოვნა მოიტანეთ?
– თხოვნაც მოტანილია. მე მინდოდა... ერთი სიტყვით, მეჩქარება... არ შეიძლებოდა, რომ ეს საქმე როგორმე დღესვე მოგვეთავებინა?
– დღესვე! დღესვე არ შეიძლება, – თქვა ივან ანტონოვიჩმა, – საჭიროა ცნობების მოკრება, სადმე ყადაღა ხომ არაა დადებული.
– თუმცა საქმის დასაჩქარებლად... ივან გრიგორიევიჩი, თავმჯდომარე, ჩემი კარგი მეგობარია...
– ჰო, მაგრამ მარტო ივან გრიგორიევიჩი ხომ არ არის, სხვებიც არიან, – უპასუხა პირქუშად ივან ანტონოვიჩმა.
ჩიჩიკოვი მიხვდა, სად უკაკუნებდა ივან ანტონოვიჩი, და უთხრა:
– არც სხვებს ექნებათ რაიმე სასაყვედურო, მეც მიმსახურნია, საქმე ვიცი....
– მაშინ ივან გრიგორიევიჩთან მიბრძანდით! – თქვა ივან ანტონოვიჩმა და კილო დაურბილა, თითქმის ალერსიანი გაუხდა: – დაე, იმან უბრძანოს ვისაც ჯერ არს, და ჩვენ საქმეს არ დავაყოვნებთ.
ჩიჩიკოვმა უბიდან ამოიღო და ივან ანტონოვიჩის წინ დასდო ქაღალდის ფული, რომელიც მან სულაც ვერ შენიშნა და ზევიდან წიგნი დააფარა. ჩიჩიკოვს უნდოდა ეჩვენებინა იგი, მაგრამ ივან ანტონოვიჩმა თავის გაქნევით აცნობა, ჩვენება საჭირო არ არისო.
– აი, ეს წაგიყვანთ, სადაც ჯერ არს! – თქვა ივან ანტონოვიჩმა და თავი დაუქნია იქვე მახლობლად მჯდარ ერთ ქურუმთაგანს, რომელიც იმდენად ერთგული მონა-მორჩილი გახლდათ თემიდასი, რომ იდაყვებზე სახელოები დასკდომოდა და ნახვრეტებიდან სარჩულს დიდი ხანია თავი გამოეყო, რისთვისაც იგი თავის დროზე კოლეჟსკი რეგისტრატორობით დაეჯილდოებინათ. ამ უკანასკნელს არ დაუყოვნებია და ჩვენს მეგობრებს ისევე მოემსახურა, როგორც ოდესღაც ვირგილიუსი მოემსახურა დანტეს, გაიყვანა ფართოსავარძლებიან ოთახში, სადაც ერთ–ერთ სავარძელში მაგიდის წინ, რომელზეც ორი სქელი წიგნი და მართლმსაჯულების სარკე იდო, მარტოდმარტო მზესავით იჯდა თავმჯდომარე. ამ ადგილას ჩვენი ახალი ვირგილიუსი ისეთი მოკრძალებით განიმსჭვალა, რომ ვერასდიდებით ვერ გაბედა შიგნით ფეხის შედგმა, გატრიალდა და ზურგი შეაბრუნა, რომელიც ისევე გახეხილი იყო, როგორც ჭილოფი, თანაც სადღაც ქათმის ბუმბულიც აჰკვროდა. როდესაც უწყების დარბაზში შევიდნენ, მათ დაინახეს, რომ თავმჯდომარე მარტო არ იყო, მის გვერდით იჯდა სობაკევიჩი, რომელსაც მთლიანად ფარავდა მაგიდაზე დადგმული მართლმსაჯულების სარკე. სტუმრების მოსვლამ აღტაცება გამოიწვია, სავარძლები ერთი ამბით მისწი-მოსწიეს. სობაკევიჩიც წამოდგა და მთელი სიგრძე-სიგანით წამოეყუდა თავისი გრძელი სახელოებით. თავმჯდომარემ ამბორით მიიღო ჩიჩიკოვი, ასე რომ ოთახის მყუდროება კოცნის მტლაშა-მტლუშმა შეძრა, ერთმანეთის ჯანმრთელობა მოიკითხეს. აღმოჩნდა, რომ ორივეს წელი სტკიოდა, რაიც გამუდმებულ ჯდომას მიაწერეს. ეტყობოდა, თავმჯდომარემ უკვე სობაკევიჩისგან იცოდა ნასყიდობის ამბავი, ვინაიდან ჩიჩიკოვს ახალშეძენილობა მიულოცა, რამაც, ცოტა არ იყოს, უხერხულ მდგომარეობაში ჩააგდო ჩვენი გმირი, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც დაინახა, რომ სობაკევიჩიც და მანილოვიც, რომლებთანაც ცალ-ცალკე საიდუმლოდ გაარიგა საქმე, ახლა ერთმანეთის წინ უხმოდ იდგნენ. მიუხედავად ამისა, ჩიჩიკოვმა მადლობა გადაუხადა თავმჯდომარეს და აქვე მიუბრუნდა სობაკევიჩს:
– თქვენ როგორღა ბრძანდებით?
– მადლობა ღმერთს, საწუწუნო ჯერ არა მაქვს რა, – მიუგო სობაკევიჩმა.
მართლაც საწუწუნო არა ჰქონდა რა: უმალ რკინა გაცივდებოდა და ხველებას მოჰყვებოდა, ვიდრე ეს საოცრად ჩასკვნილი მემამულე.
– დიახ, თქვენ ყოველთვის სანაქებო ჯანისა იყავით, – თქვა თავმჯდომარემ, – განსვენებული მამათქვენიც აგრეთვე ჯანმრთელი იყო.
– მართალია, – მიუგო სობაკევიჩმა, – დათვზე სანადიროდ მარტოდმარტო დაიარებოდა ხოლმე.
– მე მგონია, რომ მოგესურვებინათ, თქვენც წააქცევდით დათვს.
– ვერა, ვერ წავაქცევ, – მიუგო სობაკევიჩმა, – განსვენებული ჩემზე მაგარი იყო, – აქ მან ამოიოხრა და შემდეგ ისევ განაგრძო, – არა, სადღაა ახლა ისეთი ხალხი? აი, თუნდაც მე, რა სიცოცხლეა ჩემი სიცოცხლე? არც ეს არის, არც ის...
– განა ცხოვრებას რას უჩივით? – შეეკითხა თავმჯდომარე.
– ცუდი ამბებია, ცუდი, – მიუგო სობაკევიჩმა თავის ქნევით, – თქვენ თვითონ განსაჯეთ, ივან გრიგორიევიჩ: უკვე მეხუთე ათეული წელი შემისრულდა და ერთხელაც ფრჩხილი რა არის, ფრჩხილიც არ ამტკივებია; ნეტა ან ყელი ამტკივებოდა ან ძირმაგარა ამომსვლოდა... არა, ეს სიკეთის მომასწავებელი არ არის, ოდესმე ალბათ ყველაფერს ერთად ამანაზღაურებინებს ეს წყეული ჩემი ბუნება. – სობაკევიჩმა მოიწყინა.
«ეჰე! – გაიფიქრეს ერთსა და იმავე დროს ჩიჩიკოვმა და თავმჯდომარემ, – აი, თურმე რას დარდობს ეს კაცი!»
– თქვენთან პატარა ბარათი მაქვს, – თქვა ჩიჩიკოვმა და უბიდან პლიუშკინის წერილი ამოიღო.
– ვისგან არის? – იკითხა თავმჯდომარემ და, როცა წერილი გახსნა, უნებურად წამოიძახა: – აა! ეს პლიუშკინისგან ყოფილა. თურმე ჯერ კიდევ დაღონღიალობს ამ ქვეყნად. დახეთ ბედის უკუღმართობას! ვერ წარმოიდგენთ, რა უგონიერესი და უმდიდრესი კაცი იყო, ახლა კი...
– ძაღლია, – სიტყვა დაურთო სობაკევიჩმა, – გაიძვერა და სალახანაა, ამდენი ხალხი შიმშილით ამოაღრძო.
– რაღა თქმა უნდა, რაღა თქმა უნდა, – თქვა თავმჯდომარემ, როცა ბარათი გადაიკითხა, – მზად ვარ მისი რწმუნებული ვიყო. როდის გინდათ ნასყიდობის სიგელი შევადგინოთ, ახლა თუ შემდეგ?
– ახლა იყოს, – მიუგო ჩიჩიკოვმა, – მე იმასაც კი გთხოვდით, დაგეჩქარებინათ და დღესვე როგორმე მოვრჩენილიყავით. მინდა ხვალ წავიდე ქალაქიდან; სიგელიც შედგენილია და თხოვნაც დაწერილი მაქვს.
– ეს ყველაფერი კარგი, მაგრამ, როგორც გენებოთ და, ჩვენ კი ასე ადრე ვერ გაგიშვებთ. სიგელებს დღესვე ჩაგაბარებთ, მაგრამ თქვენ მაინც ჩვენთან დარჩებით. აი, ახლავე განკარგულებას გავცემ, – თქვა მან და კარი შეაღო საკანცელარიო ოთახში, რომელიც სულ მოხელეებით იყო სავსე. ყველანი შრომოსმოყვარე ფუტკრებივით თავ-თავიანთ ფიჭებს მისხდომოდნენ, თუ შეიძლება საკანცელარიო საქმეები ფიჭებს შევადაროთ. – ივან ანტონოვიჩი აქ არის?
– აქ გახლავთ! – პასუხი გასცეს შიგნიდან.
– აბა ერთი დამიძახეთ!
მკითხველებისთვის უკვე ნაცნობი ივან ანტონოვიჩი დარბაზში შემოვიდა და მდაბლად მიესალმა უფროსს.
– აი, ივან ანტონოვიჩ, წაიღეთ ყველა ეს ნასყიდობის სიგელი...
– ნურც იმას დაივიწყებთ ივან გრიგორიევიჩ, – სიტყვა დაურთო თავის მხრივ სობაკევიჩმა, – რომ მოწმეები იქნებიან საჭირო ორ-ორი მაინც თითოეული მხარისათვის. ახლავე ვინმე გააგზსვნეთ პროკურორთან, ის ხომ უსაქმო კაცია და, უეჭველია, ახლა შინაა, მის მაგივრად ყველაფერს ვექილი ზოლოტუხა აკეთებს, დიდი მექრთამე და მტაცებელი. სამკურნალო უწყების ინსპექტორიც უსაქმო კაცია, უეჭველია, ისიც შინაა, თუ სადმე ქაღალდის სათამაშოდ არაა წასული, გარდა ამისა, აქაც, თქვენ გვერდით ბევრია ხალხი: ტრუხაჩევსკი, ბეგუშკინი და მათი მსგავსნი, რომელნიც სულ ტყუილად ამძიმებენ მიწას!
– დიახ, დიახ, რა თქმა უნდა! – თქვა თავმჯდომარემ და უმალ გაგზავნა მათ მოსაყვანად კანცელარიის მოხელე
– კიდევ პატარა სათხოვარი მაქვს, – უთხრა ჩიჩიკოვმა, – ვინმე გაგზავნეთ ერთი მემამულე ქალის რწმუნებულთან, დეკანოზ მამა კირილეს შვილთან, ისიც თქენთან მსახურობს. ქალთან უკვე მოთავებული მაქვს საქმე.
– რატომაც არა, ახლავე კაცს გავაფრენ! – მიუგო თავმჯდომარემ. – ყველაფერს მოვაგვარებთ, თქვენ კი მოხელეებს არც ერთი გროში არ მისცეთ, ამას გულითა გთხოვთ. ჩემმა მეგობრებმა არაფერი არ უნდა გადაიხადონ. – ეს რომ თქვა, მაშინვე რაღაც ბრძანება მისცა ივან ანტონოვიჩს, რაც, ეტყობოდა, მას მაინცდამაინც არაფრად ეჭაშნიკა. სიგელებმა, როგორც ჩანს, ჯეროვანი შთაბეჭდილება მოახდინა თავმჯდომარეზე, განსაკუთრებით მაშინ, როცა დაინახა, რომ ნასყიდობა სულ უკანასკნელი ასი ათასი მანეთისა მაინც იქნებოდა. რამდენიმე ხანს კმაყოფილებით შესცქეროდა ჩიჩიკოვს და ბოლოს აღტაცება ვეღარ დამალა:
– მაშ ასე და ამნაირად, პაველ ივანოვიჩ! ამდენი ყმა შეიძინეთ.
– შევიძინე, – მიუგო ჩიჩიკოვმა.
– კეთილი საქმეა, ღმერთმანი, დიდად კეთილი საქმეა!
– დიახ, მეც ვხედავ, რომ უკეთეს საქმეს ვერ გავაწყობდი. რაც უნდა იყოს, ადამიანის მიზანი ჯერ კიდევ განსაზღვრული არ იქნება, თუ მყარ ნიადაგზე მტკიცედ არ უდგას ფეხი. ჩვენი ხნის ადამიანს აღარ შეჰფერის, ქარაფშუტულ ქიმერებს მისდიოს.
აქ მან დროულად გაჰკიცხა ახალგაზრდობა ლიბერალური აზროვნებისათვის, და ახიც იყო იმათზე. მაგრამ საკვირველი ის იყო, რომ მის სიტყვებში მაინც არ ჩანდა სიმტკიცე, თითქოს თავის თავს თვითონვე ეუბნებოდა: «ეჰ, ძმაო, სტყუი, სტყუი, რაღაცას მიჰქარავ!» მას ერთხელაც არ შეუხედავს სობაკევიჩისა და მანილოვისათვის, რომ მათ სახეზე რაიმე მამხილებელი არ ამოეკითხა, მაგრამ ამაო შიში იყო; სობაკევიჩის სახეზე არცერთი ნაკვთი არ შერხეულა; ხოლო რაც შეეხება მანილოვს, იგი მოხიბლული იყო ჩიჩიკოვის უკანასკნელი სიტყვებით და სიამოვნებისაგან მხოლოდ თავს აკანტურებდა თანხმობის ნიშნად, მთლად ჩაძირული ისეთ განცდებში, როგორშიაც იმყოფება ხოლმე მუსიკის მოყვარული ადამიანი, როცა მომღერალი ქალი თვით ვიოლინოსაც აჯობებს და ისეთ მაღალ ნოტს აახმიანებს, რომელიც ფრინველის ყელისათვისაც კი საძნელოა.
– ეგ ყველა კარგი, მაგრამ რატომ ივან გრიგორიევიჩს არ ეუბნებით, – სიტყვა ჩაურთო სობაკევიჩმამ – თუ რა დოვლათი შეიძინეთ; თქვენა, ივან გრიგორიევიჩ, რატომ თქვენ კი არ ჰკითხავთ, რა საგანძური შეიძინა? რომ იცოდეთ, რა ოქრო ხალხია! მე ხომ ჩემი ეტლების ოსტატი მიხეევიც მივყიდე.
– არა, თუ ღმერთი გწამთ, მიხეევიც მიჰყიდეთ? – შეეკითხა თავმჯდომარე, – მეც ვიცნობ მაგ მიხეევს: დიდებული ოსტატია; მან ერთხელ ეტლიც კი შემიკეთა. ოღონდ, მოიცათ ერთი... მე მითხრეს, რომ ის თითქოს მოკვდაო...
– ვინა, მიხეევი მოკვდაო? – ისე გაიოცა სობაკევიჩმა, რომ წარბი ოდნავაც არ შეუხრია, – ეს მისი ძმა მოკვდა, თვითონ მიხეევი ცოცხალიცაა და უწინდელზე ბევრად ჯანმრთელიც. ამას წინათ ისეთი ბრიჩკა გამოკანკლა, რომ მოსკოვშიც თვალი დარჩებათ. მართალი რომ ვთქვათ, ეგ კაცი ღირსია მხოლოდ ხელმწიფის კარზე იმუშაოს.
– მართლაც, მიხეევი ჩინებული ოსტატია, – თქვა თავმჯდომარემ, – მიკვირს კიდეც, როგორ შეელიეთ აგეთ კაცს?
– მარტო მიხეევი ხომ არ არის! ახლა დურგალი პრობკა სტეფანი, მეაგურე მილუშკინი, მეჩექმე მაქსიმე ტელიატნიკოვი, – ყველანი ხელიდან წავიდნენ, ყველა გავყიდე! – და როცა თავმჯდომარე შეეკითხა, რატომ წაუვიდა ხელიდან ასეთი ხალხი, როცა მის სახლკარს ნამდვილი ოსტატები ეჭირვება, სობაკევიჩმა ხელის ჩაქნევით უპასუხა: – ეჰ! რატომ და ისე! სისულელე მომივიდა! მოდი-მეთქი გავყიდი, ვთქვი და გავყიდე კიდეც სულელურად! – ამ სიტყვებზე თავი ჩაქინდრა და ისე მოიღრუბლა, თითქოს კიდევაც ნანობს, ასეთი საქმე რად ჩავიდინეო და ბოლოს დასძინა: – აი, კაცი გავჭაღარავდი და აქამდე ჭკუა-გონება ვერ მოვიკრიბე!
– ნება მიბოძეთ, პაველ ივანოვიჩ, ერთი ეს გკითხოთ, – მიმართა თავმჯდომარემ ჩიჩიკოვს. – როგორ ყიდულობთ გლეხებს, მიწით თუ ადგილიდან გაყვანით?
– გაყვანით,
– გაყვანით სულ სხვა საქმეა. სად გინდათ დაასახლოთ?
– სად?.. ხერსონის გუბერნიაში.
– ო, იქ დიდებული მიწებია! – თქვა თავმჯდომარემ და ხოტბა-დიდება შეასხა იქაური ბალახეულის სიუხვეს. – მიწა ხომ საკმარისი გაქვთ?
– საკმარისი, რამდენიც ამ ჩემს შენაძენ შინაყმებს დასჭირდებათ.
– მდინარე ჩაუდის თუ ტბა?
– მდინარე, თუმცა ტბაც არის, – მიუგო ჩიჩიკოვმა და უნებლიედ გადახედა სობაკევიჩს, რომლის სახე ისევ უძრავი იყო, თუმცა ჩიჩიკოვს მოეჩვენა, თითქოს მის სახეზე ეწერა: «ჰოი, როგორ სტყუი! არც მდინარეა, არც ტბა და არც მამულ-დედული გაბადიაო!»
ვიდრე ლაპარაკს მორჩებოდნენ, ნელ-ნელა მოწმეებმაც თავი მოიყარეს: აქ იყვნენ მკითხველისათვის უკვე ნაცნობი თვალხამხამა პროკურორი, სამკურნალო უწყების ინსპექტორი, ტრუხაჩევსკი, ბეგუშკინი და სხვები, რომლებიც, სობაკევიჩის სიტყვით, ქვეყანას ტყუილად ამძიმებდნენ. მოწმეებში ჩიჩიკოვისთვის ბევრი უცნობი გამოდგა, ხოლო ვინც ვერ მოენახათ, თვით პალატის მოხელეებით შეევსოთ. გარდა ამისა წარმოადგინეს არა მარტო დეკანოზ მამა კირილეს შვილი, არამედ თვითონ დეკანოზიც. თითოეულ მოწმეს თავისი სახელი, წოდება და ჩინოსნობა დაწვრილებით აღენიშნა სიგელის ბოლოს, ზოგს სწორი ხელით, ზოგს ცერად, ზოგს თითქმის უკუღმა შეტრიალებული რაღაცნაირი ასოებით, რომლის მსგავსი სულაც არ მოიპოვება რუსულ ანბანში. ცნობილი ივან ანტონოვიჩი ხელად დატრიალდა და მარდად ჩაწერა სიგელები: აღნიშნა, დანომრა და შეიტანა დავთრებში, სადაც ჯერ არს. ჩიჩიკოვს სულ უმნიშვნელო რამ გადახდა – დაწესებული ნახევარი პროცენტი და «ვედომოსტებში» განცხადების საფასური. თანაც თავმჯდომარემ ბრძანა, რომ გადასახადებიდან მხოლოდ ნახევარ-ნახევარი აეღოთ, ხოლო მეორე ნახევარი კი, ღმერთმა უწყის რა მანქანებით, რომელიმე სხვა მთხოვნელზე დაეწერათ.
– ასე და ამგვარად, – თქვა თავმჯდომარემ, როცა ყველაფერს მორჩნენ, – ჩვენ მხოლოდ ისღა დაგვრჩენია, რომ ნასყიდობა გემოზე დავასველოთ.
– მზად ვარ გემსახუროთ, – უპასუხა ჩიჩიკოვმა, – ეს თქვენზევეა დამოკიდებული, ოღონდ დრო დამინიშნეთ. დიდი ცოდვა იქნებოდა ჩემი მხრივ, რომ ასეთი სასიამოვნო საზოგადოებისათვის ერთი-ორი ბოთლი შუშხუნა არ გამეხსნა.
– არა, თქვენ ისე ვერ გაგვიგეთ: შუშხუნას თვითონ ჩვენ გავაჩენთ, – თქვა თავმჯდომარემ, – ეს ჩვენი მოვალეობაა, ჩვენი ვალდებულება. თქვენ ჩვენი სტუმარი ბრძანდებით და ჩვენ უნდა დაგპატიჟოთ. მაგრამ იცით რა, ბატონებო! ჯერჯერობით ასე მოვიქცეთ: ავდგეთ და, ვინც კი ვართ, გავსწიოთ პოლიცმეისტერთან, ის სასწაულმოქმედი კაცია: საკმარისია ერთი თვალი ჩაუკრას თევზეულობით რიგზე ან სარდაფებისაკენ ჩავლისას, რომ თქვენი მოწონებული საუზმე გაიშალოს! ამ შემთხვევას ზედ პატარა ვისტსაც დავურთავთ და ჩინებულად იქნება ყველაფერი.
ასეთ წინადადებაზე აბა უარი როგორ შეიძლებოდა! მოწმეებს მარტო თევზეულობის რიგის გაგონებაზე პირზე ნერწყვი მოადგათ, ყველამ ქუდს დასტაცა ხელი და დაწესებულებაც დაიხურა. როცა კანცელარია გაიარეს, ივან ანტონოვიჩმა მოწიწებით თავი დაუკრა ჩიჩიკოვს და ჩასჩურჩულა:
– ასი ათასის გლეხობა შეიძინეთ და შრომისათვის კი ერთი თეთრიანის მეტი არ გაიმეტეთ.
– ერთი ისიც იკითხეთ, რა გლეხობაა? – მიუგო აგრეთვე ჩურჩულით ჩიჩიკოვმა, – სულ უვარგისი ხალხია, გროშად არ ღირს.
ივან ანტონოვიჩი მიხვდა, რომ ჩიჩიკოვი მტკიცე ხასიათის კაცი იყო და ზედმეტს ვერ გამორჩებოდა.
– პლიუშკინს რამდენი მიეცით თითო სულზე? – ჩასჩურჩულა მეორე ყურში სობაკევიჩმა.
– ვორობეი რატომ შემომატყუეთ? – მიუგო საპასუხოდ ჩიჩიკოვმა.
– რომელი ვორობეი? – იკითხა სობაკევიჩმა.
– აი ის დედაკაცი, ვიღაც ელიზავეტა ვორობეი, თან სიტყვის ბოლოს «ъ»-იც რომ მიგიწერიათ.
– არავითარი ვორობეი არ შემომიპარებია, – მიუგო სობაკევიჩმა და სხვა სტუმრებში გაერია.
სტუმრები გროვად მიადგნენ პოლიცმეისტერის სახლს. პოლიცმეისტერი მართლაც სასწაულმოქმედი გამოდგა: რაწამს ყური მოჰკრა, საქმე რაშიც იყო, იმავე წუთს მოიხმო უბნის უფროსი, ერთი მარჯვე ბიჭი ბრჭყვიალა ბოტფორტებით, რომელსაც მხოლოდ რაღაც ორიოდე სიტყვა წასჩურჩულა და ხმამაღლა დაურთო: «გესმის?» მეორე ოთახში კი, ვიდრე სტუმრები ვისტით ერთობოდნენ, სუფრაზე გაჩნდა ცქვრინი, თართი, ზუთხი, გოჯი, აზელილი ხიზილალა, ქაშაყი, ყველეულობა, დაშაშხული ენა, სათალი, – ყველა ეს თევზეულობის რიგის მხრივ გახლდათ. ამას დაერთო სამზარეულოს ნახელავი ოჯახის მხრივ: ცხრაფუთიანი ზუთხის თავითა და კაკნატელათი გამოტენილი ღვეზელი, მეორე ღვეზელი სოკოთი, ნაირ-ნაირი ნამცხვარი: პრიაჟენცები, მასლიანცები, ვზვარენცები. პოლიცმეისტერი რამდენადმე ქალაქის მამად და კეთილისმყოფლად ითვლებოდა. მოქალაქეთა შორის თავს ისე გრძნობდა, როგორც საკუთარ ოჯახში, ხოლო დუქნებსა და ქარვასლაში ხელს ისე ურევდა, როგორც საკუთარ საკუჭნაოში. საზოგადოდ, როგორც იტყვიან ხოლმე, კაცი თავის ადგილას იყო და ზედმიწევნით შეეცნო თავისი თანამდებობა. ძნელი სათქმელია, ადგილი მისთვის გაეჩინათ თუ თვითონ იყო ამ ადგილისათვის გაჩენილი. საქმე ისე გონივრულად დაეყენებინა, რომ ორჯერ მეტი შემოსავალი ჰქონდა, ვიდრე მის წინამორბედს. მიუხედავად ამისა, მთელი ქალაქის სიყვარული დაემსახურებინა. ვაჭრებს ყველაზე მეტად უყვარდათ იმიტომ, რომ ამაყი არ იყო და ყველას თავს უყადრებდა; ზოგს შვილებს უნათლავდა და უნათლიმამდებოდა, და თუმცა ათპირ ტყავს აძრობდა, მაგრამ ისე მოხერხებულად, რომ ენას ვერავინ შეუბრუნებდა: მხრებზედაც ხელს დაარტყამდა, გაუცინებდა, ჩაისაც დაალევინებდა, აღუთქვამდა კიდეც, მე თვითონ გეახლები და შაშს გეთამაშებიო, თანაც ყველაფერს დაწვრილებით გამოჰკითხავდა: როგორ მისდიოდა საქმე, როგორ იყო და სხვა. თუკი გაიგებდა ბავშვი ავად გამხდარაო, მაშინვე რამეს ურჩევდა, ესა და ეს დაალევინეთო, – ერთი სიტყვით, ყოჩაღი ვინმე იყო! ვთქვათ, სადმე ეტლით წავიდოდა, მაშინვე წესრიგს დაამყარებდა, ამასობაში კიდევ ვისმე გადასძახებდა: «რას იტყვი, მიხეიჩ! ჩვენ ერთხელ როდისმე უნდა მოვათავოთ გორკა, ჰა?» – «რა თქმა უნდა ალექსეი ივანოვიჩ, – მიუგებდა ის ქუდის მოხდით, – საჭიროა, საჭირო». – აბა, ილია პარამონიჩ, ერთი ჩემთან შემოიარე, ძმაო, დამიხედე, რა ბედაური შევიძინე; ჭენებით შენსას არ ჩამორჩება, თუ გნებავს, ვცადოთ, შენი ბედაური გამოიყვანე – დოღი გავმართოთ. ვნახოთ, ბედი ვის გაუღიმებს.» ვაჭარი, რომელიც ცხენებზე იყო გადარეული, სიამოვნებით გაუღიმებდა, წვერზე ხელს ჩამოისვამდა და ეტყოდა ხოლმე: «ვნახოთ, ალექსეი ივანოვიჩ, ვნახოთ!» წარმოიდგინეთ, თვით მაყურებლებიც კი, რომლებიც ქუდმოშვლეპილნი იდგნენ, ერთმანეთს გადახედავდნენ ხოლმე, თითქოს ამისი თქმა უნდათო: «შეხე, რა კაი კაცია ეს ჩვენი ალექსეი ივანოვიჩიო!»ერთი სიტყვით, ყველას გული მოინადირა და საყოველთაოდ ცნობილი გახდა; ვაჭრების აზრიც ასეთი იყო: ალექსეი ივანოვიჩი თუმცა ტყავს გაგაძრობს, მაგრამ ღალატით კი არასგზით არ გიღალატებსო.
როცა შენიშნა, საუზმე უკვე გააწყვესო, პოლიცმეისტერმა წინადადებით მიმართა სტუმრებს, ვისტი დანაყრების შემდეგ მოვათავოთო. წამოიშალნენ. ყველანი იმ ოთახისაკენ გაემართნენ, საიდანაც ნერწყვისმომგვრელი საუზმის სუნი დიდი ხანია სტუმრებს საამურად უღიზიანებდა ცხვირის ნესტოებს, სობაკევიჩი ხომ აგერ ამდენი ხანია, კარს იქით იხედებოდა, სადაც შორიდანვე შენიშნა მთლიანი ზუთხი, რომელიც დიდი სინით განზე გადაედოთ. სტუმრებმა თითო ჭიქა არაყი გადაკრეს, მუქი მწვანე ფერისა – ასეთი ფერი სდევს ციმბირის გამჭვირვალე ქვებს, რომლებიდანაც რუსეთში ბეჭდებსა სჭრიან ხოლმე. ამის შემდეგ დანა-ჩანგლით მიუსხდნენ სუფრას და მიჰყვნენ თავთავიანთი გუნებისა და მიდრეკილების მიხედვით დანაყრებას: ზოგმა ხიზილალა არჩია, ზოგმა თართი, ზოგმა კიდევ ყველი. სობაკევიჩს ასეთი წვრილმანებისათვის ყურადღებაც არ მიუქცევია. მან სინზე დადებულ ზუთხთან მოიკალათა და, ვიდრე სტუმრები სვამდნენ, მასლაათობდნენ და საუზმეს შეექცეოდნენ, საათის მეოთხედში სულ ერთიანად გაათავა. ასე რომ, როცა პოლიცმეისტერმა გაიხსენა საგანგებოდ გვერდით გადადებული ზუთხი და სტუმრებს შეეკითხა: «აბა ბატონებო, თქვენ რა აზრისა იქნებით ბუნების ასეთ სასწაულზეო?», თანაც ჩანგალმომარჯვებულმა სხვებთან ერთად იქით გასწია, სადაც ზუთხი ეგულებოდა, იქვე გაშეშდა, როცა დაინახა, რომ ბუნების სასწაულიდან მხოლოდ კუდიღა დარჩენილიყო. რაც შეეხება სობაკევიჩს, ვითომდა აქ არაფერიაო, სუფრის კუთხეს მიეფარა, იქვე განაპირა მდგარ მათლაფას გადასწვდა და ჩანგლით რომელიღაც პაწია ხმელ თევზს დაუწყო წიწკნა. ზუთხით გამომძღარი სობაკევიჩი სავარძელზე დაეშვა, ამის შემდეგ აღარც უსვამს და აღარც უჭამია რა, მხოლოდ თვალებს კიჟავდა და მძიმედ ახამხამებდა. პოლიცმეისტერს, ვგონებ, ღვინის დაზოგვა არ უყვარდა; სადღეგრძელოებს ბოლო არ უჩანდა. პირველი სადღეგრძელო, როგორც მკითხველები თვითონაც კარგად მიხვდებიან, იყო ხერსონის ახალი მემამულის მისამართით, შემდეგ მისი ახალშენაძენი შინაყმების კეთილდღეობის სადღეგრძელო, მათი ბედნიერი გადასახლებისათვის, შემდეგ დაილია სადღეგრძელო მისი მომავალი ლამაზი ცოლისა, რის გამოც ჩვენს გმირს ბაგეზე მეტად საამურმა ღიმილმა გადაურბინა, ბოლოს ირგვლივ შემოერტყნენ და დაბეჯითებით სთხოვეს, ორიოდე კვირით კიდევ დარჩენილიყო მათთან.
– არა, პაველ ივანოვიჩ! თქვენ როგორც გენებოთ, მაგრამ ეს რასა ჰგავს? მოსვლა ვერ მოასწარით და უკვე მიდიხართ! არა! თქვენ უნდა დარჩეთ ჩვენთან. მალე ცოლსაც შეგრთავთ: როგორ, ივან გრიგორიევიჩ, ცოლი არ შევრთოთ?
– შევრთოთ, შევრთოთ! – დაუმოწმა თავმჯდომარემაც, – რანაირადაც არ უნდა გაჯიუტდეთ და უარზე დადგეთ, მაინც არ მოგეშვებით, ვიდრე ცოლს არ შეგრთავთ! არა, ბატონო ჩემო, რახან ხელში ჩაგვივარდით, ბედს ნუღარ ემდურებით! ჩვენ ხუმრობის გუნებაზე არ გახლავართ.
– რა ვუყოთ მერე, ან რა საჭიროა გაჯიუტება, – უპასუხა ღიმილით ჩიჩიკომა, – ცოლის შერთვა არც ისეთი უბედურებაა, რომ კაცმა იუაროს, ოღონდ საპატარძლო მოინახოს.
– პატარძალიც ინება, როგორ არ იქნება, ყველაფერიც იქნება, ყველაფერი, რასაც ისურვებთ!..
– მაშ, რახან იქნება...
– ვაშა, ჩვენთან რჩება! – შესძახეს ერთხმად. – ვივატ, ვაშა, პაველ ივანოვიჩ, ვაშა! – და ყველანი გარს შემოეხვივნენ სავსე ჭიქებით.
ჩიჩიკოვმა ყველას მიუჯახუნა თავისი ჭიქა. «არა, არა, ერთხელ კიდევ მივაჯახუნოთ ჩვენი ჭიქები!» – ეუბნებოდნენ უფრო თავგამოდებულები და ხელახლა მიუჯახუნეს ჭიქა; შემდეგ მესამეჯერაც წამოიწიეს. მესამეჯერაც მიაჯახუნეს. სულ მოკლე ხანში ყველამ არაჩვეულებრივად მოილხინა. თავმჯდომარემ, რომელიც უსაყვარლესი და უგულითადესი ადამიანი იყო, როცა იგი გამხიარულდებოდა ხოლმე, რამდენჯერმე გადაკოცნა ჩიჩიკოვი და გრძნობამორევით უთხრა: «აჰ, ჩემო სულიკო! ჩემო დედიკო!» წარმოიდგინეთ, თითებიც კი გაატკაცუნა და მის გარშემო მოჰყვა ბუქნაობას, თანაც ცნობილი სიმღერა დაამღერა: «აჰ, შე ასეთო და ისეთო კამარიელო გლეხო ტეტიაო!» შამპანურის შემდეგ უნგრული ღვინო გახსნეს, რომელმაც უფრო მეტი ფხა მისცა ყველას და მთელი საზოგადოება აღაგზნო. ვისტის დარდი აღარავის ჰქონდა; კამათობდნენ, ყველაფერზე ლაპარაკობდნენ – პოლიტიკაზე, თვით სამხედრო საქმეებზედაც კი, თავისუფალ აზრებს უხვად აფრქვევდნენ, რის გულისათვისაც სხვა დროს საკუთარ შვილებსაც კი წკეპლით ზურგს აუჭრელებდნენ. აქვე გადაჭრეს ყველაზე სამძიმო და უძნელესი საკითხები. არასოდეს ჩიჩიკოვი არ ყოფილა ასეთ მხიარულ გუნებაზე, მან მართლა წარმოიდგინა, ვითომ უკვე ნამდვილი ხერსონელი მემამულეა, და ათას გაუმჯობესებაზე მასლაათობდა. სამმინდვრიანი მეურნეობის შემოღებაზე, ორთა სულის ბედნიერებასა და ნეტარებაზე და, წარმოიდგინეთ, სობაკეიჩს ლექსიც კი წაუკითხა, ვერტერის უსტარი შარლოტასადმი, რაზეც ის მხოლოდ თვალების ბლეტით უპასუხებდა, ისე დამძიმდა და მოერია ძილი იმ ზუთხის შემდეგ. ჩიჩიკოვი მიხვდა, რომ მეტისმეტად შეტოპა და ეტლი მოითხოვა. პროკურორმა თავისი ეტლი შესთავაზა. პროკურორის მეეტლე, როგორც ეს გზაში დაამტკიცა, ძალიან გამოცდილი გამოდგა, ვინაიდან ეტლს სულ ცალი ხელით მართავდა, ხოლო მეორე ზურგს უკან წაეღო და ბატონს იკავებდა, არ გადავარდესო. ასე და ამნაირად პროკურორის ეტლით მივიდა ჩიჩიკოვი თავის სასტუმროში, სადაც კიდევ დიდხანს ეკერა ენის წვერზე ათასი სისულელე: ქერათმიანი, ვარდისფრად გაბადრული საპატარძლო, პაწია ფოსოთი მარჯვენა ლოყაზე, ხერსონის სოფლები, დიდი თანხები და სხვა. თვით სელიფანსაც განკარგულება მისცა, ახლადგადასახლებული ყმებისათვის თავი მოეყარა და სათითაოდ შეემოწმებინა მათი ვინაობა. სელიფანი დიდხას ხმაამოუღებლივ უსმენდა ბატონს, შემდეგ ოთახიდან გავიდა და პეტრუშკას უთხრა: «წადი, ბატონს ტანისამოსი გახადეო!» პეტრუშკამ ჩექმების გახდა დაუწყო და ჩექმებთან ერთად ბატონიც კინაღამ იატაკზე დაახეთქა. როგორც იყო, მოთავდა ჩექმების გახდა, ტანთ თვითონ ბატონმა გაიხადა, როგორც წესი და რიგია, რამდენიმე ხანს იტრიალა ლოგინში, რომელსაც უმოწყალოდ გაუდიოდა ჭრიალი, და ბოლოს ჩაიძინა, როგორც ხერსონის ნამდვილმა მემამულემ. ამასობაში პეტრუშკამ დერეფანში გამოიტანა ბატონის შარვალი და წინწკლოვანი მოცვისფერი ფრაკი, რომელიც გააწყო ხის საკიდზე, ჯერ კარგად დაბერტყა შოლტით, შემდეგ ჯაგრისით დაუწყო წმენდა და ისეთი მტვერი დააყენა, დერეფანში არც კი შეისვლებოდა. ის-ის იყო პეტრუშკა ტანისამოსის ჩამოხსნას და შინ შეტანას აპირებდა, რომ დაბლა გადაიხედა და თვალი მოჰკრა თავლიდან მობრუნებულ სელიფანს. თვალი თვალს მოახვედრეს თუ არა, ერთმანეთის აზრი უკვე იყნოსეს: ბატონს ჩაეძინა და შეგვიძლია თავი სადმე შევიქციოთო. პეტრუშკამ ფრაკი და შარვალი დააბინავა და უმალვე დაეშვა სელიფანთან. ორივემ ერთად გასწიეს. გზადაგზა სიტყვაც არ დაუძრავთ, თუ სად მიდიოდნენ ან რისთვის, სრულიად სხვა რამეზე ყბედობდნენ, მათი სეირნობა არც ისე დიდხანს გაგრძელებულა: მხოლოდ ქუჩის მეორე მხარეზე გადავიდნენ და მიადგნენ სასტუმროს პირდაპირ ერთი სახლის დაბალ, გამჭვარტლულშუშიან კარს, რომელსაც თითქმის პირდაპირ სარდაფში შეჰყავდით, სადაც ხის მაგიდებს უკვე შემოსხდომოდნენ ნაირ-ნაირი სტუმრები: წვერმოპარსულებიც და წვერმოუპარსავებიც, ტყაპუჭიანებიც და პერანგის ამარანიც, ზოგი კიდევ უხეში მაზარებით. რას აკეთებდნენ პეტრუშკა და სელიფანი იმ ჯურღმულში, ღმერთმა უწყის, ეს კია, რომ იქიდან ერთი საათის შემდეგ გამოვიდნენ; მაგრად ხელიხელჩაკიდებულნი უსიტყვოდ მოდიოდნენ., თანაც დიდი მზრუნველობით ექცეოდნენ ერთურთს, რომ რომელიმე კუთხეს არ დასჯახებოდნენ. ასე ხელიხელჩაკიდებულებმა მთელი მეოთხედი საათი მოანდომეს კიბეზე ასვლას. ბოლოს ესეც დასძლიეს და შიგნით შევიდნენ. პეტრუშკა ერთი წუთით შეჩერდა თავისი დაბალი საწოლის წინ იმის საგონებელში, თუ როგორ სჯობდა დაწოლილიყო. ბოლოს ადგა და გარდიგარდმო დაეგდო, ასე რომ ფეხები იატაკზე ჰქონდა მიბჯენილი. სელიფანი იქვე წამოწვა, იმავე საწოლზე, თავი პეტრუშკას მუცელზე მისდო და მთლად მიავიწყდა, რომ მისი ადგილი აქ კი არა, სრულიად სხვაგან – მოსამსახურეთა ოთახში ანდა თავლაში, ცხენების გვერდით იყო. ორივემ იმავე წუთს ჩაიძინა. საშინელი ხვრინვით თითქმის აყარეს ჭერი, რაზედაც მეორე ოთახიდან მათი ბატონიც ცხვირიდან წვრილი სტვენით უპასუხებდა. მალე ყველაფერი მიწყნარდა და სასტუმრო საღათას ძილს მიეცა. მხოლოდ ერთი პაწია სარკმლიდან მოჩანდა შუქი, სადაც ცხოვრობდა რიაზანიდან ჩამოსული ვიღაც პორუჩიკი, რომელიც, როგორც ჩანს, დიდი მოყვარული იყო ჩექმებისა, ვინაიდან, რაც ჩამოვიდა, ოთხი წყვილი ჩექმა უკვე შეუკვეთა და აგერ მეხუთესაც ისინჯავდა. რამდენჯერმე მივიდა იგი საწოლთან, რომ გაეხადა და დაწოლილიყო, მაგრამ ვერანაირად ვერ მოახერხა: ჩექმები მართლა კარგი შეკერილი იყო, ასე რომ კიდევ დიდხანს სწევდა ფეხს მაღლა და ათვალიერებდა საუცხოოდ გამოკანკლულ ჩექმის ქუსლებს.
თავი მერვე
ჩიჩიკოვის მიერ ნაყიდი სულები სალაპარაკო საგნად იქცა. ქალაქში ხმა დაირხა, ათას აზრს გამოთქვამდნენ, კამთობდნენ იმაზე, თუ რამდენად ხელსაყრელი უნდა ყოფილიყო გლეხების ყიდვა და სხვა ადგილებში გადაყვანა. კამათიდან ირკვეოდა, რომ ბევრნი მართლაც დიდი მცოდნენი იყვნენ ამ საგნისა. «რა თქმა უნდა, – ამბობდნენ ზოგიერთნი, – ეს ასეა, ამის საწინააღმდეგო არა გვაქვს რა: სამხრეთ გუბერნიებში მიწა მართლაც ნოყიერია და დიდად მოსავლიანიც, მაგრამ რა უნდა ქნან ჩიჩიკოვის გლეხებმა, თუკი წყალი არ ექნებათ? იქ მდინარე არ მოიპოვება». – «ეს კიდევ არაფერია, რომ წყალი არაა, დიახ, არაფერია, სტეფან დიმიტრიევიჩ, მაგრამ თვით აყრა-გადასახლება არასაიმედო საქმეა. ეს ყველამ ვიცით, რაც არის გლეხი ახალ მიწაზე; დაუმატეთ ისიც, რომ ხვნა-თესვას უნდა მიჰყოს ხელი – არაფერი კი არ გააჩნია, არც ქოხი, არც ეზო. რაღა თქმა უნდა, გაიქცევა; ეს ისევე ცხადია, როგორც ორჯერ ორი: ისე გაიპარება, მის ასავალ-დასავალსაც ვერ მიაგნებ». – «არა, ალექსეი ივანოვიჩ, არც აგრეა საქმე, ვერ დაგეთანხმებით, ვითომ ჩიჩიკოვის გლეხი სადმე გაიქცეს. რუსი კაცი ყველაფერს ადვილად ეჩვევა და უცხო ჰავასაც დიდებულად ეგუება. გინდა კამჩატკაზე გაგზავნეთ, ოღონდ საბუხარები მიეცით, ხელებს მოიფშვნეტს, აიღებს ცულს, დაჰკრავს ერთს ან ორს და ხელდახელ ქოხს წამოსჭიმავს». – «მაგრამ, ივან გრიგორიევიჩ, შენ ერთი მნიშვნელოვანი გარემოება გამოგრჩა: შენ არ გინდა გაიგო, თუ რა საქონელია ჩიჩიკოვის გლეხი. გავიწყდება, რომ კარგ გლეხს მემამულე არ გაჰყიდის. თავს მოვიჭრი, ჩიჩიკოვის მიერ ნაყიდი გლეხი თუ უკანასკნელი ქურდი და ლოთი არა, მაწანწალა, თავზეხელაღებული გარეწარი მაინც იქნება». – «ეს ასეცაა, არ აგიხირდები, რომ ყველაფერი ეს მართალია, რომ კარგს არავინ გაიმეტებს გასაყიდად; ჩიჩიკოვის გლეხებიც ლოთები და მაწანწალები იქნებიან, მაგრამ მხედველობაში უნდა მივიღოთ ის გარემოება, რომ მორალი სწორედ აქ იჩენს თავს, სწორედ ამაშია მორალი: ეს გლეხები გარეწარნი არიან, მაგრამ ახალ მიწა-წყალზე შეიძლება ერთიანად გამოიცვალონ და საუკეთესო ყმები დადგნენ. ამის ცოტა მაგალითი როდი ყოფილა როგორც ჩვეულებრივ ცხოვრებაში, ისე ისტორიაშიც.» – «არასოდეს, არასოდეს! ეგ არა მოხდება, – ირწმუნებოდა სახაზინო ფაბრიკების მმართველი: – დამერწმუნეთ, რომ ეს არასოდეს არ მოხდება, ვინაიდან ჩიჩიკოვის გლეხს ახლა ორი ძლიერი მტერი ეყოლება: პირველი მტერი ისაა, რომ იქვე მახლობლადაა მალოროსიული გუბერნიები, სადაც, როგორც ვიცით, თავისუფალი ვაჭრობაა არყით. მე თქვენ გარწმუნებთ, ორი კვირის გსნმავლობაში არყით გაილეშებიან და მთლად გალოთდებიან. მეორე მტერი ის გახლავთ, რომ ამ გადასახლება-გადმოსახლების დროს გლეხი მოხეტიალე ცხოვრებას ეჩვევა. მაშასადამე, ჩიჩიკოვი იძულებული იქნება, მუდამ თვალყური ადევნოს მათ, მაგრად ეჭიროს ხელში, თუ რამე სისულელეს ჩაიდენენ, ლაზათიანად დაიფრინოს, მაგრამ ისე კი არა, რომ სხვისი იმედი ჰქონდეს, არამედ საკუთარი ხელით. სადაც საჭიროა, ყველას ცხვირ-პირი ამოუმტვრიოს და წაუთაქოს კისერში». – «აბა რა საჭიროა, რომ თვითონ ჩიჩიკოვმა ამტვრიოს ცხვირ-პირი თავის გლეხებს, როდესაც შეუძლია მოურავი იყოლიოს?» – «მერე სად იპოვის საიმედო მოურავს, ყველა ერთი მეორეზე წუნკალი და გარეწარია!» – « თუ გარეწრები არიან, აქ ისევ ბატონები არიან დამნაშავენი, ვინაიდან თავიანთ საქმეს თვითონ არ უვლიან». – «ეს მართალია, – კვერი დაუკრეს სხვებმა. – აბა ერთი თვითონ ბატონს რაიმე გაეგებოდეს მამულის მოვლისა და ხალხის გარჩევისა,მაშინ მოურავიც კარგი ეყოლება». აქ მმართველმა განაცხადა, კარგი მოურავი ხუთი ათას მანეთზე ნაკლებ არ დადგებაო. აქ თავმჯდომარემ ბრძანა, კარგ მოურავს სამას თუმნადაც ვიშოვიო. აქ მმართველმა თქვა: «კეთილი და პატიოსანი, მაგრამ სად იშოვი ასეთ მოურავს? იქნებ თქვენ ცხვირში?» აქ თავმჯდომარემ უპასუხა: «ცხვირში კი არა, მაგრამ მაზრაში ნამდვილად მოიპოვება. აი, მაგალითად, პიოტორ პეტროვიჩ სამოილოვი: აი, ასეთი მოურავი პირდაპირ მისწრება იქნებოდა ჩიჩიკოვისათვის!» ბევრს გულთან ახლოს მიჰქონდა ჩიჩიკოვის მდგომარეობა, ითვალისწინებდნენ ესოდენ უამრავი გლეხობის აყრა-გადასახლების სიძნელეს და დიდად შიშობდნენ, ვაითუ ეს მოუსვენარი ხალხი გზაზევე აუჯანყდეს ჩიჩიკოვს და რამე შეამთხვიოსო. ამაზე პოლიცმეისტერმა შენიშნა: აჯანყების შიში ამაოა, ვინაიდან ამის ასაცილებლად არსებობსკაპიტან-ისპრავნიკის ძალაუფლება, რომ კაპიტან-ისპრავნიკი თუნდაც თან არ მისდევდეს გადასახლებულთ და თავის მაგივრად მარტო თავისი ქუდი გააყოლოს, ეს ქუდიც იკმარებს, რომ გლეხები თავიანთ ახალ საცხოვრებელ ადგილამდე მირეკოსო. იყვნენ ისეთებიც, რომელთაც აზრი გამოთქვეს, თუ როგორ და რა საშუალებით აღმოეფხვრათ ჩიჩიკოვის გლეხობაში მეამბოხე სული. ამ საგანზე სულ სხვადასხვა აზრს გამოთქვამდნენ: ზოგი იმ აზრისა იყო, რომ გლეხობას უსასტიკესი სამხედრო წესებით უნდა მოპყრობოდნენ, ზოგი კიდევ სათნოებას არჩევდა. თავის მხრივ ფოსტმეისტერმა განაცხადა, ჩიჩიკოვმა თავისი წმიდათაწმიდა მოვალეობა უნდა შეასრულოს, თავისი გლეხებისათვის გადაიქცეს, ასე ვთქვათ, მამად, შემოიღოს განათლებაო. აქ მან დიდი ქებით მოიხსენია ლანკასტერის ურთიერთსწავლის სკოლა.
ასე მსჯელობდნენ და მასლაათობდნენ მთელ ქალაქში; ბევრნი ჩიჩიკოვისადმი ღრმა თანაგრძნობით განიმსჭვალნენ და მოინდომეს პირადი გამოცდილებითა და რჩევით რაიმე დახმარება აღმოეჩინათ მისთვის. ზოგი ბადრაგსაც სთავაზობდა, რომ ჩიჩიკოვის გლეხობა დანიშნულ ადგილამდე უშიშრად მიეცილებინათ. ყოველი რჩევისათვის ჩიჩიკოვი ყველას მადლობას უხდიდა, თანაც ბეჯით სიტყვას აძლევდა, რომ მათი რჩევა-დახმარებით ისარგებლებდა, რაწამს ამას საჭიროება მოითხოვდა, ოღონდ ბადრაგის გაყოლაზე გადაჭრით უარი თქვა, ამას იმით ასაბუთებდა, რომ მისი გლეხები ვითომც ყოვლად მშვიდობიანი ხასიათისა იყვნენ და გრძნობდნენ, რომ მათთვის ასეთი ნებაყოფლობითი გადასახლება ხელსაყრელი იქნებოდა; მაშასადამე , მათი მხრივ რაიმე აჯანყების შიში სრულიად უსაფუძვლო იყო.
ყველა ასეთმა მითქმა-მოთქმამ და ლაპარაკმა მეტად კარგი ნაყოფი გამოიღო ჩიჩიკოვისათვის, რასაც თვითონ ვერ წარმოიდგენდა. ხმა დაირხა, ვითომც იგი მილიონერია. ქალაქის მცხოვრებლებმა, როგორც პირველი თავიდანავ დავინახეთ, გულით შეიყვარეს იგი და ამის შემდეგ ხომ კიდევ მეტი სიყვარულით განიმსჭვალნენ მისდამი. თუმცა, სიმართლე რომ ვთქვათ, ეს მოქალაქენი მეტად უწყინარი ხალხი იყო, ერთმანეთს მეგობრულად ეკიდებოდნენ და მათ საუბარს მუდამ რაღაც განსაკუთრებული გულუბრყვილობისა და მშვიდობიანობის ბეჭედი ესვა: «ძვირფასო მეგობარო ილია ილიჩ! გამიგონე, ძმაო ანტიპატორ ზახარევიჩ! ცოტა არ იყოს, ტყუილი მოგივდა, ჩემო კეთილო ივან გრიგირიევიჩ». ფოსტმეისტერს, რომელსაც ივან ანდრეევიჩს უწოდებდნენ, დაძახებაზე ასე მიაყოლებდნენ ხოლმე: «შპრეხენ ზი დეიჩ, ივან ანდრეიჩ?» – ერთი სიტყვით, ყველანი ერთი ოჯახის წევრებად გრძნობდნენ თავს. შიგდაშიგ კარგა განათლებულებიც ერივნენ: პალატის თავმჯდომარემ ზეპირად იცოდა ჟუკოვსკის «ლუდმილა», რომელიც მაშინ ჯერ კიდევ ცხელ-ცხელ ნობათს წარმოადგენდა. ამ პოემის ადგილებს იგი დიდი ოსტატობით კითხულობდა ზეპირად, განსაკუთრებით ერთ ადგილს: «ტყეს ჩაეძინა, ველიც ტკბილად თვლემს» და ამის შემდეგ ისე ამბობდა «ჩუ!» თითქოს მართლაც აგერ-აგერ ველმა ჩაიძინაო; რომ უფრო მეტი მსგავსება ყოფილიყო, ზოგჯერ თვალებსაც მილულავდა ხოლმე. ფოსტმეისტერი უფრო ფილოსოფიაში იყო გადავარდნილი და დიდი გულმოდგინებით, ღამ-ღამობითაც კი კითხულობდა იუნგის «ღამეებს» და ეკარტსჰაუზენის «ბუნების საიდუმლოებათა გასაღებს», საიდანაც საკმაოდ ვრცელ ამონაწერებს აკეთებდა, მაგრამ რა სახის ამონაწერები იყო, ეს არავინ უწყოდა. გარდა ამისა, იგი მოსწრებული სიტყვის პატრონი და ენამჭევრი კაცი იყო და, როგორც თვითონაც ამბობდა ხოლმე, უყვარდა სიტყვის შემკობა. სიტყვის შემკობას კი იგი ახერხებდა ნაირ-ნაირი ნართაულების ჩამატებით, როგორც მაგალითად: «შენ ხარ ჩემი ბატონი», «მავანი და მავანი ვიღაცა», «იცით», «გესმით», «წარმოგიდგენიათ», «რა ბრძანებაა», «მაინცდამაინც» და სხვა, რომელთაც იგი დაუღალავად აფრქვევდა; გარდა ამისა, სიტყვის შემკობა ხდებოდა თვალის ჩაკვრითაც, ზოგჯერ კიდევ თვალს მოჭუტავდა, რაც უფრო გესლიან ელფერს აძლევდა მის სატირულ ნართაულს. სხვებიც ბევრად თუ ცოტად განათლებულნი ბრძანდებოდნენ: ვინ კარამაზინს კითხულობდა, ვინ «მოსკოვსკიე ვედომოსტის», ვინ კიდევ სულაც არაფერს არ კითხულობდა. ამ საზოგადოებაში ზოგი კიდევ ისეთები გახლდნენ, რომელთაც «ტიურიუკს» უწოდებდნენ, ესე იგი, ისეთ ადამიანებს, რომელთა ადგილიდან დაძვრა მხოლოდ პანღურით შეიძლება. ზოგი პირდაპირ ძილისგუდა იყო, რომელიც სულ გვერდზე იწვა და, როგორც ამბობენ ხოლმე, მთელ სიცოცხლეს ხვრინვაში ატარებდა: ამაოდ შეეცდებოდით წამოგეგდოთ, ტყუილია, გვერდსაც ვერ შეაცვლევინებდით. თვალადობის მხრივ, როგორც ცნობილია, ყველანი ჯანსაღნი და საიმედონი იყვნენ, ჭლექიანი მათ შორის არ ერია. ეს ისეთი ყაიდის ხალხი გახლდათ, რომელთაც ცოლები განმარტოების ჟამს ნაზი მეტსახელებით მიმართავდნენ ხოლმე: «დანდრაზა», «ღიპუნა», «ჭიპა», «შავტუხა», «კიკი», «ჟუჟუ», და ასე შემდეგ. საზოგადოდ, ყველა მეტად გულკეთილი ხალხი იყო, სტუმართმოყვარე. ვინც კი ერთხელ მათ პურმარილს იგემებდა, ანდა ერთ საღამოს მაინც ჩაუჯდებოდა ვისტის თამაშს, მათი უახლოესი მეგობარი შეიქნებოდა; აბა რა გასაკვირია, თუ ისეთმა თავაზიანმა და მომაჯადოებელმა ადამიანმა, როგორიც ჩიჩიკოვი გახლდათ, რომელმაც მშვენივრად უწყოდა თავმოწონების ყვლანაირი საიდუმლო, ყველა ერთბაშად მოინადირა. მართლაც, იმდენად შეიყვარეს იგი, რომ ჩიჩიკოვს თავის დაღწევაც კი ეძნელებოდა, ყოველ ასეთ ცდაზე ესღა ასმოდა: «მოითმინეთ, კიდევ ერთი კვირა გვაჩუქეთ, პაველ ივანოვიჩ! მხოლოდ ერთი კვირა!» ერთი სიტყვით, რომ იტყვიან ხოლმე, ხელისგულზე ატარებდნენ. მაგრამ ჩიჩიკოვმა (განსაცვიფრებელი ამბავი იყო!) ყველაზე ძლიერი შთაბეჭდილება ისევ ქალებზე მოახდინა. ეს ამბავი ცოტაოდნად მაინც რომ გაგვემარტა, საჭირო იქნებოდა ბევრი რამ გვეთქვა თვით ქალებზე, მათ საზოგადოებაზე, აგვეწერა, როგორც ამბობენ ხოლმე, ცოცხალი ფერებით მათი სულიერი ღირსებანი; სამწუხაროდ, ეს ფრიად სამძიმო რამ გახლავთ ავტორისათვის. ერთი მხრით მას აბრკოლებს უღრმესი მოწიწება წარჩინებულთა მეუღლეებისადმი, მეორე მხრით კიდევ... უბრალოდ ძნელია. ქალაქ №-ის ქალები გახლდნენ... არა, არასგზით არ შემიძლია დავიწყო – რაღაც შიშმა ამიტანა. ქალაქ №-ის ქალებში ყველაზე თვალსაჩინო ის გახლდათ... რა საოცარი რამაა, კალმის წვერი ვეღარ დამიძრავს, თითქოს შიგ ტყვია ჩამჯდარიყოს! მაშ ასე იყოს: მათი დახასიათების საქმე, როგორც ჩანს, ისევ სხვა ვინმეს უნდა მივანდოთ, ვისაც პალიტრაზე უფრო მეტი ცოცხალი ფერადები აქვს, ჩვენ კი მოგვიხდება ორიოდე სიტყვით გავკადნიერდეთ და მხოლოდ გარეგნობას შევეხოთ, ისიც ძალიან ზერელედ. ქალაქ №-ის ქალები გახლდნენ სწორედ ისეთები, რომელთაც პრეზენტაბელურებს ეძახიან, ასე რომ ამ მხრივ შეგვეძლო სხვების სამაგალითოდაც გვეღიარებინა ისინი. რაც შეეხება თავის დაჭერას, საზოგადოებაში ტონის, წესების დაცვას, ზრდილობის მრავალფეროვან მხარეებს, განსაკუთრებით მოდის მიყოლას უკანასკნელ წვრილმანემდე, ამ მხრივ პეტერბურგისა და მოსკოვის ქალებსაც გაუსწრეს. დიდი გემოვნებით უყვარდათ ჩაცმა, ქალაქში ეტლით გავლა, უკანასკნელი მოდის მიხედვით ეტლის უკან უსათუოდ უნდა სდგომოდათ ლივრეიანი და ოქროსბუზმენტებიანი ლაქია. სადარბაზო ბარათი, თუნდაც ჯვრის ორიანზე ყოფილიყო დაწერილი ან აგურის კიკოზე, საღმრთო ვალდებულებას შეადგენდა მანდილოსნებისათვის. ამის გამო, წარმოიდგინეთ, ორი გულითადი მეგობარი მანდილოსანი, თანაც ნათესავები, ერთმანეთს სასტიკად წაეკიდა, როცა ერთმა როგორღაც ყურადღება არ მიაქცია და სამაგიერო დარბაზობით არ უპასუხა. რამდენს ეცადნენ შემდეგ მათი ქმრები და ნათესაობა, რომ შეერიგებინათ, მაგრამ რა ბრძანებაა, თურმე ამქვეყნად ყველაფრის გაკეთება შეიძლება, მხოლოდ ერთ რამეს კი ვერანაირად ვერ მიაღწევთ, სახელდობრ: ვერ შეარიგებთ დაბაზობაზე უყურადღებობის გამო წაჩხუბებულ ქალებს. ასე რომ ამ ორ მანდილოსანს შორის, როგორც ქალაქის მაღალ წრეებში ამბობენ ხოლმე, გამწვავებული ურთიერთობა დამკვიდრდა. პირველობის მოსაპოვებლად აგრეთვე მრავალი საგულისხმიერო სცენა იმართებოდა, რაიც ზოგჯერ ქმრებს რაინდულ დიდსულოვნებას შთააგონებდა. რა თქმა უნდა, დუელი მათ შორის არ მოხდებოდა, ვინაიდან ყველანი სამოქალაქო მოხელეები გახლდნენ, მაგრამ ტყავიდან კი ძვრებოდნენ, ოღონდ ერთმანეთისათვის რაიმე ისეთი სისაძაგლე გაეკეთებინათ, რაც, რა თქმა უნდა, ყოველგვარ დუელზე მძიმე იქნებოდა. ზნეობის მხრივ ქალაქ ნ-ის მანდილოსნები ფრიად სასტიკნი იყვნენ, ყოველგვარ მიწიერებას და საცთურს კეთილშობილური გულიწყრომით დაჰყურებდნენ და უმოწყალოდ გმობდნენ ყოველივე შეცოდებას. უკეთუ მათ შორის ხდებოდა ისეთი რამ, რასაც იმნაირ-ამნაირს უწოდებენ, ხდებოდა ყოვლად საიდუმლოდ, ისე რომ ვერავინ მიხვდებოდა, სად რა მოხდა; თვით ქმარიც კი იმდენად იყო გაწვრთნილი და ამისათვის გამზადებული, რომ თუნდაც იმნაირ-ამნაირი რამ საკუთარი თვალით დაენახა ანდა ვისგანმე გაეგონა, მაშინვე მოკლედ და ყოვლად გონივრულად უპასუხებდა: «აბა ვის რა ესაქმება, თუ მზახალი მზახალს ეკურკურებაო?» ისიც უნდა ითქვას, რომ ქალაქ ნ-ის მანდილოსნები, როგორც პეტერბურგის მრავალი მანდილოსანი, სიტყვა-პასუხში მეტისმეტად ფრთხილნი და თავდაჭერილნი გახლდნენ. მათი პირიდან ვერ გაიგონებდით: «მე ცხვირი მოვიხოცე», «ოფლი მომივიდა», «გადავაფურთხე», არამედ ამბობდნენ: «მე შევიმსუბუქე ცხვირი», «ცხვირსახოცით იოლად გავედი». არასდიდებით არ შეიძლებოდა თქმა «ამ ჭიქას ან თეფშს სუნი უდისო». არამცთუ ეს, ამის მსგავსი სიტყვის გადაკვრაც კი ყოვლად დაუშვებელი იყო; სამაგიეროდ მოხდენილად იტყოდნენ: «ამ ჭიქის საქციელი ვერაფრად მოსაწონიაო!» ან კიდევ ამის მსგავს სხვა რაიმეს. რათა რუსული ენა უფრო მეტად გაეკეთილშობილებინათ, თითქმის ნახევარზე მეტი რუსული სიტყვა განდევნილი გახლდათ საუბრის დროს, ამიტომ ხშირად მიმართავდნენ ხოლმე ფრანგულ ენას; სამაგიეროდ ფრანგულ ენაზე ისეთ რამეს გაგიბრტყელებდნენ, რომ მასთან შედარებით ზემოთ მოყვანილი სიტყვები არაფრად მოგეჩვენებოდათ. ამნაირად, აი, რისი თქმა შეიძლება ქალაქ ნ-ის მანდილოსნებზე, ისიც მეტად ზერელედ. მაგრამ, თუ სიღრმეში ინებებთ ჩახედვას, რა თქმა უნდა, სხვაც ბევრი რამ ამოტივტივდება; თუმცა ქალების გულის სიღრმეში ჩახედვა ფრიად საშიში გახლავთ. სჯობს ისევ ზერელე დახასიათებით დავკმაყოფილდეთ და განვაგრძოთ ჩვენი სათქმელი. აქამდე ჩვენი მანდილოსნები მაინცდამაინც ბევრს არ ლაპარაკობდნენ ჩიჩიკოვზე, თუმცა სრულიად სამართლიანად აფასებდნენ მის მეტად სასიამოვნო და დარბაისლურ ქცევას საზოგადოებაში. მაგრამ რაკი ხმა დაირხა მისი მილიონერობის შესახებ, ახლა სხვა თვისებებიც აღმოუჩინეს. უნდა ითქვას, რომ მანდილოსნები სრულიადაც არ იყვნენ ანგარების ხალხი; აქ დამნაშავე გახლდათ მხოლოდ ერთი უბრალო სიტყვა: «მილიონერი», – თვითონ მილიონერი კი არა, არამედ მხოლოდ სიტყვა, ვინაიდან ამ სიტყვას რაღაც თილისმური თვისება აქვს; რომ იგი გულისხმობს ფულით სავსე ტომრებს, მასში კიდევ ისეთი რამ იმალება, რაც მოქმედებს გაიძვერა ხალხზეც, ხალხზე, რომელიც არც ცუდია, არც კარგი და კარგ ხალხზეც – ერთი სიტყვით, ყველაზე თანაბრად მოქმედებს. მილიონერობა კიდევ იმიტომ არის ხელსაყრელი, რომ მილიონერს შეუძლია სრულიად უანგარო სისაძაგლე იხილოს, ასე ვთქვათ, ხალასი სისაძაგლე, რომელსაც არავითარი ანგარიშიანობა არ უდევს საფუძვლად: ბევრმა ძალიან კარგად იცის, რომ ვერაფერს მიიღებს და არც უფლება აქვს მიიღოს რამე, მიუხედავად ამისა, მაინც ცდილობს უსათუოდ წინ შეეგებოს, გაუცინოს, ქუდი მოუხადოს, ნაძალადევად დააპატიჟებინოს თავი იმ სადილზე, რომელზეც მილიონერი მიუწვევიათ. არ შეიძლება ითქვას, რომ ასეთმა ნაზმა განწყობამ სისაძაგლისადმი უსათუოდ ჩვენს მანდილოსნებშიც ჰპოვა ადგილი; მიუხედავად ამისა ბევრგან, განსაკუთრებით დარბაზობის დროს, დაბეჯითებით ირწმუნებოდნენ, რა თქმა უნდა, ჩიჩიკოვი სილამაზით პირველობას ვერ დაიჩემებს, მაგრამ ისეთი კი არის, როგორიც უნდა იყოს მამაკაცი, და რომ იმაზე მეტი სრული ან გამხდარი ყოფილიყო, როგორიც დღეს არის, არაფრად მოუხდებოდაო. ამასთან, ცოტა არ იყოს, გაქირდვითაც კი მოიხსენიეს გამხდარი მამაკაცი: ეს როგორი ვაჟკაცია, კაცი კი არა, კბილის საჩიჩქნელააო. მანდილოსნების მორთულობასა და სამკაულებშიც ბევრმა სიახლემ იჩინა თავი: ქარვასლაში მიხლა-მოხლა და ზედახორობა შეიქნა; გეგონებოდა, სეირნობა გაიმართაო, იმდენმა ეტლმა მოიყარა თავი. ვაჭრები გაოცდნენ, რა დაინახეს, რომ ფართლეულის რამდენიმე თოფი, რომლებიც ბაზრობიდან მოეტანათ და ვერაფრით ვერ გაესაღებინათ სიძვირის გამო, უეცრად დიდი მოთხოვნილების საგნად გადაიქცა და ხელიდან დაიტაცეს. წირვის დროს ერთი მანდილოსნის კაბის ქვეში ისეთი რულო შენიშნეს, რომელმაც ნახევარი ეკლესია დაიჭირა, ასე რომ უბნის ბოქაულმა, რომელიც იმ დროს საყდაში იმყოფებოდა, იქვე უბრძანა ხალხს, კარიბჭისაკენ დაეწიათ, რომ მისი მაღალკეთილშობილების ტუალეტისათვის არა ევნოთ რა. თვითონ ჩიჩიკოვმაც უნებურად შენიშნა მისდამი გამოჩენილი ასეთი საზოგადო ყურადღება. ერთხელ შინ დაბრუნებისას მაგიდაზე ბარათი დახვდა; ვინ ან საიდან მოიტანა ეს ბარათი, მან ვერ გაიგო. ტრაქტირის ლაქიამ განაცხადა, მოტანით კი მოიტანეს ეს ბარათი, მაგრამ ვინაობის გამხელა არ ინებესო. ბარათი მეტად გაბედულად იწყებოდა, სახელდობრ აი როგორ: «არა, უსათუოდ უნდა მოგწერო!» შემდეგ ნათქვამი იყო, სულთა შორის არსებობს საიდუმლო თანაგრძნობაო; ეს ჭეშმარიტება ბეჭედდასმული გახლდათ რამდენიმე წერტილით, რომელთაც თითქმის ნახევარი სტრიქონი ეჭირა. შემდეგ ისეთ ღირსშესანიშნავი და ფრიად სამართლიანი აზრები მოსდევდა, რომ საჭიროდ მიგვაჩნია ამოვწეროთ და წარმოგიდგინოთ: «რა არის ჩვენი ცხოვრება? – მხოლოდ ტრიალი ველი, სადაც მწუხარებასა და ვაებას დაუსადგურებია. რა არის ქვეყანა? – ეს მხოლოდ ბრბოა, რომელიც არაფერს გრძნობს». შემდეგ ქალი დასძენდა, რომ იგი ცრემლებით ალტობს ნაზი დედის სტრიქონებს, რომელიც აგერ ოცდახუთი წელია, რაც ქვეყანას გამოესალმა. შემდეგ ჩიჩიკოვს ეპატიჟებოდა უდაბნოში, რათა გასცლოდა სამუდამოდ ქალაქს, სადაც ხალხი შეხუთულა ციხე-გალავნებში და სუფთა ჰაერით ვეღარ სარგებლობს. წერილი საშინელი სასოწარკვეთილებით და ასეთი ლექსით გვირგვინდებოდა:
და ორნი გვრიტნი შენ გაჩვენებენ
ჩემ საბრალო ნეშტს გაცივებულსა,
და ტკბილ ღუღუნით მყის მოგითხრობენ,
რომ სიკვდილის წინ ის აფრქვევდა ცხარე ცრემლსა.
მართალია, ბოლო სტრიქონში ზომა არ იყო დაცული, მაგრამ მაინც არა უშავდა რა: ბარათი დაწერილი გახლდათ იმ დროის ყაიდაზე. არცთუ ხელმოწერილი ყოფილა: არც სახელი, არც გვარი, არც თარიღი თვისა და რიცხვის აღსანიშნავად. მხოლოდ postscriptum-ში მიწერილი იყო: დაე, თვით შენმა გულმა გაიგოს, ვინ იქნება ამ ბარათის დამწერი და რომ სახვალიო ბალზე გუბერნატორთან თვით ამ სტრიქონების დამწერსაც შეხვდებიო.
ამ ამბავმა დიდად დააინტერესა ჩიჩიკოვი. უსახელო ბარათში იმდენი მიმზიდველი და ცნობისმოყვარეობის წამქეზებელი რამ იმალებოდა, რომ მან მეორეჯერაც წიკითხა, მესამეჯერაც და ბოლოს წამოიძახა: «მართლაც, რა უცნაური რამაა! ნეტა ვინ უნდა იყოს ამ სტრიქონების დამწერი?» ერთი სიტყვით, როგორც ჩანს, საქმეს სერიოზული პირი უჩანდა. მან ერთი საათი მაინც ატრიალა ბარათი, იფიქრა, იფიქრა, ბოლოს გაშალა ხელები, თავი დახარა და თქვა: «ბარათი კი მაინც ძალიან ლამაზადაა დაწერილი!» მერე, რაღა თქმა უნდა, ბარათი შეკეცა და ყუთის საგანგებო უჯრაში შეინახა აფიშისა და საქორწინო მისაპატიჟებელი ბარათის გვერდით, რომლებიც შვიდი წლის განმავლობაში სულ ერთსა და იმავე მდგომარეობაში და ერთსა და იმავე ადგილს იდო. პატარა ხანს უკან მას მართლაც მიართვეს გუბერნატორთან ბალზე მისაპატიჟებელი ბარათი, რაიც ფრიად ჩვეულებრივი ამბავი გახლავთ საგუბერნიო ქალაქებში, ვინაიდან სადაც გუბერნატორია, იქ ბალია; სხვა მხრივ გუბერნატორს არავითარი სიყვარული და პატივისცემა არ ექნება თავადაზნაურობის თვალში.
იმავე წუთს ყოველივე გარეშეს თავი გაანება და მთელი ყურადღება ახლა ბალისათვის სამზადისს მიაპყრო. საამისოდ ბევრი მნიშვნელოვანი და წამაქეზებელი მიზეზი ჰქონდა. სამაგიეროდ შეიძლება ქვეყნიერების გაჩენიდან არავის იმდენი დრო არ მოენდომებინოს ჩაცმა-მორთვისათვის, რამდენიც მაშინ ჩიჩიკოვმა მოანდომა. მთელი საათი ჯერ სარკეში სახის დათვალიერებას მოუნდა, შეეცადა სხვადასხვა გამომეტყველება მიეღო: ხან დინჯი ადამიანისა, ხან პატივისცემის გამომხატველი გამომეტყველება, რომელსაც ოდნავი ღიმილი დაჰკრავს, ხან იგივე პატივისცემის გამომეტყველება, ოღონდ გაუღიმებლივ. გარდა ამისა, სარკის წინ რამდენჯერმე თავის დაკვრით რაღაც გაურკვეველი სიტყვები წამოიძახა, რომელნიც თითქოს ფრანგულს წააგავდა, თუმცა ჩიჩიკოვს ფრანგული ენის სრულებითაც არა ესმოდა რა. წარმოიდგინეთ, თავის თავს რამდენიმე სასიამოვნო სიურპრიზითაც გაუმასპინძლდა: წარბები და ტუჩები შეათამაშა, ენაც როგორღაც გაასავსავა. ერთი სიტყვით, განა ცოტა რამ არის, რასაც მარტო დარჩენილი ადამიანი სჩადის თავის ოთახში, როდესაც იცის, რომ მოხდენილია და თანაც დაწმუნებული, რომ ჭუჭრუტანებიდანაც მოთვალთვალე არავინა ჰყავს! ბოლოს ღაბუა ნიკაპს მიუალერსა, ოდნავ ამოჰკრა კიდეც, ზედ მიაყოლა ასეთი სიტყვები: «აი, შე ცუგუნია, შენა!» და ჩაცმას შეუდგა. სულის უაღრესი კმაყოფილება თან სდევდა მას ამ ჩაცმის დროს; როცა აჭიმს იკეთებდა ან ჰალსტუხს იხვევდა, ქუსლს ქუსლზე შემოირტყვამდა, მეტად მოხდენილად თავს ხრიდა და, მიუხედავად იმისა, რომ ცეკვა არ იცოდა, ანტრაშაც კი გააკეთა. ოღონდ ეს იყო, რომ ანტრაშას პატარა და ყოვლად უვნებელი შედეგი მოჰყვა, სახელდობრ: კამოდმა დაიზანზარა და მაგიდიდან ტანისამოსის ჯაგრისი გადმოვარდა.
ბალზე მისმა გამოჩენამ არაჩვეულებრივად იმოქმედა. დიდმა და პატარამ ყველამ ერთბაშად მისკენ იბრუნა პირი: ვინ სათამაშო ქაღალდით ხელში, ვინ მოულოდნელად შეეწყვიტა საუბარი სწორედ ყველაზე საინტერესო ადგილას, სახელდობრ, როცა ამბობდა: «ჩვენმა სამაზრო სასამართლომ უპასუხაო»... მაგრამ რა უპასუხა სამაზრო სასამართლომ, ეს უკუაგდო და გაეშურა, რათა ჩვენს გმირს მისალმებოდა. «პაველ ივანოვიჩ! აჰ, ღმერთო ჩემო, პაველ ივანოვიჩ! ძვირასო პაველ ივანოვიჩ! უპატივცემულესო პაველ ივანოვიჩ! ჩემო სულიკო, პაველ ივანოვიჩ! აი თურმე სად ყოფილხართ, პაველ ივანოვიჩ! აი, ჩვენი პაველ ივანოვიჩი! ნება მიბოძეთ გულზე მიგიკრათ, პაველ ივანოვიჩ! აბა აქეთ გამოუშვით, ერთი კარგა ჩავკოცნო ჩემი ძვირფასი პაველ ივანოვიჩი!» ჩიჩიკოვმა ერთბაშად რამდენიმე კაცის ხელში იგრძნო თავი, რომელნიც აქეთ-იქიდან ეხვეოდნენ. ის-ის იყო ძლივს გაითავისუფლა თავი თავმჯდომარის მკლავებიდან, რომ ახლა პოლიცმეისტერმა ჩაიკრა გულში; პოლიცმეისტერმა იგი გადასცა სამკურნალო სამმართველოს ინსპექტორს; სამკურნალო სამმართველოს ინსპექტორმა – მოიჯარეს; მოიჯარემ – ქალაქის ხუროთმოძღვარს... გუბერნატორმა, რომელიც ამ დროს ქალების წრეში იდგა და ერთ ხელში ფინია ეჭირა, ხოლო მეორეში კანფეტის ქაღალდი, ჩიჩიკოვის დანახვაზე ფინიაც და კანფეტის ქაღალდიც იატაკზე დააგდო, რის გამოც ფინიამ საბრალოდ დაიწმუკუნა; ერთი სიტყვით, დარბაზში უჩვეულო სიხარული და მხიარულება გამეფდა. არ იყო ისეთი პირი, ვისაც სიამის ნათელი არ მოჰფენოდეს, ყოველ შემთხვევაში, საყოველთაო კმაყოფილების შუქი არ გადაჰფენოდეს სახეზე. ასეთივე ამბავი მოსდით ხოლმე მოხელეებს, როდესაც უფროსი ჩამოვა მათ მართვა-გამგეობაში მყოფი ადგილების დასათვალიერებლად: რაკი პირველი შიშის ქარი გაივლის და დაინახავენ, რომ უფროსს ბევრი რამ მოეწონა და ხუმრობის გუნებაზეც კი დადგა, ესე იგი, საამური ღიმილით რამდენიმე სიტყვა წარმოთქვა, – ისინი საპასუხოდ ხითხითს მოჰყვებიან, იცინიან სულითა და გულით, იცინიან ისინიც კი, რომელთაც ოდნავ მოჰკრეს მის სიტყვას ყური; წარმოიდგინეთ, შორს კართან მდგომი რომელიღაც პოლიციელიც, რომელსაც მთელ მის სიცოცხლეში ერთხელაც არ გაუცინია და ახლაც ეს-ეს არის ხალხს მუშტს უღერებდა, იმანაც კი გადამდებობის ურყევი კანონის ძალით გაიღიმა, თუმც ეს ღიმილი უფრო იმასა ჰგავს, როცა ადამიანი ცხვირში ბურნუთს შეიჩრის და დასაცემინებლად მოემზადება. ჩვენი გმირი ყველას ერთად და სათითაოდ პასუხობდა და რაღაც უჩვეულო სიმარჯვეს გრძნობდა: ოდნავ კისერდაგრეხილი, როგორც ჩვეულებად ჰქონდა, იგი მარჯვნივ და მარცხნივ თავის დაკვრით ესალმებოდა ყველას, მაგრამ ისე თავისუფლად, რომ ყველა მოხიბლა. ქალებიც იქვე გარს შემოერტყნენ საუცხოო ყვავილწნულივით და ათასნაირი ნელსურნელების გამაბრუებელი სუნი დააყენეს: ერთი ვარდის სუნს მოაფრქვევდა, მეორე გაზაფხულისა და იის სურნელებით გათრობდათ. მესამე სულ რეზედის სურნელებით გაჟღენთილიყო. ჩიჩიკოვს ისღა დარჩენოდა, რომ ცხვირი მაღლა აეწია და საამო სურნელებით დამტკბარიყო. ქალთა მორთულობაში დიდი გემოვნება იგრძნობოდა: მუსლინები, ატლასები, მარმაშები ისეთი ნაზი ფერებისა იყო, რა თქმა უნდა, მოდის კარნახის თანახმად, რომ მათი სახელების გამონახვაც კი ძნელია (აი, სადამდის მიდიოდა მათი გემოვნების სიფაქიზე!) ბაფთები და ყვავილების პატარ-პატარა თაიგულები აქა-იქ დაუდევრად ჰქონდათ მიბნეული კაბებზე, თუმცა ამ დაუდევრობაზე კარგა ბლომად ეშრომნა გონიერ თავს. მსუბუქი თავსამკაული, ოდნავ მიმაგრებული ყურებთან, თითქოს ასე ეუბნებოდა ყველას: «ჰეი, მივფრინავ, ოღონდ, ისა მწყინს, ჩემი კეკლუციც თან ვერ მიმყავსო!» მათი გამოკვალთული, მკვრივი ტანი თვალისათვის ფრიად სანდომიანი სანახავი იყო (უნდა შევნიშნოთ, რომ საზოგადოდ ქალაქ №-ის მანდილოსნები რამდენადმე ჩასუქებულები გახლდნენ, მაგრამ ისე მოხდენილად ისალტებოდნენ და ისეთი საამური მიმოხვრა ჰქონდათ, რომ ძნელად შეატყობდით, თუ მართლა სქელები იყვნენ). ყველაფერი რიგზე მოეფიქრებინათ და წინასწარვე დაწვრილებით გაეთვალისწინებინათ; კისერი და მხრები მოტიტვლებული ჰქონდათ, მაგრამ იმდენად, რამდენადაც ეს საჭიროა, საზღვარს კი არ გადასცილდებოდნენ; ყველანი თავთავიანთ სამფლობელოებს იმდენად აშიშვლებდნენ, სანამ არ დარწმუნდებოდნენ, რომ ახლა ადვილად შეეძლოთ ადამიანი დაეღუპათ; დანარჩენი კი არაჩვეულებრივი გემოვნებით დაეფარათ: ან რაღაც პაწია პაფთა გამოეკვალთათ, ან მსუბუქი შარფი მოეხვიათ, ჰაეროვნად რომ დალიფლიფებდა კისრის ირგვლივ და «კოცნა» ეწოდებოდა, ან კაბისა და მხრების ქვეშ უნაზესი ბატისტი ჩამოეფრიალებინათ, რომელსაც «კდემამოსილება» ჰქვია. სწორედ ეს «კდემამოსილება» გახლდათ ის თილისმა, რომლითაც ჩვენი მანდილოსნები წინიდან თუ ზურგიდან თვალთმაქცურად ფარავდნენ იმას, რასაც უკვე აღარ შეეძლო დაეღუპა დამიანი, თუმცა კი ყველას ეჭვს აღუძრავდა, რომ სწორედ აქ იყო დამალული დამღუპველი ჯადო. გრძელი ხელთათმანები სახელოებამდე კი არ წვდებოდათ, არამედ განზრახ შიშვლად დაეტოვებინათ იდაყვს ზემოთ მადისაღმძვრელი მკლავები, რომლებიც ბევრს სახარბიელოდ სავსე და ფუნთუშა ჰქონდა; ზოგიერთებს ნატის ხელთათმანები იმდენად მაღლა აეჭიმათ, რომ დასკდომოდათ კიდეც, – ერთი სიტყვით, ყველას სახეზე ამას ამოიკითხავდით: უკაცრავად, აქ გუბერნია არ გეგონოთ, თვით სატახტო ქალაქია, ნამდვილი პარიზიო! ოღონდ ეს იყო, რომ უეცრივ აქა-იქ გამოერეოდა ხოლმე არსადნახული თავსაბური ან რაღაც ყოვლად უცნაური, ფარშავანგის ფრთის მსგავსი რამ, – საკუთარი გემოვნების ნაყოფი, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა ყოველგვარ მოდას. მაგრამ რას ვიზამთ. ამას გზას ვერ ავუქცევთ, ასეთი გახლავთ თვისება საგუბერნიო ქალაქისა: სადმე აუცილებლად ასეთმა უცნაურობამ უნდა იჩინოს თავი! ჩიჩიკოვი იდგა მანდილოსანთა წინაშე და ფიქრობდა: «ნეტა რომელია იმ ბარათის დამწერიო?» მან ცხვირიც კი წაყო წინ ცნობისმოყვარეობით, მაგრმ ცხვირში მოხვდა იდაყვები, ბაბთები, სახელოები, მოშარიშურე კაბები და სურნელოვანი შემიზეტკები. ცეკვა-თამაში უკვე გახურებული იყო: თავგამეტებით მიჯირითობდნენ ფოსტმეისტერის მეუღლეც, კაპიტან-ისპრავნიკიც, ცისფერფრთიანი მანდილოსანიც, თეთრფრთიანი მანდილოსანიც, ქართველი თავადი ჭიპხაიხილიძეც, პეტერბურგელი მოხელეც, მოსკოველიც, ფრანგი კუკუც, პერხუნოვსკიც, ბერებენდოვსკიც, – ერთი სიტყვით, მთელი დარბაზი ფეხზე იდგა და თავდავიწყებით დაჰქროდა...
– ერიჰაა! აირია მონასტერი და ესაა! – თქვა გუნებაში ჩიჩიკოვმა და ცოტათი უკან დაიხია; ხოლო როგორც კი მანდილოსნები დასხდნენ, მან ისევ დაუწყო თვალიერება, რომ რომელიმე ქალის სახის გამომეტყველებაში და თვალებში ამოეკითხა, თუ ვინ იყო ბარათის დამწერი; მაგრამ ვერაფერს გახდა, არც სახის გამომეტყველება, არც თვალები არ ამხელდნენ საიდუმლო ბარათის დამწერის ვინაობას. ყველას სახეში მხოლოდ ოდნავ გამოაშკარავებულ, ოსტატურად მიმალულ რაღაცას ამჩნევდა, თან როგორ ოსტატურად!.. «არა, – თქვა თავისთვის ჩიჩიკოვმა, – ქალი ისეთი ქმნილებაა, რომ... – აქ მან ხელიც კი ჩაიქნია: – ამაზე ლაპარაკიც არ ღირს! აბა, ბიჭი ხარ და სცადე ერთი, აგვიწერე მათი თვალების ელვარება: წყლიანი, ხავერდოვანი, დაშაქრული. ღმერთმა უწყის, კიდევ რანაირი არაა! ცივიცაა, ნაზიც, მთლად მინაბულიც, ანუ, როგორც ზოგიერთები ამბობენ ხოლმე, მიბნედილი; ზოგჯერ უფრო მეტიც, ვიდრე მიბნედილი, – თუ ერთი გულზე მოგეკიდა, ისე აგითამაშებს, თითქოს ქამანმა გულის სიმებს ჩამოჰკრაო. არა, შესაფერ სიტყვას ვერ გამონახავ, ქალი კაცობრიობის მოდგმის გალანტიორულ ნახევარს წარმოადგენს და მეტი არაფერი!»
ბოდიშს ვიხდი! აქ, ვგონებ, ჩვენი გმირის ბაგეს უნებლიეთ წამოსცდა ქუჩაში ყურმოკრული სიტყვა. რას გავაწყობთ? ასეთია რუსეთში მწერლის მდგომარეობა! თუმცა, თუ რომელიმე ასეთი სიტყვა წიგნში მოხვდა, მწერალი კი არაა დამნაშავე, არამედ მკითხველები და უწინარეს ყოვლისა მაღალი საზოგადოების მკითხველები: სწორედ ესენი გახლავან, ვისგანაც ვერც ერთ წესიერ რუსულ სიტყვას ვერ გაიგონებთ, თუ არა ფრანგულს, გერმანულს ან ინგლისურს; უცხო სიტყვებს კი იმდენს მოგაყრიან, რომ დათვლითაც ვერ დათვლით; დაუმატეთ ახლა მათი შესაფერი გამოთქმაც: თუ ფრანგულ სიტყვას იტყვიან, ცხვირში წარმოთქვამენ, თუ ინგლისურს – ფრინველივით მოჰყვებიან ჭყიპინს, სახესაც კი ჩიტს მიამსგავსებენ დ მასხრად აიგდებენ ყველას, ვინც ამას ვერ მოახერხებს; რუსულ ენას კი აბა რას დაგიდევენ! ათასში ერთხელ, ისიც ვითომდა პატრიოტიზმის დასამტკიცებლად, აგარაკზე ქოხს თუ ააგებენ რუსული გემოვნებით. აი, რანაირი ხალხია მაღალი საზოგადოების მკითხველები და საზოგადოდ ისინი, რომელიც ამ მაღალ საზოგადოებას ეტმასნებიან. მერე და რანაირი მოთხოვნილებისა ბრძანდებიან! მათ უნდათ, რომ ყველაფერი ზედმიწევნით სუფთა ენით იყოს დაწერილი, დაწმენდილი და კეთილშობილური; ერთი სიტყვით, მათ უნდათ, რომ რუსული ენა თავისთავად უეცრივ ჩამოეშვას ღრუბლებიდან, დამუშავებული, როგორც წესი და რიგია, და პირდაპირ ენაზე წამოასკუპდეთ, მათ კი პირის დაღების მეტი არა დასჭირდეთ რა. რა თქმა უნდა, დიდი უცნაური ხალხია კაცობრიობის ეს ნახევარი ქალები, მაგრამ უნდა გამოვტყდეთ, პატივცემული მკითხველები ზოგჯერ მათზე უცნაურებიც ბრძანდებიან.
ჩიჩიკოვი კი მაინც საგონებელს მისცემოდა, თუ რომელი უნდა ყოფილიყო ქალებიდან იმ ბარათის მომწერი. ერთხელ კიდევ სცადა და ყურადღებით მიაპყრო ყველას თვალი, მაგრამ ქალთა მხრივ ისეთი რამ შეამჩნია, რაც იმედსაც უღვიძებდა და იმავ დროს ტკბილ ტკივილსაც იწვევდა საბრალო მოკვდავის გულში, ისე, რომ ბოლოს შესძახა კიდეც: «არა, ყოვლად შეუძლებელია რისიმე გაგება!» მიუხედავად ამისა, მის მხიარულ გუნებას ოდნავადაც არ შეცვლია ნირი: სრულიად თავისუფლად და დიდი ოსტატობით საამური სიტყვებით უპასუხებდა გარშემორტყმულ ქალებს; ის ხან ერთთან, ხან მეორესთან მიდიოდა პაკაპუკით, პატარ-პატარა ნაბიჯებით, ანუ, როგორც ამბობენ ხოლმე, მიცუნცულებდა მაღალ ქუსლებზე შემდგარი ჩია, მაგრამ კოპწია ბერიკაცების მსგავსად, რომლებიც ქალებს მუდამ კუდში დასდევენ, რის გამოც მათ ბერკვიც არშიყებს უწოდებენ. მარჯვნივ და მარცხნივ მიცუნცულ-მოცუნცულების შემდეგ იგი მარდად მოტრიალდა და ფეხი ფეხს შემოჰკრა, თითქოს კუდი მოიქნია, ან სასვენი ნიშანი მოხაზაო. ქალები მეტად კმაყოფილნი დარჩნენ და არათუ ბევრი რამ სასიამოვნო, არამედ რაღაც მარსისებური და მხედრული სიდიადეც აღმოაჩინეს მასში, რაიც, როგორც ვიცით, ძალიან მოსწონთ ქალებს. წარმოიდგინეთ, მის გამო ერთგვარი უთანხმოებაც წამოიჭრა: რა ერთი შენიშნეს, რომ იგი უფრო კარის ახლოს დგებაო, ზოგიერთებმა მოისურვეს წინასწარ ამ კართან დაეჭირათ ადგილი. და როდესაც ერთს წილად ხვდა ბედნიერება სხვებისათვის დაესწრო, ამან უსიამოვნება გამოიწვია. ბევრმა ასეთი საქციელი საზიზღარ თავხედობად მიიჩნია.
ჩიჩიკოვი ისე გაერთო ქალებთან, უკეთ, ქალებმა ისე გაართეს და თავბრუ დაასხეს ლაპარაკით, ათასნაირი მახვილგონიერებით და თავსატეხ ალეგორიებით, რის გამოც შუბლზე ოფლიც კი წამოასკდა, სულ დაავიწყდა ზრდილობის ვალი მოეხადა და პირველად დიასახლისთან მისულიყო. ეს მხოლოდ მაშინ გაიხსენა, როდესაც თვითონ დიასახლისის ხმა გაიგონა, რომელიც უკვე რამდენიმე წუთი იყო, რაც მის წინ იდგა. გუბერნატორის მეუღლემ თავი საამურად შეარხია და ალერსიანი, თანაც ეშმაკური ღიმილით მიმართა: «აა, პაველ ივანოვიჩ, აი თურმე თქვენ!..» წვრილად ვერ შევძლებ გადმოგცეთ დიასახლისის სიტყვები, მაგრამ ეს კია, რომ აქ გამოხატა დიდი გულითადობა, სწორედ იმ სახით, როგორც ეს მიღებულია ხოლმე ქალებსა და მათ კავალრებს შორის ჩვენი საერო მწერლების მოთხრობებში, რომელთაც უყვართ მაღალი საზოგადოების სალონების აღწერა და მაღალი წრის წესების ცოდნით დატრაბახება, – დაახლოებით ამგვარად: «ნუთუ ისე დაიპყრეს თქვენი გული, რომ იქ ერთი პაწია კუნჭულიც აღარ დარჩენილა თქვენგან ასე უმოწყალოდ მივიწყებულთათვის?» ჩვენი გმირი იმავ წუთში მოტრიალდა დისახლისისაკენ და მზად იყო პასუხი გაეცა მისთვის, უეჭველია, არანაკლები იმაზე, როგორსაც აწვიდიან ერთმანეთს მოდურ რომანებში ზვონსკები, ლინსკები, ლიდინები, გრემინები თუ ათასი სხვა მარჯვე სიტყვა-პასუხის სამხედრო ხალხი, მაგრამ როგორც კი თვალი შეავლო, ისე გაშტერდა, თითქოს მოულოდნელად მეხი დაეცა და გააქვავაო.
მის წინ არა მარტო გუბერნატორის მეუღლე იდგა: მას ხელი გამოედო ნორჩი, თექვსმეტი წლის ქერათმიანი გოგონასათვის, რომლის ნაზ, ნატიფ ნაკვთებს, თხელ ნიკაპს და მომხიბვლელად დამრგვალებულ სახეს მხატვარი ნიმუშად აიღებდა, რომ მადონა დაეხატა, და რომლის მსგავსი იშვიათად შეგვხვდება რუსეთში, სადაც ყველაფერი ფართო და მადლიანია: მთებიც, ტყეებიც, ველებიც, პირისახეც, ტუჩებიც და ფეხებიც. ეს ქერათმიანი გოგონა გახლდათ სწორედ ის არსება, რომელსაც ჩიჩიკოვი შეხვდა გზად, ნოზდრიოვიდან წამოსვლისას, როდესაც მეეტლეთა თუ ცხენების სისულელის გამო მათი ეტლები ისე უცნაურად შეეჯახნენ ერთმანეთს, თასმებით გადაიხლართნენ და ძია მიტიაიმ და ძია მინიაიმ იკისრეს მათი გამოხსნა. ჩიჩიკოვი ისე აირია, რომ ერთი რიგიანი სიტყვა ვერ მოახერხა და ისეთი რამ წაიბურტყუნა, რასაც არასგზით არ იტყოდა არც გრემინი, არც ზვონსკი და არც ლიდინი.
– თქვენ ჯერ არ იცნობთ ჩემს ქალს? – მიმართა გუბერნატორის მეუღლემ, – აი ეს ჩემი ქალია. ინსტიტუტი ეს არის ახლა დაამთავრა.
ჩიჩიკოვმა მიუგო, უკვე ბედნიერება მქონდა უნებლიეთ გავცნობოდი თქვენს ასულსო; კიდევ რაღაცის დამატება უნდოდა, მაგრამ ეს რაღაც ხეირიანად ვერ გამოხატა. გუბერნატორის მეუღლე კიდევ ორიოდე სიტყვით გაელაპარაკა, შემდეგ კი თავის ასულთან ერთად გასწია დარბაზის მეორე კუთხისაკენ, სხვა სტუმრების შესაქცევად. ჩიჩიკოვი კი კვლავ უძრავად შერჩა იმავე ადგილს, როგორც ადამიანი, რომელიც მხიარულ გუნებაზე გამოდის სასეირნოდ, თვალები საამურად უციმციმებს და ყველას შეჰხარის, მაგრამ უეცრივ შეჩერდება და გაქვავდება. გაახსენდება რა, რომ რაღაც დაავიწყდა. ამაზე სულელური გამომეტყველება შეუძლებელია სხვა რამ იყოს: უეცრივ უდარდელობის იერი უქრება სახეზე; ფიქრობს და ვერ მოუფიქრებია, რა დაავიწყდა; იქნებ ცხვირსახოცი? მაგრამ ცხვირსახოცი ჯიბეში უდევს; იქნებ ფული? მაგრამ ფულიც ჯიბეშია. ყველაფერი თითქოს თან აქვს. მიუხედავად ამისა, უხილავი ხმა ყურში ჩასჩურჩულებს, რომ რაღაც დაავიწყდა. ისიც დაბნეული უმზერს მის წინ ამოძრავებულ ბრბოს, მსრბოლავ ეტლებს, მიმავალი ჯარისკაცების კივერებსა და თოფებს, აბრას, მაგრამ ხედვით ხეირიანად ვერაფერს ხედავს. ასევე მოუვიდა ჩიჩიკოვს: უეცრივ იგი ყველაფრისთვის უცხო გახდა, რაც კი მის ირგვლივ ხდებოდა. ამასობაში კი მრავალი მანდილოსნის სურნელოვანი ბაგიდან ოსტატურად გადაკრული სიტყვები და შეკითხვები იფრქვეოდა. «ნუთუ ნება არა გვაქვს ჩვენ, დედამიწის საბრალო შვილებს, ვიყოთ ამდენად კადნიერები, რომ შეგეკითხოთ, რაზე ოცნებობთ?» – «სადაა ის ბედნიერი ადგილი, სადაც დაფრინავს თქვენი ფიქრი?» – «არ შეიძლება ვიცოდეთ იმ ბედნიერის სახელი, ვინც გადაგტყორცნათ ოცნების ტურფა ველებზე?» მაგრამ ჩიჩიკოვი ყველას სრული უყურადღებობით პასუხობდა და ტკიბილმოუბართა სიტყვები თითქოს მივიწყების ტბაში იძირებოდა. წარმოიდგინეთ, ისეთი უზრდელობა ჩაიდინა, რომ მათ ანაზდეულად თავი გაანება და სხვა მხარეს წავიდა, რათა გუბერნატორის ასულის კვალისათვის მიეგნო. სამაგიეროდ მანდილოსნებს არც ასე ადვილად უნდოდათ თავის დანებება; თითოეულ მათგანს მოესურვა ყველანაირი ხერხი ეხმარა, მამაკაცთა გულისათვის ესოდენ სახიფათო, და აემოქმედებინა ყველაფერი ის, რაც კი საუკეთესოდ მიაჩნდა, რათა მიზნისათვის მიეღწია. უნდა შევნიშნოთ, რომ ზოგიერთ ქალს, – მე ვამბობ, ზოგიერთს-მეთქი, ეს იმას არ ნიშნავს, თითქოს ყველა ქალი ისეთი იყოს, – ზოგიერთ ქალს ერთი სუსტი მხარე აქვს: თუკი შენიშნა, რომ ერთ-ერთი რამ მაინც თვალსაჩინო აქვს, შუბლი ან პირი ან ხელები, ფიქრობს, თითქოს მისი ასეთი თვალშესავლები რამ სხვებს პირდაპირ თვალში ეცემა და ყველას ერთხმად ათქმევინებს: «ერთი შეხედეთ, შეხედეთ, რა ლამაზი ბერძნული ცხვირი აქვს!» ანდა: «რა ფიქალივით სწორი და მომხიბვლელი შუბლი აქვს ამ ქალს!» ვისაც კიდევ კარგი მხრები აქვს, წინდაწინვე დარწმუნებულია, ვითომც ახალგაზრდა ყმაწვილებს იმწამსვე მოხიბლავს, როცა გვერდით ჩაუვლის: «აჰა, რა ლამაზი მხრებიაო!» იტყვიან ისინი და არც კი შეხედავენ სახეზე, ცხვირზე, შუბლზე, და თუნდაც შეხედონ, ისე მიიღებენ, როგორც სულ უცხო და გარეშე რამეს. აი ასე ფიქრობს ზოგიერთი ქალი. ამ საღამოს თითოეულმა ქალმა აღთქმა დასდო თავი გამოეჩინა ცეკვაში და მთელი თავისი ბრწყინვალებით გამოეაშკარავებინა, რითაც თავი მოჰქონდა. ფოსტმეისტერის მეუღლემ ვალსის დროს ისე მიბნედილად გადახარა გვერდზე თავი, რომ მართლაც არაამქვეყნიურ ქმნილებას დაემსგავსა. ერთი მანდილოსანი კიდევ, რომელიც სრულიადაც საცეკვაოდ არ იყო მოსული, ვინაიდან, როგორც თვითონ ამბობდა, პატარა ინკომოდიტე შეემთხვა, ანუ მარჯვენა ფეხზე პატარა ძიძიბო გაუჩნდა და ამიტომ იძულებული იყო ხავერდის ჩექმები ჩაეცვა, – იმდენად გაიტაცა მეტოქეობის სურვილმა, რომ ვეღარ მოითმინა და იმ ხავერდის ჩექმებით რამდენიმე წრე შემოუარა, რათა ფოსტმეისტერის მეუღლე მეტისმეტად თავს არ გასულიყო.
მაგრამ ყველა ამან ისეთი შთაბეჭდილება ვერ მოახდინა ჩიჩიკოვზე, როგორსაც ქალები მოელოდნენ. იგი არც კი უყურებდა მოცეკვავე ქალებს და სულ ფეხის წვერებზე დგებოდა, რომ თავებს ზემოთ გადაეხედა და ეპოვა გულში ჩავარდნილი ქერა გოგონა; ერთხანად დაიღუნა კიდეც, რომ მხრებსა და ზურგებს შორის გაეხედ-გამოეხედა. ბოლოს, როგორც იყო, დაინახა: იგი გვერდით მისჯდომოდა დედას, რომლის თავზე მედიდურად ირხეოდა რაღაც აღმოსავლური დოლბანდი შიგ გარჭობილი ფრთით. გეგონებოდათ, თითქოს ჩიჩიკოვმა მათი იერიშით აღება მოისურვაო. არ ვიცი, საგაზაფხულო განწყობილების ბრალი იყო, ზურგში ხელს ჰკრავდა ვინმე, თუ რა მოხდა, ეს კია, რომ ჩიჩიკოვი შლაგაშლუგით გაიჭრა წინ, მოიჯარეს გაჰკრა გვერდში, კინაღამ წააქცია; ფოსტმეისტერმაც უკან დაიწია, განცვიფრებით დაუწყო ცქერა, ცოტა არ იყოს დამცინავადაც კი, მაგრამ მას ყურადღებაც არ მიუქცევია; იგი მხოლოდ ქერათმიან გოგონას ხედავდა, რომელიც გრძელ ხელთათმანს იცვამდა და, უეჭველია, მოუთმენლობით იწვოდა, რომ ცეკვით გაენავარდა. იქ კი, გვერდით ოთხმა წყვილმა უკვე მაზურკა გაახურა; ქუსლებით პირდაპირ იატაკს ანგრევდნენ; ვიღაც არმიელი შტაბს-კაპიტანი ცდილობდა რაც შეეძლო, სულითა და გულით, ხელებითაც და ფეხებითაც, და ისეთ ილეთებს აკეთებდა, რომლის მსგავსი სიზმრადაც არავის მოლანდებია. ჩიჩიკოვმა მაზურკას გვერდი აუქცია, თითქმის მოცეკვავეთა ქუსლებს გადაურბინა და პირდაპირ იმ ადგილს მიაშურა, სადაც გუბერნატორის მეუღლე იჯდა თავისი ქალიშვილით: ოღონდ ძალიან მოკრძალებით კი მიუახლოვდა, უკვე აღარ მიცუნცულებდა თამამად ფრანტის ყაიდაზე, ცოტა არ იყოს, აირია კიდეც და ყოველ მის მოძრაობას რაღაც უხერხულობა დაეტყო.
დანამდვილებით ძნელია იმის თქმა, მართლა სიყვარულის გრძნობამ იფეთქა თუ არა ჩვენი გმირის გულში, – ცოტა საეჭვოც კია, რომ ისეთი ჯურის ბატონებმა, ესე იგი ისეთებმა, რომლებიც არც ძალიან სქელები არიან, მაგრამ არცთუ ძალიან თხელები, კიდევ შეძლონ ვისიმე შეყვარება; ეს კია, რაღაც საოცარი ამბავი მოხდა, თითქოს ისეთი რამ, რომლის ახსნა თვითონაც არ შეეძლო: მას მოეჩვენა, როგორც შემდგომ აღიარა, რომ მთელი ბალი, ასეთი ყიჟინითა და ხმაურით, რამდენიმე წუთით შორს სადღაც გადაიკარგა; ვიოლინოები და საყვირები სადღაც მთებს იქით ჟღერდა, ბურუსი გადაეფარა ყველაფერს და ისე გამოიყურებოდა, როგორც დაუდევრად დადღაბნილი სურათი. ამ ბუნდოვანი, უხეიროდ მოხაზული სურათიდან მხოლოდ მიმზიდველი ქერა გოგონას ნაზი არსება გამოკრთოდა ნათლად და მკაფიოდ: მისი მრგვალი, პაწია სახე, წვრილი, წერწეტა ტანი, როგორიც მხოლოდ ახლად ინსტიტუტდამთავრებულებს აქვთ ხოლმე, მისი თეთრი, თითქმის სრულიად სადა სამოსელი, რომელიც მსუბუქად ბურავდა მის ნორჩსა და ნარნარ ტანს და ოდნავ აჩენდა ნატიფ ნაკვთებს. გეგონებოდათ, თითქოს იგი სათამაშო რამ ნივთი იყო, სპილოს ძვლისაგან გამოთლილი; მხოლოდ ის მოჩანდა ასე თეთრად მოკიაფე და გამჭვირვალე ამ მღვრიე ბრბოში.
ჩანს, ასე ყოფილა ქვეყანაზე, ჩანს, რომ ჩიჩიკოვებიც რამდენიმე წუთით პოეტებად გარდაიქმნებიან ხოლმე: თუმცა «პოეტი» აქ გაზვიადებული ნათქვამია. ყოველ შემთხვევაში, მან თავი წარმოიდგინა რომელიმე ახალგაზრდა კაცად, ლამის ჰუსარადაც კი. რაწამს ჩიჩიკოვმა გუბერნატორის მეუღლის გვერდით განთავისუფლებული სკამი დაინახა, დაუყოვნებლივ დაიკავა. ჯერ ლაპარაკი რიგზე ვერ ეწყობოდა, მაგრამ ნელ-ნელა საქმე გამოუკეთდა და ბოლოს ერთგვარი ძალაც იგრძნო, მაგრამ... აქ უდიდესი მწუხარებით უნდა შევნიშნოთ, რომ დადინჯებულ ხალხს, ვისაც მნიშვნელოვანი თანამდებობა უკავია, როგორღაც არ ეხერხებათ ქალებთან ლაპარაკი; ამის დიდი ოსტატები არიან ბატონი პორუჩიკები, ყოველ შემთხვევაში, ბატონები არა უმაღლეს კაპიტნის ჩინისა. ღმერთმა უწყის, როგორ ახერხებენ ამას: თითქოს და დიდ რამეს არ ამბობენ, გოგონები კი სიცილით სკამზე ვეღარ მაგრდებიან. სტატსკი სოვეტნიკი კი, ღმერთმა უწყის, რას არ მოჩმახავს: ან იმაზე გიამბობთ, რომ რუსეთი ძალიან ვრცელი სახელმწიფოა, ან ისეთ ქათინაურს წამოისვრის, რომელიც, რა თქმა უნდა, მახვილადაა ნათქვამი, მაგრამ მეტისმეტად მწიგნობრულია; ხოლო თუ რამ სასაცილოს იტყვის, თვითონ გაცილებით მეტს ხითხითებს, ვიდრე ის ქალი, ვინც მას უსმენს. ამას იმიტომ მოგახსენებთ, რომ მკითხველთათვის გაუგებარი არ დარჩეს, რატომ იყო, რომ ქერათმიანი გოგონა მთქნარებას მოჰყვა, როცა ჩვენი გმირი ჰყვებოდა სხვადასხვა ამბებს. ჩვენს გმირს კი ეს არ შეუნიშნავს და მრავლიდან მრავალ სასიამოვნო ამბავს მოუთხრობდა, რომლებიც ასეთ შემთხვევაში სხვა დროსაც ბევრჯერ უამბნია, სახელდობრ: სიმბირსკის გუბერნიაში სოფრომ ივანოვიჩ ბესპეჩნისთან, სადაც მაშინ იყო ბესპეჩნის ასული ადელაიდა სოფრომოვნა თავის მულებით: მარია გავრილოვნათი, ალექსანდრა გავრილოვნათი და ადელგეიდა გავრილოვნათი; ფეოდორ ფეოდოროვიჩ პერეკროევთან რიაზანის გუბერნიაში; პენზის გუბერნიაში ფროლ ვასილიევიჩ პობედონოსნისთან და მის ძმასთან პიოტრ ვასილიევიჩთან, სადაც მისი ცოლის დაც იყო, კატერინა მიხაილოვნა და მისი დისწულების შვილები: როზა და ემილია ფეოდოროვნა: ვიატკის გუბერნიაში პიოტრ ვარსონოფიევიჩთან, სადაც იყო მისი რძლის და პელაგია ეგოროვნა ძმისწულით სოფია როსტისლავნათი და დედის მხრივ სხვა ორი დით სოფია ალექსანდროვნათი და მაკლატურა ალექსანდროვნათი.
არც ერთ მანდილოსანს არ მოსწონებია ჩიჩიკოვის ასეთი საქციელი. ერთმა მათგანმა განგებ გვერდით ჩაუარა, რომ უკმაყოფილება ენიშნებინა მისთვის და, წარმოიდგინეთ, ქერათმიანს კარგა ტლანქად მოახვედრა კაბის სქელი რულო, ხოლო მხრებზე მოფრიალე შარფის წვერი თითქმის ზედ ცხვირთან დაუქროლა. იმავე დროს ჩიჩიკოვის ზურგს უკან ერთი მანდილოსნის ბაგიდან იების სურნელთან ერთად კარგა გესლიანი შენიშვნა გაისმა, მაგრამ ჩვენმა გმირმა ეს ან მართლაც ვერ გაიგონა, ანდა თავი მოიკატუნა, ვითომც არ გაეგონოს. ეს კია, რომ ორივე შემთხვევაში ძალიან ცუდად მოუვიდა, ვინაიდან ქალების აზრს ჯეროვანი ანგარიში უნდა გაეწიოს: ამის გამო შემდეგში კიდეც ინანა, მაგრამ უკვე გვიან იყო.
ბევრს სხეზე ყოველმხრივ სამართლიანი გულისწყრომა გამოეხატა. თუმცა საზოგადოებაში დიდი წონა ჰქონდა ჩიჩიკოვს, თუმცა მილიონერის სახელი მოიხვეჭა და მის სახეზე მედიდურება იხატებოდა, რაღაც მარსისებური და მხედრულიც კი, მაგრამ არის ზოგიერთი რამ, რასაც ქალები არასდიდებით არ აპატიებენ, ვინც არ უნდა იყოს იგი, და მაშინ ყველაფერი ხელაღებით დაკარგულია! არის შემთხვევა, როდესაც ქალი, რაზომ სუსტი და უძლური არ უნდა იყოს მამაკაცთან შედარებით, უეცრივ ძალ-ღონეს იკრებს და არათუ მამაკაცზე მტკიცე ხდება, არამედ ყველაფერს აღემატება, რაც კი ქვეყნად მოიპოვება. ჩიჩიკოვის მიერ ქალების უგულებელყოფამ, წინასწარ განუზრახველმა, მისდა უნებურად მომხდარმა, საოცარი ერთსულოვნება დაამყარა იმ ქალთა შორისაც კი, რომელთაც სკამის გამო წეღან კინაღამ ერთმანეთი დაჭამეს. ჩიჩიკოვის ჩვეულებრივ, უბოროტოდ თქმულ სიტყვებში ქალებმა რაღაც დაცინვა ამოიკითხეს. უბედურების დასაგვირგვინებლად ვიღაც ახალგაზრდა კაცმა სატირული ლექსი გამოთქვა მოცეკვავე საზოგადოებაზე, ურომლისოდაც, როგორც ვიცით, თითქმის ვერც ერთი საგუბერნიო ბალი ვერ გადარჩება. ეს ლექსი უმალვე ჩიჩიკოვს მიაწერეს. უკმაყოფილება ძლიერდებოდა, მანდილოსნები გულისწყრომით მოჰყვნენ მასზე ჩურჩულს ყოველ კუთხეში; საბრალო ქერათმიანი გოგონა კი მთლად მოსპეს და განაჩენიც გამოუტანეს.
ამასობაში ჩვენს გმირს მოულოდნელი და მეტად არასასურველი ამბავი ემუქრებოდა: იმ დროს, როდესაც ქერათმიანი გოგონა ამთქნარებდა, ხოლო ჩიჩიკოვი უამბობდა, თუ რა დროს რა გადახდომია და თვით ბერძენ ფილოსოფოს დიოგენსაც კი გადასწვდა, – უკანა ოთახიდან თავი გამოჰყო ნოზდრიოვმა. რა მოხდა, საიდან გამოტყვრა, ბუფეტიდან, მწვანე სასტუმროდან, სადაც ქაღალდის თამაში უფრო გახურებულიყო, ვიდრე ჩვეულებრივი ვისტის დროს, თავისი ნებით იყო, თუ გამოაგდო ვინმემ, არ ვიცით, ოღონდ ეს კია, რომ იგი მეტად მხიარულ გუნებაზე გახლდათ და ხელიხელგაყრილი მოათრევდა პროკურორს; ეტყობოდა, ასე კარგა ხანს დაათრევდა, რადგან პროკურორი თავის სქელ წარბებს აქეთ-იქით საცოდავად ატრიალებდა, თითქოს იმის საგონებელშია, როგორ დავაღწიო თავი ამ მეგობრულ მოგზაურობასაო. მართლაც ყოვლად აუტანელი მოგზაურობა კი გახლდათ; ნოზდრიოვი შექეიფიანებული იყო, ორი ფინჯანი ჩაი დაელია, რა თქმა უნდა, რომით შეზავებული, და უმოწყალოდ ცრუობდა. ჯერ კიდევ შორიდან მოჰკრა თუ არა თვალი, ჩიჩიკოვმა გადაწყვიტა მსხვერპლი გაეღო, ესე იგი, დაეთმო ყოვლად სახარბიელო ადგილი და რაც შეიძლება სასწრაფოდ გასცლოდა აქაურობას: გრძნობდა, კარგს არას უქადდა მასთან შეხვედრა, მაგრამ თითქოს განზრახ ამ დროს გუბერნატორი შეეფეთა, რომელმაც ფრიად გაიხარა, რომ იპოვნა პაველ ივანოვიჩი, შეაჩერა და სთხოვა, მსაჯული ყოფილიყო ორ ქალთან ატეხილ დავაში, ხანგრძლივია თუ არა ქალის სიყვარული; ამასობაში ნოზდრიოვმაც თვალი შეასწრო და პირდაპირ მისკენ გამოსწია.
– აა, ხერსონის მემამულეს ვახლავარ, ხერსონის მემამულეს! – შესძახა მან და ისეთი ხარხარი ატეხა, რომ მაისის ვარდივით გაფურჩქვნილი წითელი ლოყები აუთახთახდა. – რაო, ბევრი მკვდარი სული შეიძინე? – წამოიყვირა მან და იქვე მდგარ გუბერნატორს მიუბრუნდა: – ეს ვაჟბატონი, თქვენო აღმატებულებავ, მკვდარი სულებით ვაჭრობს! ღმერთმანი! გამიგონე, ჩიჩიკოვ, პირდაპირ გეუბნები, როგორც მეგობარს, აი, აქ ყველა შენი კეთილი მეგობრები ვართ, აი, მისი აღმატებულებაც აქ ბრძანდება, ჰოდა, გეუბნები, ჩემ ხელთ რომ იყოს, ჩამოგახრჩობდი, ღმერთმანი, ჩამოგახრჩობდი!
ჩიჩიკოვმა აღარც კი იცოდა, სად იჯდა.
– არ დაიჯერებთ, თქვენო აღმატებულებავ, – განაგრძო ნოზდრიოვმა, – როცა მითხრა, მკვდარი სულები მომყიდეო, სიცილით კინაღამ გავიგუდე. მოვდივარ აქ და მეუბნებიან, სამ მილიონამდე მანეთი გაიღო გლეხების შეძენაში და ახლა თან უნდა წაიყვანოსო: სად უნდა წაიყვანოს! ეგ ხომ მკვდრებს მევაჭრებოდა. გამიგონე, ჩიჩიკოვ, ნამდვილი პირუტყვი ხარ, ღმერთმანი, პირუტყვი! აი მისი აღმატებულებაც აქაა, მართალს არ ვამბობ, პროკურორო?
მაგრამ პროკურორი, ჩიჩიკოვიც და გუბერნატორიც ისე დაიბნენ, რომ ვერაფერი ვერ მოახერხეს საპასუხოდ; ნაზდრიოვი კი ყურადღებას არავის აქცევდა და ნახევრად მთვრალი განაგრძობდა:
– მაგრამ შენ, ძმაო, შენ... ვერ ჩამოგეხსნები, ვიდრე არ გამაგებინებ, რატომ ყიდულობდი იმ მკვდარ სულებს. გამიგონე, ჩიჩიკოვ, რატომ არა გრცხვენია, ხომ იცი, რომ ჩემზე უკეთესი მეგობარი შენ არავიანა გყავს. აი, მისი აღმატებულებაც აქ ბრძანდება, ასე არ არის, პროკურორო? არ დაიჯერებთ, თქვენო აღმატებულებავ, როგორი განუყრელი მეგობრები ვართ, ესე იგი, თქვენ რომ გეთქვათ, აი, მე აქა ვდგავარ და თქვენ კი გეთქვათ: «ნოზდრიოვ! გულზე ხელი დაიდე და თქვი, ვინ უფრო მეტად გიყვარს, მშობელი მამა თუ ჩიჩიკოვი? გეტყოდით: ჩიჩიკოვი-მეთქი», ღმერთმანი... ნება მომეცი, გულო, ერთი კარგი ბეზე გაგაკრა. ნება მომეცით, თქვენო აღმატებულებავ, ერთი კარგა ჩავკოცნო. აბა, ჩიჩიკოვ, ნუღარ ჯიქობ, მხოლოდ ერთი ბეზიკოს ნება მომეცი მაგ თეთრთოვლა ლოყებში!
ნოზდრიოვს თავისი ბეზეთი ისე მოხვდა, რომ კინაღამ წაიქცა: ყველანი ჩამოეცალნენ და უკვე ყურადღებას არ აქცევდნენ. მიუხედავად ამისა, მისგან წამოსროლილი სიტყვა მკვდარი სულების ყიდვის შესახებ ისეთი ხმით იყო წამოყრანტალებული და თან ისეთი ხარხარი დაემატა, რომ იმათი ყურადღებაც კი მიიპყრო, ვინც დარბაზის სულ ბოლო კუთხეში იყვნენ. ამ ახალმა ამბავმა თავისი უცნაურობით ისეთი ძლიერი შთაბეჭდილება მოახდინა, რომ როგორღაც ყველა გაახევა და სულელური გაკვირვება აღებეჭდა სახეზე. ჩიჩიკოვმა შენიშნა, რომ ქალებმა რაღაც ფარული ბოროტებით ჩაუკრეს ერთმენეთს თვალი, თანაც ღვარძლიანად გაიღიმეს; ზოგიერთების სახეზე კიდევ ორაზროვანი რაღაც იხატებოდა, რაიც უფრო აორკეცებდა ამ უხერხულობას. ნოზდრიოვი რომ ცნობილი ცრუპენტელა იყო, ეს ყველას მოეხსენებოდა და ამიტომ არც ეუცხოვებოდათ მისგან სისულელის გაგონება; მაგრამ ადამიანს – მართლაც რა ძნელი გასაგებია ადამიანის ბუნება. – რანაირი უხამსი და სულელური ახალი ამბავიც არ უნდა იყოს, ოღონდ ახალ ამბად გააგონეთ და ისიც უმალვე ახალ ამბად გადასცემს მეორე მოკვდავს, თუნდაც იმიტომ, რომ თქვას: «შეხეთ ერთი, რანაირი ამბავი მოჭორესო!» მეორე კიდევ სიამოვნებით ყურს მიუგდებს, თუმცა შემდეგ თვითონაც იტყვის: «რაღა თქმა უნდა, ეს უმსგავსი სიცრუეა, რომელიც ყურადღების ღირსიც არ არისო!» – და იმავე წუთში მოჰყვება მესამე მოკვდავის ძებნას, რათა ჯერ იმასაც უამბოს და მერე ერთად შესძახონ კეთილშობილური გულისწყრომით: «რა უმსგავსი რამ მოუჭორიათო!» ასე შემოივლის ეს ამბავი მთელ ქალაქს, ყველა მოკვდავი, ვინც კი იქნება, ლაქლაქით გულს კარგა მოისუყებს და შემდეგ აღიარებს: ეს ამბავი Yყურადღების ღირსი არაა და სათაკილოცაა მასზე პატიოსანმა კაცმა ილაპარაკოსო.
ამ სულელურმა ამბავმა, ეტყობა, მეტად შეაწუხა ჩვენი გმირი. რანაირი ტუტუცური სიტყვაც არ უნდა იყოს სულელისა, ხშირად საკმარისია მისი წამოსროლა, რომ ჭკვიან კაცს დავთრები აერიოს. ჩიჩიკოვი თავს მეტად უხერხულად გრძნობდა: სწორედ ისე, თითქოს სარკესავით გაპრიალებული ჩექმებით უეცრივ ამყაყებულ წუმპეში შეეტოპოს; ერთი სიტყვით, ძალიან, ძალიან ცუდი დღე დაადგა! ჩიჩიკოვი ბევრს ეცადა ამაზე აღარ ეფიქრა, როგორმე დაევიწყებინა და როგორმე გართულიყო, მიუჯდა კიდეც ვისტის მოთამაშეებს, მაგრამ ყველაფერი გამრუდებული ურმის თვალივით წაღმა-უკუღმა წაუვიდა: ორჯერ პირდაპირ სხვის მასტზე ჩავიდა და, რაკი დაავიწყდა, რომ მესამედ აღარ ჩადიან, მთელი ძალ-ღონით დაჰკრა ხელი და სულელურად თავისივე კარტი აიყვანა. თავმჯდომარე ვერ მიმხვდარიყო, როგორ მოხდა, რომ ისეთი კარგი და ჭკვიანი მოთამაშე, როგორიც პაველ ივანოვიჩი იყო, ასეთ შეცდომებს უშვებდა და ყვავის მეფეც კი დააკარგვინა, რომლის იმედი თავმჯდომარეს ისევე ჰქონდა, მისივე საკუთარი სიტყვით, როგორც ღმერთისა. რა თქმა უნდა, ფოსტმეისტერი, თავმჯდომარე და თვით პოლიცმეისტერიც ხუმრობდნენ ჩვენს გმირზე, როგორც ეს საერთოდ მიღებულია, რომ ეს სიყვარულის ბრალია, რომ პაველ ივანოვიჩის გული დაჭრილია, ისიც ვიცით, ვისმა ისარმა დაჰკოდაო; მაგრამ ეს მას ვეღარ ანუგეშებდა, თუმცა ცდილობდა მხიარულად ყოფილიყო და ოხუნჯობითვე ეპასუხნა ხუმრობაზე. ჩიჩიკოვმა ვახშამზეც ვერ გაიხსნა გული, მიუხედავად იმისა, რომ სულ რჩეული საზოგადოება იჯდა. ნოზდრიოვიც, დიდი ხანია, რაც გარეთ მიაბრძანეს, ვინაიდან თვით მანდილოსნებმაც შენიშნეს, რომ მეტისმეტად წრეგადასულად იქცეოდა: შუა კოტილიონში იატაკზე დაჯდა და მოცეკვავეებს კალთებს უჭერდა, რაიც, ქალების სიტყვით, უკვე აღარაფერს არა ჰგავდა. ვახშამი მხიარულად ჩატარდა: სამ-სამსანთლიანი შანდლებით, ყვავილებითა და ბოთლებით გაწყობილ სუფრასთან მჯდომი სტუმრების სახე გაბრწყინებული იყო კმაყოფილების შუქით. ოფიცრები, მანდილოსნები, ფრაკებში გამოწყობილი მამაკაცები – ყველა ისეთი თავაზით იქცეოდა, რომ გულიც კი მოგისუყდებოდათ. მამაკაცები სკამებიდან წამოიჭრებოდნენ და მსახურებთან მირბოდნენ, რათა მათთვის სინები ჩამოერთმიათ და არაჩვეულებრივი სიმარდით მიეთავაზებინათ ქალებისათვის. ერთმა პოლკოვნიკმა შიშველი ხმლის წვერით საწებლით სავსე მათლაფა მიართვა მანდილოსანს. საპატიო წლოვანების მამაკაცები, რომელთა შორის ჩიჩიკოვიც იჯდა, ხმამაღლა კამათობდნენ და მდოგვში უმოწყალოდ ამოვლებულ თევზის ან ხორცის ნაჭერს ზედაც საქმიან სიტყვას აყოლებდნენ; დაობდნენ ისეთ საგნებზე, რომლებზედაც თვითონ ჩიჩიკოვიც ხშირად კამათობდა ხოლმე; ახლა კი იგი შორი გზიდან დაბრუნებულ დაღლილ-დაქანცულ მგზავრს ჰგავდა, რომელსაც თავში აღარა შესდის რა და არც ძალ-ღონე აქვს, მიიღოს რამეში მონაწილეობა. ვახშმის მოთავებისთვის აღარც კი მოუცდია და გაცილებით ადრე წავიდა, ვიდრე ჩვეულებრივ მიდიოდა ხოლმე. იქაც, მკითხველისათვის უკვე ნაცნობ ოთახში კამოდმიდგმული კარითა და ყოველი კუთხიდან გამომზირალი ხოჭოებით, მისი ფიქრები და სულის მდგომარეობა ისევე აფუტკნული იყო, როგორც სავარძელი, რომელზედაც იჯდა. გული დაენისლა, დარდი მოაწვა, რაღაც სიმძიმე და სიცარიელე იგრძნო. «აი, ეშმაკსაც წაუღია ყველას თავი, ვინც ეს ბალები მოიგონა! – ამბობდა გულმოსული: – აბა, სასიხარულო რა ჰქონდათ, რომ ასე ფუნდრუკობდნენ? მთელ გუბერნიაში ასეთი მოუსავლიანობაა, სიძვირე, ესენი კი ამდგარან და ბალებს მართავენ! გამოპრანჭულან რაღაც ჭრელჭრულებში, – დიდი ამბავი მომხდარა სწორედ! გააკვირვეს ქვეყანა, თუ ათასმანეთიანი რამერუმე აიხორხლეს ტანზე! მერე საიდან იცვამენ ასე, თუ არა ისევ ჩვენი გლეხობის ზურგიდან აძრობილი გადასახადების ხარჯზე, ანდა, რაც უარესია, ჩვენი ძმის სინდისის ხარჯზე? ხომ ყველამ ვიცით, რისთვისაც ვიღებთ ქრთამებს ან რატომ ვთაღლითობთ: იმიტომ, რომ ცოლს კარგი შალი მიართვა, ან ნაირ-ნაირი რობრონები თუ რაღაც ეშმაკები, სულ კი რისთვის? იმისთვის, რომ რომელიმე სიდოროვნამ არ გიჩურჩულოს, აი, ფოსტმეისტერის ცოლს ყველაზე უკეთესად ეცვაო; ჰოდა, აიღებ და ცოლის გულისთვის ათას მანეთს წყალში გადააგდებ. მომიყვებიან: «ბალი, ბალი, მხიარულებაო! « ბალი პირდაპირ სისაძაგლეა, რუსული სულისათვის შეუფერებელი, რუსული ბუნებისათვის ყოვლად შეუსაბამო რამ. ეშმაკმა უწყის, რასა ჰგავს ეს: შეღერებული, სრულწლოვანი ვინმე უეცრივ გამოგიხტება, შავებში გამოწყობილი, გაქუცული, შესალტული, ჭინკა ნამდვილი, და მოჰყვება ფეხების ქნევას! ზოგი კიდევ გამოვა საცეკვაოდ, იქვე რაიმე მნიშვნელოვან საქმეზე ეკამათება მეორეს, თან კი ფეხებს ციკანივით მარჯვნივ და მარცხნივ აბაკუნებს... ეს სულ მაიმუნობით მოგვდის, მაიმუნობით! რახან ფრანგი ორმოცი წლისაც ისათივე ბავშვია, როგორიც თხუთმეტი წლის იყო, მოდი და ჩვენც იმას მივბაძოთ! არა, ღმერთმანი... ყოველი ბალის შემდეგ გულზე ისეთნაირად გაწვება, თითქოს რაღაც მძიმე ცოდვა ჩაგედინოს, მოგონებაც კი გეზარება. თავში სიცარიელეა, როგორც მაღალი საზოგადოების კაცთან საუბრის შემდეგ, რომელიც ყველაფერზე გელაპარაკება, ყველაფერს ოდნავ შეეხება, ყველაფერს იტყვის, რაც კი წიგნებიდან ამოუციცქნია, ბრტყელ-ბრტყელი, ლამაზ-ლამაზი სიტყვებით, მაგრამ თავში რომ მისგან რაიმე დაგრჩეთ, ამას ნუ ელით; ბოლოს შეამჩნევთ, რომ ამ ცარიელ ლაყლაყს ისევ რომელიმე უბრალო ვაჭართან ლაპარაკი გერჩივნათ. თუმცა მან მხოლოდ თავისი საქმე იცის, მაგრამ იცის მტკიცედ, გამოცდილებით. აბა რა უნდა გამოიტანოთ ბალიდან, თუნდაც რომ საქაჩავებით გამოსწუროთ? ვთქვათ და რომელიმე მწერალმა მოისურვა ამ სცენის აღწერა ისე, როგორც არის: იმ წიგნშიც ისეთივე უაზრობა იქნება, როგორც სინამდვილეშია. რა არის ეს: ზნეობა თუ უზნეობა? ეშმაკიც კი ფეხს მოიტეხს! შეაფურთხებ და წიგნსაც დახურავ». ასე არასაკეთილდღეოდ მსჯელობდა ჩიჩიკოვი ბალებზე საზოგადოდ; მაგრამ, ვგონებ, მის უკმაყოფლებაში სხვა მიზეზიც ჩამოერია. მთავარი ბოღმა ბალზე კი არ იყო გახეთქილი, არამედ იმაზე, რომ მას უადგილო ადგილას ჩაუწყდა თოკი და, ვინ იცის, რა სახით არ წარსდგა საზოგადოების თვალში, რომლის წინაშეც რაღაც უცნაური, ორაზროვანი როლი შეასრულა. რა თქმა უნდა, როცა დინჯი თვალით შეხედა, მისთვის ცხადი იყო, რომ ეს სისულელეა, სულელის სიტყვას მნიშვნელობა არა აქვს, განსაკუთრებით ახლა, როცა უმთავრესი მოათავა, მაგრამ უცნაურია ადამიანის ბუნება: მას გულს უკლავდა სწორედ იმათი განწყობილება, ვისაც პატივს არა სცემდა და ასე საშინლად კიცხავდა ფუქსავატობისა და ჩაცმა-დახურვის სიყვარულისათვის. თანაც გრძნობდა, რომ ამის მიზეზი ნაწილობრივ თვითონვე იყო. თუმცა თავის დროზე სულაც არ გაჯავრებულა და ამაში მართალი იყო. ყველა ჩვენგანს ეს ცოდვა მოგვდგამს, გიყვარს საკუთარი თავის დაზოგვა. ამიტომ ვცდილობთ გამოვძებნოთ ვინმე მახლობელი, რომელზედაც შეიძლება ჩვენი ბოღმა ვანთხიოთ, – მსახური ან ხელქვეითი მოხელე, რომელიც ამ დროს ხელს მოგხვდა, ან ცოლი, ან სკამიც კი, რომელსაც, ეშმაკმა უწყის, საით ვისვრით, კარსაც კი მივახეთქებთ ისე, რომ საზურგისა და სახელურის ნამსხვრევები სულ აქეთ-იქით გადაცვივდეს, თითქოს ამით გვინდა ვთქვათ, – დაე, იცოდნენ, რას ნიშნავს ადამიანის რისხვაო. ჩიჩიკოვმაც მალე იპოვნა მახლობელი, რომელმაც საკუთარ მხარ-ბეჭზე გადაიტანა ყველაფერი, რაც კი მას ბოღმას გაუქარვებდა. ეს მახლობელი გახლდათ ნოზდრიოვი; ჰოდა, რაღა თქმა უნდა, ისეთი მაგარ-მაგარი მოხვდა, როგორც რომელიმე Gგაიძვერა მამასახლისს ან მეეტლეს მოხვდება ხოლმე მოგზაურობის საქმეებში გამოჯეკნილ კაპიტნისაგან, ხშირად გენერლისგანაც კი, რომელიც გარდა კლასიკური გამოთქმებისა კიდევ დაურთავს ხოლმე თავის მიერ გამოგონილ, ჯერ არსად გაგონილ სიტყვებს. ნოზდრიოვის მთელი საგვარეულო გადმოქოთებული იქნა და მისი აღმავალი შტოს წარმომადგენლებსაც ბევრი მოხვდა.
იმ დროს, როცა აფორიაქებული ფიქრებითა და უძილობით გატანჯული ჩიჩიკოვი სავარძელში იჯდა და ნოზდრიოვსა და მთელ მის საგვარეულოს ასე რიგად უმასპინძლდებოდა, მის წინ კი ქონის სანთელი ლიფლიფებდა, რომელიც კარგა ხანია ნამწვის შავი ქუდით შეიმოსა და ჩაქრობას აპირებდა; როცა ფანჯრიდან განთიადის მოახლოებაზე ლაჟვარდის გადასაკრავად გამზადებული შავად ჩაბნელებული ღამე შემოჰყურებდა; როცა შორს მამლები ერთმანეთს ეხმიანებოდნენ და მიძინებულ ქალაქში სადმე ნაცრისფერი, მაზარა თუ მიეხეტებოდა, ღმერთმა იცის, რა კლასისა და ჩინის ბეჩავი ვინმე,ვინაც (ვაგლახ!) არა უწყის რა გარდა მოქეიფე რუსი ხალხის მიერ ნატკეპნი ერთი გზისა, – აი ამ დროს, ქალაქის მეორე ბოლოზე ერთი ამბავი ხდებოდა, რომელიც დიდ უსიამოვნებას უმზადებდა ჩვენს გმირს სახელდობრ, ქალაქის შორეულ ქუჩებსა და მოსახვევებში მორახრახებდა უცნაური ეტლი, რომლის სახელწოდება დიდ საგონებელში ჩააგდებდა ადამიანს. იგი არ ჰგავდა არც ტარანტასს, არც ბრიჩკას, არც ორთვალას, არამედ უფრო ლოყაგამობერილ უზარმაზარ საზამთროს, რომელიც თვლებზე შეეყუნტებინათ. ამ საზამთროს ლოყები, ანუ კარები, რომელთაც ყვითელი საღებავის კვალი აჩნდა, ძალიან ცუდად იხურებოდა, ვინაიდან სახელურები და ანჯამები დაჟაგული ჰქონდა და ზოგან ბაწრებითაც კი იყო დაბმული. ეს საზამთრო გამოტენილი იყო ჩითის ბალიშებით, მუთაქებით, ყურბალიშებით, ნაირ-ნაირი ტომრებით და პარკებით, რომლებიც პირამდე გაევსოთ პურით, კვერეულებით, ქადა-პურებით და ბლითებით. ნაირ-ნაირ ნამცხვრებს – კურნიკებსა და რასოლნიკებს თავიც კი ამოეყოთ ზევით. ეტლის უკან წვერგაუპარსავი, აქა-იქ შეჭაღარავებული, ჭრელ ქურთუკში გამოწყობილი ლაქია მოთავსებულიყო, – ერთი იმ პირთაგანი რომელიც ცნობილია «ბიჭის» სახელწოდებით. რკინის სალტეთა და ჩაჟანგულ ხრახნების ჭრიალზე და რახრახზე ქალაქის მეორე ბოლოს გამოეღვიძა მეჯიხურეს, რომელმაც ასწია შუბნაჯახი და, რაც ძალი და ღონე ჰქონდა, დაიყვირა: «ვინ მოდის?» მაგრამ რომ დაინახა, არავინ მოდიოდა და მხოლოდ შორიდან მოისმოდა რახრახი, დაწყნარდა, საყელოზე რაღაც მხეცი დაიჭირა, მივიდა ფარანთან და აქვე საკუთარ ფრჩხილზე სიკვდილით დასაჯა. შემდეგ შუბნაჯახი მიაგდო და ისევ მიიძინა, თანახმად თავისი რაინდული წესდებისა. ცხენები წამდაუწუმ იმუხლებოდნენ, რადგან დაჭედილები არ ყოფილან, გარდა ამისა, როგორც ჩანს, ქალაქის კეთილნახელავი ქვაფენილი მათთვის ნაკლებად ნაცნობი იყო. ამ ტლანქმა ეტლმა ქუჩიდან ქუჩაზე კიდევ რამდენჯერმე გაუხვ-გამოუხვია, ბოლოს ერთ ქუჩაბანდში შევიდა ნიკოლას სამრევლო ეკლესიის გვერდით ნედოტიჩკაზე და დეკანოზის სახლის ალაყაფის კარის წინ შეჩერდა. ბრიჩკიდან დაბამბულჯუბიანი თავშალწაკრული გოგო გადმოხტა, რომელიც ისეთი ძალით ეძგერა კარსა და დაუშინა მუშტები, რომ მამაკაცსაც შეშურდებოდა. (ჭრელქურთუკიანი ბიჭი კი მხოლოდ შემდეგ ჩამოათრიეს, ვინაიდან მკვდარივით ეძინა). ძაღლებმა ყეფა ასტეხეს. ბოლოს ჭიშკარი გაიღო და ძლივს გაატარა ეს უშნო ნახელავი. ეტლი შევიდა მეტად ვიწრო ეზოში, რომელიც სავსე იყო შეშით, საქათმეებით და ნაირ-ნაირი გალიებით. ეტლიდან ქალბატონი გადმოვიდა. ეს ქალბატონი გახლდათ კოლეჟსკი სეკრეტარის ქვრივი, მემამულე კორობოჩკა. ჩვენი გმირის წასვლის შემდეგ დედაბერი ისეთმა მოუსვენრობამ მოიცვა, რომ სამ დღესა და ღამეს თვალი არ მოუხუჭავს და გადაწყვიტა ქალაქში წასულიყო, მიუხედავად იმისა, რომ ცხენები დასაჭედი ჰყავდა. უნდოდა, დანამდვილებით გაეგო, თუ ბაზარზე რა მაზანდაა მკვდარ სულებზე, ხომ არ მოტყუვდა, ღმერთმა დაიფაროს, ასე იაფად რომ მიჰყიდა ვიღაც გამვლელს. რა შედეგი მოჰყვა კორობოჩკას ჩამობრძანებას, მკითხველს შეუძლია გაიგოს იმ საუბრიდან, რომელიც მოხდა ორ მანდილოსანს შორის. ეს საუბარი... მაგრამ დაე, ეს საუბარი შემდეგ თავისათვის გადავდოთ.
თავი მეცხრე
დილით, იმაზე ადრე, რაც ქალაქ №-ში სადარბაზო დროდაა მიჩნეული, ნარინჯისფერი ხის სახლიდან, რომელსაც მეზონინი ედგა და ცისფერი სვეტებით იყო შემკული, კუბოკრულ კოხტა კლოკში გამოწყობილი მანდილოსანი გამოფრთხიალდა. მანდილოსანს თან ახლდა ლაქია, რომელსაც რამდენიმე საყელოიანი შინელი ეცვა, ხოლო მრგვალი და კრიალა ქუდი ოქროს ყაითნით ჰქონდა შემოვლებული. იმავე წუთს მანდილოსანი არაჩვეულებრივი აჩქარებით შეფრინდა გადმოკიდებული საფეხურით შესავლის კართან მდგარ დახურულ ეტლში. ლაქიამ დაუყოვნებლივ მიუხურა კარი მანდილოსანს, აკეცა საფეხური, ეტლის უკან თასმებს ჩაეჭიდა და მეეტლეს გადასძახა: «აბა, აბა, გასწი!» მანდილოსანს თან მიჰქონდა ცხელ-ცხელი ამბავი, რომელიც ეს-ეს არის გაეგონა, და უძლეველი სურვილით გამსჭვალულიყო, რაც შეიძლება მალე სხვებისთვისაც გაეზიარებინა. ყოველ წუთს ფანჯრიდან იყურებოდა და ძალიან ჯავრი მოსდიოდა, ჯერ რომ ნახევარი გზაც არ გაევლოთ. თითოეული სახლი ჩვეულებრივზე გრძელი, დაუსრულებელი ეჩვენებოდა, თეთრი ქვის ქსენონი, თავისი ვიწრო ფანჯრებით, იმდენად აუტანლად გაგრძელდა, რომ მანდილოსანმა ვეღარ მოითმინა და წამოიძახა: «წყეული შენობა, ბოლოც კი არ უჩანსო!» მეეტლემ უკვე ორჯერ მიიღო ბრძანება: «დაუჩქარე, დაუჩქარე, ანდრიუშკა! დღეს როგორღაც მეტისმეტად მიიზლაზნებიო!» ბოლოს მიზანსაც მიაღწიეს, ეტლი ერთსართულიან ხის შენობასთან გაჩერდა, რომელსაც მუქი ნაცრისფერი დაჰკრავდა და თეთრი, პატარაბარელიეფიანი ფანჯრები ჰქონდა; იქვე გაყოლებით მესერშემოვლებული ვიწრო ბახჩა იყო წვრილი ხეებით, რომელთაც განუშორებელი ქალაქის მტვერი თეთრად დასდებოდა. ფანჯრებზე ქოთნით ყვავილები იდგა. იქვე გალიაში თუთიყუში ნისკარტით რგოლზე დაკიდებულიყო, ხოლო ორ ფინიას მზის გულზე ეძინა. ამ სახლში ცხოვრობდა ახალმოსული მანდილოსნის გულითადი მეგობარი ქალი. ავტორს მეტისმეტად ეძნელება ამ ქალების დასახელება, რომ ხელახლა მათი რისხვა არ დაიტეხოს. გამოგონილი გვარის დარქმევა სახიფათოა: რანაირი გვარიც არ უნდა მოიგონოთ, ჩვენს ვეებერთელა სახელმწიფოს რომელიმე კუთხეში უსათუოდ აღმოჩნდება ვინმე, რომელსაც ეს გვარი ექნება, უეჭველად სამკვდრო-სასიცოცხლოდ გადაგეკიდებათ და მოჰყვება მტკიცებას, ვითომ ავტორი განგებ საიდუმლოდ ჩამოვიდა იმ მიზნით, რომ ყველაფერი გაიგოს, ვინ არის იგი, რას წარმოადგენს, რანაირი ქურქი აცვია, რომელ აგრაფინა ივანოვნასთან დაიარება და რა საჭმელს უფრო ეტანება. თუ ჩინების მიხედვით დაასახელებთ, ღმერთმა დაგიფაროთ, უარესი დაგემართებათ. დღეს ჩვენში ყველა ჩინისა და წოდების ხალხი ისე არის გაცეცხლებული, რომ ყველაფერი რაც კი სადმე დაუწერიათ და დაუბეჭდავთ, სულ პირადული ჰგონიათ: ჩანს, ასეთი მოარული მოუტანია ჩვენს ჰაერს! საკმარისია წამოგცდეთ: ერთ რომელიმე ქალაქში ვინმე სულელი ადამიანი ცხოვრობსო, რომ პიროვნებაზე გადაიტანონ. საიდანღაც გამოგიხტებათ ვინმე პატივსაცემი გარეგნობის ვაჟბატონი და დაგიყვირებთ: «მეც ხომ ადამიანი ვარ, მაშასადამე მეც სულელი ვყოფილვარო», – ერთი სიტყვით, უმალვე მიგიხვდებათ, რაშიც არის საქმე. ამიტომ, თავიდან რომ ყოველგვარი უსიამოვნება ავიცილოთ, მანდილოსანს, რომელთანაც სტუმარი მოვიდა, სწორედ ის სახელი ვუწოდოთ, რაც უწოდეს თითქმის ერთსულოვნად ქალაქ №-ის მცხოვრებლებმა, სახელდობრ: ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანი. ეს სახელწოდება მან სრულიად სამართლიანად დაიმსახურა, ვინაიდან არაფერი დაუზოგავს, რომ მართლა ყოველმხრივ თავაზიანი მანდილოსანი ყოფილიყო, თუმცა, რა თქმა უნდა, ამ თავაზიანობაში ქალის სულსწრაფი ბუნება ვაი რომ მაინც გამოსჭვიოდა! თუმცა ზოგჯერ ყოველი მისი სასიამოვნო სიტყვა ვაი რომ ძალიან იკბინებოდა! ხოლო ღმერთმა დაგვიფაროს იმისაგან, რაც მის გულში ადუღდებოდა, თუ რომელიმე ქალი გაბრიყვდებოდა და მის გასწრებას განიზრახავდა. მაგრამ ეს ყველაფერი მაღალი საზოგადოების იმ წესების სრული დაცვით ხდებოდა, როგორსაც მხოლოდ საგუბერნიო ქალაქში შეხვდებით. ყოველნაირი მიხრა-მოხრა გემოვნებით ეხერხებოდა, ლექსებსაც ეტრფოდა, ზოგჯერ თავსაც მეოცნებესავით გადახრიდა, – ასე რომ ყველამ ერთხმად დაასკვნა, ეს მანდილოსანი მართლაც ყოველმხრივ სასიამოვნო ქალიაო. მეორე მანდილოსანს კი, ესე იგი, იმას, რომელიც ეს-ეს არის მოვიდა სტუმრად, ასეთი მრავალფეროვნება არ ახასიათებდა, ამიტომაც ვუწოდოთ მას მხოლოდ სასიამოვნო მანდილოსანი. სტუმრის მობრძანებამ მზეზე მძინარი ფინიები გამოაღვიძა: ერთი – ბანჯგვლიანი ადელი, რომელსაც ფეხები წარამარა საკუთარ ბეწვში ეხლართებოდა, და მეორე – კნაჭაფეხება ხვადი პოპური. ერთმაც და მეორემაც კუდები აპრიხეს და ყეფით გაცვივდნენ წინკარში, სადაც სტუმარმა ქალმა უკვე მოიხსნა კლოკი და მოდურად შეკერილ და მოდური ფერის ტანისამოსში გამოინაკვთა კისერზე ჩამოშვებული გრძელი კუდებით; მთელ ოჯახს ჟასმინის სურნელი ეფრქვია. რაწამს ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანმა მხოლოდ სასიამოვნო მანდილოსნის მობრძანება გაიგო, უმალ გამოიჭრა შესაგებებლად. მანდილოსნებმა ერთმანეთს ხელი სტაცეს, ჩაკოცნეს და ისე შეჰკივლეს სიხარულით, როგორც შეჰკივლებენ ხოლმე ინსტიტუტდამთავრებული გოგონები პატარა დახანების შემდეგ პირველად რომ შეხვდებიან ერთმანეთს და დედებს ჯერ ვერც მოუსწრიათ თქმა, რომ ერთის მამა ღარიბია და ჩინითაც დაბლა დგას, ვიდრე მეორისა. კოცნამ ისეთი ხმა მოიღო, რომ ფინიებმა ხელახლა შეჰყეფეს, რისთვისაც დიასახლისმა მათ ცხვირსახოცი გადაჰკრა ზურგზე, რის შემდეგ ორივე მანდილოსანმა სასტუმრო დარბაზისაკენ გასწია. დარბაზი, რა თქმა უნდა, ცისფერი იყო,სავარძლით, ოვალური მაგიდით და პატარ-პატარა თეჯირებით, რომელთაც მხვიარა მცენარეები შემოგრაგნოდა. მათ ფეხდაფეხ ღრენით შემოჰყვათ ბანჯგვლიანი ადელი და კნაჭაფეხება პოპური. «აქეთ, აქეთ, ამ კუთხეში დაბრძანდით,– მიმართა დიასახლისმა სტუმარს და სავარძლის კუთხეში დააბრძანა, – აი ასე! აი ასე! აჰა, ეს ბალიშიც!»თქვა და ზურგს უკან ბალიში ჩასჩარა, რომელზედაც შალის ძაფით ამოქარგული იყო რაინდი, სწორედ იმ სახით, როგორც ყოველთვის ქარგავენ ხოლმე კანვაზე: ცხვირი კიბე-კიბედ, ხოლო ტუჩები ოთხკუთხედად. «რარიგ მიხარია, რომ თქვან... მესმის, ვიღაც მოგრიალდა. ვფიქრობ, ნეტავ ვინ უნდა იყოს, ასე ადრიანად რომ გარჯილა-მეთაი? პარაშა მეუბნება: «ალბათ ვიცე-გუბერნატორის მეუღლეაო», მე კი ვამბობ: «ახლა მოვა და ათასი სისულელით თავს მომაბეზრებს-მეთქი». უკვე მზად ვიყავი მეთქვა, ვითომც შინ არ ვიყავი...»
სტუმარს უნდოდა პირდაპირ საქმეს შესდგომოდა და ახალი ამბავი ეხარებინა, მაგრამ იმ აღტაცებამ, რომელიც ამ დროს აღმოხდა ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანს, უეცრივ მათ საუბარს სულ სხვა გეზი მისცა.
– ეს რა მხიარული ფერის ჩითია! – შესძახა ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანმა და თავით ფეხამდე შეათვალიერა მხოლოდ სასიამოვნო მანდილოსანი.
– დიახ, ძალიან მხიარული ფერია! თუმცა პრასკოვია ფედოროვნა იმ აზრისაა, რომ უკეთესი იქნებოდა უჯრედები მომცრო ყოფილიყო და წინწკლებიც ყავისფერის ნაცვლად ცისფერი ჰქონოდა. მისი დისთვის ერთი ნაჭერი გამოუგზავნიათ: ისეთი ლამაზი რამაა, რომ ენით ვერ გამოითქმის, ზოლები სულ ვიწრო-ვიწროდ მისდევს, როგორც კი შეიძლება წარმოიდგინოს ადამიანის გონებამ, ფონი კი ცისფერია და ზოლებზე ზედიზედ მოყოლებულია სულ პაწაწკინტელა თვალები და თათები, თვალები და თათები, თვალები და თათები... ერთი სიტყვით, სამაგალითო რამაა! შეიძლება თამამად ითქვას, რომ ჯერ იმისთანა რამ ქვეყნიერებას არ უნახავს.
– ჩემო ძვირფასო, ეგ ხომ ჭრელი იქნება.
– რასა ბრძანებთ, ჭრელი რად იქნება!
– ჭრელი იქნება, გეუბნებით!
უნდა შევნიშნოთ, რომ ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანი რამდენადმე მატერიალისტი ქალი იყო, უყვარდა დაეჭვება და ბევრ რასმე უარყოფდა ცხოვრებაში.
აქ მხოლოდ სასიამოვნო მანდილოსანმა განუმარტა, ეს სრულიად ჭრელი არ არისო და შესძახა:
– მართლა, მომილოცავს, რუშიანი კაბა სულაც მოდიდან გამოსულა.
– როგორ თუ გამოსულა?
– ახლა ფესტონები შემოუღიათ.
– აჰ, რას ვარგა ფესტონები!
– ფესტონები, მაშ, სულ ფესტონებია: პელერინაც ფესტონებითაა გაწყობილი, მაჯებზედაც ფესტონებია მოვლებული, მხრებზეც ფესტონებია, დაბლაც ფესტონები, ყველგან ფესტონები და ფესტონები.
– ეგ სრულიადაც არ ვარგა, სოფია ივანოვნა, თუ ყველგან ფესტონებია.
– მშვენიერებაა, ანა გრიგორიევნა, მშვენიერებაა. კაბა ორი ამონაჭერით იკერება: ფართო სახელოს ჭრილები, ზემოდან კი... მაგრამ ეს კიდევ რა არის! აი, როდის გაოცდებით, აი როდის იტყვით, რომ... აჰა და ნუ გაოცდებით; წარმოიდგინეთ, ლიფები უფრო გრძელი შემოუღიათ, წინ წაწვეტებულად ჩაჭრილი, ასე რომ დატანებული ძვალი ზომაზე გრძელი გამოდის, კაბის ქვედატანი კი ისეა მონაოჭებული, როგორც ძველად ფიჟმები იცოდნენ ხოლმე, უკან კიდევ ცოტა ბამბასაც უდებენ, რომ ქალი ნამდვილ ბელფამად გამოჩნდეს.
– ეს კი სწორედ მეტისმეტია! – თქვა ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანმა და საკუთარი ღირსების სრული შეგნებით თავი მაღლა ასწია.
– დიახ, მართლაც რომ მეტისმეტია! – კვერი დაუკრა მხოლოდ სასიამოვნო მანდილოსანმა.
– როგორც გენებოთ, მაგრამ მე მაგისთანა რამის ჩამცმელი არა ვარ.
– მეც მაგ აზრისა ვარ... მართლაც წარმოუდგენელია, ზოგჯერ სადამდის მიდის ეს მოდა... არაფერს არა ჰგავს! მე ჩემს დას თარგი ვთხოვე, ერთი ვნახოთ, რა სასაცილო რამ გამოვა. ჩემი მელანია უკვე შეუდგა კერვას.
– მაშ თქვენ თარგი გაქვთ? – შესძახა ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანმა, ცოტა არ იყოს აღელვებულმა.
– როგორ არა, თვითონ ჩემმა დამ მომიტანა.
– ჩემო სულიკო, ღვთის გულისათვის, მეც მომეცით.
– ოჰ, მე კი უკვე პრასკოვია ფედოროვნას მივეცი სიტყვა. იმის შემდეგ შეიძლება გათხოვოთ.
– პრასკოვია ფედოროვნას შემდეგ ვიღა ჩაიცვამს ისეთ კაბას! ეს მეტისმეტად უცნაური იქნება თქვენი მხრივ, თუ სხვისი თავი არჩიეთ ჩემსას.
– ჰო, მაგრამ ისიც ხომ ჩემი ძალუაა.
– ღმერთმა იცის, სადაური ძალუაა: ისიც თან ქმრის მხრიდან... არა, სოფია ივანოვნა, გაგონებითაც არ მინდა გავიგონო, ეს იმას ნიშნავს, რომ დიდი შეურაცხყოფის მოყენება გსურთ... ჩანს, უკვე თავი მოგაბეზრეთ, ჩანს, ჩემთან ნაცნობობის გაწყვეტა გინდათ.
საბრალო სოფია ივანოვნამ აღარ იცოდა, რა ექნა. გრძნობდა, თუ რა ჯოჯოხეთურ ცეცხლში ჩაიგდო თავი. ესეც შენი ტრაბახი! ახლა მზად იყო თავისი სულელი ენა სულ ქინძისთავით დაეჩხვლიტა.
– ერთი ეს მითხარით, რასა იქმს ის ჩვენი მშვენიერი? – შეეკითხა ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანი.
– აჰ, ღმერთო ჩემო! აქამდე რას უზივარ ასე! ეს რა მომივიდა! თქვენ ხომ არ იცით, ანა გრიგორევნა, რისთვის მოვედი! – აქ სუნთქვა შეეკრა სტუმარს და სიტყვები ისე მოაწვა ერთმანეთზე მისაყრელად, როგორც ერთიმეორეზე გამოდევნებული ქორები. მართლაც ისეთი უსულგულო უნდა ყოფილიყო ადამიანი, როგორც მისი გულწრფელი მეგობარი, რომ შესძლებოდა მისი შეჩერება.
– რანაირადაც არ უნდა აქოთ და ადიდოთ ეს ვაჟბატონი, – წარმოთქვა მან ჩვეულებრივზე უფრო გატაცებით,– პირდაპირ ვიტყვი, იმასაც ცხვირში მივახლი, რომ ყოვლად საძაგელი ადამიანია, საძაგელი, საძაგელი, საძაგელი!
– არა, ერთი ყური დამიგდეთ, რა ამბავი გითხრათ...
– ხმა დაარხიეს, ვითომც კარგი ვინმეა, ასეთიო, ისეთიო... ის კი სრულიადაც არ არის კარგი... ცხვირიც ყოვლად არასასიამოვნო აქვს...
– არა, მომითმინეთ, მომითმინეთ, ბოლომდე გიამბობთ... ანა გრიგორევნა, ჩემო სულიკო, ერთი მათქმევინეთ! ეს ხომ ნამდვილი ისტორიაა: სკონაპელ ისტოარ, – თითქმის მუდარით განაგრძობდა სასოწარკვეთილი სტუმარი. ზედმეტი არ იქნება შევნიშნოთ, რომ ორივე მანდილოსნის საუბარი აჭრელებული იყო უცხო სიტყვებით, ნამეტნავად ვრცელი ფრანგული გამოთქმებით. მაგრამ როგორი მოწიწებითაც არ უნდა იყოს აღვსილი ავტორი იმ დიდი სარგებლობისადმი, რაიც ფრანგულ ენას მოაქვს რუსეთისათვის, როგორი მოწიწებითაც არ უნდა იყოს გამსჭვალული ჩვენი მაღალი საზოგადოების ჩვეულებისადმი, რომელიც ყოველ წუთს და ჟამს ამ ენაზე ლაპარაკობს, რა თქმა უნდა, მხოლოდ და მხოლოდ სამშობლოს უაღრესი სიყვარულით, ყველა ამისდა მიუხედავად, ისე ვერ გაკადნიერებულა, რომ რომელიმე უცხო ენის გამოთქმა შეიტანოს ამ თავის რუსულ პოემაში, ამიტომაც მოდით და ისევ რუსულად განვაგრძოთ:
– რა ამბავზე მელაპარაკებით?
– აჰ, ჩემო სიცოცხლევ, ანა გრიგორევნა, რომ შეგეძლოთ წარმოიდგინოთ, რა მდგომარეობაში ვიმყოფებოდი იმ დროს! წარმოიდგინეთ! დღეს დილით მოდის ჩემთან დეკანოზის ცოლი, – დეკანოზის მეუღლეზე გეუბნებით, მამა კირილეს ცოლზე, – ჰოდა, როგორ გგონიათ, ვინ ყოფილა ის ჩვენი უმანკო მტრედი, ახალმოსული ვაჟბატონი, ჰა?
– რაო, ნუთუ დეკანოზის ცოლსაც გაუარშიყდა?
– აჰ, ანა გრიგორევნა, ჯანდაბას არშიყობა, ეს რომ ყოფილიყო, რა უშავდა. არა, ყური დამიგდეთ ერთი, რა მიამბო იმ დეკანოზის ცოლმა: ჩემთან მოვიდაო, მეუბნება, მემამულე კორობოჩკა, გულგახეთქილი, მკვდრის ფერი ედო; მერე უამბნია! და რა უამბნია! ყური დაუგდეთ, ნამდვილი რომანია: უეცრივ, შუაღამისას, როდესაც ყველას სძინებია, ჭიშკარზე რახუნი ატეხილა, თურმე ყვირიან: «გააღეთ კარი, გააღეთ, თორემ შემოვლეწავთო!» როგორ მოგწონთ, ჰა? ამ ამბის შემდეგ როგორ გამოიყურება ის ვაჟბატონი?
– მერე კორობოჩკა განა ისე ახალგაზრდა და ლამაზი არის?
– რასა ბრძანებთ, ერთი ბებრუხანა ქალია!
– დახეთ! მაშ ახლა დედაბრებსაც გადასწვდა. აი, ახლა კი მესმის, რა მშვენიერი გემოვნება ჰქონიათ ჩვენს ქალებს, იპოვეს რაღა სამიჯნურო საგანი!
– მოითმინეთ, ანა გრიგორევნა, ეს ის არ არის, რასაც თქვენ ფიქრობთ. წარმოიდგინეთ, გამოცხადებულა რინალდო რინალდინივით თავიდან ფეხებამდე შეიარაღებული და მოუთხოვნია: «აბა, მომყიდეთ ყველა ის სულები, რომლებიც უკვე მიიცვალნენო». კორობოჩკას სრულიად სამართლიანად უპასუხნია: «მე ვერ მოგყიდით, ვინაიდან ისინი უკვე მკვდრები არიანო». – «არაო, – დაუჟინია, – ისინი მკვდრები არ არიან. ესაო, – ეუბნება, – ჩემი საქმეა და მე თვითონ ვიცი, ისინი მკვდრები არიან თუ არა; არ არიან, გაიგე, არ არიან მკვდრებიო!» ერთი სიტყვით, დიდი დავიდარაბა აუტეხია: მთელი სოფელი მოცვენილა, ბავშვებს ტირილი დაუწყიათ, ყველა აყვირებულა, ერთმანეთისა არა გაეგებოდათ რა. რაღა გავაგრძელო, საშინელება რამ მომხდარა, საშინელება!.. მაგრამ ვერ წარმოიდგენთ, ანა გრიგორევნა, როგორ გამისკდა გული, როცა ყველაფერი ეს გავიგონე. «ჩემო ქალბატონო, – მეუბნება მაშკა, – აბა სარკეში ჩაიხედეთ, როგორ გაფითრდით». – «რა მესარკევება, – ვეუბნები, – ახლავე უნდა გავფრინდე და ანა გრიგორევნას ვუამბო-თქო ყველაფერი». იმავე წუთში ვუბრძანე კალიასკა შეებათ: მეეტლე ანდრიუშკა მეკითხება, სად წაგიყვანოთო, მე კი ვერაფერს ვეუბნები და ასე ენაჩავარდნილი სულელურად შევყურებ თვალებში; ალბათ იმას შეშლილი ვეგონე... აჰ, ანა გრიგორევნა, რომ იცოდეთ, რა შიში ვჭამე!
– მართლაც უცნაური ამბავია, – მიუგო ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანმა, – რას უნდა ნიშნავდეს ეს მკვდარი სულები? უნდა გამოვტყდე, სრულებით არა მესმის რა. აგერ, ეს მეორედ მესმის ამ მკვდარ სულებზე. ჩემი ქმარი კი მეუბნება: ნოზდრიოვი მიჰქარავსო. მე კი მგონია, რომ აქ რაღაც ამბავი უნდა იყოს.
– მაგრამ წარმოიდგინეთ, ანა გრიგორევნა, რა ყოფაში ჩავვარდებოდი, როდესაც ეს ამბავი გავიგონე. «ახლაო, – ამბობს კორობოჩკა, – აღარ ვიცი, როგორ მოვიქცეო. – დამიყოლიაო, – ამბობს, – რომ ხელი მომეწერა რაღაც ყალბ ქაღალდზე და თხუთმეტი მანეთი გადმომიგდო ასიგნაციებითაო. მეო, – ამბობს, – ერთი გამოუცდელი და უმწეო დედაბერი ვარ, არაფრიდან არაფერი მესმისო...» აი, რა ამბები ხდება თურმე! აჰ, ოდნავად მაინც რომ შეგეძლოთ წარმოდგენა, თუ რა დღეში ჩავვარდი ამის გამგონე!
– თქვენ როგორც გენებოთ, ისე განსაჯეთ, მე კი ვიტყვი, რომ ამ მკვდარ სულებს იქით სულ სხვა რამე იმალება.
– მეც აგრე მგონია, – წარმოთქვა მხოლოდ სასიამოვნო მანდილოსანმა, რომელიც ცოტა არ იყოს გაკვირვებული დარჩა და გუნებაში საშინლად მოისურვა გაეგო, რა შეიძლებოდა აქ ეგულისხმა. ამიტომ ცოტაოდენი სიტყვის ტკეპნით შეეკითხა: – მაინც, როგორ გგონიათ, აქ რა უნდა იმალებოდეს?
– თქვენ როგორ ფიქრობთ?
– მე როგორ ვფიქრობ?.. უნდა ვაღიარო, სრულებით თავგზა დამებნა.
– მე მაინც მინდოდა გამეგო, თქვენ რა აზრისა ხართ ამ საგანზე?
მაგრამ სასიამოვნო მანდილოსანმა სიტყვა ვერ მონახა საპასუხოდ. მას მხოლოდ დაფრთხობა სჩვეოდა, მაგრამ რომ რაიმე საგულისხმო აზრი გამოეტანა, ამის ძალა არ შესწევდა. ამიტომაც მას უფრო, ვიდრე სხვა რომელიმე ქალს, ეჭირვებოდა ნაზი მეგობრობა და დარიგებანი.
– მაშ, ყური მიგდეთ, რას წარმოადგენს ეს მკვდარი სულები, – თქვა ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანმა: ამის გაგონებაზე სტუმარი ქალი სმენად გადაიქცა: ყურები თავისთავად წამოეცქვიტა, თვითონაც ისე წამოიწია, რომ არც ფეხზე იდგა და არც სავარძელში იჯდა. მიუხედავად იმისა, რომ ცოტა მძიმე გახლდათ, უეცრივ თითქოს ამჩატდა, ბუმბულს დაემსგავსა, რომელიც ოდნავ სულის შებერვაზე ჰაერში გაფრინდება.
სწორედ ასე ემართება ხოლმე ნადირობისათვის გადარეულ რუს ბატონს, რომელიც ძაღლებით მიადგება ტყეს, საიდანაც ეს-ეს არის უნდა გამოვარდეს ყურძვალების მიერ წამოგდებული კურდღელი. ბატონი ამ დროს თავის ცხენითა და აწეული მათრახით ერთი წუთით თითქოს გაქვავდა, თოფისწამლად იქცა, რომელსაც ეს-ეს არის ცეცხლი უნდა წაუკიდონ. იგი სულგანაბული მიშტერებია დანისლულ ჰაერსა და თავს მოიკლავს, მაგრამ უსათუოდ ხელთ იგდებს ნადირს, ვერსად წაუვა იგი, რანაირადაც არ უნდა იბობოქროს მის წინააღმდეგ ქარბუქმა ამ თოვლით მოფენილ ველზე და არ აყაროს თავ-პირში ვერცხლის ვარსკვლავები.
– მკვდარი სულები... – წარმოთქვა ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანმა.
– ჰო, რაო, რაო? – აღარ დააყოვნა მთლად მღელვარებით შეპყრობილმა სტუმარმა.
– მკვდარი სულები!..
– აჰ, ბრძანეთ, ღვთის გულისათვის, ბრძანეთ!
– ეს მხოლოდ ყველას თვალის ასახვევად მოუგონია, ნამდვილად კი საქმე აი რაშია: მაგას გუბერნატორის ქალიშვილის მოტაცება სურს.
ასეთი დასკვნა, მართლაც, სრულიაც მოულოდნელი და ყოველმხრივ უჩვეულო იყო. მხოლოდ სასიამოვნო მანდილოსანი ამის გაგონებაზე თითქოს გაქვავდა, გაყვითლდა, გაფითრდა და კინაღამ მართლა გული არ გაუსკდა.
– აჰ, ღმერთო ჩემო! – შესძახა მან და ხელი ხელს შემოჰკრა, – ამას კი ვერ წარმოვიდგენდი.
– მე კი, გამოგიტყდებით, რაწამს პირი გააღეთ, უმალვე მივხვდი, რაშიც იყო საქმე, – მიუგო ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანმა.
– ამის შენდეგ რაღა აზრისა უნდა ვიყოთ, ანა გრიგორევნა, ინსტიტუტის აღზრდაზე! აი, უმანკოებაც თუ გნებავთ, ესაა!
– რომელ უმანკოებაზე მეუბნებით! მე თვითონ გავიგონე, როდესაც იმან ისეთ-ისეთი დაფქვა, რომ, გამოგიტყდებით, ძალა არ შემწევს გავიმეორო.
– იცით რა, ანა გრიგორევნა, პირდაპირ გული მიკვდება, როდესაც ვხედავ, თუ სადამდის მიაღწია ამ უზნეობამ.
– მამაკაცები კი სულ გადარეულები არიან მისი ეშხით. ჩემი აზრით კი, გულახდილად ვიტყვი, მაგაში საიმისოს ვერაფერს ვხედავ... აუტანელი პრანჭიაა.
– აჰ, ჩემო სიცოცხლევ, ანა გრიგორევნა, ეგ ხომ ნამდვილი ქვის ქანდაკებაა, უსიცოცხლო, ნეტავი რაიმე გამომეტყველება მაინც ჰქონდეს სახეზე.
– მერე რა პრანჭიაა, რა პრანჭია! ღმერთო ჩემო, თავს როგორ იდებს! ვინ ასწავლა ყველა ეს, არ ვიცი, მაგრამ ჯერ ქალი არსად მინახავს მაგნაირი პრანჭია-გრეხია.
– ჩემო სულიკო, ეგ ხომ ნამდვილი ქანდაკებაა და პირდაპირ მკვდრის ფერი დაჰკრავს.
– აჰ, ნუღარას მეტყვით, სოფია ივანოვნა: ეგ ხომ ლოყებს უღმერთოდ იღებავს.
– აჰ, რასა ბრძანებთ, ანა გრიგორიევნა, სახით ხომ ეგ ნამდვილი ცარცია, პირწავარდნილი ცარცი.
– ჩემო კარგო, სწორედ მის გვერდით ვიჯექი: ლოყებზე წითელი ფერი, აი, ამ თითის სისქედ ედო და ისე სცვიოდა, როგორც დახეთქილი ბათქაში. სულ კი დედის ბრალია, თვითონ ხომ პრანჭია ქალია, შვილი კი დედასაც გადააჭარბებს.
– აბა რას ბრძანებთ, რასაც გებავთ დავიფიცებ, ქმარ-შვილი გამიწყდეს, მამულ-დედულს გამოვეთხოვო, თუ ერთი ბეწო, ერთი ნამცეცა წითელი ფერი ედოს სახეზე!
– აბა, რას მეუბნებით, სოფია ივანოვნა! – უთხრა ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანმა და ხელი ხელს შემოჰკრა.
– ეჰ, მართლაც რანაირი ქალი ხართ, ანა გრიგორევნა! მაკვირვებთ სწორედ! – მიუგო მხოლოდ სასიამოვნო მანდილოსანმა და იმანაც ხელი ხელს შემოჰკრა.
დაე მკითხველს ნუ გაუკვირდება, რომ ქალები ვერ შეთანხმდნენ იმაზე, რაც თითქმის ერთსა და იმავე დროს ნახეს. მართლაც ბევრი რამაა ამ ქვეყანაზე ისეთი, რასაც ამგვარი უცნაური თვისება აქვს: ერთი ქალი შეხედავს და სულ თეთრად მოეჩვენება, ხოლო თუ მეორემ შეხედა – წითლად დაიწყებს ღაჟღაჟს.
– აი კიდევ ერთი საბუთი იმისა, რომ მართლა ფერმკრთალი ქალია, – განაგრძო მხოლოდ სასიამოვნო მანდილოსანმა, – ეს ისე კარგად მახსოვს, თითქოს აი ახლა მოხდა, – ვზივარ მანილოვის გვერდით და ვეუბნები: «ერთი შეხედეთ, რა ფერმიხდილია-მეთქი!» მართლაც ჩვენი მამაკაცებივით სულ უტვინო უნდა იყო, რომ იმან აღტაცებაში მოგიყვანოს! ის ჩვენი ვაჟბატონი კი... როგორ საზიზღრად მომეჩვენა! ვერ წარმოიდგენთ, ანა გრიგორევნა, რამდენად საზიზღრად მომეჩვენა!
– მაგრამ იყვნენ ისეთი ქალებიც, რომელთაც იმაზე თვალი დარჩათ.
– ამას ჩემზე ამბობთ, ანა გრიგორევნა? ამას ჩემზე ვერასოდეს ვერ იტყვით, ვერასოდეს!
– მე ხომ თქვენზე არ ვამბობ, თითქოს თქვენს გარდა ქალი გამწყდარიყოს.
– არასოდეს, არასოდეს, ანა გრიგორევნა! ნება მიბოძეთ შეგნიშნოთ, რომ ჩემს თავს ძალიან კარგად ვიცნობ; ეს შეგიძლიათ ისეთ ქალებზე ბრძანოთ, რომელთაც მიუკარებელ ადამიანებად მოაქვთ თავი.
– უკაცრავად, სოფია ივანოვნა! ნება მიბოძეთ შეგნიშნოთ, რომ ასეთი სასკანდალო საქმე არასოდეს დამმართნია. ვისზედაც გენებოთ, ბრძანეთ, მაგრამ ჩემთავად ვიტყვი, მსგავსი რამ არ გადამხდენია, ნება მიბოძეთ, სწორედ ეს მოგახსენოთ.
– არ მესმის, რატომ გეწყინათ? იქ სხვა ქალებიც იყვნენ, თვით ისეთებიც კი, რომელთაც კართან სკამები დაიტაცეს, რომ მასთან ახლოს მოჩოჩებულიყვნენ.
სასიამოვნო მანდილოსნის მიერ წარმოთქმულ ამ სიტყვებს უსათუოდ ქარიშხალი უნდა მოჰყოლოდა, მაგრამ, საოცარია, ორივენი მიწყნარდნენ, ასე რომ საამისო არაფერი მომხდარა. ყოველმხრივ სასიამოვნო ქალს გაახსენდა, რომ ახალი კაბის თარგი ჯერ კიდევ ხელთ არ ჰქონდა, ხოლო მხოლოდ სასიამოვნო მანდილოსანს – რომ ჯერ კიდევ არ გამოეტყუვნა დაწვრილებით, თუ რა აღმოჩენა ჰქონდა მის მეგობარს. ამიტომაც ზავი დაუყოვნებლივ ჩამოვარდა. თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ მათ ბუნებაში სულაც არ ყოფილა მოთხოვნილება ერთმანეთისათვის უსიამოვნება მიეყენებინათ; საზოგადოდ, ისინი ბოროტი ხასიათისა არ იყვნენ, მაგრამ საუბრის დროს სრულიად შეუმჩნევლად, თავისთავად დაებადებოდათ ხოლმე სურვილი ერთმანეთისათვის ეჩხვლიტათ, თუ შემთხვევა მოიტანდა, ისე, გულის მოსაფხანად მწარე სიტყვა ესროლათ ერთიმეორისათვის: აჰა, ესეც შენ, მიირთვიო! აბა ვინ უწყის, რა სურვილები არ აღიძვრის როგორც მამაკაცის, ისე დედაკაცის გულში.
– ვერასდიდებით ვერ მივმხვდარვარ. – თქვა ბოლოს მხოლოდ სასიამოვნო ქალმა, – როგორ მოხდა, რომ ჩიჩიკოვმა, როგორც უცხომ, ასეთი რამ გაბედა! შეუძლებელია აქ სხვისი ხელიც არ ერიოს.
– მერე, როგორ გგონიათ, არ ურევია თუ?
– მაინც, თქვენი აზრით, ვინ უნდა ეხმარებოდეს?
– აი, თუნდაც ეს ნოზდრიოვი.
– ნუთუ ნოზდრიოვი?
– ვითომ რატომაც არა? ეს მისგან მოსალოდნელია. განა არ იცით, მაგას მშობელი მამის გაყიდვა უნდოდა, ერთხელ ბანქოს თამაშში კინაღამ წააგო.
– აჰ, ღმერთო ჩემო, რამდენ საინტერესო ამბავს ვიგებ თქვენგან! სრულებით ვერ წარმოვიდგენდი, თუ ნოზდრიოვიც ამ ამბავში ჩაერეოდა.
– მე კი ეჭვიც არ შემპარვია.
– როცა დაფიქრდები, ღმერთო ჩემო, რა არ ხდება ქვეყანაზე! ვინ წარმოიდგენდა მაშინ, გახსოვთ, როცა ჩიჩიკოვი ჩამოვიდა ჩვენს ქალაქში, რომ ასეთ უცნაურ ნაბიჯს გადადგამდა? აჰ, ანა გრიგორევნა, რომ იცოდეთ, როგორ შევშინდი! თუ თქვენი კეთილი გული და მეგობრობა არა, არ ვიცი, რას ვიზამდი... პირდაპირ დაღუპვის პირად ვიდექი... ჩემი მაშკა ხედავს, რომ მკვდრის ფერი დამდებია; «კეთილო ქალბატონო, – მეუბნება, – მკვდრის ფერი დაგდებიათ!» – «მაშკა, – ვეუბნები, – ახლა მაგისთვის არა მცალია-მეთქი!» აი თურმე რა ყოფილა! მაშ ნოზდრიოვიც ურევია? ძალიან საქმეა, თქვენმა მზემ!
სასიამოვნო ქალს გულით უნდოდა დაწვრილებით გაეგო გუბერნატორის ქალის გატაცების ამბავი, ესე იგი, რომელ საათზე აპირებდნენ მის გატაცებას და სხვა, მაგრამ ეს უკვე მეტისმეტი იყო. ყოველმხრივ სასიამოვნო მანდილოსანმა პირდაპირ მიახალა, არ ვიციო. მას არ უყვარდა ტყუილის თქმა, ისე წინასწარ რისამე წარმოდგენა, მუდამ თავის შინაგან რწმენას ემყარებოდა. ხოლო როდესაც შინაგანი რწმენა უკარნახებდა, მაშინ უყვარდა თავისი სიტყვის გატანა. აბა, წამომდგარიყო ამ დროს რომელიმე დახელოვნებული ვექილი, განთქმული თავისი ნიჭით, წამომდგარიყო და ეცადა მასთან შებმა, – მაშინ ნახავდა, რას ნიშნავს შინაგანი რწმენა!
თუ ორივე მანდილოსანი საბოლოოდ დარწმუნდა იმაში, რასაც წინათ მხოლოდ ვარაუდით ფიქრობდნენ – აქ უჩვეულო არაფერია, სწორედ ასევე იქცევა ჩვენი ძმა მამაკაცი, რომელიც ჭკვიანს უწოდებს თავის თავს; ამის დამადასტურებელ საბუთად საკმარისია ჩვენი მეცნიერული მსჯელობანი მოვიტანოთ. თავდაპირველად, ვინმე სწავლული, როგორც ნამდვილი გაიძვერა,შიშით, მოკრძალებით დაიწყებს ძიებას: ესა და ეს იქიდან ხომ არაა? იმ კუთხიდან ხომ არ აიღო ამ ქვეყანამ ასეთი სახელწოდებაო? ანდა: ეს საბუთი რომელიმე შემდგომ ხანას ხომ არ ეკუთვნისო? ანდა კიდევ: ამ ხალხის ადგილას სხვა ხალხი ხომ არ უნდა ვიგულისხმოთო? და დაუყოვნებლივ მოჰყვება ამა თუ იმ ძველისძველ მწერლებიდან ციტატების მოტანას. ხოლო საკმარისია ოდნავ მინიშნებული რამ დაინახოს, ანდა, ისე, მინიშნებულად მოეჩვენოს, რომ მაშინვე გამხნევდება, წელში გასწორდება და რიხიანად დაუწყებს საუბარს ამ ძველ მწერლებს, მათ მაგიერ თვითონვე გასცემს პასუხს ათასნაირ კითხვაზე და სრულიად ავიწყდება, რა მოკრძალებით გამოთქვა პირველად თავისი ვარაუდი; უკვე ისე ეჩვენება, რომ ყველაფერს თვალდათვალ ხედავს, რომ ყოველივე ნათელია და მსჯელობასაც ამნაირად ამთავრებს: «აი, როგორ ყოფილა საქმე, აი, ასეთი ხალხი უნდა ვიგულისხმოთ, აი, რანაირად უნდა შევხედოთ საქმესო!» ამის შემდეგ საჯაროდ კათედრიდანაც გამოაცხადებს, ახლად აღმოჩენილი ჭეშმარიტებაც მთელ ქვეყანას მოეფინება და ათას მიმდევარსა და თაყვანისმცემელს შეიძენს.
იმ დროს, როდესაც ორმა მანდილოსანმა ასე მარჯვედ და გონებამახვილურად მოუნახა ახსნა ამ დახლართულ ამბავს, სასტუმროში თავი შემოჰყო პროკურორმა თავისი მუდამ გაქვავებული სახით, სქელი წარბებით და მოხამხამე თვალით. მანდილოსნები მისცვიდნენ და ერთმანეთს აღარ აცლიდნენ, რომ ცხელ-ცხელი ამბები მიეხალათ პირში: უამბეს მკვდარი სულების შეძენის ამბავი, შემდეგ ის, თუ როგორ უნდოდათ გუბერნატორის ქალიშვილის გატაცება. იმდენად აურიეს დავთრები საბრალოს, რომ რამდენიც არ აახამხამა მარცხენა თვალი და არ იბერტყა წვერიდან ცხვირსახოცით თუთუნი, მაინც ვერაფერს მიხვდა. ამ ყოფაში დატოვეს მანდილოსნებმა პროკურორი და უმალ სახვადასხვა მხარეს გაექანენ მთელი ქალაქის ასაჯანყებლად. ეს ამბავი რაღაც ნახევარ სათში მოახერხეს. ქალაქი მართლაც აჯანყდა; ყველა ფეხზე დადგა, თუმცა გაგებით კი არავის არაფერი ესმოდა. ჩვენმა მანდილოსნებმა ისეთი განგაში ატეხეს და ისეთ ბურუსში გაახვიეს ყველა, განსაკუთრებით კი მოხელეები, რომ ყველა პირდაღებული იყურებოდა. პირველ ხანს მათი მდგომარეობა წააგავდა იმ მოწაფის მდგომარეობას, რომელსაც ამხანაგები მძინარეს წაადგნენ და ცხვირში «ჰუსარი», ესე იგი, ბურნუთით სავსე ქაღალდი ჩასჩარეს. ჯერ კიდევ ბურანში მყოფი ბავშვი მთელი ძალ-ღონით შეისუნთქავს ბურნუთს და გაეღვიძება, წამოხტება, სულელივით დაჭყეტილ თვალებს მიმოავლებს იქაურობას, – ვერ მიმხვდარა, სად არის, რა ამბავია მის თავს, მერე შეამჩნევს ირიბად მომდგარი მზის სხივებით გაშუქებულ კედლებს, გაიგონებს ამხანაგების სიცილს, კუნჭულებში რომ მიმალულან, დაინახავს, რომ ფანჯრიდან უკვე დილა იხედება, ტყეს გაუღვიძნია, ათასობით ფრინველი აჟრიამულებულა, ციმციმებს პატარა ღელე, რომელიც აქა-იქ ლელნარში იკარგება, სადაც შიშველ ბიჭ-ბუჭებს თავი მოუყრიათ და სხვებსაც საბანაოდ ეძახიან, და მხოლოდ ამის შემდეგ იგრძნობს, რომ ცხვირში «ჰუსარი» უზის. სწორედ ამ მდგომარეობაში ჩაცვივდნენ ქალაქის მცხოვრებნი და მოხელეები. ყველა გაოგნდა და თვალები გადმოქაჩა. მკვდარი სულები, გუბერნატორის ქალიშვილი და ჩიჩიკოვი რაღაც უცნაურად აირია მათ თავებში და მთლად დავთრები დაუბნია; მხოლოდ შემდგომ, როდესაც პირველი გაოგნების ქარმა გაიარა, ერთმანეთისაგან გამოჰყვეს და გაარჩიეს ეს ამბები, თითოეულის ირგვლივ მოითხოვეს ანგარიში და ჯავრობდნენ, საქმის ასავალ-დასავალს რომ მაინც ვერ ჩახვდნენ. მართლაცდა რას ნიშნავს ეს მკვდარი სულები? რა აზრი აქვს ამ მკვდარ სულებს? როგორ შეიძლება მათი ყიდვა? ვინაა ის ჩერჩეტი, ვინც ამას სჩადის? ან რა გადასაყრელი ფულებით ყიდულობს? რა თავში სახლელად უნდა ეს მკვდარი სულები? ან საიდან ჩამოერია აქ გუბერნატორის ქალიშვილი? თუ მას ამ ქალიშვილის მოტაცება უნდოდა, რა ჯანდაბისათვის ყიდულობდა მკვდარ სულებს? ხოლო თუ მკვდარი სულების შეძენა აუცილებელი იყო, მაშინ რაღად უნდა გაეტაცნა გუბერნატორის ქალიშვილი? მისთვის ხომ არ უნდა ეჩუქებინა ეს მკვდარი სულები? მართლაც ეს რა სისულელე მოსდეს ქალაქს? ეს რა მიმართულებაა ასეთი, რომ ფეხის გადადგმასაც ვერ მოასწრებ, მაშინვე სისულელეს გამოიგონებენ. რაიმე აზრი მაინც იყოს ყოველივე ამაში!.. მაგრამ რახან ხმა დაარხიეს, ჩანს, რაღაც მიზეზიც იყო, მაგრამ მიზეზს რა უნდა მკვდარ სულებში? ეს პირდაპირ მტკნარი სისულელე გამოდის და მეტი არაფერი, აბდაუბდაა, ჩმახი, ბოდვა! ეს მართლაც ეშმაკმა იცის, რა არის!.. ერთი სიტყვით, დიდი მითქმა-მოთქმა დაიწყო, მთელი ქალაქი აყაყანდა, ყველას პირზე ეკერა მკვდარი სულები და გუბერნატორის ქალიშვილი, ჩიჩიკოვი და მკვდარი სულები, გუბერნატორის ქალიშვილი და ჩიჩიკოვი; ამ ამბებმა ყველა ფეხზე დააყენა. მანამდე თითქოს მთვლემარე ქალაქი ახლა გრიგალივით აბობოქრდა. გამოძვრა თავის სოროებში მიყუჟული ათასი ჯურის ბაიყუში და უქნარა, რომლებიც მთელი წლობით გარეთ არ გამოსულან და ამაში ხან მეჩექმეს სდებდნენ ბრალს, რომელმაც ძალზე ვიწრო ფეხსაცმელი შეუკერა, ხან მკერავს, ხან კიდევ ლოთ მეეტლეს. ისინიც კი, რომლებმაც კარგა ხანია ურთიერთშორის ნაცნობობაც დაივიწყეს და, როგორც იტყვიან ხოლმე, იცნობდნენ მხოლოდ მემამულე ზავალიშინებსა და პოლეჟაევებს (ფრიად საგულისხმო ტერმინები, რომლებიც წარმოსდგებიან ზმნებისაგან «полежать» და «завалиться», რაც ესოდენ გავრცელებულია ჩვენს რუსეთში, სწორედ ისე, როგორც ასეთი გამოთქმა: ახლა სოპიკოვთან და ხრაპოვიცკისთან შევივლიო, რაც ნიშნავს ყოველნაირ საღათასებურ ძილს გინდ გულაღმა, გინდ გულდაღმა, გინდ გვერდზე, გინდ ცხვირში სტვენით, ქშენა-ხრიალით თუ სხვა ათასნაირი სულთქმით); დიახ, ყველა ისინი, ვისაც ვერასდიდებით გარეთ ვერ გამოიტყუებდით, თუნდაც ხუთასმანეთიანი თევზის კერძზე მიგეწვიათ – ორ-ორარშინიანი ცქვრინებითა და პირში ჩასადნობი ღვეზელებით. ერთი სიტყვით, აღმოჩნდა, რომ ქალაქი თვითონაც საკმაოდ დიდი ყოფილა და კარგა მოზრდილი მოსახლეობაც ჰყოლია. თავი წამოჰყო ვიღაც სისოი პაფნუტიევიჩმა და მაკდონალდ კარლოვიჩმა, რომელთა არსებობა არასდროს არავის გაეგონა; სადარბაზო ოთახებში შენიშნეს ვიღაც ისეთი უზარმაზარი ტანის აყლაყუდა ტყვიით გახვრეტილი ხელით, როგორიც ჯერ ამ ქვეყნად არავის ენახა; ქუჩებში საიდანღაც გამოტყვრა დახუთული დროშკები, არნახული ლინეიკები, რახრახა ეტლები, ჭრიალა ორთვალები, და ერთი ორომტრიალი გაიმართა. სხვა დროს და სხვა პირობებში მსგავს ხმებისათვის იქნებ ყურადღებაც არ მიექციათ, მაგრამ ქალაქ №-ს დიდი ხანია ახალი ამბები არ გაეგონა, წარმოიდგინეთ, სამი თვის განმავლობაში ისეთი რამეც არ მომხდარა, რასაც სატახტო ქალაქებში კომერაჟს უწოდებენ, რაიც როგორც მოგეხსენებათ, ქალაქისათვის სწორედ იგივეა, რაც თავის დროზე სურსათის მიწოდება. ქალაქის ამ გაწამაწიაში უეცრივ ორმა სრულიად ერთიმეორის საწინააღმდეგო აზრმა იჩინა თავი და ორი ერთიმეორის საწინააღმდეგო ჯგუფი წარმოშვა: ქალებისა და მამაკაცების. მამაკაცების უგუნურმა ჯგუფმა მკვდარ სულებს მიაქცია ყურადღება, ქალების ჯგუფმა კი მხოლოდ გუბერნატორის ქალიშვილის მოტაცების ამბავი დაიხვია ხელზე. ქალების სასახელოდ უნდა ვთქვათ, რომ მათ ჯგუფში გაცილებით მეტი წესრიგი და წინდახედულება სუფევდა; ჩანს, ასეთია მათი დანიშნულება, რომ კარგი დიასახლისებიც იყვნენ და წესრიგის დამმყარებელნიც. მათ ხელში მალე ყველაფერი გაირკვა, სისხლ-ხორცი შეისხა, განსაზღვრული სახე მიიღო, მეტად ნათელსა და ცხად ფორმაში ჩამოყალიბდა, აიხსნა, დაიწმინდა; ერთი სიტყვით დასრულებული სურათი გამოვიდა. აღმოჩნდა, რომ ჩიჩიკოვი დიდი ხანია, რაც შეყვარებული ყოფილა, მთვარიან ღამეებში სატრფოსთან ერთად დაიარებოდა ბაღში. თვით გუბერნატორიც არ დაუჭერდა მას თავის ასულს, ვინაიდან ჩიჩიკოვი ურიასავით მდიდარია, მაგრამ თუ ასე მოხდა, მხოლოს იმიტომ, რომ ჩიჩიკოვს თურმე ცოლი მიუტოვებია (საიდან გაიგეს, რომ ჩიჩიკოვი ცოლიანი ყოფილა, ეს არავინ უწყოდა), და უიმედო სიყვარულით გატანჯულ ქალს გუბერნატორისათვის მეტისმეტად მგრძნობიარე წერილი მიუწერია. ჰოდა, რაკი ჩიჩიკოვმა დაინახა, რომ დედ-მამა არასდიდებით არ თანხმდებოდა ქალის მოცემაზე, გადაწყვიტა მისი მოტაცებაო. სხვა ოჯახებში ამ ამბავს ცოტა სხვანაირად ჰყვებოდნენ: ჩიჩიკოვს არავითარი ცოლი არა ჰყავს, მაგრამ როგორც შორსმჭვრეტელ და გაბედულად მოქმედ ადამიანს, უფიქრია, მოდი, ქალიშვილთან გარიგების საქმე ჯერ დედიდან დავიწყოო, საიდუმლოდ დაუჭერია კიდეც გუბერნატორის მეუღლესთან გულითადი კავშირი და მხოლოდ ამის შემდეგ საზეიმოდ განუცხადებია სათხოვარი. მაგრამ დედას შეშინებია – ეს ხომ სჯულის წინაშე დანაშაული იქნებაო, სინდისის ქენჯნა უგრძვნია და გადაჭრით უარი უთქვამს ქალის მითხოვებაზე. აი, მხოლოდ ამის შემდეგ გადაწყვიტა ჩიჩიკოვმა მოტაცებაო. ყველა ამას დაერთო კიდევ ათასნაირი შესწორება-განმარტება იმისდა მიხედვით, რაც ეს ამბავი შორს, მიყრუებულ უბნებში გადადიოდა. რუსეთში დაბალ საზოგადოებას ძალიან უყვარს იმ ჭორებზე ლაქლაქი, რომლებიც მაღალ საზოგადოებას შეეხება. ამიტომაც ყველა ამაზე ისეთ ქოხმახებშიც კი დაიწყეს ლაპარაკი, სადაც თვალითაც არ ენახათ ჩიჩიკოვი, თანაც ბევრი თავისი დაუმატეს და ათასნაირი ნართაულით გაამდიდრეს. სიუჟეტი წუთი წუთზე უფრო საინტერესო ხდებოდა, დღითი-დღე უფრო დასრულებულ სახეს იღებდა და ბოლოს ასე დამთავრებული სახით თვით გუბერნატორის მეუღლეს მოხსენდა. გუბერნატორის მეუღლემ, როგორც ოჯახის დედამ, როგორც ქალაქში პირველმა მანდილოსანმა, ბოლოს ისეთმა ქალმა, რომელმაც ამ ამბისა არა იცოდა რა, მეტისმეტად ითაკილა ყოველივე და მასში სრულიად სამართლიანმა გულისწყრომამ იფეთქა. საბრალო ქერათმიან გოგონას, რომელსაც დედამ სასტიკი დაკითხვა მოუწყო, ისეთი უსიამოვნება დაატყდა, რომლის მსგავსიც არც ერთ თექვსმეტი წლის გოგონას არ გადახდომია თავს. მთელი ნიაღვარი გადმოინთხა საყვედურებისა, შეკითხვებისა, მუქარისა, დარიგებისა, ასე რომ საბრალო გოგონა ცრემლის ზღვაში შეცურდა, მოთქვამდა, მაგრამ ვერც ერთი სიტყვის შინაარსი ვერ ამოეცნო. იმავე დღეს მეკარეს სასტიკი ბრძანება მიეცა, არასოდეს და არავითარ შემთხვევაში არ მიეღო ჩიჩიკოვი.
როდესაც ესე საქმე მოათავეს გუბერნატორის მეუღლის მიმართ, ქალებმა ახლა კაცების ჯგუფზე მიიტანეს იერიში და შეეცადნენ თავიანთ მხარეზე გადმოებირებინათ; უმტკიცებდნენ, მკვდარი სულები მოჭორილი ამბავია და მხოლოდ იმიტომაა მოგონილი, ეჭვი გაექარვებინა და უფრო მოხერხებულად მოეხდინა გოგონას გატაცებაო. მამაკაცებიდან ბევრი წამოეგო ანკესზე და ქალების ჯგუფს მიემხრო, რაზეც დიდი საყვედურები მიიღეს ამხანაგებისგან, – ქალაჩუნები და დიაცები ყოფილხართო, – ეს კი, როგორც მოგეხსენებათ, ფრიად შეურაცხმყოფლად ითვლება მამაკაცთა სქესისათვის.
რანაირად არ შეიარაღდნენ მამაკაცები, რა წინააღმდეგობას არ იჩენდნენ, მაგრამ მაინც არ იქნა, მათ ჯგუფში ვერ დამყარდა ის წესრიგი, რაც ქალებისაში. ყველაფერი მათ ხელში თითქოს გამოიფიტა, გაცუდდა, აირია, ყოვლად ულაზათო და უთავბოლო გახდა; თავში კიდევ ნამდვილი დომხალი ჰქონდათ, რაღაც აბდაუბდა, აზრების შეუსაბამობა, – ერთი სიტყვით, ხელისგულზე გადმოიშალა ყველაფერში ფუქსავატი ბუნება მამაკაცისა, ბუნება ტლანქი, უხეში, ყოვლად უნიჭო ოჯახის საქმის მოგვარებაში, მოკლებული საკუთარი თავის რწმენას, ურწმუნო, ზარმაცი, აღსავსე დაუსრულებელი იჭვებითა და მუდმივი შიშით. განა არა, ყველანი ამბობდნენ, რომ ყველაფერი ეს მიქარვაა, რომ გუბერნატორის ქალიშვილის მოტაცება უფრო ჰუსარის საქმეა, ვიდრე სამოქალაქო ადამიანისა, რომ ჩიჩიკოვი ამას არ ჩაიდენდა, რომ ქალები სტყუიან, ვინაიდან ქალი იგივე ჭურია, რასაც ჩასძახებ, იმასვე ამოგძახებსო, რომ მთავარი საგანი, რასაც უნდა მიექცეს ყურადღება, ისევ მკვდარი სულებია, რომლებიც ეშმაკმა უწყის რას ნიშნავს, მაგრამ ეს კია, რომ სწორედ მათში იმალება რაღაც ყოვლად საძაგელი, ყოვლად ცუდი რამაო. რატომ ეჩვენებოდა მამაკაცებს, რომ მკვდარ სულებში რაღაც ყოვლად საძაგელი და ცუდი რამ იმალებოდა, ამავე წუთში გავიგებთ: გუბერნიაში დაინიშნა ახალი გენერალ-გუბერნატორი. ეს უდიდესი მოვლენა კი, როგორც ვიცით, მოხელეთა შორის იწვევს აფორიაქებას: ყველამ იცის, რომ ასეთ დანიშვნას თან მოჰყვება მოხელეთა გადაყენ-გადმოყენება, ტუქსვა, შევიწროება და ათასნაირი თანამდებობრივი მწარე შეჭამანდი, რომლითაც უმასპინძლდება ახალი უფროსი თავის ქვეშევრდომთ. «ნეტა რას იტყვის ახალი გენერალ-გუბერნატორი, – ფიქრობდნენ მოხელეები, – როცა გაიგებს, რომ ჩვენს ქალაქში ასეთი სულელური ხმები დადის; მარტო ეს ერთი ამბავიც კმარა, რომ თავზე რისხვა დაგვატეხოსო». სამკურნალო სამმართველოს ინსპექტორს უეცრივ ფერი ეცვალა, ღმერთმა უწყის, თავში რამ არ გაუელვა: იქნებ მკვდარ სულებში იგულისხმებიან ის ავადმყოფები, ლაზარეთში თუ სხვა ადგილებში ბლომად რომ დაიხოცნენ მოარული სენისაგან, რომლის საწინააღმდეგოდ სათანადო ზომები არ ყოფილა მიღებულიო. იქნებ ჩიჩიკოვი გენერალ-გუბერნატორის მიერ მოჩენილი მოხელეა, რომ საიდუმლოდ კვლევა-ძიება აწარმოოსო? ეს მოსაზრება პირველად თავმჯდომარეს გაანდო. თავმჯდომარემ უპასუხა, სისულელეაო, მერე კი ისიც გაფითრდა და თავის თავს შეეკითხა: მერე რა იქნება, რომ ჩიჩიკოვის მიერ ნაყიდი სულები მართლა მკვდრები გამოდგნენ? მე კი ნასყიდობის სიგელის შედგენის ნება დავრთე და პლიუშინსაც თავმდებად დავუდექი. ამ ამბავმა თუ გენერალ-გუბერნატორამდე მიაღწია, მაშინ რაღა ვქნათ? თავმჯდომარემ იმაზე მეტი ვერა მოახერხა რა, რომ ადგა და ეს ამბავი ერთ-ორ კაცს გაანდო. ისინიც უმალვე გაფითრდნენ. თურმე შიშს ჭირზე მეტად სცოდნია აკიდება და ელვის სისწრაფით გადამდებიც ყოფილა. უეცრივ ყველამ თავთავის სულში ისეთი ცოდვები ამოიკითხა, რომელთაც სინამდვილეში ადგილი არც ჰქონია. სიტყვა მკვდარი სულები თავისი ბუნდოვანი შინაარსით ათასნაირ იჭვს ჰბადებდა: იქნებ აქ იმ ორ ამბავზე გვითითებენ, ამას წინათ რომ ასე სახელდახელოდ ორი გვამი დავმარხეთო. მართლაც, პირველი ამბავი სოლვიჩეგოდსკის ვაჭრებს შეემთხვა, რომლებიც ქალაქს ეწვივნენ ბაზრობაზე და საჯარო ვაჭრობის შემდეგ კარგად გაუმასპინძლდნენ თავიანთ მეგობრებს, უსტსისოლსკის ვაჭრებს; გამასპინძლება ნამდვილი რუსული წესით მოხდა, გერმანულ ყაიდაზე შეზავებული ნაირ-ნაირი პუნშებით, არშადებითა და ბალზამებით. ქეიფი ჩვეულებისმებრ მუშტი-კრივით დამთავრდა. სოლვიჩეგოდსკელებმა სასიკვდილოდ არ დაინდეს უსტსისოლსკელები, თუმცა არც ამ უკანასკნელებმა დააყარეს მათ ხეირი და სულ ფერდები და ნეკნები ამოუმტვრიეს. მათი დალილავებული სხეული მოწმობდა, თუ რა საოცარი სიდიდის მუშტები ჰქონდათ მიცვალებულთ. ერთ-ერთი გამარჯვებულისათვის ცხვირი ისე ჩაეჩეჩქვათ, რომ ნახევარი თითის ოდენაც აღარ შერჩენოდა. გამოძიების დროს ვაჭრები დანაშაულში გამოტყდნენ, ასე და ასე, ცოტაოდნად წავიცელქეთო. ხმა დაირხა, ვითომც თითოეულ მათგანს ოთხ-ოთხი ათასი გაეღოს საქმის ჩასაფარცხავად; ერთი სიტყვით, მეტად ბნელი საქმე იყო: გამოძიებიდან გამოირკვა, თითქოს უსტსისოლსკელი ბიჭები მხუთრმა დახოცა, ამიტომ ისინი ისე მიაბარეს მიწას, როგორც მხუთრით გაგუდულ-დახოცილები. მეორე ამბავიც, რომელიც ახლახან მომხდარიყო, შემდეგი გახლდათ: პატარა სოფელ ვშივაია-სპესის სახაზინო გლესები შეერთებიან ასეთსავე პატარა სოფელ ბოროვკისა და ზადირაილოვო-ტოჟის გლეხებს და მიწასთან გაუსწორებიათ საერობო პოლიცია, ვიღაც ზასედატელი დრობიაჟკინის სახით, ვითომც საერობო პოლიცია, ანუ ზასედატელი დრობიაჟკინი მეტისმეტად თავს გასულა და მოუხშირებია მათ სოფლებში სიარული, რაიც ზოგიერთ შემთხვევაში ნამდვილ სახადის გაჩენას უდრის; ამის მიზეზი კი ის გახლდათ, რომ დრობიაჟკინი ქალების მუსუსი ყოფილა და დედაკაცებსა და გოგოებზე მსუნაგი თვალი სჭერია. დანამდვილებით არაფრის თქმა არ შეიძლება, თუმცა გლეხები თავიანთ ჩვენებებში პირდაპირ ამბობდნენ, რომ საერობო პოლიცია კატასავით მსუნაგი იყო, არა ერთხელ და ორჯერ გააფრთხილეს, ერთხელ მთლად შიშველიც გამოაგდეს რომელიღაც ქოხიდან, სადაც შეპარულიყო. რა თქმა უნდა, საერობო პოლიცია ღირსი იყო ასეთი სასჯელისა თავისი ავხორცობისათვის, მაგრამ არც ვშივაია-სპესისა და ზადირაილოვო-ტოჟის გლეხების გამართლება შეიძლებოდა ასეთი თვითნებობისათვის, უკეთუ იმათი ხელი მართლაც ერია ამ მკვლელობაში. მაგრამ საქმე მეტად ბნელი გახლდათ; საერობო პოლიცია გზაზე იპოვეს; მისი მუნდირი თუ სერთუკი სულ ნაფლეთებად ექციათ, ხოლო სახის ცნობა კი ძნელი იყო. საქმემ სასამართლოები მოიარა და ბოლოს პალატაში გადავიდა, სადაც საიდუმლოდ იმსჯელეს და ასეთნაირად დაასკვნეს: ვინაიდან გამოურკვეველია, სახელდობრ რომელი გლეხები იღებდნენ მონაწილეობას მკვლელობაში, ისე კი ძალიან ბლომად ყოფილან, ხოლო თვით დრობიაჟკინი უკვე მკვდრებშია ჩაწერილი და, მაშასადამე მისთვის არავითარ სარგებლობას არ წარმოადგენს, თუნდაც რომ საქმე მოიგოს, გლეხები კი ჯერ კიდევ ცოცხლები არიან, მაშასადამე მათთვის დიდად მნიშვნელოვანი იქნება, საქმე მათდა სასარგებლოდ გადაწყდესო; ამიტომ აიღეს და ასე დაადგინეს: ზასიდატელი დრობიაჟკინი თვითონვე იყო მიზეზი თავისი უბედურებისა, ვინაიდან ვშივაია-სპესისა და ზადირალოვო-ტოჟის გლეხებს უსამართლოდ ავიწროებდა, ხოლო სიკვდილით თავისით მომკვდარა: როდესაც მარხილით შინ ბრუნდებოდა, სისხლი ავარდნია თავში და ამას უმსხვერპლიაო. საქმე თითქმის ყოველმხრივ იყო გაჩარხული, მაგრამ მოხელეებს, არავინ უწყის, რატომ, მაინც ეჭვი დაებადათ: ალბათ ამ მკვდარ სულებზეა ლაპარაკი. სწორედ იმ დროს, როდესაც თავგზააბნეული ბატონი მოხელეები ასეთ მძიმე საგონებელს მისცემოდნენ, თითქოს განგებ ერთბაშად გუბერნატორთან ორი წერილი მოვიდა. ერთში ეწერა: ჩვენამდე მოღწეული ცნობებისა და მოხსენებების მიხედვით თქვენს გუბერნიაში იმყოფება ყალბი ასიგნაციების მკეთებელი, რომელიც სხვადასხვა სახელით იმალება და საჭიროა მოხდეს სასტიკი კვლევა-ძიებაო. მეორე ქაღალდი შეიცავდა მეზობელი გუბერნიის გუბერნატორის მოწერილობას ერთი ყაჩაღის თაობაზე, რომელიც კანონიერ დევნას გამოქცეოდა; უკეთუ თქვენს გუბერნიაში აღმოჩნდეს ვინმე საეჭვო კაცი და წარმოადგინოს სათანადო მოწმობა და პასპორტი, დაუყოვნებლივ შეიპყარით და გადმოგვიგზავნეთო. ამ ორმა ქაღალდმა პირდაპირ თავზარი დასცა ყველა მოხელეს. წინანდელი დასკვნები და მოსაზრებები სულ შეუყირავდათ, ახლა მათ არავითარი აზრი არ ჰქონდათ. რა თქმა უნდა, არასდიდებით არ შეიძლებოდა ეფიქრათ, რომ ამ ქაღალდებში აღნიშნული ბრალდება როგორღაც ეხებოდა ჩიჩიკოვს, მაგრამ როდესაც დაფიქრდნენ, როდესაც გაიხსენეს, რომ მათ აქამდე არც კი იციან, მაინც ვინ არის ეს ჩიჩიკოვი, რომ თვითონ ჩიჩიკოვი ძალიან ბუნდოვნად ლაპარაკობდა თავის თავზე – მართალია თქვა, სამსახურში სიმართლის გულისათვის დავისაჯეო, მაგრამ ყველაფერი ეს მაინც ბუნდოვანი იყო, როდესაც გაიხსენეს, რომ ჩიჩიკოვმა ისიც კი თქვა, ბევრი მტერი მყავდა და სიკვდილსაც მიქადდნენო, უფრო მეტ საგონებელს მიეცნენ: მაშასადამე, მისი სიცოცხლე საფრთხეში ყოფილა; მაშასადამე, სდევნიდნენ კიდეც; მაშასადამე, რაღაც ისეთი ჩაუდენია... მაშ ვინ არის მართლაც და მართლაც ეს ჩიჩიკოვი? რა თქმა უნდა, არ შეიძლება ვიფიქროთ, რომ ეგ ყალბი ფულების მჭრელია, მით უმეტეს არ შეიძლება ეგ ყაჩაღად ჩავთვალოთ. გარეგნულად სავსებით წესიერ ადამიანად გამოიყურება; მაგრამ მაინც ვინაა და რას წარმოადგენს? აი, მხოლოდ ახლა შეეკითხნენ ეს ჩვენი ბატონი მოხელეები თავის თავს სწორედ იმაზე, რაც უნდა ეკითხათ პირველად, ანუ ჩვენი პოემის დასაწყისში. გადაწყვიტეს, ახლა ისინიც დაეკითხათ, ვისგანაც ჩიჩიკოვს მკვდარი სულები შეეძინა, რათა ცოტაოდნად მაინც გამოერკვიათ, თუ მართლა რა ივაჭრა, ან რა უნდა ეგულისხმათ ამ მკვდარ სულებში. ვისთანმე უნებლიედ მაინც ხომ არ გამოუმჟღავნებია თავისი ნამდვილი განზრახვა. გაკვრით, ოდნავად მაინც ვისთანმე ხომ არ წამოსცდენია, თუ ვინ არის იგი. პირველად კორობოჩკასთან მივიდნენ, მაგრამ იმისგან ბევრი ვერაფერი გამოიტანეს: რაღაც თსუთმეტი მანეთისა იყიდა, აგრეთვე ბუმბულსაც შემევაჭრა, დამპირდა, სხვა რამესაც ბევრს ვიყიდიო. მასთან ხაზინისათვისაც ქონს ყიდულობს, უეჭველია, ვიღაც გაიძვერაა, ვინაიდან შარშანაც ერთი ვიღაც ოხერი გამოჩნდა, რომელიც ამნაირადვე ბუმბულსაც ყიდულობდა და ხაზინისთვისაც ქონს ამზადებდა, მაგრამ ყველანი მოატყუა და დეკანოზის მეუღლეს ას მანეთზე მეტი ააფცქვნაო. მოხელეები დარწმუდნენ, რომ კორობოჩკა ერთი სულელი დედაბერი იყო. მანილოვმა უპასუხა, რომ ის პაველ ივანოვიჩისათვის თავს დასდებდა, როგორც საკუთარი თავისათვის, რომ მზად იყო მთელი თავისი ქონებაც გაეწირა, ოღონდ პაველ ივანოვიჩის ზნე-ხასიათის მეათედი მაინც ჰქონოდა, საერთოდ, დიდებული აზრი გამოთქვა ჩიჩიკოვზე და თანაც სიამისაგან მოჭუტული თვალებით რამდენიმე სიტყვა გაურია მეგობრობის თაობაზე. რა თქმა უნდა, ყველა ამან მშვენივრად დაახასიათა მანილოვის ნაზი ბუნება, მაგრამ მოხელეებს ვერ განუმარტა საქმის ნამდვილი ვითარება. სობაკევიჩმა თქვა, რომ ჩიჩიკოვი, მისი აზრით, კარგი ადამიანია. რომ გლეხებიც არჩევით მიჰყიდა, ყოველმხრივ ჯანმრთელი ხალხი; მაგრამო, დასძინა, თავმდები ვერ ვიქნები, რა მოხდება შემდგომ; უკეთუ გადასახლებასთან დაკავშირებულ სიძნელეთა გამო გზადაგზა დაიხოცებიან, ეს ჩემი ბრალი არ იქნება. ყველაფერი ღვთის ნებაა, ვინ იცის, ვის რა დაემართოს, ათასი ჭირია და ათასი საოფლე, ყოფილა შემთხვევა, რომ მთელი სოფლები ამოწყვეტილაო. ბატონმა მოხელეებმა კიდევ ერთ ხერხს მიმართეს, თუმცა ეს ხერხი არაკეთილშობილურია, მაგრამ ზოგჯერ მაინც მიმართავენ ხოლმე მათ. შორიდან, ნაცნობი ლაქიების საშუალებით, დაჰკითხეს ჩიჩიკოვის ხალხს, რა იციან თავისი ბატონის უწინდელი ცხოვრების ირგვლივ, მაგრამ აქედანაც ბევრი ვერაფერი გამოიტანეს: პეტრუშკასაგან მხოლოდ საცხოვრებელი ბინის სუნი ეცათ ცხვირში, სელიფანმა კი უპასუხა, რომ ბატონი ხელმწიფის სამსახურს ასრულებდა, უწინ კიდევ საბაჟოში მსახურობდა, ამის მეტი არა ვიცი რაო. ასეთი ჯურის ხალხს მეტად უცნაური ჩვეულება აქვს: პირდაპირ რამე რომ ჰკითხოთ, ვერაფერს გაიხსენებს, თავში აზრებს ვერ მოიკრებს, ანდა გიპასუხებთ, არ ვიციო, მაგრამ თუ სხვა რამეზე ჰკითხეთ, აქ მოუშვებს გუდას, ისეთ-ისეთ რამეებს მოაყოლებს, ისეთი დაწვრილებით, რომ თავს მოგაბეზრებთ. კვლევა-ძიებამ მოხელეები იმ დასკვნამდე მიიყვანა, რომ მათ დანამდვილებით არ იციან, რას წარმოადგენს ჩიჩიკოვი, თუმცა, უეჭველია, რომ რაღაცას უნდა წარმოადგენდეს. ბოლოს გადაწყვიტეს მოეთათბირათ, როგორ მოქცეულიყვნენ, რა ზომები მიეღოთ, რათა გაერკვიათ, თუ სახელდობრ რას წარმოადგენდა ჩიჩიკოვი: ისეთ კაცს, რომლისთვისაც კისერში ხელი უნდა ეტაცნათ, როგორც არაკეთილსაიმედო ადამიანისათვის, თუ ისეთს, რომელიც თვითონ მათ წაავლებს ხელს, როგორც არასაიმედო ხალხს. ყველა ამ საკითხის გამოსარკვევად გადაწყვიტეს ერთად მოეყარათ თავი პოლიცმეისტერთან, რომელსაც მკითხველი უკვე იცნობს, როგორც ქალაქის მამასა და კეთილისმყოფელს.
თავი მეათე
როდესაც თავი მოიყარეს პოლიცმეისტერთან, რომელსაც მკითხველი უკვე იცნობს, როგორც ქალაქის მამასა და კეთილისმყოფელს, მოხელეებს შემთხვევა მიეცათ შეენიშნათ, რომ ამდენი შფოთისა და ზრუნვისაგან თითქმის ყველანი გამხდარიყვნენ. მართლაც ახალი გენერლ-გუბერნატორის დანიშვნამ, ასეთი სერიოზული შინაარსის ქაღალდების მოსვლამ და, ღმერთმა უწყის, კიდევ რამდენმა მითქმა-მოთქმამ შესამჩნევი კვალი დაამჩნია მათ სახეს, ასე რომ ფრაკები ძალიან ხალვათად ადგათ. ამ ამბებმა ყველაზე იმოქმედა: თავმჯდომარეც გახდა, სამკურნალო სამმართველოს ინსპექტორიც გახდა, პროკურორიც გახდა და თვით ვიღაც სემიონ ივანოვიჩიც, რომელსაც გვარით არასოდეს არ იხსენიებდნენ და რომელიც საჩვენებელ თითზე ბეჭედს ატარებდა და ქალებს ასინჯებდა ხოლმე, ისიც გამხდარი ჩანდა. რა თქმა უნდა, როგორც ყველგან, აქაც მოიპოვებოდნენ გულადი ვაჟკაცები, რომელთაც მხნეობა შეინარჩუნეს, მაგრამ მათი რიცხვი ძალიან ცოტა იყო: მხოლოდ ფოსტმეისტერი. მხოლოდ მას არ შეშლია ნირი და დღესაც, როგორც ყოველ ასეთ შემთხვევაში ამბობდა: «გიცნობ, რა შვილებიც ბრძანდებით გენერალ-გუბერნატორები! თქვენგან სამი-ოთხი კიდევ მაინც გამოიცვლება, მე კი აგერ ოცდაათი წელია, ჩემო ბატონო, სულ ერთ ადგილას ვზივარო!» ამაზე სხვა მოხელეები ამნაირად უპასუხებდნენ: «ეჰ, შენ რა გიშავს, შპრეხენ ზი დეიჩ, ჩემო ივან ანდრეიჩ! შენ ფოსტის საქმე გაბარია: მიიღებ და გაგზავნი მოტანილ ამანათებს, სხვა რა უნდა გააკეთო, დიდი-დიდი ერთი საათით ადრე დაჰკეტო შენი უწყება ან მოატყუო გვიან მოსული ვაჭარი და ქრთამი ასწაპნო წერილის უდროოდ მიღებისათვის, ანდა ზოგჯერ ისეთი ამანათი გადაგზავნო, რომლის გაგზავნა არ შეიძლება. აქ, რა თქმა უნდა, ყველა წმინდანი გამოვა. აბა ერთი შენც ეშმაკი შემოგიჩნდეს და სულ ირგვლივ გიტრიალოს, მაშინ ნახავ სეირს! არც გინდოდეს აღება, მაინც ხელში ჩაგჩრის. შენ, რა თქმა უნდა, სადარდელი აბა რა გაქვს, ერთი ბიჭი გყავს, აქ კი, ძმაო, პრასკოვია ფედოროვნა ღმერთმა ისეთი მადლით აკურთხა, ყოველ წელს ახალ-ახალსა ჩეკავს, ხან პრასკუშკას, ხან პეტრუშკას; ჰოდა, აბა ერთი ასეთი ამბავი დაგატყდეს თავს, მაშინ სულ სხვანაირად დაიმღერებო». ასე ამბობდნენ მოხელეები,ხოლო შეიძლება თუ არა ეშმაკს სძლიო, ეს სულ სხვა საქმეა და ავტორი ვერ ჩაერევა ამ საკითხში. ბჭობაზე თავშეყრილითა შორის აშკარად ჩანდა, რომ აქ სწორედ ის აკლდათ, რასაც უბრალო ხალხი საზრიანობას უწოდებს. საზოგადოდ ჩვენ თითქოს წარმომადგენლობითი სხდომისთვის არ გავჩენილვართ. ყველა ჩვენს კრებაზე, დაწყებული სასოფლო ყრილობებიდან და გათავებული ყველა ჯურის მეცნიერული თუ სხვაგვარი კომიტეტების სხდომებით, საკმაო უთავბოლობა სუფევს, უკეთუ კარგი ხელმძღვანელი არ უდგას თავში. მეტად ძნელია იმის თქმა, რატომ ხდება ასე: ეტყობა, ხალხია ეგეთი, რომ მხოლოდ ისეთი სათათბირო კრებები ეხერხება, რომლებსაც იწვევენ ნადიმების გასამართავად, – კლუბები თუ გერმანულ ყაიდაზე მოწყობილი გასართობი ადგილები. ისე კი ჩვენ თითქმის ყოველთვის ყველაფრისათვის მზადა ვართ. ჩვენ სრულიად მოულოდნელად ვაარსებთ ხოლმე რომელიმე საქველმოქმედო, წამახალისებელ და ღმერთმა უწყის, კიდევ როგორ საზოგადოებას. მიზანი მშვენიერი გვაქვს, მიუხედავად ამისა მაინც არაფერი გამოგვდის. იქნებ ეს იმიტომ ხდება, რომ ჩვენ თავშივე ვკმაყოფილდებით და ისე გვგონია, თითქოს ყველაფერი უკვე გაკეთებულია. ვთქვათ, დავაარსეთ საქველმოქმედო საზოგადოება ღარიბებისათვის და საკმაოდ მოზრდილი თანხაც მოვაგროვეთ შეწირულებით. ასეთი სანაქებო საქციელისათვის მშვენიერ ნადიმს ვუმართავთ ქალაქის წარჩინებულთ – რა თქმა უნდა, შემოწირულების ნახევრის ხარჯზე. დანარჩენი ფულით იმ დღესვე ვქირაობთ კომიტეტისათვის დიდებულ ბინას, რა თქმა უნდა გათბობით და დარაჯებითურთ, ხოლო გადარჩენილ თანხას – რაღაც ხუთმანეთნახევარს ვანაწილებთ ღარიბთა შორის. მაგრამ აქ ყველა წევრი თანახმა არ არის ამ განაწილებისა და ყველა ცდილობს, თავისი ნათლიდედა წამოაყენოს. უნდა ითქვას, რომ დღევანდელი თათბირი სულ სხვა ჯურისა იყო: იგი აუცილებლობის გამო შედგა. აქ ვიღაც ღარიბებზე და სხვა საქმეზე კი არ ბჭობდნენ, არამედ საკუთარ თავზე, საქმე თვითონ მოხელეებს ეხებოდა, ეხებოდა იმ უბედურებას, რომელიც ყველა მოხელეს თანაბრად ემუქრებოდა, მაშასადამე, ძალაუნებურად უნდა ყოფილიყო ერთსულოვნება და სიმტკიცე. მაგრამ, ეშმაკმა უწყის, რა გამოვიდა. გარდა იმ უთავბოლობისა და შეუთანხმებლობისა, რომელიც საზოგადოდ თან სდევს ყველა ამნაირ ბჭობას, შეკრებილთა შორის თავი იჩინა რაღაც წარმოუდგენელმა მერყეობამ. ერთი ამბობდა: ჩიჩიკოვი ყალბი ფულების მჭრელიაო, და იქვე უმატებდა «თუმცა შეიძლება არც იყოსო», მეორე ირწმუნებოდა ჩიჩიკოვი გენერალ-გუბერნატორის კანცელარიის მოხელეაო, მაგრამ იქვე ურთავდა: «თუმცა ეშმაკმა იცის მისი თავი, შუბლზე ხომ არ აწერიაო». რაც შეეხება იმ მოსაზრებას, ვითომც ჩიჩიკოვი გადაცმული ყაჩაღია, აქ ყველანი ამხედრდნენ: გარდა იმისა, რომ მისი გარეგნობა სანდომიანობითაა სავსე, ლაპარაკშიც ვერაფერს შეამჩნევთ ისეთს, რაიც თავზეხელაღებულ ადამიანს ახასიათებსო. ამ დროს, ფოსტმეისტერმა, რომელიც რამდენიმე წუთი იყო, რაღაც ფიქრს მისცემოდა, თითქოს ზეშთაგონებამ მოუარაო, უეცრივ წამოიძახა:
– იცით, ბატონებო, ეგ ვინ არის?
მისმა ხმამ შემაძრწუნებლად იმოქმედა, ასე, რომ ყველამ უეცრივ შესძახა:
– ვინ არის, ვინ?
– ეგ, ბატონო ჩემო, ნამდვილად კაპიტანი კაპეიკინია, სხვა არავინ!
ხოლო როდესაც ყველა ერთად შეეკითხა:
– მერე ვინ არის კაპიტანი კაპეიკინი? – ფოსტმეისტერმა წარმოთქვა:
– მაშ თქვენ არ იცით, ვინ არის კაპიტანი კაპეიკინი?
ყველამ ერთხმად მიუგო, არ ვიცით ვინაა ეს კაპიტანი კაპეიკინიო.
– კაპიტანი კაპეიკინი, – დაიწყო ფოსტმეისტერმა, რომელმაც სათუთუნეს თავი ოდნავ ახადა იმის შიშით, რომელიმე მეზობელთაგანმა შიგ თითები არ ჩასტაკოსო. საზოგადოდ მას ნაკლებად სჯეროდა სხვისი თითების სისუფთავე. ხშირად ასედაც კი უთქვამს: «კარგად ვიცით, ბატონო ჩენმო, თქვენს თითებს რამდენ უადგილო ადგილას დაათარეშებთ, თუთუნი კი ისეთი რამაა, რაც სისუფთავეს მოითხოვსო». – კაპიტანი კაპეიკინი, – აქ მან ბურნუთი იყნოსა და განაგრძო: – თუმცა ეს ხომ მთელი მოთხრობა გამოვა, რომელიმე მწერლისათვის, ასე ვთქვათ, ფრიად სახარბიელო პოემა.
ყველა იქ მყოფმა სურვილი გამოთქვა მოესმინა ეს ამბავი, ანუ, როგორც ფოსტმეისტერმა განაცხადა, რომელიმე მწერლისათვის სახარბიელო პოემა, და მანაც ამნაირად დაიწყო:
ამბავი კაპიტან კაპეიკინისა
«თორმეტი წლის კამპანიის შემდეგ, ბატონო ჩემო, – ასე დაიწყო ფოსტმეისტერმა, თუმცა ოთახში ერთი ბატონი კი არ იჯდა, არამედ ექვსი, – თორმეტი წლის კამპანიის შემდეგ დაჭრილებთან ერთად გადმოგზავნილ იქნა კაპიტანი კაპეიკინიც. კრასნისთან თუ ლეიპციგთან, წარმოიდგინეთ, მას ხელ-ფეხი მოსწყვიტეს. იმ დროს არავითარი განკარგულება არ ყოფილა გაცემული დაჭრილთა საპატრონებლად; აი, ეს რაღაც ინვალიდთა კაპიტალი რომაა, ასე ვთქვათ, მხოლოდ შემდეგში შემოიღეს. კაპიტანი კაპეიკინი ხედავს, რომ გარჯაა საჭირო, მაგრამ რანაირად, როდესაც მხოლოდ მარცხენა ხელი შერჩენია. მამას მიაკითხა. მამამ უპასუხა: «აბა მე რა მაქვს, შენ რით შეგინახოო, – წარმოიდგინეთ, სწორედ ასე უთხრა: – მე თვითონ ლუკმაპურს ძლივს ვშოულობო». ახლა ჩემმა კაპიტანმა გადაწყვიტა, ბატონო ჩემო, გამგზავრებულიყო პეტერბურგს, რათა ხელმწიფისათვის ეთხოვნა, მეფურ წყალობას ხომ არ გაიღებთო: «ასე და ამრიგად, ვთქვათ, სიცოცხლე გამიწირავს, სისხლი დამიღვრია»... ჰოდა, ასე იყო თუ ისე, შენ ხარ ჩემი ბატონი, სახაზინო ფურგონით თუ სხვა რამ საშუალებით, მოახერხა პეტერბურგამდე მისვლა. ახლა წარმოიდგინეთ, ვიღაც კაპიტან კაპეიკინი უეცრივ გაჩნდა სატახტო ქალაქში, რომლის მსგავსი დედამიწის ზურგზე არაფერია! უეცრივ თვალწინ მთელი ქვეყანა გადაეშალა, ასე ვთქვათ, ზღაპრული სიცოცხლის ველი, ნამდვილი შეჰერეზადა! წარმოიდგინეთ რომელიმე ნევის პროსპექტი ან გოროხოვაია, ეშმაკმა დალახვროს! ანდა რომელიმე ლიტეინაია; აქ რაღაც კოშკის წვეტი მოჩანს ჰაერში, – ერთი სიტყვით, ნამდვილი სემირამიდაა, შენ ხარ ჩემი ბატონი და ესაა! კარგა ხანს დაეხეტებოდა ბინის საშოვნელად, მაგრამ ხედავს, რომ ხელი არ მიუწვდება: სულ ფარდებითა და თახჩაფუჩებითაა მორთული ბინები, ყველგან ისეთი მამაძაღლური რამეებია, ისეთი ხალიჩები, თითქოს მთელი სპარსეთი წინ გაგიგიათ და, ასე ვთქვათ, ფეხით სთელავთ ამოდენა სიმდიდრეს. ერთი სიტყვით, მიდიხარ ქუჩაში და გრძნობ, რომ ყველაფერს ათასების სუნი სდის. ჩემი კაპიტან კაპეიკინის ავლადიდებას კი სულ რაღაც ათიოდე ლურჯიანი შეადგენს. როგორც იყო, რეველის ტრაქტირში იპოვა თავშესაფარი დღეღამეში მანეთად, სადილად კომბოსტოს სუპი და ერთი ნაჭერი ხორცი ჰყოფნიდა. ხედავს, ცხოვრება უძნელდება. გაიკითხ-გამოიკითხა, სად მივმართოო? ეუბნებიან: არისო, ასე ვთქვათ, უმაღლესი კომისია, რაღაც სამმართველო, გესმით, სადაც უფროსადაა, ესა და ეს გენერალ-ანშეფიო. ხელმწიფე კი, უნდა მოგახსენოთ, იმ დროს სატახტო ქალაქში არ ბრძანდებოდა. ჯარები, წარმოიდგინეთ, პარიზიდან ჯერ კიდევ არ დაბრუნებულიყვნენ, ყველანი საზღვარგარეთ იყვნენ. ჩემი კაპეიკინი დილაადრიან წამოდგა, ცაცია ხელით წვერი მოიქექა, – დალაქისათვის მისაცემი ფული მისთვის დიდ თანხას შეადგენდა, წამოისხა მუნდირი და ხის ფეხის ბაკაბუკით გასწია უფროსთან, ერთი სიტყვით, თვითონ დიდებულთან. იკითხა მისი ბინა. «აგერო», –ეუბნებიან და უთითებენ სასახლის სანაპირო ქუჩაზე ამართულ შენობას. ვითომ გლეხის ქოხმახი გენახოთ რაღა! ფანჯრის მინები, წარმოგიდგენიათ, სულ საჟენნახევრიანი სარკეებია, ასე რომ ვაზებიცა და ყველაფერი, რაც იმ ოთახებშია, ისე მოჩანს, თითქოს გარეთ დაულაგებიათო, – შეიძლება, ასე ვთქვათ პირდაპირ ქუჩიდანვე მისწვდეთ. ძვირფასი მარმარილოები კედლებზე, ლითონის სამკაულები, კარის სახელურებიც კი ისეთი, წარმოიდგინეთ, ვიდრე მიხვალთ და ხელს მოჰკიდებთ, საჭიროა იქვე დუქანში მიირბინოთ, იყიდოთ პატარა საპონი და ერთი ორი საათი მაინც იხეხოთ ხელისგული, – ერთი სიტყვით, ყველაფერი ისეა გალაქული, თვალს დაგიბნელებთ მათი კრიალი. მარტო მეკარე რადა ღირს! ისე გამოიყურება, როგორც გენერალისიმუსი: ხელში მოვარაყებული კვერთხი უჭირავს, სახით ხომ ნამდვილი გრაფია და გრაფი, ისე ჩასუქებულა, როგორც კარგა ნაკვები მოპსი, გულ-კისერი კიდევ სულ ბატისტით შემოუბურავს, დალახვროს ეშმაკმა! როგორც იყო, ჩემი კაპეიკინი შეჩოჩდა მისაღებ ოთახში თავისი ხის ფეხით. იქვე კუთხეში მიიკუნტა, ემანდ იდაყვი არ წავკრა რომელიმე ამერიკას ან ინდოეთსო, ესე იგი რომელიმე მოოქრულ ფაიფურის ჭურჭელსაო. აბა, რაღა თქმა უნდა, კარგა ხანს იჯდებოდა გულხელდაკრეფილი, რადგან სწორედ ისეთ დროს მოვიდა, როდესაც გენერალი, ასე ვთქვათ, ის იყო წამოდგა ლოგინიდან და კამერდინერმაც ვერცხლის გობი შეუტანა, ასე ვთქვათ, ხელ-პირის დასაბანად. იცდის და იცდის ჩემი კაპეიკინი, თითქმის ოთხი საათი გავიდა, ბოლოს კარი გაიღო დ შემოდის ადიუტანტი თუ რომელიღაც მორიგე მოხელე. «გენერალი, – აცხადებს ადიუტანტი, – ამ საათში გამოვა მისაღებ დარბაზშიო. მისაღებ დარბაზში კი იმდენი ხალხია, როგორც ცერცვი სავსე მათლაფაში. ახლა ის ბრძანეთ, რა ხალხი იცდის და! ჩვენი ძმა, გაუთლელი მოხელე კი არ გეგონოთ, – სულ მეოთხე და მეხუთე კლასის ხალხია, პოლკოვნიკები, ზოგს აქა-იქა მსხვილ-მსხვილი მაკარონიც უბრწყინავს ეპოლეტებზე, ერთი სიტყვით, ნამდვილი გენერალიტეტია! უეცრივ ოთახში რაღაც ჩუჩუნი ატყდა, ასე ვთქვათ, თითქოს ნიავმა დაუბერაო, აქეთ-იქით ხმა გაისმა: «ჩუ! ჩუ!» და ბოლოს სამარისებური სიჩუმე ჩამოვარდა. შემოდის დიდებული, წარმოიდგინეთ, ნამდვილი სახელმწიფო კაცი! სახეზე, ასე ვთქვათ... ერთი სიტყვით, ხომ გესმით... როგორც შეშვენის მაღალი ხარისხის ადამიანს... ისეთი დიდებული გამომეტყველება აქვს, ყველანი, ვინც მისაღებ ოთახში იყვნენ, იმ წუთს ლარივით გაიჭიმნენ, მოჰყვნენ კანკალს, მოლოდინში არიან, ელიან, ასე ვთქვათ, ბედის განაჩენს. მინისტრი იყო ის თუ დიდებული, ხან ერთთან მიდის, ხან მეორესთან: «რაზე მოსულხართ? რატომ გარჯილხართ? რა გნებავთ? თქვენ რაღა საქმეზე მობრძანდით?» ბოლოს, შენ ხარ ჩემი ბატონი, კაპეიკინზედაც მიდგა ჯერი. კაპეიკინმაც გაბედა: «ასე და ასე თქვენო აღმატებულებავ: სისხლი დავღვარე, აგერ ხელ-ფეხი დავკარგე, მუშაობა აღარ შემიძლია, გავკადნიერდი და მეფის წყალობას ვთხოულობო». მინისტრი ხედავს: მართლაც კაცი ხის ფეხითაა და მარჯვენა მკლავის ადგილას ცარიელი სახელო აუკრავს მუნდირზე. «კეთილი, – მიუგო მან, – ამ დღეებში შემოიარეთო». ჩემი კაპეიკინი სიხარულით გადაირია, ძლივს მოახერხა უკან გამოსვლა. ხუმრობა ხომ არ იყო, მარტო ის რად ღირდა, რომ, ასე ვთქვათ, ეღირსა აუდიენციას პირველხარისხოვან დიდებულთან; მეორეც, ახლა საბოლოოდ გადაიჭრებოდა მისი პენსიონის საკითხი. ჰოდა, ისეთ გუნებაზეა, რომ სულ მიხტის და მიაბაკუნებს ტროტუარზე! მაშინვე პალკინის ტრაქტირში შეუხვია და ერთი ჭიქა არაყი გადაჰკრა, შემდეგ გემოზე ისადილა, ჩემო ბატონო, ლონდონში, კატლეტები მიირთვა ჯონჯოლით, ყვერულიც მოამზადებინა ნაირ-ნაირი საფენელებით, ერთი ბოთლი ღვინოც გამოცალა და საღამოთი თეატრსაც თავი დაუკრა. ერთი სიტყვით, ლაზათიანად წაიქეიფა. ტროტუარზე, შევხედოთ, ერთი ქალი მოდის, წერწეტა, ტანადი, მოდის და მოცურავს, როგორც გედი; ჩემს კაპეიკინს სისხლი აუდუღდა, მოკლედ, ამ ქალზე თვალი შეუვარდა და ხის ფეხის ბაკუნით კვალდაკვალ მიჰყვა. მაგრამ უცბად შეჩერდა და გაიფიქრა: «არა, ჯერ არა! მოვითმინოთ... აი როცა პენსიონს ავიღებ, მაშინ იყოს, თორემ ისედაც ძალიან დავიხარჯეო». შემდეგ, ჩემო ბატონო, რაღაც სამი-ოთხი დღის შემდეგ ჩემი კაპიტანი ისევ მიადგა მინისტრს და დაელოდა მის გამობრძანებას. «ასე და ასე, – ეუბნება,– გეახელით, რომ თქვენი მაღალაღმატებულების ბრძანება მოვისმინო ავადმყოფთა და დასახიჩრებულთა თაობაზე», და სხვა ასეთი, ხომ გესმით, სათანადო კილოთი, როგორც შეეფერებოდა მინისტრის წინაშე წარმდგარ მთხოვნელს. იმ დიდებულმა, წარმოიდგინეთ, უმალვე იცნო: «ა, კეთილი, კრთილი, – ეუბნება, – მაგრამ ამჟამად იმაზე მეტს ვერაფერს გეტყვით, რომ თქვენ მოგიხდებათ ხელმწიფის მობრძანებას მოუცადოთ. მაშინ უეჭველად გაიცემა განკარგულება დაჭრილთა დასახმარებლად, ისე კი, ასე ვთქვათ, ვერაფერს გავხდები, უკეთუ არ იქნა მისი მეფური ბრძანებაო». თავი დაუკრა და – კარგად ბრძანდებოდეთო. კაპეიკინი მეტისმეტად გამოურკვეველ მდგომარეობაში ჩავარდა. იმას ასე ეგონა, აგერ ხვალ მაინც მომცემენ ფულს და მეტყვიან: «აჰა, ჩემო კეთილო, სვი და იქეიფე, რამდენიც გინდა!» ამის ნაცვლად კი ბრძანება ესმის: მოითმინეთო! მერე ისე, რომ ვადას არც კი უნიშნავენ. ჰოდა, სულ დარეტიანებული გამოვიდა გარეთ, როგორც ფინია, რომელსაც მზარეულმა წყალი გადაასხა: კუდიც ლაჯებში ამოუდვია, ყურებიც დაუშვია. არა, – ფიქრობს თავისთვის, – ხელმეორედ წავალ, ავუხსნი, ასე და ასე, უკანასკნელ ლუკმასა ვჭამ, უკეთუ არ დამეხმარეთ, შიმშილით მოვკვდები-მეთქი და ესაა». ერთი სიტყვით, ჩემო ბატონო, ის კვლავ გაჩნდა სასახლის სანაპირო ქუჩაზე. იქ ეუბნებიან: «არ შეიძლება, დღეს არავის იღებს. ხვალ მოდიო». მეორე დღესაც იგივე ამბავია. მეკარეს ზედ შეხედვაც არ უნდა. იმას კი ჯიბეში, წარმოიდგინეთ, იმ ლურჯიანებიდან მხოლოდ ერთი ცალიღა დარჩა. წინათ ასე თუ ისე იმდენი მაინც ჰქონდა, რომ შჩისა და ერთ ნაჭერ ხორცსა ჭამდა, ახლა კი სადღაც მიგდებულ დუქანში ქაშაყს იყიდის ან კიტრის მწნილს, ორიოდე გროშის პატარა პურს შეატანს და ესაა – ნახევრად მშიერია საცოდავი, – მაშინ როდესაც მადა პირდაპირ მგლისა აქვს. გაივლის რომელიმე რესტორნის ახლოს, – წარმოიდგინეთ, იქ უცხოელი მზარეული, ვიღაც სახეგაბადრული ფრანგი, ჰოლანდიური თეთრეული რომ აცვია და თოვლივით წინსაფარი აუფარებია, სულ ნაირ-ნაირ საჭმელებს დასტრიალებს, აქ რაღაც ფენზერვს ამზადებს, იქ კატლეტებს ტრიუფელებით, – ერთი სიტყვით, ისეთი რასუპე-დელიკატესებია, ისეთ მადაზე მოგიყვანს, საკუთარ თავს შეჭამ. ახლა მილიუტინის დუქნებს რომ ჩაუვლის, იქ ფანჯრიდან, ასე ვთქვათ, თართი იყურება, აგერ ალუბლის კუნწულები – თითო ხუთ-ხუთი მანეთი ღირს, დილიჟანივით უზარმაზარ საზამთროს ფანჯრიდან თავი ისე გამოუყვია, თითქოს ვინმე სულელის მოლოდინშია, რომელიც ასმანეთიანს გადააგდებს და იყიდის, – ერთი სიტყვით, ყოველ ნაბიჯზე იმდენი სამაცდუროა, რომ სულ ნერწყვით ევსება პირი. ისინი კი ეუბნებიან: «ხვალ მობრძანდით, ხვალო». წარმოიდგინეთ, რა ყოფაში იქნებოდა ჩავარდნილი: აქ ერთი მხრით, ასე ვთქვათ, თართი და საზამთრო, მეორე მხრით კი სულ ერთსა და იმავე კერძს სთავაზობენ: «ხვალ მობრძანდით, ხვალაო». ბოლოს საცოდავს მოთმინების ძაფი გაუწყდა და გადაწყვიტა, იერიშით მოეხერხებინა შესვლა. იქვე შესავალ კართან დაუწყო ლოდინი, იქნებ ვინმე მთხოვნელმა შეაღოს კარი და მეც შევყვეო. შევხედოთ, მართლაც ერთი გენრალი გამოჩნდა და იმასთან ერთად მისაღებ ოთახში კაპეიკინიც შეძვრა თავისი ხის ფეხით. აგერ, ჩვეულებისამებრ გამოდის დიდებული: «თქვენ რაზე გარჯილხართ? თქვენ რაღაზე გარჯილხართ?.. ა, – ეუბნება კაპეიკინს, როდესაც თვალი მოჰკრა: – მე ხომ გითხარით, რომ გადაწყვეტილებას უნდა მოუცადოთ-მეთქი». «რასა ბრძანებთ, თქვენო მაღალაღმატებულებავ, მე, ასე ვთქვათ, ლუკმაპურიც არ გამაჩნია...» – «რა გიყოთ, მე ვერაფრით დაგეხმარებით; ეცადეთ ჯერჯერობით თქვენს თავს თქვენვე უშველოთ, თქვენვე გამონახეთ რაიმე სახსრები». – «ჰო, მაგრამ, თქვენო მაღალაღმატებულებავ, თქვენვე შეგიძლიათ, ასე ვთქვათ, განსაჯოთ, რა სახსრების გამონახვა შემეძლება უხელოს და უფეხოს». – «მესმის, – ეუბნება დიდებული, – მაგრამ თქვენც უნდა დამეთანხმოთ, რომ არ შემიძლია, ასე ვთქვათ, ჩემს ხარჯზე შეგინახოთ. მე თქვენისთანა დაჭრილი მრავალი მყავს, ყველას თანაბარი უფლება აქვს... მოთმინებით უნდა აღიჭურვოთ; მალე ხელმწიფეც მობრძანდება და, პატიოსანს სიტყვას გაძლევთ, რომ მისი მეფური წყალობა თქვენც მოგწვდებათ». – «ჰო, მაგრამ, თქვენო მაღალაღმატებულებავ, მე მეტის მოთმენა აღარ შემიძლია», – ეუბნება კაპეიკინი და ეუბნება საკმაოდ უხეშად. ეს კი დიდებულს, ხომ გესმით, უკვე ეწყინა. და მართლაც! ირგვლივ ამდენი გენერალი ელის მის გადაწყვეტილებებს, ბრძანებებს; საქმეებია, ასე ვთქვათ, დიდად მნიშვნელოვანი, სახელმწიფოებრივი, რომლებიც მოითხოვენ უაღრესად სასწრაფო განხილვა-გადაწყვეტას – ერთი წუთით დაგვიანებაც შეიძლება საბედისწერო აღმოჩნდეს, – აქ კი ვიღაც ეშმაკი მაჯლაჯუნა აჰკიდებია. «ბოდიშს ვიხდი, – ეუბნება დიდებული, – არ მცალია... მე უფრო მნიშვნელოვანი საქმეები მელის, ვიდრე თქვენია». ერთი სიტყვით, ზრდილობიანად უნდა მიახვედროს, ადექი და წადი, დრო არისო. მაგრამ თქვენც არ მომიკვდეთ, ჩემი კაპეიკინი ფეხსაც არ იცვლის. შიმშილმა, მოგეხსენებათ, დეზების ამოკვრა იცის. – «როგორც გენებოთ, თქვენო აღმატებულებავ, – ეუბნება იგი, – მაგრამ აქედან ფეხსაც არ მოვიცვლი, ვიდრე რეზოლუციას არ მიბოძებთ». აბა, ასეთი პასუხი აკადრო დიდებულს, რომელსაც შეუძლია ერთი კრინტი დასძრას და ისე გადაგკარგოს, ეშმაკმაც ვერ გიპოვნოს. აქ ჩვენს ძმას, რომელიმე მოხელეს, ერთი ჩინით დაბალმა ვინმემ რომ ასეთ რამ გაუბედოს, უხეშობად ჩაეთვლება. იქ კი რა მანძილია, წარმოიდგინეთ: ერთი მხრით გენერალ-ანშეფი და მეორე მხრით ვიღაც კაპიტან კაპეიკინი! ოთხმოცდაათი მანეთი და ნული! გენერალმა მხოლოდ ერთი გადახედა, მეტი არაფერი, – მაგრამ ეს გადახედვა ისეთი იყო, რომ ადამიანს შიშით სული გასძვრებოდა. ჩემი კაპეიკინი კი ადგილიდან არც იძვრის. «თქვენ რა?» – შესძახა მაშინ გენერალმა და საწყალი კაპიტანი ჯანდრში გაატარა. თუმცა, სიმართლე უნდა ვთქვა, მაინც წყალობით მოეპყრა: ზოგიერთი ისეთნაირად დაუტევდა, რომ სამი დღე მის თვალებში სულ ყირა-ყირა ეტრიალა ქუჩას, იმან კი მხოლოდ უთხრა: «კეთილი, რადგანაც თქვენ გეძვირებათ ცხოვრება სატახტო ქალაქში და არ შეგიძლიათ დამშვიდებით უცადოთ თქვენი ბედის გადაწყვეტას, მაშინ აქედან ხაზინის ხარჯზე გაგისტუმრებთ. აბა, დამიძახეთ ფელდიეგერს! ახლავე წაიყვანეთ იქ, საიდანაც მოსულა!» ფელდიეგერიც, ცხადია, იქვე დგას: ერთი ვიღაც სამარშინიანი აყლაყუდა, იმისთანა მკლავებით, თითქოს ღმერთს საგანგებოდ მეეტლეების რისხვად გაუჩენიაო... და აი, ჩვენს ღვთის მონას, შენ ხარ ჩემი ბატონი, წაავლეს ხელი, საბარგო ფორანში ჩააგდეს და გზას გაუყენეს ფელდიეგერთან ერთად: «ესეც კარგია, – ფიქრობს თავისთვის გუნებაში კაპეიკინი, – ამისაც მადლობელი ვარ, რომ გზის ხარჯები ამაცილეს.» ასე და ამნაირად, შენ ხარ ჩემი ბატონი, მიდის ფელდიეგერთან ერთად, მიდის და, ასე ვთქვათ, თავისთვის მსჯელობს გუნებაში: «რადგანაც გენერალი ამბობს, შენ თვითონ იშოვე ცხოვრების სახსარიო, კეთილი, მეც ავდგები და მართლა ვიშოვნი ცხოვრების სახსარს!» ჰოდა როცა სათანადო ადგილს მიიყვანეს, – ხოლო სახელდობრ სად და როგორ, არავინ უწყის, – წარმოიდგინეთ, კაპიტან კაპეიკინის ხსენება უეცრად გაჰქრა, თითქოს დავიწყების მდინარემ, რომელიღაც ლეთამ ჩანთქა, როგორც ამბობენ პოეტები. მაგრამ, მოითმინეთ, ბატონებო, სწორედ აქ იწყება რომანი. ამნაირად, სად გადაიკარგა კაპეიკინი, არავინ უწყის; მაგრამ ორიოდე თვესაც არ გაევლი, რომ რიაზანის ტყეებში ყაჩაღთა ხროვა გამოჩნდა, ხოლო ამ ხროვის მეთაური, შენ ხარ ჩემი ბატონი, გახლდათ სწორედ...»
– კეთილი და პატიოსანი, ივან ანდრეევიჩ, – შეაწყვეტინა უეცრად პოლიცმეისტერმა, – მაგრამ კაპიტანი კაპეიკინი ხომ, როგორც შენა თქვი, ხელ–ფეხმოჭრილი იყო, ჩიჩიკოვს კი...
აქ ფოსტმეისტერმა შეჰყვირა, მთელი ძალ-ღონით ხელი შუბლში შემოიკრა და საქვეყნოდ თავის თავს ბატი უწოდა. სრულიად ვერ მიმხვდარიყო, თუ როგორ მოხდა, რომ ასეთი გარემოება მოთხრობის დასაწყისშივე თავში არ მოუვიდა, და იქვე აღიარა, სწორადაა ნათქვამი, გვიან იცის მოსაზრება რუსმა კაცმაო. მაგრამ წუთს უკან მაინც იეშმაკა და შეეცადა უხერხულობისათვის თავი დაეღწია: ინგლისშიო, – თქვა მან, – მექანიკა მეტად განვითარებულიაო; იქაო, გაზეთების გადმოცემით, ერთს ისეთი ხის ფეხი მოუგონია, რომ საკმარისია მის უჩინარ ზამბარას შეეხოს კაცი და ეს ხის ფეხი ისეთ ადგილს გადააფრენს, ძეხორციელიც ვერ მიაგნებსო... მიუხედავად ამისა, მაინც ყველანი დაეჭვდნენ, რომ ჩიჩიკოვი კაპიტანი კაპეიკინი იყო, და დაასკვნეს, ჩვენმა ფოსთმეისტერმა ძალიან გადაამლაშაო. თუმცა თავიანთ მხრივ არც მსმენელები ჩამორჩნენ და ფოსტმეისტერის მახვილგონიერი მიხვედრილობით წაქეზებულებმა თითქმის უფრო შორსაც შესტოპეს. ყველა სხვა ჭკვიანურ მოსაზრებათა შორის ბოლოს ისეთი აზრი მოუვიდათ, რომ სათქმელადაც ძნელია. იქნებ ჩიჩიკოვი გადაცმული ნაპოლეონიაო. აქაო და ინგლისელებს ძალიან შურთ რუსეთის თვალუწვდენელი საზღვრები, რამდენჯერმე კარიკატურებიც კი გამოუშვეს, სადაც ინგლისელი რუსს ელაპარაკებაო. ინგლისელი დგას თურმე, უკან თოკით ძაღლი დაუჭერია, ამ ძაღლში კი ნაპოლეონი უნდა ვიგულისხმოთო: «შენ, ჰეი, – ეუბნება ინგლისელი რუსს, – თუ ასე არ მოქცეულხარ, ახლავე ამ ძაღლს ავუშვებო!» ჰოდა, ვინ იცის, იქნებ ის მართლაც აუშვეს ელენეს კუნძულიდან და ამჟამად რუსეთში მოიპარება ჩიჩიკოვის სახით, ნამდვილად კი სრულიადაც ჩიჩიკოვი არ არის.
რა თქმა უნდა, დაჯერებით არავის დაუჯერებია ეს ამბავი, მაგრამ საგონებელს მაინც მიეცნენ. ცალ-ცალკე რომ დაუკვირდნენ ამ საქმეს, აღმოაჩინეს, რომ სახით ჩიჩიკოვი, თუკი გვერდულად დადგებოდა, ნაპოლეონის სურათს ძალიან წააგავდა. პოლიცმეისტერი, რომელიც თორმეტი წლის კამპანიაში იღებდა მონაწილეობას და პირადად ენახა ნაპოლეონი, აღიარებდა, რომ ტანით იგი ნამდვილად ჩიჩიკოვის ტოლი იყო, რომ მოყვანილობის მხრივ ნაპოლეონიც არ შეიძლება ითქვას, ძალიან სქელი ყოფილიყოს, მაგრამ არც ისე ყოფილა საქმე, ძალიან თხელებში ჩაგეთვალათ. შეიძლება ყველა ეს ზოგიერთმა მკითხველმა დაუჯერებელ ამბად მიიღოს, ავტორსაც უნდა მათდა გასახარელად დაუჯერებელ ამბად მონათლოს, მაგრამ, სამწუხაროდ, ყველაფერი სწორედ ისე მიეწყო, როგორც აქა გვაქვს მოთხრობილი. ეს მით უფროა გასაკვირველი, რომ ქალაქი სადმე მიყრუებულში კი არ იყო გადაკარგული, არამედ იქვე, ორივე სატახტო ქალაქის შორიახლოს მდებარეობდა. თუმცა უნდა გვახსოვდეს, რომ ყველა ეს მოხდა სულ მალე რუსეთიდან ფრანგების ღირსსახსოვარი განდევნის შემდეგ. ამ დროს ყველა ჩვენი მემამულე, მოხელეები, ვაჭრები, ნოქრები, ერთი სიტყვით, ნასწავლი თუ უსწავლელი, მთელი რვა წლის განმავლობაში თავგადადებულ პოლიტიკოსებად იყვნენ გადაქცეულნი. «მოსკოვსკიე ვედომოსტი» და «სინ ოტეჩესტვა» უმოწყალოდ იკითხებოდა და უკანასკნელი მკითხველის ხელში იმდენად დაფლეთილი გადადიოდა, რომ უკვე აღარაფრის მაქნისი იყო. ნაცვლად ჩვეულებრივი შეკითხვისა – «როგორ გაჰყიდეთ, ბატონო ჩემო, ეგ თქვენი შვრია?» ან «გაამათ თუ არა პირველმა თოვლმაო?», მხოლოდ ამას გაიგონებდით: «რასა სწერენ გაზეთებში? ისევ ხომ არ გამოუშვიათ ნაპოლეონი კუნძულიდანო?» ვაჭრებს ამისი ძალიან ეშინოდათ, ვინაიდან სავსებით სჯეროდათ ერთი წინასწარმეტყველის ნათქვამი, რომელიც აგერ სამი წელი იქნებოდა, რაც დილეგში იჯდა. არავინ უწყის, საიდან იყო მოსული ის წინასწარმეტყველი, ქალამნებითა და უსაპირო ტყაპუჭით შემოსილი, დამპალი თევზის სუნით რომ საშინლად ჰყარდა. მას უქადაგნია, ასე და ასე, ნაპოლეონი ანტიქრისტეა, შვიდი ზღვის იქით ექვს გალავანშემორტყმულ დილეგში ქვის ჯაჭვზე ჰყავთ დაბმული, მაგრამ მალე დაწყვეტს ამ ჯაჭვებს და მთელ ქვეყანას დაიპყრობსო. ასეთი ქადაგებისათვის წინასწარმეტყველმა დილეგში ამოჰყო თქვი, მაგრამ თავისი საქმე მაინც გააკეთა და სულერთიანად აურია დავთრები ვაჭრებს. კიდევ დიდხანს, მაშინაც კი, როცა ვაჭრები ფრიად მომგებიანი გარიგების შემდეგ ჩაის დასალევად დუქანში გაემართებოდნენ, სულ ანტიქრისტე ეკერათ პირზე. ბევრი მოხელე და კეთილშობილი თავად-აზნაურიც უნებურად ამაზევე ფიქრობდა. ყველანი მისტიციზმით გაიჟღინთნენ, რომელიც, როგორც ვიცით, იმ დროს დიდ მოდაში იყო; თვით სიტყვა «ნაპოლეონის» თითოეულ ასოში რაღაც განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ხედავდნენ, მასში აპოკალიფსური ციფრებიც კი აღმოაჩინეს. ამნაირად, გასაკვირველი არაა, თუ მოხელეებიც უნებურად საგონებელში ჩავარდნენ. მაგრამ მალე მიხვდნენ, რომ ძალიან შორს შეტოპეს და რომ ყველაფერი ეს ის არ იყო, რის გამოკვლევაც მათ უნდოდათ. იფიქრეს, იფიქრეს, ხან ასე აიღეს, ხან ისე, და ბოლოს გადაწყვიტეს, მოდი, ისევ ნოზდრიოვიც დავკითხოთო. მით უმეტესო, – თქვეს, – ნოზდრიოვი პირველი კაცი იყო, რომელმაც გამოიტანა მკვდარი სულების ამბავი და რომელიც, როგორც იტყვიან ხოლმე, მჭიდრო კავშირში იყო ჩიჩიკოვთან და, მაშასადამე, რამე ეცოდინება მისი ცხოვრებიდან; ამიტომ ურიგო არ იქნება მივმართოთ მას, თუ რას იტყვის დამატებით ამ საქმეზეო.
უცნაური ხალხია ეს მოხელეები და მათზე მიყოლებით ყველა წოდება: ხომ კარგად უწყოდნენ, რომ ნოზდრიოვი მატყუარა იყო, ცრუ, არ შეიძლებოდა მისი სიტყვის დაჯერება თვით უბრალო საკითხშიც, მიუხედავად ამისა, მაინც მას მიმართეს. მოდი და ამის შემდეგ ადამიანს გაუგე რამე! ღმერთისა არაფერი სწამს, მაგრამ ის კი სჯერა, თუ ცხვირის ძვალი აჰქავდა, აუცილებლივ მოკვდება; გვერდს აუვლის პოეტის შემონაქმედს, დღესავით ნათელსა და სისადავის დიადი სიბრძნით შემოსილს, და მის ნაცვლად იმას გადააკვდება, რასაც რომელიმე მარჯვე ვაჟბატონი მიჩმახ-მოჩმახავს, დაამახინჯებს, სულ გადააბრუნებს ბუნებას. აი, ასეთი რამ შეუსაბამო მოეწონება და მოჰყვება ძახილს: «აგერა, აგერ! აი ესაა, ამასა ჰქვია ნამდვილი გულთამხილაობაო!» მთელ სიცოცხლეში ექიმებს არაფრად აგდებს, ბოლოს კი მიმართავს რომელიმე დედაბერს, რომელიც დაუწყებს მკურნალობას ბუტბუტითა და ფურთხებით, ანდა თვითონვე ათასი საძაგელი რამერუმიდან გამოიგონებს რაღაც დეკოხტს და სჯერა, თუმცა ღმერთმა უწყის რატომ და რისთვის, რომ სწორედ ეს იქნება უებარი წამალი მისი ავადმყოფობის წინააღმდეგ. რა თქმა უნდა, რამდენადმე შეგვიძლია ბოდიში მოვუხადოთ ბატონ მოხელეებს, ვინაიდან ფრიად დამაფიქრებელ და საძნელო მდგომარეობაში იმყოფებოდნენ. ამბობენ, წყალწაღებული ხავსს ეჭიდებაო და იმ დროს ფიქრადაც არ მოსდის საცოდავს, რომ ხავსზე მხოლოდ ბუზს თუ შეუძლია ფეხის მომაგრება, თვითონ კი ოთხსა თუ ხუთ ფუთს მაინც იწონის; მაგრამ იმ დროს გონიერებას რაღას ჰკითხავს, საქმე ხავსია, აკი კიდეც ეჭიდება! ჩვენმა ვაჟბატონებმა სწორედ ასე ჩასჭიდეს ნოზდრიოვს ხელი. პოლიცმეისტერმა იმავე წუთს მისწერა პატარა ბარათი, საღამოსათვის ჩვენსა მობრძანდითო. ღაჟღაჟალოყებიანი უბნის ზედამხედველი, რომელსაც ბოტფორტები ეცვა, დაუყოვნებლივ ხტუნვა-ხტუნვით გაიქცა ნოზდრიოვის საახლისაკენ, თანაც დაშნას ხელი წაატანა, რომ ფეხებში არ გამოსდებოდა. ნოზდრიოვი ფრიად მნიშვნელოვანი საქმით გახლდათ გართული; მთელი ოთხი დღის განმავლობაში გარეთ არ გამოსულა, არც არავის იღებდა თავისთან, სადილსაც სარკმლიდან აწოდებდნენ, – ერთი სიტყვით, გახდა, გაყვითლდა კიდეც. საქმე დიდ ყურადღებას მოითხოვდა: რამდენიმე ათეული დუჟინი კარტიდან მას უნდა შეედგინა ერთი დანიშნული დასტა, თანაც ისე მარჯვედ, რომ მისი ისეთივე იმედი ჰქონოდა, როგორც ერთგული მეგობრისა. სამუშაო უკანასკნელი ერთი-ორი კვირისა მაინც ჰქონდა. მთელი ამ ხნის განმავლობაში პოფირის განსაკუთრებული ჯაგრისით ყოველდღე სათუთად უნდა გაეწმინდა ჭიპი მისი ახალი ლეკვისათვის, ხოლო ბანებით დღეში სამჯერ უნდა ებანებინა საპნით. ნოზდრიოვი დიდად განრისხდა, როდესაც მყუდროება დაურღვიეს. უწინარეს ყოვლისა, უბნის ზედამხედველს კარგად შეუკურთხა, მაგრამ როდესაც პოლიცმეისტერის ბარათი გადაიკითხა და გამორჩენის სუნი იყნოსა, ვინაიდან იმ საღამოზე თურმე ერთ ახალ სტუმარსაც მოელოდნენ, უმალვე დაცხრა, ოთახი დაკეტა, სახელდახელოდ გადაიცვა და დანიშნულ ადგილზე გასწია.
ნოზდრიოვის ჩვენებებმა, მოწმობებმა და მოსაზრებებმა მთლად აურიეს დავთრები ისედაც მძიმე საგონებელში ჩავარდნილ ბატონ მოხელეებს. ნოზდრიოვი საზოგადოდ ისეთი ადამიანი იყო, რომლისთვისაც ეჭვი და ყოყმანი არ არსებობდა; რამდენადაც მოხელეებში ჭარბობდა მერყეობა და გაუბედაობა, იმდენად მასში ძლიერი იყო სიმტკიცე და თავისი თავისადმი რწმენა. ყველა შეკითხვაზე უპასუხა ისე თამამად, ენაზე ჭავლი არ მოსდებია. ჩიჩიკოვმაო, განაცხადა მან, რამდენიმე ათასი მანეთის მკვდარი სულები შეიძინა, მეც მივყიდე, იმიტომ რომ მიზეზს ვერ ვხედავ, რატომაც არ უნდა მიმეყიდა, როდესაც ასეთს მევაჭრებოდაო. შეკითხვაზე, ჩიჩიკოვი ჯაშუში ხომ არ არისო, მოზდრიოვმა გადაჭრით უპასუხა: რა თქმა უნდა, ჯაშუშია, ჯერ კიდევ სკოლაში, სადაც მე და ის ერთად ვსწავლობდით, ენატანიას უწოდებდნენ, ენატანიანობისათვის ამხანაგებმა ერთხელ ლაზათიანად დავზილეთ, ასე რომ საფეთქელზე ორას ორმოცი წურბლის დასმა მოუხდაო. ნოზდრიოვს უნდოდა ეთქვა, ორმოცი წურბლის დასმა მოუხდაო, მაგრამ ეს «ორასი» როგორღაც თავისთავად წამოცდა. შეკითხვაზე – ჩიჩიკოვი ყალბი ფულების მჭრელი ხომ არ არისო, ნოზდრიოვმა უპასუხა, ყალბი ფულების მჭრელიც არისო. ამასთანავე ჩიჩიკოვის არაჩვეულებრივ ხელმარჯვობაზე ერთი შემთხვევაც უამბო: ერთხელო, – დაიწყო მან, – შინ თითქმის ორი მილიონი მანეთის ყალბი ასიგნაციები ჰქონდა. მისი სახლი დაბეჭდეს, თითოეულ კარზე ორ-ორი ყარაულიც მიუჩინეს, მაგრამ იმ ერთ ღამეს ჩიჩიკოვმა ყველა ფული გადაცვალა ისე მარჯვედ, რომ მეორე დღეს, როდესაც ბეჭედი ახსნეს, დაინახეს, სიყალბეს ადგილი არა ჰქონდა, ყველა ნამდვილი ასიგნაციები იყოო. შეკითხვაზე, რამდენად მართალია, რომ ჩიჩიკოვს გუბერნატორის ქალიშვილის გატაცება უნდოდა, ან რამდენად სწორია, რომ თვითონ შენც გინდოდა დახმარებოდი ამ საქმეშიო, ნოზდრიოვმა უპასუხა, რა თქმა უნდა, ვეხმარებოდი და, თუ მე არა, ჩიჩიკოვი მარტო ვერაფერს გახდებოდაო. აქ ნოზდრიოვმა თვითონვე იგრძნო, რომ უღმერთოდ იცრუა და ამ ტყუილის მიზეზით შეიძლებოდა რაიმე ხიფათს გადაჰკიდებოდა, მაგრამ ენა ვერასდიდებით ვერ დაიოკა. თუმცა ძნელიც იყო, ვინაიდან ისეთ-ისეთი საინტერესო და დაწვრილებითი ცნობები მოადგა ენაზე, უარის თქმა და უკან დახევა შეუძლებელი გახლდათ; წარმოიდგინეთ, სოფელიც კი დაასახელა, სადაც სამრევლო ეკლესია იყო, რომელშიც ჯვარი უნდა დაეწერათ, სახელდობრ, სოფელი ტრუხმაჩევკა. მამა სიდორს ჯვრისწერაში სამოცდათხუთმეტი მანეთი აღვუთქვი, იქნებ არც დამთანხმებოდა, რომ არ შემეშინებინა: წავალ და სადაც ჯერ არს დაგასმენ, რომ ალაფ მიხაილს თავის ნათლიდედაზე ჯვარი დასწერე-მეთქი. გარდა ამისა, ისიც კი დაუმატა, ვითომც ჩიჩიკოვს საკუთარი კალიასკაც დაუთმო და ყველა სადგურზე გამზადებული ჰყავდა ახალი ცხენები. ბოლოს იქამდე მივიდა, რომ მეეტლეების დასახელებასაც მოჰყვა, მოხელეებმა გაკვრით ნაპოლეონიც უხსენეს, მაგრამ იმწუთსავე ბევრი ინანეს, რომ უხსენეს, ვინაიდან ნოზდრიოვმა იმისთანა რამეები დაროშა, რასაც არათუ სინამდვილის ნატამალი არ ეცხო, არამედ არაფრის მსგავსიც არ იყო, ასე რომ ერთი ამოიხვნეშეს და განზე გადგნენ. მხოლოდ პოლიცმეისტერი შერჩა. იგი დიდხანს სმენად იყო გადაქცეული, იქნებ შემდეგ მაინც წამოსცდეს რაიმე სიმართლეო, მაგრამ საბოლოოდ იმანაც ხელი ჩაიქნია და წამოიძახა: «ეშმაკმა უწყის, რაებს ჩმახავსო!» ბოლოს ყველა იმ დასკვნამდე მივიდა, – ხარი რაზომ ბევრი წყევლო, ვერ მიიღებ მისგან რძესო. მოხელეები უარეს მდგომარეობაში ჩაცვივდნენ, ვიდრე აქამდე იყვნენ, ვერაფრით ვერ გამოეცნოთ, თუ ვინ იყო და რას წარმოადგენდა ჩიჩიკოვი. ახლაც კი ცხადზე უცხადესი შეიქნა მათთვის, თუ რა ქმნილებაა ადამიანი: თურმე იგი ბრძენთა ბრძენია, ჭკვიანი და ყოვლად გონიერი, როდესაც საქმე სხვას ეხება, მაგრამ თავისთვის ყოვლად უმაქნისია. უნდა ნახოთ, რა წინდახედულ და მტკიცე დარიგებებს აძლევს სხვებს ცხოვრების მძიმე შემთხვევებში! «ერთი შეხედეთ, რა ყოჩაღი ადამიანია, – იძახის ხალხი, – რა უდრეკი ხასიათისაა!» მაგრამ აბა ერთი მასვე შეემთხვეს რამე, მძიმე რამ გარემოებაში ჩავარდეს, მაშინ ნახავთ, რა ვაჟკაციც არის, ვერც კი შეამჩნევთ, როგორ უცბად გაქრება მისი უდრეკლობა, როგორ დაიბნევა და როგორ გარდაიქმნება მშიშარა, ყოვლად არარა და უსუსურ ბავშვად, ფეტიუკად, როგორც ნოზდრიოვი ამბობს ხოლმე. ყველა მითქმა-მოთქმამ, ხმის დარხევამ და ეჭვებმა რატომღაც ყველაზე მეტად საბრალო პროკურორზე იმოქმედა, იმოქმედა ისე ძლიერ, რომ შინ მისვლისას მოჰყვა ფიქრს, იფიქრა, იფიქრა და უეცრად, როგორც იტყვიან ხოლმე, გადაბრუნდა და თქვენი ჭირი წაიღო, დამბლა დაეცა თუ რა, არ ვიცი, ეს კია, რომ როგორც იჯდა, იმ მდგომარეობაშივე გადაბრუნდა და ძირს გაიშხლართა. ჩვეულებისამებრ თავში შემოიკრეს ხელი, დაიძახეს: «აჰ, ღმერთო ჩემო!» ექიმთანაც აფრინეს კაცი, რომ სისხლი გამოეშვათ, მაგრამ დაინახეს, რომ პროკურორი უკვე უსულო გვამი იყო. მხოლოდ ახლა დარწმუნდნენ გულისტკივილით, თურმე მიცვალებულსაც ჰქონოდა სული, თუმცა ამას იგი მოკრძალების გამო არასოდეს არ ამჟღავნებდა. ეს კია, რომ სიკვდილი პატარა ადამიანისა ისევე საშინელია, როგორც დიდის: ის, ვინც ჯერ კიდევ გუშინ ფეხზე იდგა, მოძრაობდა, ვისტს თამაშობდა და სხვადასხვა ქაღალდზე ხელს აწერდა, ვინც ასე ხშირად ტრიალებდა მოხელეთა შორის თავისი სქელი წარბებით და მოხამხამე თვალით, ახლა მაგიდაზე ესვენა, მარცხენა თვალი სულაც აღარ უხამხამებდა, მაგრამ ერთი წარბი ისევ მაღლა ჰქონდა შეხრილი და ისე გამოიყურებოდა, თითქოს რაღაც შეკითხვა აწუხებსო. რას კითხულობდა მიცვალებული – რისთვის მოვკვდი, თუ რისთვის ვცხოვრობდიო, – ეს მარტო ღმერთმა უწყის.
მაგრამ ეს ხომ შეუსაბამობაა, დაუჯერებელი ამბავი! როგორ შეიძლება, რომ მოხელეებს ასე დაეშინებინათ თავიანთი თავი, გამოეგონებინათ ასეთი სისულელე, ასე დაშორებოდნენ ჭეშმარიტებას, მაშინ როდესაც ბავშვისთვისაც კი ცხადია, რაშიც არის საქმე! – ასე იტყვიან მკითხველები და ავტორს უსაყვედურებენ შეუსაბამო ამბის თხრობას, ანდა მოხელეებს პირდაპირ სულელებს დაუძახებენ, ვინაიდან ადამიანი მეტად ხელგაშლილია სიტყვა «სულელის» ხარჯვაზე: სულელიაო, ადვილად ამბობს იგი თავის მოყვასზე და მზადაა დღეში ოცჯერ მაინც მოემსახუროს ამ სიტყვით. საკმარისია ათიდან ერთი სულელური მხარე აღმოაჩნდეს ადამიანს, რომ სულელად აღიარონ ცხრა დადებითი მხარის მიუხედავად. მკითხველისთვის ადვილია განსჯა, როდესაც თავისი მყუდრო კუნჭულიდან თუ მწვერვალიდან იყურება, საიდანაც მისთვის ყველაფერი ხელისგულივით გაშლილი მოჩანს, რაც ხდება დაბლა, სადაც ადამიანი მხოლოდ მახლობელ საგნებსა სჭვრეტს. კაცობრიობის მსოფლიო მატიანეშიც არის საუკუნეები, რომლებსაც ახლა ადამიანი სულაც ამოშლიდა და მოსპობდა, როგორც ყოვლად უსარგებლოს. ამ ქვეყნად მრავალი ისეთი შეცდომა მომხდარა, როგორსაც ბავშვიც არ ჩაიდენდა. რანაირი ხლართული, ყრუ, ვიწრო, გაუვალი და შორს მოსავლელი გზები აურჩევია კაცობრიობას, რათა მარადიული ჭეშმარიტებისათვის მიეღწია, მაშინ როდესაც მის წინ გადაშლილი იყო პირდაპირი, სწორი გზა, მსგავსი იმ გზისა, რომელსაც მეფის სასახლეში მივყავართ! ყველა გზაზე იგი უფრო ფართოა და წარმტაცი, მზის სხივებით გაცისკროვნებული და ღამითაც ჩირაღდნებით განათებული, ხალხი კი გვერდს უხვევს და ბნელი გზით მიდის. რამდენჯერ ცით მოვლენილ გონებას მიუთითებია ადამიანებისთვის სწორ გზაზე სავლელად, მაგრამ ისინი აქაც იბნეოდნენ, გვერდს უხვევდნენ, ნათელ დღეშიც ისევ უღრან ტყეში მიჩოჩავდნენ, ხოლო ერთმანეთს უმეცრების ბურუსში ახვევდნენ, ბრმად მისდევდნენ ჭაობნარებით გამომკრთალ შუქს და მხოლოდ მაშინ, როდესაც უფსკრულს წაადგებოდნენ, შეძრწუნებულნი ერთმანეთს ეკითხებოდნენ: სად არის გამოსავალი, სადაა გზაო? ახლა კი ნათლად ხედავს ყველაფერს დღევენდელი თაობა, უკვირს ძველი თაობის შეცდომანი, დასცინის წინაპართა უგუნურებას და ვერ ამჩნევს, რომ ციური ცეცხლის ასოებით დაწერილია მატიანე, რომ თითოეული ასო მისი ფურცლებიდან ჰკივის, რომ ყოველი სტრიქონიდან მამხილებელი თითი მისკენაა მიშვერილი, მისკენ, ამ დღევანდელი თაობისაკენ. მაგრამ ეს თაობა იცინის და თავდაჯერებით, ამაყად მიაბიჯებს მცდარ გზაზე, რისთვისაც მას ასევე დასცინებს შემდგომი შთამომავლობა.
ჩიჩიკოვმა ყველა ამაზე სრულიად არაფერი იცოდა; თითქოს განგებ ამ ხანებში ცოტათი გაცივდა, ყბა გაუსივდა და ოდნავი ანთება გამოაჩნდა ყელში, რითაც ასე უხვად აჯილდოვებს მოსახლეობას მრავალი ჩვენი საგუბერნიო ქალაქის ჰავა. ღმერთმა ნუ ჰქნას, უმემკვიდროდ გადავეგოო, იფიქრა და გადაწყვიტა ერთი სამიოდე დღე ოთახში მჯდარიყო. ამ ხნის განმავლობაში იგი შეუწყვეტლივ რძეში ნახარშ ლეღვის წვენს ივლებდა ყელში, რის შემდეგაც თვით ლეღვს შეექცეოდა ხოლმე, ყბაზე კიდევ პატარა ბალიში ჰქონდა აკრული გვირილითა და ქაფურით გამოტენილი. დროს მოსაკლავად ჩიჩიკოვმა ჯერ იყო და ნაყიდი გლეხების სია რამდენჯერმე ჩამოწერა მთლიანად, შემდეგ წაიკითხა რომელიღაც ტომი «ჰერცოგინია დე ლავალიერისა», რომელიც ჩემოდანში აღმოაჩნდა, შემდეგ ყუთი გახსნა, სხვადასხვა ნივთები გადაათვალიერა, ზოგიერთი ბარათი ხელახლა გადაიკითხა, მაგრამ მალე ყველა ამან თავი მოაბეზრა. სრულებით ვერ მიმხვდარიყო, თუ რას ნიშნავდა, ქალაქიდან რომ აღარც ერთი მოხელე არ მოდიოდა მისი ჯანმრთელობის გასაგებად, მაშინ როდესაც სულ რამდენიმე დღით ადრე სასტუმროს წინ ეტლი ეტლს მოსდევდა ხან ფოსტმეისტერისა, ხან პროკურორისა და ხან პალატის თავმჯდომარისა; იგი მხოლოდ მხრებს იჩეჩდა და ოთახში სიარულით ჰკლავდა დროს. ბოლოს საკმაოდ მომჯობინდა და გულმაც ძგერა დაუწყო სიხარულით, როდესაც იგრძნო, ახლა მაინც შემეძლება სუფთა ჰაერზე გამოსვლაო. ამიტომ აღარ დაუყოვნებია, გახსნა ყუთი, ცხელი წყლით გაავსო ჭიქა, ფუნჯი და საპონი ამოიღო და წვერის მოსაპარსად გაემზადა. დროც კი იყო ასეთ საქმეს შესდგომოდა, ვინაიდან წვერზე ხელი რომ მოისვა და სარკეში ჩაიხედა, უნებურად შესძახა: «ერიჰაა! ეს რა ტყე გამიშენებიაო!» ტყისა რა მოგახსენოთ, მაგრამ ყბებსა და ნიკაპზე მართლაც საკმაოდ სქელი ჯეჯილი ამოსვლოდა. როდესაც წვერის მოპარსვას მორჩა, ახლა ჩაცმა დაიწყო, მაგრამ ისე ჩქარობდა, კინაღამ შარვლიდან ამოხტა. ბოლოს ჩაცმასაც მორჩა, ოდეკალონი შეიფრქვია, კარგა თბილად ჩაიცვა, ყოველ შემთხვევისათვის ყბა შეიხვია და გავიდა. მისი გარეთ გამოსვლა, როგორც საზოგადოდ ყველა გამოჯანმრთელებული ადამიანისა, პირდაპირ სადღესასწაულო იყო. ყველაფერი, რაც კი გზად ხვდებოდა, მომცინარე სახეს იღებდა: სახლებიც, მიმავალი გლეხებიც, საკმაოდ სერიოზულად რომ გამოიყურებოდნენ, თუმცა ზოგიერთ მათგანს უკვე მოესწრო თავისი ძმისათვის ყურისძირში ერთი მაგრად გაეწნა. განზრახვა ჰქონდა პირველად გუბერნატორს სტუმრებოდა. გზადაგზა ათასნაირი ფიქრი მოსდიოდა, ქერათმიანი გოგონას სახე სულ თვალწინ უდგა და თავში ეშმაკური რამ უტრიალებდა, ასე რომ ბოლოს თავის თავს, ცოტა არ იყოს, თვითონვე დასცინა კიდეც. ასეთი სულიერი განწყობილებით მიადგა იგი გუბერნატორის სახლის კარს. ის-ის იყო წინკარში აჩქარებით უნდა შესდგომოდა მოსასხამის მოხდას, რომ მეკარემ პირდაპირ თავზარი დასცა მოულოდნელი სიტყვებით:
– ნაბრძანები მაქვს არ მიგიღოთ!
– როგორ, რას ამბობ, ჩანს, ვეღარა მცნობ! აბა ერთი სახეზე კარგად დამაკვირდი! – უთხრა ჩიჩიკოვმა.
– ცნობით როგორ არ გიცნობთ, პირველად ხომ არ გხედავთ, – მიუგო მეკარემ, – მაგრამ სწორედ თქვენზე მაქვს ნაბრძანები, რომ არ შემოგიშვათ, დანარჩენთათვის კი კარი ღიაა!
– ბიჭოს! ეს ვითომ რატომაო? რისთვის?
– ასე მაქვს ნაბრძანები, ჩანს, სწორედ ასე ყოფილა საჭირო. – მიუგო მეკარემ და თან დაურთო: – დიახ, ასე გახლავთ! – ამის შემდეგ მის წინ ცივად აიტუზა, სახეზე აღარ ემჩნეოდა ალერსი, როგორც ჩვეულებრივ, როცა მოსასხამის მოხდაში ჩიჩიკოვს ხელს შეაშველებდა ხოლმე და ისიც უყურებდა, თითქოს ფიქრობსო: «ეჰე, რადგან ბატონები კარიდან გაპანღურებენ, ჩანს, შენც ერთი ვინმე ოხერი ყოფილხარო!»
«არაფერი მესმის!» – გაიფიქრა თავისთვის და ახლა პალატის თავმჯდომარესთან გაეშურა, მაგრამ თავმჯდომარე მის დანახვაზე ისე აირია, რომ ორიოდე სიტყვის თქმაც ვერ მოახერხა; ბოლოს ისეთი სისულელე წამოროშა, რომ ორივეს შერცხვა. როდესაც მისგან წამოვიდა, ჩიჩიკოვი გზადაგზა ბევრს ეცადა, როგორმე მიმხვდარიყო, რას გულისხმობდა თავმჯდომარე ან რისთვის უნდა მიეწერა მისი სიტყვები, მაგრამ ვერაფერს გახდა. შემდეგ სხვებთანაც შეიარა: პოლიცმეისტერთან, გუბერნატორთან, ფოსტმეისტერთან, მაგრამ ყველა ესენი არ იღებდნენ, ან ისე უცნაურად იღებდნენ, ისეთი ძალდატანებული და შეუსაბამო კილოთი ეხმაურებოდნენ, იმდენი სისულელე მიჩმახ-მოჩმახეს, ისე დაიბნენ და საერთოდ ისეთი რაღაც გამოვიდა, რომ ჩიჩიკოვს ეჭვიც კი შეუვიდა, ეს ხალხი ჭკუაზე ხომ არ შერყეულაო. ჩიჩიკოვი ერთხელ კიდევ შეეცადა ვისთანმე შესულიყო, რომ მიზეზი მაინც გაეგო, რა ამბავი ხდება მის თავს, მაგრამ ვერაფერს გახდა. ნახევრად ბურანში მყოფი დაეხეტებოდა ქალაქში თითქმის უმიზნოდ და ვერ გადაეწყვიტა, თვითონ შეიშალა ჭკუაზე თუ მოხელეებმა დაკარგეს თავი, სიზმარში ხედავს ყველა ამას თუ ცხადლივ მოიჩმახა ესოდენ სისულელე, რომელიც სიზმრადაც არ დაიჯერება. კარგა ნაგვიანები იყო, თითქმის შებინდებული, როდესაც თავის სასტუმროს დაუბრუნდა, საიდანაც დილით ისე ხალისიან და კარგ გუნებაზე გამოვიდა. ჯავრის გადასაყრელად ჩაი მოითხოვა. ფიქრმორეული, ასეთი გამოურკვეველი და უცნაური მდგომარეობით გაოცებული უგემურად ისხამდა ჩაის, რომ უეცრივ მისი ოთახის კარი შემოიღო და სრულიად მოულოდნელად ნოზდრიოვმა შემოჰყო თავი.
– მართალს ამბობს ანდაზა: მეგობრისთვის შვიდი ვერსიც შორ მანძილად არ ჩაითვლებაო! – თქვა მან ქუდის მოხდისთანავე: – მივდიოდი შორიახლოს, ვხედავ, ფანჯრიდან სინათლე გამოკრთის, მოდი და შევივლი, ალბათ, ჯერ კიდევ არ ეძინება-მეთქი. ვიშ, რა კარგია! ჩაიც გაგიწყვია მაგიდაზე, დიდი სიამოვნებით მეც გეახლები ერთ ფინჯანს. დღეს სადილად ათასი საძაგელი რამით ამოვიყორე მუცელი, ვგრძნობ, კუჭში რაღაც მემართება. ერთი უბრძანე, რომ ჩიბუხი გამიმზადონ! სად არის შენი ჩიბუხი?
– მე ხომ არ ვეწევი ჩიბუხს, – მიუგო ცივად ჩიჩიკოვმა.
– ახლა მომიყვები, თითქოს არ ვიცოდე, რომ ეწევი! ეჰეი! ჰო, მართლა, რა ჰქვია შენს მსახურს? ეჰეი, ვახრამეი, გამიგონე!
– ვახრამეი კი არა, პეტრუშკა.
– როგორ? შენ ხომ უწინ ვახრამეი გყავდა?
– არავითარი ვახრამეი არა მყოლია.
– ჰო, მართალია, ეს დერებინს ჰყავდა ვახრამეი! წარმოიდგინე, დერებინს რა ბედი ეწია: დეიდამისი შვილს წაჩხუბებია, შინაყმის ქალი ცოლად რატომ შეირთეო, ამდგარა და მთელი თავისი ადგილ-მამული დერებინისთვის დაუმტკიცებია. რა იქნებოდა, – ვფიქრობდი ჩემთვის, – მეც ასეთი დეიდა მყოლოდა-მეთქი! ჰო, მართლა, რას მივაწეროთ, ძმაო, რომ ყველას ჩამოგვშორდი, აღარსად დაიარები? რა თქმა უნდა, ვიცი, რომ ზოგჯერ მეცნიერებითა ხარ გატაცებული, კითხვა გიყვარს (საიდან დაასკვნა ნოზდრიოვმა, რომ ჩვენი გმირი მეცნიერებით იყო გატაცებული და კითხვა უყვარდა, უნდა ვაღიაროთ, ამისა არა ვიცით რა, მითუმეტეს თვითონ ჩიჩიკოვმა არ იცოდა). ეჰ, ძმაო, ჩიჩიკოვ, რომ გენახა... აი, სად მიეცემოდა შესანიშნავი საზრდო შენს სატირულ გონებას (რატომ ჰქონდა ჩიჩიკოვს სატირული გონება, ესეც გამოურკვეველია). წარმოიდგინე, ძმაო, ლიხაჩოვთან გორკას თამაში გააჩაღეს, აი სად იყო სიცილი! პერეპენდევი კი, აი ის, მე რომ მახლდა, მეუბნება: «აი, ჩიჩიკოვი რომ ახლა აქ იყოს, სეირი მაშინ იქნებაო!..» (ჩიჩიკოვს კი დაბადებიდან არ სმენია პერეპენდევის სახელი). ახლა მაინც გამოტყდი, ძმაო, რომ ყოვლად საზიზღრად მომექეცი მაშინ. ხომ გახსოვს, შაში რომ ვითამაშეთ: მაშინ მოგება ჩემი იყო... შენ, ძმაო, მაშინ პირდაპირ მომატყუე და ის იყო. მე კი ასეთი წყეული ვარ, გაჯავრება არასდიდებით არ მეხერხება. აი, წინა ღამეს თავმჯდომარესთანაც... ჰო, მართლა! უნდა გითხრა, რომ ქალაქში ყველანი აგიმხედრდნენ; იმათ ჰგონიათ, ვითომც შენ ყალბი ფულების მჭრელი იყო. ჩამაცივდნენ, თქვი, რაც იციო. მე კი ამოღებული ხმალივით გიცავდი, მე, – ვეუბნებოდი, – იმასთან ერთად ვსწავლობდი-მეთქი; ერთი სიტყვით, კარგად დავახეთქე ტყუილები.
– მე ვარ ყალბი ფულის მჭრელი?! – შესძახა ჩიჩიკოვმა და სკამიდან წამოიწია.
– ან კი რად გინდოდა, რომ ყველა ასე დააშინე? – განაგრძო ნოზდრიოვმა, – ეშმაკმა ნუ იცის იმათი თავი, შიშისაგან ყველას დავთრები აერია.ზოგმა გადაცმულ ყაჩაღად ჩაგთვალა, ზოგმა ჯაშუშად... პროკურორს კიდევ შიშისგან გული გაუსკდა და მოკვდა. ხვალ მარხავენ. შენ კი არ დაესწრები? უნდა სიმართლე გითხრა, იმათ ძალიან ეშინიათ ახალი გენერალ-გუბერნატორისა, რომ შენი გულისათვის არ მოხვდეთ. ჩემთავად გენერალ-გუბერნატორზე იმ აზრისა ვარ, თუ ცხვირი მაღლა ასწია და ყოყლოჩინობას მოჰყვა, თავადაზნაურობასთან ვერაფერს გახდება. თავადაზნაურობა გულითადობას მოითხოვს, ასე არ არის? რა თქმა უნდა, შეიძლება სახლის კარი ჩაკეტო და არც ერთხელ არ გამართო ბალი, მაგრამ ამით რა გამოვა? ამით უფრო მეტს წააგებ. რაც შეეხება შენს საქმიანობას, უნდა გითხრა ჩიჩიკოვ, რომ ძალიან სახიფათო საქმე წამოიწყე.
– რა სახიფათო საქმე? – შეშფოთებით იკითხა ჩიჩიკოვმა.
– გუბერნატორის ქალის მოტაცებაზე ვამბობ. მე, სწორედ გითხრა, ამას მოველოდი, ღმერთმანი, მოველოდი! პირველადვე დაგინახეთ თუ არა ბალზე, მაშინვე გავიფიქრე: მორჩა, ჩიჩიკოვი ტყუილად არ გაირჯება-მეთქი... თუმცა უნდა გითხრა, ვერაფერი არჩევანი მოგივიდა, იმ გოგონაში კარგს ვერაფერს ვხედავ. არის ერთი გოგონა, ბიკუსოვის ნათესავი, მისი დისწული, აი ეს მესმის! პირდაპირ საუცხოო რამაა!
– რაებსა ჩმახავ, რას ამბობ?! რა გუბერნატორის ქალის გატაცება, რომელი გატაცება?! – წარმოთქვა ჩიჩიკოვმა თვალებდაჭყეტით.
– კარგი ერთი და, რა გულჩახვეული კაცი ყოფილხარ, ძმაო! რა დაგიმალო, სწორედ ამ საქმეზე მოვედი! მიმსახურე, მზად ვარ ყველაფერში დაგეხმარო. დაე, რაც მოსახდენია, მოხდეს: გვირგვინის დამჭერი მე ვიქნები, კალიასკაც ჩემი იყოს, ცხენებსაც მე გამოგაცვლევინებ ხოლმე, მხოლოდ ერთი პირობით: სამი ათასი მანეთი უნდა მასესხო. მჭირდება, ძმაო, ან უნდა მომცე, ანდა აქვე ყელი გამომჭრა!
ნოზდრიოვის ყბედობის დროს ჩიჩიკოვმა რამდენჯერმე მოიფშვნიტა თვალები, თითქოს უნდა დარწმუნდეს, ყველაფერი ეს სიზმრად მესმის, თუ ცხადიაო. ყალბი ფულის მჭრელობა, გუბერნატორის ქალის მოტაცება, პროკურორის სიკვდილი, რომლის მიზეზი ვითომც ის იყო, გენერალ-გუბერნატორის ჩამოსვლა, – ყველა ამან გვარიანი შიში მოჰგვარა. «რაკი ასეა საქმე, – თქვა თავისთვის, – დაყოვნება მეტია, ახლავე უნდა ავიბარგო».
ჩიჩიკოვი შეეცადა მალე მოეშორებინა თავიდან ნოზდრიოვი, სელიფანსაც მაშინვე დაუძახა და უბრძანა, განთიადისათვის მზად ყოფილიყო, ასე რომ დილის ექვსი საათისთვის აუცილებლივ გასულიყვნენ ქალაქიდან; ამასთანავე თადარიგი ახლავე დაეჭირა, რომ ყველაფერი რიგზე ყოფილიყო, ბრიჩკის ღერძი გაეპოხა და სხვა. სელიფანმაც მძიმედ მიუგო: «მესმის, პაველ ივანოვიჩ!», მაგრამ ადგილიდან არ დაძრულა, იქვე კართან შეჩერდა და ასე იდგა გარინდული რამდენიმე ხანს. ბატონმა ახლა პეტრუშკას უბრძანა, საწოლქვეშიდან გამოეღო ჩემოდანი, რომელიც საკმაოდ გამტვერიანებულიყო და მასთან ერთად მოჰყვა ნივთების უთავბოლოდ ჩალაგებას, ზედიზედ მიაყარა წინდები, პერანგები, გარეცხილი თუ გასარეცხი საცვლები, საჩექმე კალაპოტები, კალენდარი, რაც კი ხელთ მოხვდა. მას უნდოდა ამღამითვე მზად ყოფილიყო, რომ ხვალ დილისათვის აღარაფერს დაებრკოლებინა. სელიფანმა კიდევ ორიოდე წუთი დაჰყო კართან და ბოლოს მეტად მძიმე ნაბიჯით გავიდა ოთახიდან. დინჯად, ძალიან დინჯად, როგორც კი შეიძლება წარმოიდგინოს ადამიანმა, დაეშვა იგი კიბეზე და სველი ჩექმების კვალი დასტოვა გადახეხილ საფეხურებზე. მიდიოდა ასე და თან დიდხანს იფხანდა თავს. რას ნიშნავდა ეს თავის ფხანა? ანდა საზოგადოდ რას ნიშნავს იგი? იქნებ სწყინდა, რომ ხვალ აღარ მოუხდებოდა დათქმულ დროზე სადმე დუქანში შეჰყროდა დაბრანძულ ქურქში გახვეულ, წელზე სარტყელშემოკრულ თავის ძმობილ ვინმე მეეტლეს, ან შეიძლება მას უკვე გაუჩნდა ამ ქალაქში გულის მურაზი და სწუხს, რომ საღამო ჟამს ვეღარ ამოუდგება ჭიშკართან გვერდით, რომ ხელში ვეღარ დაიჭერს მის თეთრ ხელებს, როცა ქალაქს ბინდბუნდი ჩამოაწვება და წითელხალათა ბიჭი ააწკრიალებს ბალალაიკას თავმოყრილი მეზობლების წინ, ხოლო სამუშაოდან დაბრუნებული ხალხი ტკბილად მოჰყვება მასლაათს? ან იქნებ სულაც სხვა რამ აწუხებს, ენანება უკვე შეჩვეული სამზარეულოს თბილი კუთხე, სადაც ზის ღუმლის გვერდით თავისი განუშორებელი ქურქით, შეექცევა შჩის და ქალაქურ ფაფუკ ღვეზელს, ახლა კი ყველაფერი ეს უნდა დასთმოს და კვლავ გაუდგეს გზას წვიმასა და თქეშში? ღმერთმა უწყის, რას ფიქრობდა იგი, ვინ რას გაიგებს, ბევრ რასმე ნიშნავს რუსი ხალხის მიერ თავის ფხანა.
თავი მეთერთმეტე
არაფერიც ისე არ მოხდა, როგორც ჩიჩიკოვი ფიქრობდა. ჯერ იყო და გაცილებით გვიან გაიღვიძა, ვიდრე განზრახვა ჰქონდა, – ეს პირველი უსიამოვნება გახლდათ. როდესაც წამოდგა, უმალ კაცი აფრინა გასაგებად, შებმული იყო თუ არა ბრიჩკა და, საზოგადოდ, ყველაფერი მზად იყო თუ არა; მაგრამ მოახსენეს, არც ბრიჩკაა შებმული და არც არაფერია გამზადებულიო. ეს მეორე უსიამოვნება გახლდათ: ძალზე გაჯავრდა. მოემზადა კიდეც ერთი კარგა წაეთაქებინა ჩვენი მეგობარი სელიფანისათვის, და ახლა მოუთმენლად იმასღა ელოდა, ერთი ვნახოთ, თავს რითი იმართლებსო. მალე კარებში თვითონ სელიფანმაც შემოაბნელა. ჩიჩიკოვს ბედნიერება მიეცა მოესმინა სწორედ იგივე სიტყვები, რასაც ჩვეულებრივ გაიგონებდით ხოლმე მსახურთა პირიდან იმ შემთხვევაში, როდესაც საჭიროა სწრაფად გამგზავრება.
– ჰო, მაგრამ, პაველ ივანოვიჩ, ცხენებია დასაჭედი.
– აი შე ჩერჩეტო! შე გაუთლელო კუნძო! აქამდე რატომ არა თქვი? დრო არა გქონდა თუ?
– დრო როგორ არა მქონდა... მაგრამ აგერ, ბრიჩკის თვალსაც, პაველ ივანოვიჩ, სალტე კარგად უნდა გადაეჭიმოს, თორემ გზა მეტად ოღროჩოღროა, სულ კოლბოხები და ნაჯაოებია... ახლა, თუ ნებას მომცემთ, იმასაც მოგახსენებთ, რომ ბრიჩკის წინა ნაწილი ისეა მორყეული, ორ სადგურსაც ვერ გაგყვება.
– აი შე არამზადა! – შეჰყვირა ჩიჩიკოვმა და ხელი ხელს შემოჰკრა, თანაც ისე ახლოს მივიდა, რომ სელიფანმა შიშით უკან დაიხია და გვერდზე გადგა, ბატონის კარგი საჩუქარი არ მივიღოო. – შენ ჩემი სიკვდილი გსურს, არა? გინდა ყელი გამომჭრა, არა? ამ შარაგზაზე გინდა ყელი გამომჭრა ხომ, შე ავაზაკო შენა, წყეულო მაწანწალავ, ზღვის ვეშაპო! ჰა?! სამი კვირა ერთ ადგილას ვისხედით! ერთხელ მაინც ეთქვა რამე ამ წყეულს, ამას! ახლა მოაგონდა, ამ უკანასკნელ წუთში, როდესაც წასასვლელად მზად უნდა ვიყოთ! ჰა?! შენ კი სწორედ აქ ჩამიმყრალე, არა? ხომ იცოდი, არა, ხომ იცოდი, რომ წასასვლელი ვიყავით, ჰა? თქვი, მიპასუხე, ხომ იცოდი?
– ვიცოდი, – მიუგო სელიფანმა და თავი ჩაღუნა.
– ჰოდა, თუ იცოდი, რატომ მაშინვე არ მითხარი, ჰა?
ამ შეკითხვაზე სელიფანმა აღარაფერი უპასუხა, მაგრამ ისე იდგა თავჩაღუნული, თითქოს თავის თავს ეუბნებაო: «დახე შენ, რა უცნაურად მოეწყო: ხომ ვიცოდი, მაგრამ მაინც არ ვუთხარი!»
– ახლა კი წაეთრიე, მჭედელი მოიყვანე და ორიოდე საათში ყველაფერი მზად იყოს, გესმის? აუცილებლად ამ ორ საათში მორჩი, თორემ მე შენ... რქასავით დაგგრეხ და ბოხჩად გამოგკრავ! – ჩვენი გმირი დიდად გაანჩხლებული ბრძანდებოდა.
სელიფანი ის იყო კარისკენ უნდა გაბრუნებულიყო ბრძანების შესასრულებლად, მაგრამ შეჩერდა და თქვა:
– ერთი სათქმელიცა მაქვს, ბატონო! ის შავხალა ცხენი როგორმე თავიდან უნდა მოვიშოროთ... ან გავყიდოთ, ან რაიმე ვუყოთ, პაველ ივანოვიჩ, თორემ დიდი საძაგელი ცხენია; ისეთი რამაა, რომ... მარტო ხელს გვიშლის.
– აბა, ახლავე ბაზარში გავიქცევი და გავყიდი, შენმა მზემ, აი!
– ღმერთმანი, პაველ ივანოვიჩ, ეგ ისე, შესახედავადაა მხოლოდ კარგი, თორემ დიდი ცუღლუტი ცხენია, ეგეთ ცხენს...
– სულელო! როცა გაყიდვას მოვისურვებ, გავყიდი კიდეც. დამიწყო აქ ჭკუის სწავლება! აი, ცოტასაც დავიცდი და, თუ ახლავე მჭედლები არ მოგიყვანია და ორ საათში ყველაფერი მზად არ ყოფილა, იმისთანას მოგცხებ... შენი თავი ვეღარ იცნო! გასწი! გაეთრიე!
სელიფანი გავიდა.
ჩიჩიკოვი მთლად უგუნებოდ შეიქნა და იატაკზე მიაგდო ხმალი, რომელიც მასთან ერთად მოგზაურობდა, რათა სათანადო შიში და რიდი შთაენერგა მათთვის, ვისზედაც ჯერ არს. საათის მეოთხედი მაინც მოუნდა მჭედლებთან ჯახირს, ვიდრე საქმეს არ მოაწესრიგებდა, ვინაიდან მჭედლები, მოგეხსენებათ, დიდი გაიძვერა ხალხი გახლავთ; რაწამს მიუხვდნენ, სქმე საჩქარო არისო, ერთი ექვსჯერ მეტად დაუფასეს. რამდენიც არ იფიცხა ჩიჩიკოვმა, რამდენიც არ უწოდა არამზადები, ყაჩაღები, შარაგზის მძარცველები და განკითხვის დღითაც დაემუქრა, მჭედლებს კბილი ვერ მოსჭრა. მათ ხასიათის სიმტკიცე გამოიჩინეს და არათუ დაუკლეს ფასს, არამედ შეკეთებას ორი საათის მაგივრად ხუთსაათნახევარი მოანდომეს. ამ ხნის განმავლობაში ჩიჩიკოვს ბედნიერება ჰქონდა განეცადა ის საამო წუთები, რასაც განიცდის საზოგადოდ მგზავრი, როდესაც ჩემოდანში ყველაფერი ჩალაგებულია და ოთახიც მონაგვიანებული ბაწრის ნაწყვეტებით, ქაღალდი ნაფლეთებით და ათასნაირი ნაგვით, როდესაც კაცი აღარც გზას ეკუთვნის, აღარც სახლს, ფანჯრიდან გაჰყურებს გამვლელ-გამომვლელთ, საკუთარი წვრილმანი ამბებით გართულნი რომ მიჩანჩალებენ, რაღაც სულელური ცნობისმოყვარეობით შეავლებენ ხოლმე თვალს და მერე კვლავ თავანთ გზას აგრძელებენ, რაც უფრო აღიზიანებს ისედაც ამრეზილ მგზავრს. ყველაფერი, რასაც კი ხედავს იგი: მისი ფანჯრის წინ წამოდგმული დუქანიც, დედაბრის თავიც, პირდაპირ სახლში რომ ცხოვრობს და თავისი მოკლეფარდებიანი ფანჯრიდან რომ იყურება, – ყველაფერი ეზიზღება, მაგრამ ფანჯარას მაინც არ სცილდება. დგას ასე, ხან დაავიწყდება თავისი მდგომარეობა, ხან მოდუნებულ ყურადღებას კვლავ იმას მიაპყრობს, რაც კი მის წინ მოძრაობს თუ უძრავადაა და ბოლოს ჯავრით რომელიმე ბუზს მიასრესს, რომელიც ამ დროს ფანჯარასთან ბზუის და მისი თითის ქვეშ ფართხალებს მინაზე. მაგრამ ყველაფერს თავისი დასასრული აქვს და აი, სასურველი წუთიც დადგა: ყველაფერი მზადაა, ბრიჩკის წინა ნაწილი შეაკეთეს, როგორც წესი და რიგი იყო, თვალსაც ახალი სალტე შემოაკრეს, ცხენებსაც წყალი დაალევინეს და შესაბმელად მოიყვანეს, ყაჩაღი მჭედლებიც გაისტუმრეს, რომელთაც გასამრჯელო გადაითვალეს და კეთილი მგზავრობა უსურვეს ბატონს. როგორც იყო, ბრიჩკაც შეაბეს, ორი ცხელ-ცხელი ფუნთუშა კვერეულიც ჩააწყვეს შიგნით, სელიფანმაც თავისთვის ზოგი რამ ჩაიდო კოფოზე მიბმულ აბგაში და ჰა, ჩვენი გმირიც ჩაბრძანდა ბრიჩკაში. ქუდის ქნევით გზას ულოცავდა იმავე დემიკოტონის სერთუკში გამოწყობილი სასტუმროს ბიჭი; მასვე გამოჰყოლოდნენ სხვა ლაქიები და მეეტლეები, რათა ზარმაცად თვალი გაეყოლებინათ, თუ როგორ წაბრძანდებოდა ახალი ბატონი. ჩვენი ნაცნობი ეკიპაჟი, რომლითაც მეტწილად უცოლშვილო ხალხი დაიარება, რომელიც ასე დიდხანს იდგა ქალაქში და, შესაძლოა, ძალიანაც თავი მოაწყინა მკითხველებს, ბოლოს, როგორც იყო, სასტუმროს ალაყაფის კარს გასცდა და გზას გაუდგა. «გმადლობ შენ, უფალო!» – გაიფიქრა ჩიჩიკოვმა და პირჯვარი გადაიწერა. სელიფანმა შოლტი გადაატყლაშუნა, მას გვერდით მიუჯდა პეტრუშკა, რომელიც აქამდე ეტლის საფეხურზე იდგა. ჩიჩიკოვი მოხერხებულად მოკალათდა ქართულ პატარა ხალიჩაზე, ზურგს უკან ტყავის ბალიში ამოიდო, ცხელ-ცხელი კვერეულები გვერდით მისწია, და ეტლიც შეუდგა ძველებურად ხტუნვა-ჯანჯღარს ამ ქვაფენილის წყალობით, რომელსაც, როგორც მოგეხსენებათ, ეტლის საბუქნაო ძალა ჰქონდა მომადლებული. ჩიჩიკოვი რაღაც გამოურკვეველი გრძნობით აყოლებდა თვალს სახლებს, კედლებს, ღობეებს და ქუჩებს, რომლებიც მისდათავად თითქოს მიხტოდნენ და ნელა-ნელა უკან რჩებოდნენ, რომელთა ხილვას, ღმერთმა უწყის, თუ კიდევ ოდესმე ეღირსებოდა მთელ თავის სიცოცხლეში. ერთ მოსახვევთან ბრიჩკა შეჩერდა, ვინაიდან ქუჩის მთელ სიგრძეზე დაუსრულებელი სამგლოვიარო პროცესია გაჭიმულიყო. ჩიჩიკოვმა თავი გამოჰყო და პეტრუშკას უბრძანა გაეგო, ვის მარხავდნენ. იმანაც მალე მოახსენა, პროკურორს მიასვენებენო. ჩიჩიკოვი მეტად უსიამოვნო გუნებაზე დადგა, უმალვე კუთხეში მიიკუნჭა, ტყავი მიიფარა და ფარდები ჩამოსწია. იმ დროს, როდესაც პროცესიამ ეტლი შეაჩერა, სელიფანმა და პეტრუშკამ სასოებით ქუდები მოიხადეს და დაიწყეს თვალიერება, ვინ, როგორ და რა სახით მოდიოდა, თანაც თითებზე ითვლიდნენ, რამდენი იყო ფეხით გამცილებელი და რამდენი ეტლით. რაც შეეხება ბატონს, რომელმაც მსახურთ უბრძანა, ნაცნობ ლაქიებს თავი მოარიდეთ და არ გამოეცნაუროთო, გულმა ვეღარ გაუძლო და ტყავის ფარდიდან მორიდებით დაუწყო ყურება პროცესიას. კუბოს მისდევდა ქუდმოხდილ მოხელეთა სრული შემადგენლობა. ჩიჩიკოვს გულმა ძგერა დაუწყო, ჩემი ეტლი არავინ იცნოსო, მაგრამ მისთვის არავის ეცალა. ისინი ერთმანეთთან გამოხმაურებასაც კი ეკრძალებოდნენ, როგორც ეს ჩვეულებად აქვთ ყოველი მიცვალებულის გაცილების დროს, მთელი მათი აზრი და გონება მხოლოდ საკუთარ სადარდელს ჩაკირკიტებდა – როგორი გამოდგებოდა ახალი გენერალ-გუბერნატორი, როგორ მოკიდებდა ხელს საქმიანობას ან როგორ მიიღებდა მათ. ფეხით მიმავალ მოხელეებს კარეტების მთელი რიგი მოსდევდა, საიდანაც გამოიყურებოდნენ სამგლოვიაროდ გამოწყობილი ქალები; ტუჩების ცმაცურსა და ხელების მოძრაობაზე ეტყობოდათ, რომ ქვეყნის საზრუნავად სწორედ მათ მოეცალათ. ვინ იცის, იქნებ ისინიც ახალი გენერალ-გუბერნატორის მობრძანებაზე მსჯელობდნენ და იმის საგონებელში იყვნენ, თუ როგორ ბალებს გამართავდა იგი, ამიტომ აქედან თავის არშიებსა და ფესტონებზე ზრუნავდნენ. კარეტებს უკან მოსდევდა ცარიელი ოთხთვალების დას-დასი მწკრივი. ბოლოს ესეც შეწყდა. ასე რომ ჩვენს გმირს შესაძლებლობა მიეცა გზა განეგრძო. მან ტყავის ფარდები გასწია, ამოიოხრა და გრძნობამორევით წარმოთქვა: «ესეც შენი პროკურორი! იცხოვრა, იცხოვრა და ბოლოს მოკვდა! ახლა ადგებიან და გაზეთებში მოჰყვებიან განგაშს, მის ხელქვეითთა და მთელი კაცობრიობის სამწუხაროდ გარდაიცვალა პატივცემული მოქალაქე, იშვიათი მამა, სამაგალითო მეუღლეო, – და ვინ იცის, კიდევ რას არ დასწერენ: ალბათ იმასაც დაურთავენ, უკან სულ ქვრივ-ობლები მისდევდნენ ტირილითო, მაშინ როდესაც, თუ საქმეს კარგად ჩაუკვირდებით, ამ პროკურორის მთელი ღირსება მხოლოდ ის იყო, რომ სქელი წარბები ჰქონდა». აქ მან სელიფანს უბრძანა, ცხენები მარჯვედ გაერეკა, შემდეგ კვლავ ფიქრებს მიეცა: «ერთით კარგად გამოვიდა, რომ მიცვალებულის დამარხვას შემოვეყარეთ: ამბობენ, ბედნიერ ფეხზე ივლი, თუ მიცვალებულს შეხვდიო».
ამასობაში ბრიჩკამ უფრო უკაცრიელ ქუჩებისკენ გაუხვია. მალე ამას მოჰყვა დაუსრულებელი ფიცრული ღობეები, რაც იმას მოწმობდა, რომ ქალაქის ბოლოს მიუახლოვდნენ. აგერ ქვეფენილიც მოთავდა, შლაგბაუმიც გაიარეს, ქალაქიც უკან მოიტოვეს და ორივე მხარეს ისევ აირია ჩვეულებრივი სურათები: მანძილის მანიშნებელი ბოძები, სადგურის ზედამხედველები, ჭები, აღალები, უფერული სოფლელები თავისი სამოვრებით, დედაბრებითა და წვერმოშვებული მარჯვე მეპატრონით, ბაკიდან რომ გამორბის წამოკიდებული შვრიით, ქალამანგაცვეთილი მგზავრი, ცხრა მთას იქედან რომ მოჩანჩალებს, პატარ-პატარა დაბები თავიანთი ხის ქულბაქებით, ფქვილის კასრებით, ქალამნებით, ფუნთუშა კვერეულებითა და ათასნაირი წვრილმანით, ჭრელი შლაგბაუმები, ნახევრადშეკეთებული ხიდები, თვალუწვდენი მინდვრები ორივე მხარეს, მემამულეთა უზარმაზარი კარეტები, ცხენოსანი ჯარისკაცი, ფინდიხით სავსე მწვანე ყუთი რომ მიაქვს წარწერით: ამა და ამ საარტილერიო ბატარეისაო, მწვანე, ყვითელი და ახალგატეხილი ყამირის შავი ზოლები. აქა-იქ რომ აჭრელებს ტრამალს, შორეული სიმღერა, ნისლში ჩაძირული ფიჭვების კენწეროები, სადღაც შორს მიკარგული ზარის ხმა, ბუზებივით დალეული ყვავები და უსასრულო ჰორიზონტი... ჰოი, რუსეთო! რუსეთო! მე გხედავ შენ, ჩემი მშვენიერი თვალწარმტაცი შორეთიდან გხედავ შენ: ღარიბი ხარ, გაფანტული და მიუსაფარი, შენში თვალს არ გაახარებს, არ შეაკრთობს ხელოვნების იშვიათი ნახელავით დაგვირგვინებული ბუნების დიადი საკვირველებანი, არც ქალაქები მრავალსარკმლიანი, კლდეებს შეზრდილი მაღალი სასახლეებით, არც ლამაზ-ლამაზი ხეები და ფათალოები, მარად მქუხარე ჩანჩქერთა მტვერში განბანილი, სახლებს რომ კეკლუცად შეჰხლართვიან; არ შევჩერდებით, რომ თვალი შევავლოთ მაღლა, სადღაც სივრცეში გადმოკიდულ უზარმაზარ ქვის ლოდებს; ერთიმეორეზე მიყრილ ვაზის შტოებით, სუროთი და ასკილის ბუჩქებით შეხლართულ-ჩაბნელებულ თაღებს შორის თვალს არ გაუელვებს შორად შორს გამომკრთალი მთების მარადიული მწვერვალები, ვერცხლისფრად რომ იკარგებიან მოკრიალებულ ცის ლაჟვარდში. მოტივტივებულია ყველაფერი, გაშლილი და სწორი შენს უკიდეგანო სივრცეზე; როგორც წერტილები, როგორც პატარ-პატარა რაღაც ნიშნები, ისე უჩინოდ გამოჰკრთიან ტრამალებზე შენი მორჩილი ქალაქები; არაფერი არ ატყვევებს, არ ხიბლავს თვალს. მაშ რა მიუწვდომელი, იდუმალი ძალა მიზიდავს შენკენ? გნუწყვეტლივ რატომ ჩაესმის ყურს შენი ნაღვლიანი სიმღერა, კიდით კიდემდე, ზღვიდან ზღვამდე რომ მოსდებია შენს მინდორ-ველებს? რა ძალაა ამ სიმღერაში? რა მეძახის, რა მომქვითინებს, გულს რა მიწურავს? ეს რა ხმებია, ასე მწვავედ რომ მელამუნება, შიგ სულის სიღრმემდე მწვდება და არ შორდება ჩემს გულს? რუსეთო! რა გსურს ჩემგან? რა იდუმალი კავშირი გაბმულა ჩვენ შორის? რად მომჩერებიხარ ასე, რატომაა, რომ ყველაფერი, რაც კია შენში, მოლოდინით სავსე თვალებით შემომცქერის?.. მძიმე საგონებელში ჩავარდნილი ჯერ კიდევ უძრავად ვდგავარ, თავს კი უკვე მრისხანე ღრუბელი შემომბურვია და საშინელი ღვართქაფებით იმუქრება; მეც გონება დამდუმებია შენი სივრცის წინაშე. მითხარ, რას გვიქადის ეს თვალუწვდენელი სივრცე? ნუთუ აქ არ უნდა დაიბადოს უსაზღვრო აზრი, როდესაც შენ თვითონ უსაზღვროება ხარ? ნუთუ ამ უკიდეგანო სივრცეზე არ უნდა იშვას დევგმირი, არ უნდა გაშალოს მხრები და გაინავარდოს? მრისხანედ მომიცავს მე ეს დიადი სივრცე, საოცარი სიძლიერით მწვდება სულის სიღრმეში, ზებუნებრივი ძალით გაბრწყინდნენ ჩამი თვალები: ვიშ! რა მოელვარე, საუცხოო, რა უცნობი შორეთია – რუსეთი!
– ფრთხილად, ფრთხილად, შე ბრიყვო! – შეუძახა ჩიჩიკოვმა სელიფანს.
– გზა, თორემ მოვიდა ხმალი კისერში! – დაუყვირა ოთხით მომქროლავმა ფელდიეგერმა, რომელსაც ერთი ადლი ულვაშები ჰქონდა, – ვერა ხედავ, შე ეშმაკის კერძო, სახაზინო ეტლია! – და მტვერში გახვეული ტროიკა გაჰქრა.
რა საოცარი, მიმზიდველი, წარმტაცი და მომაჯადოებელი სიტყვაა: გზა! და რა მომხიბლავია თვითონ ეს გზა: ნათელი დღე, შემოდგომის ფოთლები, სუსხიანი ჰაერი... კარგა ლამაზად იფუთნები შენს შინელში, ყურებამდე ჩამოიფხატავ ქუდს და მყუდროდ იკუნჭები კუთხეში! უკანასკნელად დაგივლის ცივი ჟრუანტელი, შეგათრთოლებს და აი, უკვე ძარღვებში საამური სითბო იღვრება. ცხენები მიქრიან, რა მაცდურებით მოგეპარება თვლემა, თვალებს მოგიხუჭავს და უკვე ბურანში წასულს გესმის სიმღერა: «თოვლი არ თეთრობს», ცხენების ფრთქვინვა, ბორბლების ხმაური. აი, ხვრინვაც ამოუშვი და მთლად კუთხეში მიჭყლიტე შენი მეზობელი. გამოიღვიძებ: უკვე ხუთი სადგური გადაგილახავს; მთვარიანი ღამეა, უცნობი ქალაქი, საყდრები ძველისძველი ხის გუმბათებითა და შავი წვეტებით, ხის ჩაშავებული თუ ქვითკირის თეთრი სახლები. აქა-იქ მთვარის შუქი გამოკრთის, თითქოს თეთრი ტილოს ცხვირსახოცები გაუფენიათო კედლებზე, ქვაფენილზე, ქუჩებზე, მათ კი ცერად გადასწოლიათ ნახშირივით შავი ჩრდილები; როგორც მოელვარე ლითონი, მთვარის შუქზე ისე ბრწყინავს შენობათა ხის სახურავები. არსად ძეხორციელი – ყველას სძინავს. მარტოდმარტო ხარ; ათასში ერთგან ობლად თუ გაიციმციმებს სადმე შუქი; ვიღაც მდაბიო თუ აკერებს თავის ჩექმას ან ხაბაზი თუ დასტრიალებს თავის თორნეს, – შენ რა გესაქმება? ღამე კი! ციურნო ძალნო! ეს რა ღამე გაგიფენიათ ცის სივრცეში! ახლა ეს ჰაერი, ეს ცა, ასეთი შორი, შორი და მაღალი, იქ, იმ თავის მიუწვდომელ სიღრმეში ასე უკიდეგანო და გულგაშლილი!.. მაგრამ აი, ღამის გრილი სუნთქვა სახეს ელამუნება, გინანავებს, შენც თვლემა გერევა და ხვრინვას ამოუშვებ. საყვედურით ბურტყუნებს კუთხეში საცოდავად მიჭყლეტილი შენი მეზობელი. აი, გამოგეღვიძა. შენ წინ კვლავ მინდვრები და ტრამალები გაჭიმულა, არსად არაფერი მოჩანს – სიცარიელეა, ყველაფერი ხელისგულივით გადაშლილა. აგერ თვალს მოხვდა მანძილის მანიშნებელი ბოძი; თენდება; გათეთრებულ ცის კაბადონს ოქროს ფერმკრთალი ზოლი გაევლება; ქარი კი უფრო მსუსხავი ხდება: აბა, უფრო მაგრად ჩაიფუთნე თბილ შინელში!.. რა დიდებული სუსხია! რა წარმტაცი, მომაჯადოებელი ძილი მოგეპარება და ხელახლა ჩაგიკრავს გულში! მაგრამ აი, ეტლმა შეგანჯღრია და კვლავ გამოიღვიძე. ცის წვერს მზე უკვე თავზე მოქცევია. «ცოტა ნელა! ნელა!» – გაისმის ხმა, ფორანი დაღმართზე ეშვება. დაბლა ფართო საგუბარია და განიერი ანკარა გუბურა, რომელიც ისე ლაპლაპებს მზეზე, როგორც სპილენძის ტაშტის ძირი. ფერდობზე სოფელი შეფენილა. იქვე, გვერდით, სოფლის ეკლესიის თავზე, ვარსკვლავივით ბრწყინავს ჯვარი, ისმის სოფლელი ხალხის ჯიყჯიყი, გრძნობ მგლის მადას... ღმერთო ჩემო! რა მშვენიერია ზოგჯერ ეს გრძელი, შორად შორი და დაუსრულებელი გზა! რამდენჯერ, ო, რამდენჯერ მოგბღაუჭებივარ, როგორც წყალში ჩავარდნილი ხავსს, და შენც დიდსულოვნად გამოგიყვანივარ და გადაგირჩენივარ დაღუპვას! რამდენი უძვირფასესი აზრი შთაგინერგავს, რამდენი პოეტური ოცნება გაგიღვიძებია, რამდენი მომხიბვლელი შთაბეჭდილებანი მოგინიჭებია!.. მაგრამ ამ დროს არცთუ ჩვენი მეგობარი ჩიჩიკოვი გახლდათ მთლად პროზაული ოცნებით გართული. აბა, ვნახოთ, რას გრძნობდა იგი ამ წუთებში? პირველად არაფერსაც არ გრძნობდა, ოღონდ სულ უკან-უკან იხედებოდა, თითქოს უნდა დარწმუნდეს, მართლა გავშორდი ქალაქს თუ არაო. მაგრამ როდესაც დაინახა, რომ ქალაქი დიდი ხანია თვალს მოეფარა, აღარ მოჩანს არც სამჭედლოები, არც წისქვილები და ყველაფერი ის, რაც ქალაქის ირგვლივ არის ხოლმე, რომ თვით ქვითკირის ეკლესიების წვეროებიც კი თითქოს მიწაში ჩაძვრა, იგი მხოლოდ გზით გაერთო და მარჯვნივ და მარცხნივ ყურებით კმაყოფილდებოდა. ქალაქი № თითქოს სულაც გადაავიწყდა, თითქოს იქ დიდი ხნის წინათ, ოდესღაც, ბავშვობაში გაევლო მხოლოდ, ბოლოს გზამაც თავი მოაბეზრა, ნელ-ნელა თვალები მოეხუჭა, რულს მიეცა და ბალიშისაკენ გადახარა თავი. ავტორი უნდა გამოტყდეს: მას კიდეც უხარია, რომ ასე მოხდა, ვინაიდან შემთხვევა ეძლევა ცოტაოდენი რამ თქვას თავის გმირზე. აქამდე, როგორც მკითხველი დაინახავდა, მას ხელს უშლიდნენ ხან ნოზდრიოვი, ხან ბალები, იქ კიდევ მანდილოსნები, ქალაქის ჭორები და ათასი წვრილმანი რამ, რაიც წვრილმანად მხოლოდ მაშინ გვეჩვენება, როდესაც წიგნში შეიტანენ ხოლმე. მანამდე კი, ცხოვრების ორომტრიალში, მათ ისე მივიჩნევთ, როგორც ფრიად მნიშვნელოვან და საგულისხმო საქმეს. მაგრამ ახლა ყველაფერი გვერდზე გადავდოთ და პირდაპირ საქმეს შევუდგეთ.
ძალიან საეჭვოა, რომ ჩვენ მიერ არჩეული გმირი მკითხველებს მოეწონოთ. მანდილოსნებს რომ არ მოეწონებათ, ეს დაბეჯითებით შეიძლება ითქვას, ვინაიდან ქალები მოითხოვენ, რომ გმირი აუცილებლად სრულყოფას წარმოადგენდეს, და თუ ოდნავი სულიერი თუ ხორციელი ლაქა აცხია, ვაი, შენს მტერს! რანაირად ღრმად არ უნდა ჩასწვდეს ავტორი მის სულსა და სარკეზე უკეთესად აჩვენოს მისი სახე, მაინც არავითარ ფასს არ დასდებენ იმ საცოდავს. თვით ტანის სისრულე და საშუალო ასაკი ბევრსა ვნებს ჩიჩიკოვს: ამ სიმსუქნეს არასოდეს აპატიებენ გმირს, ის კი არა, ადვილი შესაძლებელია ბევრმა ბანოვანმა ზურგიც კი შეაქციოს და ზიზღით წარმოთქვას: «ფუი! რა საძაგელი ვინმეაო!» ვაი რომ ეს ყველაფერი იცის ავტორმა, იცის და მიუხედავად ამისა, გმირად ვერ აირჩევს სათნოებით სავსე კაცს, თუმცა... შეიძლება თვითონ ამ მოთხრობაშივე აჟღერდეს სულ სხვა, აქამდე ხელშეუხები სიმები, წინ გადაგვეშალოს რუსული სულის აურაცხელი სიმდიდრე, გამოჩნდეს ღვთაებრივი სიქველით მომადლებული ვაჟკაცი, ან ტურფა რუსი გოგონა, რომლის მსგავსს მთელ დედამიწის ზურგზე ვერ ჰპოვებთ – საოცნებო ქალური ბუნების, დიდსულოვანი და თავგანწირული, მაშინ იმათ წინაშე უსულოდ გამოჩნდება ყველა ხალხისა და ტომის სიქველე და სათნოება, როგორც უსულოდ გამოიყურება წიგნი ცოცხალი სიტყვის წინაშე! აღზევდება რუსული ბუნება, და ყველა დაინახავს, თუ როგორ ღრმად შთათესილა სლავურ სულში ყოველივე ის, რაც სხვა ერთა და ტომთ ასხლტომია და განზე ჩაუვლია... მაგრამ რა საჭიროა ყველა იმაზე ვილაპარაკოთ, რაც ჯერ წინ გვიძევს?ავტორისათვის, რომელიც დიდი ხანია რაც გამოიწრთო და დავაჟკაცდა შინაგანი ცხოვრების ცეცხლში და აღიჭურვა ფხიზელი გონების თვალით, შეუწყნარებელია ყრმასავით თავდავიწყებას მიეცეს. ყველას თავისი რიგი, დრო და ადგილი აქვს! მაშ ასე, სათნო კაცი არაა აღებული გმირად, და შეიძლება ისიც მოგახსენოთ, თუ რატომ არა არის აღებული. რამეთუ ბოლოსა და ბოლოს დროა მოვასვენოთ საბრალო სათნო კაცი: რამეთუ ამაოდ აკერიათ პირზე სათნო კაცის სახელი; რამეთუ სათნო კაცი ცხენად აქციეს და არ არის ისეთი მწერალი, რომელიც შოლტის ტყლაშუნით არ დააჯირითებდეს მას; რამეთუ უკვე ისე ამოხადეს სული სათნო ადამიანს, რომ მასში ახლა სათნოების ნასახიც არ მოიპოვება, მხოლოდ ცარიელი ნეკნები და ტყავიღა დარჩა სავსე სხეულის ნაცვლად; რამეთუ ფარისევლურად მოუწოდებენ სათნო კაცს; რამეთუ პატივს არავინ სცემს სათნოებით აღსავსე კაცს. არა, დროა ახლა სალახანაც დავრახტოთ! მაშ ასე, უღელში შევაბათ ეს სალახანა!
უბრალო და უცნობელი წარმოშობის კაცი გახლდათ ჩვენი გმირი. მისი მშობლები აზნაურები იყვნენ, მაგრამ ტახტისა თუ პირადი – ეს ღმერთმა უწყის. სახის იერით იგი მშობლებს არ ჰგავდა; ყოველ შემთხვევაში, ერთ ნათესავ ქალს, მის დაბადებას რომ დასწრებია, – ეს კი გახლდათ ერთი დაბალი, მოკლე ქალი, როგორსაც ჩვეულებრივ ჭინჭრაქას ეძახიან, – ხელში აუყვანია ბავშვი თუ არა, წამოუძახნია: «შეხეთ ერთი, სულაც ისეთი არ გამოვიდა, როგორსაც ველოდი! თავის დიდედას უნდა დამგვანებოდა დედის მხრივ, აი ეს იქნებოდა კარგი, ეს კი ისეთი დაიბადა, როგორც ანდაზაშია ნათქვამი: «არც დედის სცხია, არც მამისაო, – ვაითუ მავან-მავანისაო». პირველ ხანებში ცხოვრებამ რაღაც უგულოდ შეხედა, თითქოს თოვლით გაჭირხლულ სარკმლიდან დაჰყურებსო: ბავშვობაში მას არ ჰყოლია არც ტოლი და არც ამხანაგი! პაწია ოთახი პაწია ფანჯრებით, რომელთაც არც ზაფხულობით აღებდნენ და არც ზამთრობით; ავადმყოფი მამა, იაფფასიანი კრაველისსარჩულიანი გრძელი სერთუკით და შიშველ ფეხებზე წამოცმული ფოსტლებით, მუდამ რომ ოხრავდა, ოთახში ბოლთასა სცემდა და იქვე კუთხეში სილით სავსე თუნუქში ნახველს აფურთხებდა; გამუდმებული ჯდომა მერხზე კალმით ხელში, მელნით შეთითხნილი თითები, თვით ტუჩებზეც მოცხებული შავი ლაქები და მუდამ ერთი და იგივე მცნება თვალწინ: «არ იცრუო, გამგონი იყავ უფროსებისა და გულში ატარე სათნოება!» გაუთავებელი ფრატუნი ფოსტლებისა და კარგად ნაცნობი, მაგრამ ყოველთვის მკაცრი ხმა: «ისევ ცელქობ!» რომელიც სწორედ იმ დროს შეუძახებდა, როცა ერთფეროვანი მუშაობით თავგაბეზრებული ბავშვი რომელიმე ასოს პაწია კუდს გამოაბამდა, და მარად ნაცნობი, მარად უსიამოვნო გრძნობის განცდა, როცა ამ სიტყვებს მოჰყვებოდა საბრალო ბავშვის ყურის ბიბილოს მწარედ აგრეხა უკანიდან მიპარული თითებით, – აი ის უფერული სურათი მისი ბავშვობისა, რომელიც ბუნდოვნად შერჩა ხსოვნაში ჩიჩიკოვს. მაგრამ ცხოვრებაში ყველაფერი სწრაფად იცვლება. ერთხელ, გაზაფხულის პირველ გამომზეურებაზე, ნიაღვრების დროს, მამამ ჩაისვა შვილი ფორანში, რომელშიც შეაბმევინა ქურანა ცხენი, ჩირაქები ჩვეულებრივ კაჭკაჭს რომ ეძახიან ხოლმე, და გზას გაუდგა. ქურანას მართავდა დაგვალული, კუზიანი მეეტლე, მამამთავარი ჩიჩიკოვების ერთადერთი შინაყმის ოჯახისა, რომელიც თითქმის ყველა თანამდებობას ასრულებდა ბატონის კარზე. დღენახევარზე მეტი ათრია კაჭკაჭამ მგზავრები; ისინი გზაშივე იძინებდნენ, გადადიოდნენ მდინარეს, ნაყრდებოდნენ ცივი ღვეზელითა და შემწვარი ბატკნის ხორცით, და მხოლოდ მესამე დღეს მიაღწიეს ქალაქს. ქალაქის ქუჩებმა უნებურად თვალი მოსჭრა ბავშვს, რამდენიმე წუთის განმავლობაში პირდაღებული იყურებოდა აქეთ-იქით. ამასობაში კაჭკაჭა ფორანითურთ აღმოჩნდა ორმოში, რომელიც ვიწრო ქუჩის მოსახვევში დახვდათ; ტალახიანი ვიწრო ქუჩა კარგა მანძილზე გაჭიმულიყო წინ. დიდხანს იბრძოლა კუზიანისა და თვით ბატონის შეძახილებით გამხნევებულმა კაჭკაჭამ, დიდხანს ზილა ტალახი და ბოლოს, როგორც იყო, თავი გააღწია და ფორანი ერთ პატარა ეზოში შეაგორა, რომელიც გამართული იყო პატარა ფერდობზე, სადაც ორი აყვავებული ვაშლის ხე იდგა ძველისძველი პატარა სახლისა და ბაღჩის წინ. ბაღჩაში ცირცელისა და ანწლის ბუჩქები გაბარდნილიყო, სიღრმეში კი ჩამალულიყო ყავრით გადახურული პატარა ხის ჯიხური, ვიწრო, დაბინდული ფანჯრით. აქ ცხოვრობდა მათი ნათესავი დაძაბუნებული დედაბერი, რომელიც ჯერაც ყოველ დილა დადიოდა ბაზარში და შემდეგ სამოვართან იშრობდა წინდებს. დედაბერს იამა ფუნთუშა ბავშვის დანახვა და ლოყაზე მოუთათუნა ხელი. აი, ამასთან უნდა დარჩენილიყო ბავშვი და აქედან ევლო სამოქალაქო სკოლაში. მამამ მხოლოდ ერთი ღამე გაათია დედაბერთან და მეორე დღესვე გაუდგა გზას. გამომშვიდობებისას ცრემლი არ დაუღვრია მშობლის თვალებს; შვილს სახარჯოდ – რამერუმეებისა თუ ტკბილეულისათვის სპილენძის ათშაურიანი დაუტოვა და რაც უფრო მნიშვნელოვანია, მეტად ჭკვიანური დარიგება მისცა: «აბა, პავლუშა, ისწავლე, სისულელეებს თავი დაანებე, არ იცუღლუტო, ყველაზე მეტად კი თავი შეაყვარე მასწავლებლებს და უფროსებს: თუ მათ ასიამოვნებ, თუნდაც მეცნიერება ვერ დასძლიო და ღმერთს შენთვის ნიჭიც არ მოემადლებინოს, მაინც გზა ხსნილი გექნება და ყველას წინ გაუსწრებ. ამხანაგებს არ აჰყვე, ისინი სიკეთეს არ დაგაყრიან; მაგრამ თუ აუცილებელია, მაშინ უფრო მდიდრები შეარჩიე, ეგებ რამეში გამოგადგნენ. არავინ დაჰპატიჟო, ნურავის მისთავაზებ რასმე, სჯობია საქმე ისე წაიყვანო, რომ შენ გეპატიჟებოდნენ, მაგრამ ყველაფერს ის ემჯობინება, რომ კაპიკი კაპიკზე დაზოგო: ეს ამ ქვეყნიერებაზე ყველაზე საიმედო და სანუგეშოა. ამხანაგი და მეგობარი მოგატყუებს და პირველი შენვე გაგცემს. კაპიკი კი არ გაგცემს და არც გიღალატებს, რანაირ უბედურებაშიც არ უნდა იყო ჩავარდნილი. კაპიკით ყველაფერს გააკეთებ და ყველგან გაიკაფავ გზას». ასეთი დარიგების შემდეგ მამა დაემშვიდობა შვილს და თავისი კაჭკაჭით გასწია შინისაკენ. ამის შემდეგ აღარც უნახავს მამა, მაგრამ მისი სიტყვა და დარიგება ღრმად ჩასწვდა გულში,
მეორე დღიდან დაიწყო პავლუშამ სკოლაში სიარული. განსაკუთრებული ნიჭი რომელიმე მეცნიერებისადმი მას არ გამოუჩენია. სხვებისაგან გამოირჩეოდა მხოლოდ დიდი მუყაითობითა და სისუფთავით. სამაგიეროდ დიდი ჭკუა გამოიჩინა პრაქტიკულ საქმეში, ცხოვრებას სულ მალე აუღო ალღო და ამხანაგებთან საქმე ისე დაიჭირა, რომ სულ ისინი ეპატიჟებოდნენ ხოლმე, თვითონ კი არათუ არასოდეს გაუმასპინძლდებოდა, პირიქით, ზოგჯერ გადამალავდა მეგობრებისაგან ბოძებულ ნუგბარს და მერე იმათვე მიჰყიდდა ხოლმე. ჯერ კიდევ ბავშვობიდანვე შეეჩვია თავისი სურვლების მოთოკვას და თავს არ ინებივრებდა. საოცარი მოხერხებულობაც გამოიჩინა. ისე რომ მამისაგან მოცემული ათშაურიანი არათუ დაუხარჯავს, პირიქით, დაუმატა კიდეც: სანთლის გულწითელა ჩამოქნა, შეღება და ძალიან კარგ ფასში გაყიდა. შემდეგ, რამდენიმე ხნის განმავლობაში სხვა სპეკულაციებსაც მოჰკიდა ხელი, სახელდობრ, აი როგორს: წავიდოდა ბაზარში, რაიმე საჭმელს იყიდდა და კლასში ისეთ ამხანაგებს მიუჯდებოდა გვერდით, რომლებიც უფრო მდიდრები იყვნენ. რაწამს შენიშნავდა, რომ ამხანაგს კუჭმა ძახილი დაუწყო, აიღებდა და თითქოს შემთხვევით რომელიმე ტკბილ კვერეულსა თუ ფუნთუშას წვერს გამოუჩენდა. რა ერთი მადას გაუღიზიანებდა, კარგა ფულსაც ასწკაპნიდა ხოლმე, იმისდა მიხედით, თუ რამდენად ჰშიოდა ამხანაგს. ორი თვის განმავლობაში თავის ბინაზე ხის გალიაში ჩასმულ ერთ თაგვს გადააკვდა და იმდენი ეცადა, რომ შეასწავლა ცუცქზე ჩაჯდომა, დაწოლა და წამოდგომა, როგორც უბრძანებდა; ბოლოს აიღო და ესეც მეტად კარგ ფასში გაყიდა. როდესაც ხუთ მანეთამდე აიყვანა მონაგარი ფული, ადგა, პარკუჭს თავი მოუკრა და ახლა მეორე საპარკუჭე ფულის მოგროვებას შეუდგა. უფროსებთან კიდევ უფრო ჭკვიანად წაიყვანა საქმე, მერხზე იმაზე წყნარად არავინ იჯდა. უნდა შევნიშნოთ, რომ მასწავლებელი დიდი მოყვარული იყო სიჩუმისა, უყვარდა წყნარი ყოფაქცევის მოწაფე, ხოლო ვერ იტანდა გონებამახვილსა და ჭკვიან ბავშვს – რატომღაც ისე ჰქონდა წარმოდგენილი, თითქოს ისინი მას დასცინოდნენ. ვაი იმ ბავშვს, რომელიც შენიშნული იქნებოდა მოსწრებულ სიტყვა-პასუხში! საკმარისი იყო ოდნავ შენძრეულიყო ან უნებურად შეეხარა წარბი, რომ მასწავლებელი რისხვით თავს დასტეხოდა. ასეთ ბავშვს იგი ქისტისკვრით გააგდებდა ოთახიდან და უმოწყალოდ დასჯიდა. «მე შენში, ძმაო, აღმოვფხვრი მაგ ყოყლოჩინობას და ურჩობას! – ეუბნებოდა იგი – ძალიან კარგად გიცნობ, რა ვაჟბატონიც ბრძანდები! იქნებ შენ თვითონ არ იცნობდე შენს თავს ისე, როგორც მე გიცნობ. აი, მაშინ ნახავ შენს სეირს, როდესაც მუხლებზე დაგაჩოქებ და შიმშილით სულს ამოგხდი!» საბრალო ბავშვიც მთელი დღე მუხლებზე იდგა და შიმშილობდა, თუმცა არ იცოდა, რად და რისთვის. «ნიჭი და ჭკუა ეგ სულ მიქარვაა! – ამბობდა მასწავლებელი, – მე მხოლოდ ყოფაქცევას ვაქცევ ყურადღებას. ყველა საგანში კარგ ნიშანს იმას დავუსვამ, ვინც ანბანი არ იცის, მაგრამ სანაქებოდ იქცევა კლასში; მაგრამ თუ დავინახე, რომ მოწაფე ცუდად იქცევა და დამცინავიცაა, მას ნულზე მეტს არ ვაღირსებ, თუნდაც სოლონიც კი წამოაჩოქოს ცოდნით!» – ასე ამბობდა მასწავლებელი, რომელსაც ჭირივით ეჯავრებოდა კრილოვი იმისთვის, რომ მან თქვა: «ბევრად სჯობია ცოტა მეტს სვამდე, ოღონდ გესმოდეს საქმისა რამე...» უნდა გენახათ, რა ნეტარებითა და გაბრწყინებული თვალებით გიამბობდათ, რომ იმ სასწავლებელში, სადაც იგი წინათ მასწავლებლობდა, ისეთი სიწყნარე სუფევდა, ბუზის გაფრენასაც კი გაიგონებდით, რომ მთელი წლის განმავლობაში არცერთ მოსწავლეს არ დაუხველებია, არც ცხვირი მოუხოცია კლასში, ასე რომ ზარის დარეკვამდე ვერც კი გაიგებდით, იყო იქ ვინმე თუ არა. ჩიჩიკოვი სულ მალე ჩასწვდა უფროსის სულისკვეთებას, თუ სახელდობრ რაში უნდა გამოხატულიყო მოსწავლის კარგი ყოფაქცევა. ამიტომ იყო, რომ არც თავალს დაახამხამებდა, არც წარბს შეიხრიდა გაკვეთილების დროს, რამდენიც არ უნდა ეჩქმიტათ უკანიდან. რაწამს ზარის ხმას გაიგონებდა, პირველი ის წამოხტებოდა და მასწავლებელს ყველაზე უწინ შესთავაზებდა ტრეუხს (მასწავლებელი ტრეუხით დაბრძანდებოდა). ტრეუხის გადაცემის შემდეგ პირველი ის გადიოდა კლასიდან და ცდილობდა ერთი სამჯერ მაინც წინ შეჩეხებოდა და დაუყოვნებლივ ქუდი მოეხადა მის წინაშე. ასეთი საქციელით დიდად დაწინაურდა. მთელი იმ ხნის განმავლობაში, რაც სასწავლებელში იყო, სულ კარგი თვალით უყურებდნენ, ხოლო სწავლის დამთავრებისას მან მიიღო საუკეთესო ნიშნები ყველა საგანში; ატესტატი და იმავე დროს წიგნითაც დააჯილდოვეს, რომელზეც ოქროს ასოებით ეწერა: «სამაგალითო ბეჯითობისა და კეთილსაიმედო ყოფაქცევისათვის». სასწავლებლიდან გამოსვლისას იგი უკვე თვალტანად მოსაწონი ჭაბუკი იყო, ღაბუა ნიკაპით, რომელიც სამართებლის მოსმას მოითხოვდა. ამ დროს გარდაეცვალა მამა. სამკვიდროდ დაეტოვებინა ოთხი ყოვლად გამოუსადეგარი თბილი თივთიკის პერანგი, ორი კრაველისსარჩულიანი ძველი სერთუკი და მცირეოდენი გროშები. მამას, როგორც ჩანს, მხოლოდ დარიგება ეხერხებოდა, თუ კაპიკის კაპიკზე დადებით პატარა თანხა როგორ მოეგროვებინა, თვითონ კი ამაზე სულ არ უზრუნია. ჩიჩიკოვმა იქვე გაყიდა ძველი სახლი თავის უმნიშვნელო მამულ-დედულით ათას მანეთად, შინაყმის ოჯახი ქალაქში გადმოიყვანა და გადაწყვიტა აქ დარჩენა და სადმე სამსახურში შესვლა. სწორედ ამ დროს, რაღაც სისულელის ჩადენისა თუ სხვა რამე მიზეზის გამო, სასწავლებლიდან დაითხოვეს საბრალო მასწავლებელი, მყუდროებისა და მოწაფეთა წყნარი ყოფაქცევის მოყვარული. მასწავლებელმა ჯავრისაგან დაიწყო სმა, ბოლოს სასმელის ფულიც გამოელია და ასე ულუკმაპუროდ და ყოვლად უმწეოდ სადღაც ცივსა და მიუგდებელ სოროში ხდებოდა სული. მისმა ყოფილმა შეგირდებმა, სწორედ იმ გონებამახვილებმა და ჭკვიანებმა, რომლებშიც მას მუდამ ურჩობა და ყოყლოჩინობა ელანდებოდა, რაწამს გაიგეს მისი უმწეო მდგომარეობა, დატრიალდნენ და თავიანთ შორის მოკრიბეს შესაფერი თანხა, რისთვისაც ზოგმა პატარ-პატარა ისეთი რამეც კი გაყიდა, რაც თვითონ დასჭირდებოდა. მხოლოდ პავლუშა ჩიჩიკოვმა შორს დაიჭირა თავი და რაღაც გროშები გადაუგდო, რაც ამხანაგებმა თავში სთხლიშეს და თანაც შეუძახეს: «აი, შე დამწვარო შენაო!» როდესაც მასწავლებელმა თავისი ყოფილი მოწაფეების საქციელი დაინახა, სახეზე ხელები მიიფარა და მიმქრალი თვალებიდან ცრემლთა ღვართქაფი წამოსკდა, როგორც უმწეო ბავშვს. «ღმერთმა სიკვდილის წინ სარეცელი ცრემლებით დამალბობინა, – წარმოთქვა მან სუსტი ხმით და მძიმედ დაიგმინა, ჩიჩიკოვის ამბავი რომ გაიგონა: – ეჰ, პავლუშა, პავლუშა! აი, თურმე როგორ იცვლება ადამიანი! ვინ იფიქრებდა... ისეთი სათნო იყო, კეთილი ყოფაქცევისა, არაფერი გიჟმაჟური, აბრეშუმივით რბილი, მაგრამ დახეთ! ეჰ, მომატყუა, სასტიკად მომატყუა...»
არ შეიძლება ითქვას, თითქოს ჩვენი გმირის ბუნება მართლა ასეთი სასტიკი და უგრძნობელი იყო, იმდენად გულქვა, რომ არ სცოდნოდა შებრალება და გულისტკივილი. იგი ერთსაცა გრძნობდა და მეორესაც, მას დახმარებაც კი უნდოდა, მაგრამ ისე რომ საგრძნობი რამ ხარჯი არ გაეღო და გადანახული თანხისთვის ხელი არ ეხლო. «კაპიკი კაპიკს დაადეო», – მამის ეს დარიგება მისთვის სასარგებლო გამოდგა. მაგრამ ისიც უნდა ითქვას, რომ არ ჰქონია ფულისადმი მიდრეკილება მხოლოდ ფულის სიყვარულით; არ დაუფლებია არც სიძუნწე და არც წუწურაქობა. არა, ეს როდი ასულდგმულებდა. პირიქით, მას ოცნებაში წარმოდგენილი ჰქონდა მომავალი ცხოვრება მთელი თავისი მშვენიერებით, ყველაფრით სავსე; ეტლები, სახლი თავისი მშვენიერი მოწყობილობით, კარგი სმა-ჭამა – აი რა ფიქრები უტრიალებდა მუდამ თავში; საბოლოოდ, შემდეგისათვის რომ ყველაფერი ეს უკვლებლივ ჰქონოდა და ცხოვრების სიტკბოებანი ეგემნა, – აი რისთვის ინახავდა კაპიკებს, რასაც მანამდე არც თავის თავზე და არც სხვაზე არ ხარჯავდა. როდესაც გვერდით ჩაუქროლებდა რომელიმე მდიდარი ლამაზი, მსუბუქი ეტლით, ძვირფასად მოკაზმული ცხენებით, იგი დიდხანს გაშტერებული იდგა, ხოლო შემდეგ, როცა გონზე მოვიდოდა, გულდაწყვეტილი იტყოდა ხოლმე: «ერთხელ ესეც ხომ კანტორის მოსამსახურე იყოო!» ყველაფერი ის, რასაც კი სიმდიდრისა და ფუფუნების იერი დაჰკრავდა, მასზე რაღაც უცნაურ შთაბეჭდილებას ახდენდა. სასწავლებლიდან გამოსვლის უმალ დასვენება არც კი ინდომა, ისეთი ძლიერი სურვილი ჰქონდა სამსახურში შესულიყო და საქმისთვის მოეკიდა ხელი. თუმცა სანაქებო ატესტატი ჰქონდა, დიდი წვალებით მიიღეს სახაზინო პალატაში. თურმე მიყრუებულ კუთხეებშიც საჭირო ყოფილა პროტექცია! ადგილი სრულიად უმნიშვნელო იშოვნა, სულ სამსა თუ ოთხ თუმანს აძლევდნენ წლიურ ჯამაგირს. მიუხედავად ამისა, გადაწყვიტა ბეჯითად მოეკიდა ხელი სამსახურისათვის, ყველაფერი დაეძლია და გაემარჯვნა. და, მართლაც, წარმოუდგენელი მოთმინება, თავდადება და გაჭირვებათა დათმენის უნარი გამოიჩინა. დილაადრიან მოყოლებული კარგა შეღამებამდე მან არ იცოდა არც სულიერი დაღლა, არც ხორციელი ძალ-ღონის მოქანცვა, სულ ერთთავად წერდა და წერდა, თავჩაღუნული ჩაჰკირკიტებდა საკნცელარიო ქაღალდებს. შინ არ მიდიოდა, კანცელარიაში ეძინა მაგიდაზე, ხშირად დარაჯებთან სადილობდა, მაგრამ ყველა ამასთან ერთად სუფთად ეჭირა თავი, ლაზათიანად ეცვა, სახეზე მუდამ საამური გამომეტყველება ჰქონდა და თვით მის მიხვრა-მოხვრაშიც რაღაც კეთილშობილური მოჩანდა. უნდა ითქვას, რომ პალატის მოხელეები რაღაც საგანგებოდ უშნო და შეუხედავი ხალხი იყო. ზოგიერთნი ისეთი სახისა იყვნენ, როგორც ზოგჯერ კუტი პური გამოვა ხოლმე: ცალი ყბა ერთ მხარეს გამოჰბეროდათ, ნიკაპი მეორე მხარეს მიჰგრეხოდათ, ზედა ტუჩი ბუშტივით წამოსკუპებოდათ, თანაც დახეთქოდათ კიდეც; ერთი სიტყვით, მეტად ულაზათონი იყვნენ. ლაპარაკითაც მკვახე ლაპარაკი იცოდნენ, თითქოს ვიღაცის საცემრად ემზადებიანო; მასთან ხშირ-ხშირად ბახუსსაც სათანადო მსხვერპლს სწირავდნენ, რითაც იმას ამტკიცებდნენ, რომ სლავურ ბუნებაში ჯერ კიდევ ბევრი რამაა წარმართული; ხშირად პალატაში, როგორც იტყვიან, კარგა გალეშილები მოდიოდნენ, რის გამოც ოთახებში ადამიანს აღარ ედგომებოდა, ისეთ არაკეთილსურნელოვან ჰაერს დააყენებდნენ. რაღა თქმა უნდა, ასეთ მოხელეთა შორის შეუძლებელი იყო არ შეენიშნათ და არ გამოერჩიათ ჩიჩიკოვი, რომელიც ყველაფრით განსხვავდებოდა მათგან, რომ უსაშინლესი მტერი იყო ყოველგვარი მაგარი სასმელებისა. მიუხედავად ამისა, ჩიჩიკოვისათვის მეტად ძნელი იყო გზის გაკაფვა. პირველ ხანებში იგი მოხვდა სახაზინო პალატის ერთ გადაყრუებულ უფროსთან, მიუკარებელ, მუდამ ერთ განწყობაზე მყოფ ხესავით კაცთან, რომლის გულს არაფერი ააღელვებდა: არასოდეს მის სახეს არ მიკარებია ღიმილი, არცთუ ვისმე მისალმებია, თუნდა ჯანმრთელობის მოსაკითხად. არავის უნახავს, თუნდა ერთხელ შეცვლოდეს ხასიათი ან შინ ან გარეთ; არასოდეს არ მომხდარა მონაწილეობა მიეღოს რამეში, ერთხელ მაინც დამთვრალიყოს და ამ სიმთვრალეში გასცინებოდეს, ერთხელ მაინც მისცემოდეს მხიარულებას, როგორსაც ეძლევა თავზეხელაღებული ყაჩაღი სიმთვრალის დროს, – რა ბრძანებაა, არავითარი ამისი მსგავსი მასში სრულიად არაფერი იყო: არც ბოროტება, არც სიკეთე, და სწორედ ეს იყო საშინელი. მის სწორნაკვთებიან, ცივ სახეზე, რომელიც არაფერს მოგაგონებდათ, მკაცრად განზომილი იყო ყველაფერი. მხოლოდ ნაყვავილარი ჩოფურა სახით თუ მიაკუთვნებდით იმ პირთ, რომელთაც, ხალხის თქმით, ღამღამობით ეშმაკი ეწვევა ხოლმე, რათა მუხუდო დაფქვას მათ სახეზე. ისე მოჩანდა, თითქოს შეუძლებელი იყო ვინმე მისდგომოდა მას და კარგი განწყობილება დაემყარებინა, მაგრამ ჩიჩიკოვმა მაინც სცადა. პირველ ხანებში შეეცადა ესიამოვნებინა მისთვის ყველა უმნიშვნელო წვრილმანით: დიდი გულმოდგინებით დაათვალიერა, რა ყაიდაზე ჰქონდა გამოთლილი კალმები, როგორით უფრო ემარჯვებოდა წერა, შემდეგ იმათ მსგვსად დაამზადა რამდენიმე ცალი კალამი, რომლებსაც საჭიროებისას მიართმევდა ხოლმე; ხშრ-ხშირად გადმოსწმენდდა მაგიდიდან ქვიშასა და თამბაქოს მტვერს; ახალი ჩვარი შეიძინა მისი სამელნის გასაწმენდად; საიდანღაც და როგორღაც გამოძებნა მისი ძველისძველი, ყოვლად უგვანო ქუდი, რომლის მსგვსს მთელ დედამიწის ზურგზე ვერსად ნახავდით, და ყოველთვის, სამსახურის დამთავრებისას, ერთი წუთით ადრე გვერდით მოუდებდა ხოლმე; ამასთანავე ზურგსაც ჩამოსწმენდდა, უკეთუ სადმე კედელზე მიყუდებისას გაისვრიდა ცარცით, – მაგრამ ყოველივე ეს სრულიად შეუმჩნეველი რჩებოდა უფროსის თვალში, თითქოს არც არაფერი მომხდარა და არც არაფერი გაკეთებულაო. ბოლოს ჩიჩიკოვმა მის ოჯახშიც შეიხედა, კარგად დაჰყნოსა მისი შინაური ცხოვრება და გაიგო, რომ უფროსს კარგა მომწიფებული გასათხოვარი ქალი ჰყავდა, სწორედ იმნაირი სახისა, თითქოს ღამღამობით მართლა მუხუდო უნაყიათ მის სახეზეო. აი, სწორედ ამ მხრიდან გადაწყვიტა ჩიჩიკოვმა იერიშის მიტანა. ჯერ გაიგო, რომელ ეკლესიაში დაიარებოდა კვირა-უქმობით ეს ქალიშვილი და სწორედ მის წინ გამოიჭიმებოდა ხოლმე სუფთად გამოწყობილი, კარგად გახამებული გულისპირით. საქმემ აკი მართლაც მისკენ იბრუნა პირი. მოლბა ჩვენი სასტიკი უფროსი და ჩაიზე მიიპატიჟა! კანცელარიაში თვალის დახამხამებაც ვერ მოასწრეს, რომ ჩიჩიკოვი უფროსის სახლში გადაბარგდა, მისთვის საჭირო და აუცილებელი კაცი შეიქნა. ოჯახისათვის ჩაისა და შაქარს ყიდულობდა, უფროსის ქალიშვილს ისე ექცეოდა, როგორც თავის დანიშნულს, პალატის უფროსს მამას უწოდებდა და ხელზე ჰკოცნიდა; პალატაში ყველანი იმ აზრისა იყვნენ, რომ თებერვლის დამლევისათვის, დიდი მარხვის წინ, ქორწილი გაჩაღდებოდა. სასტიკმა უფროსმა იმდენი იზრუნა, რომ პატარა ხანს უკან ჩიჩიკოვსაც უფროსობა უწყალობეს პალატაში ერთ-ერთ განთავისუფლებულ ადგილზე. უფროსთან ჩიჩიკოვის დაახლოების მთავარი მიზანიც თურმე ეს იყო: მეორე დღესვე მან საიდუმლოდ გადაინაცვლა ბინა და ბარგი-ბარხანაც გადაზიდა. ამიერიდან ყოფილ უფროსს აღარც მამას ეძახდა და აღარც ხელზე ჰკოცნიდა. ქორწილის საქმემ ხომ მთლად ჩაილულის წყალი დალია, თითქოს არც არაფერი მომხდარა და არც არაფერი უფიქრიათ; მაგრამ ყოველი შეხვედრისას იგი ალერსიანად ხელს ართმევდა და ჩაიზე ეპატიჟებოდა, ასე რომ ეს გულქვა და უგრძნობელი ადამიანიც კი ყოველ ასეთ შეხვედრაზე თავს შეარხევდა და თავისთვის ცხვირში წაიდუდუნებდა: «შეხეთ, როგორ მომატყუა ამ ეშმაკის ფეხმაო!»
ეს იყო ყველაზე ძნელად გადასასვლელი ზღურბლი, რომელსაც მან გადააბიჯა. ამიერიდან უფრო იოლად და წარმატებით წავიდა მისი საქმე. იგი თვალსაჩინო კაცი შეიქნა; მას ყველაფერი აღმოაჩნდა, რაც კი ამ საზოგადოებისათვის საჭირო იყო: სასიამოვნო მოქცევა და მიხვრა-მოხვრა, სიმკვირცხლე საქმიანობაში, ამნაირი საშუალებით სულ მოკლე ხანში მიაღწია იმას, რასაც თბილ ადგილს ეძახიან და სანაქებოდაც გამოიყენა ეს ადგილი. უნდა შევნიშნოთ, რომ სწორედ იმ ხანებში მთავრობამ სასტიკი ბრძოლა გამოუცხადა მექრთამეობას. ჩიჩიკოვი ამასაც არ შეუშინდა, პირიქით, ეს კანონი თავის სასარგებლოდ გამოიყენა, რითაც დაამტკიცა რუსული გამომგონებლობის დიდი უნარიანობა, რომელიც სწორედ გაჭირვების დროს იჩენს ხოლმე თავს.
საქმე აი როგორ გამოჩარხა: რაწამს მთხოვნელი მოვიდოდა და ჯიბეზე ხელს გაიკრავდა, რომ იქიდან ცნობილი სარეკომენდაციო ბარათი ამოეღო თავად ხოვანსკის ხელმოწერით, როგორც ამბობდნენ ხოლმე რუსეთში, ჩიჩიკოვი უმალვე ხელს ღიმილით დაუჭერდა: «არა, არა, როგორ შეიძლება... თქვენ გგონიათ, რომ მე... ღმერთმა დამიფაროს! ეს ჩვენი მოვალეობაა, ჩვენი პირადი ვალდებულება, ჩვენ ყველაფერს უანგაროდ ვაკეთებთ. უსასყიდლოდ! ამ მხრივ დამშვიდებული ბრძანდებოდეთ: ხვალვე ყველაფერი მზად იქნება. ნება მიბოძეთ თქვენი ბინის მისამართი გავიგო, არც კი დაგჭირდებათ თავის შეწუხება, ყველაფერი შინ მოგერთმევათ». მოხიბლული მთხოვნელიც აღფრთოვანებული ბრუნდება შინ: «ძლივს ადამიანი არ აღმოჩნდა! ნეტავი ერთი ორი კიდევ მოგვცა მაგისი მსგავსი, პირდაპირ ალმასია ეგ დალოცვილი, ფასდაუდებელი ალმასი!» მაგრამ მთხოვნელი ამაოდ იცდის ერთ დღეს, მეორეს, მესამე დღეც გადაგორდება, – მისი საქმე მაინც არავის მოაქვს. შეშფოთებული კანცელარიას მიაშურებს, მოიკითხავს საქმეს, იგი სულაც არ დაუწყიათ; ახლა კი ისევ «ფასდაუდებელ ალმასს» მიადგება. «აჰ, მაპატიეთ! – ეტყოდა ჩიჩიკოვი დიდი პატივისცემით და ორივე ხელს დაუჭერდა, – თავზე საყრელი საქმე გვქონდა, ვერ მოვიცალეთ, მართალი მოგახსენოთ, მრცხვენია კიდეც, რომ ასე მოხდა!» ამ სიტყვებს თან სდევს მისი მომხიბვლელი მოპყრობა. თუ ვინიცობაა ამ დროს გამოეშვება ხალათის კალთა, იგი უმალვე წასწვდება და გასწორებას შეეცდება. მაგრამ არც ხვალ, არც ზეგ და არც მაზეგ საქმეს არაფერი შველის, არავის მიაქვს დანიშნულებისამებრ მთხოვნელის ბინაზე. მაშინ კი უნებურად ტვინს ძალას დაატანს ჩვენი მთხოვნელი: იქნებ რაიმე საიდუმლოება იმალებაო? კითხულობს მიზეზს, ეუბნებიან, მწერლებს გასამრჯელო უნდა მიეცესო. «რატომაც არ მივცემ! მზად ვარ თუმანი გავიღო». – «რაღა თუმანი, თვითეულს თეთრიანი უნდაო». «რაო? თვითეულ მწერალს თეთრიანი?!» – შესძახებს მთხოვნელი. «აგრე რა გაცხარებთ? – მიუგებენ მას, – ანგარიში სწორად გამოვა, მწერლებს ათ-ათი მანეთი ერგება, დანარჩენი კი უფროსებს მოხმარდება». აქ კი ჩვენი გულუბრყვილო მთხოვნელი შუბლში შემოიკრავს, სწყევლის ამ ახალი წესის მომგონებსაც, ქრთამების აკრძალვასაც და მოხელეთა თავაზიან მოპყრობასაც: წინათ ის მაინც ვიცოდით, თუ სად როგორ მოვქცეულიყავით; საკმარისი იყო მმართველისათვის ხელში წითლიანი ჩაგვედო, რომ საქმე გამოჩარხული გვქონდა, ახლა თეთრიანიც მიართვი და მთელი კვირაც იწანწალე, ვიდრე არ მიხვდები, რაშია საქმე. აი, ეშმაკსაც უზიდია ამისთანა უანგარობა და მოხელეთა კეთილშობილებაო! რა თქმა უნდა, მთხოვნელი მართალია, სამაგიეროდ ახლა მექრთამეობა მოსპობილია: ყველა მმართველი დიახაც სპეტაკი და უკეთილშობლესი ადამიანია, მხოლოდ მდივნები და მწერლები არიან სალახანები და თაღლითები. მალე ჩიჩიკოვს უფრო ფართო ასპარეზი გადაეშალა: ერთი კომისია შეადგინეს რომელიღაც სახაზინო კაპიტალური შენობის ასაგებად. ამ კომისიას ისიც მიეკედლა და მალე მისი ერთ-ერთი დაუღალავი და მოქმედი წევრი შეიქნა. კომისია დაუყოვნებლივ შეუდგა საქმეს. მთელი ექვსი წელი იტრიალეს შენობის ირგვლივ, მაგრამ არ ვიცი, ჰავამ შეუშალა ხელი თუ მასალა არ გამოდგა ისეთი, როგორიც საჭირო იყო, ეს კია, რომ არ იქნა და სახაზინო შენობა საძირკველს ვერ ასცილდა. ამავ დროს კი, ქალაქის განაპირა უბნებში, თითოეულმა ამ წევრთაგანმა ლამაზ-ლამაზი სახლები წამოჭიმა სამოქალაქო ხუროთმოძღვრების ყაიდაზე: როგორც ჩანდა, აქ ნიადაგი უკეთესი იყო. წევრები კეთილდღეობას მიეცნენ და დაოჯახდნენ კიდეც. აი, მხოლოდ ახლა გამოასწორა ჩიჩიკოვმა თავისი საქმე და ნელ-ნელა გამოვიდა უსასტიკესი მომჭირნეობის მდგომარეობიდან, მხოლოდ ახლა შეანელა ამდენი ხნის მარხულობა. აღმოჩნდა, რომ იმასაც შესძლებია თურმე ცხოვრების სიამით დატკბობა, რასაც ასე ეკრძალებოდა მგზნებარე სიჭაბუკის დროს, როცა არცერთი ადამიანი არაა მეუფე თავისი თავისა. ახლა მან ცოტა გადააჭარბა კიდეც: მარჯვე მზარეული დაიქირავა, მშვენიერი ჰოლანდიური პერანგები შეიძინა, მაუდის ნაჭერი კი ისეთი იყიდა, რომლის მსგავსს მთელი გუბერნია როდი ატარებდა, თანაც ამიერიდან უფრო მიხაკისა და მოწითალო ფერებს ირჩევდა ხოლმე. იმავე დროს მშვენიერი წყვილი ბედაური შეიძინა, სადავის ცალი ტოტი მუდამ თვითონ ეჭირა და კიდურა ცხენს სულ თამაშით დაატარებდა. თანვე წესად შემოიღო ტანის ხეხვა ღრუბლით, რომელსაც ოდეკოლონით შეზავებულ წყალში ამოავლებდა ხოლმე; უკვე ყიდულობდა საკმაოდ ძვირფას რაღაც საპონს, რომელიც კანს საოცრად არბილებს, უკვე...
მაგრამ უეცრად წინანდელი დონდლო უფროსის ნაცვლად გამოგზავნეს ახალი, სამხედრო კაცი, სასტიკი და დაუძინებელი მტერი მექრთამეებისა და ყველა იმისა, რასაც ტყუილს უწოდებენ. მეორე დღესვე მან ყველანი სათითაოდ შეაფუცხუნა, მოითხოვა ანგარიში, დაინახა, რომ ყველას კარგა საგრძნობი თანხა აკლია, იმავე დროს კი ქალაქში გამრავლებულა სამოქალაქო ხუროთმოძღვრების ლამაზ-ლამაზი შენობები და ხელი მიჰყო გამოძიებას. მოხელეები დაუყოვნებლივ თანამდებობიდან გადააყენა, სამოქალაქო ხუროთმოძღვრების შენობები საღვთო-სამადლო დაწესებულებებად და კანტონისტთა შენობებად გადააკეთებინა, ყველანი დაანიავა და მათ შორის ყველაზე მეტად ჩიჩიკოვი. მისი სახე, მიუხედავად იმისა, რომ ფრიად სანდომიანი ჰქონდა, უფროსს სრულებით არ მოეწონა, სახელდობრ, რატომ არ მოეწონა, ეს ღმერთმა უწყის, – ზოგჯერ სრულიად უმიზეზოდაც ხდება ხოლმე ასე, – და ჭირივით შეიჯავრა. საერთოდ ყველას შიშის ზარი დასცა მრისხანე უფროსმა. მაგრამ რადგანაც ის მაინც სამხედრო კაცი იყო და, მაშასადამე, ნაკლებ ესმოდა სამოქალაქო ოინებისა, რამდენიმე ხნის შემდეგ მისი წყალობის ღირსი გახდა ზოგიერთი მოხელე, რომლებმაც თავი ყოვლად უმანკოდ მოაჩვენეს და შეგუების დიდი უნარი გამოიჩინეს. ამიტომ იყო, რომ ეს ჩვენი გენერალი სულ მალე უარეს გაიძვერათა ხელში მოექცა, თუმცა ისინი კარგ ხალხად მიაჩნდა. იგი ძალიან კმაყოფილი იყო. ტრაბახობდა კიდეც, შეხეთ, როგორ ზედმიწევნით ვიცი ადამიანთა გარჩევა და მათი ნიჭის გამოცნობაო. მოხელეები ხელად ჩასწვდნენ გენერლის ხასიათსა და ბუნებას: მალე ყველა, ვინც კი მას ექვემდებარებოდა, სასტიკი მდევნელი შეიქნა ყოველნაირი უსამართლობისა; მოხელეები ამ უსამართლობას ყველგან ისე სდევნიდნენ, როგორც ბარჯმომარჯვებული მეთევზე მსუქან თართსა, სდევნიდნენ ისეთი დიდი წარმატებით, რომ სულ მალე თითოეულმა მათგანმა რამდენიმე ათასი მანეთის თანხა გაიჩინა. ამის შემყურე დანარჩენი ყოფილი მოხელეებიც მალე ჭეშმარიტების გზას დაადგნენ, ასე რომ ისინიც აღადგინეს თავიანთ თანამდებობაზე. ერთადერთი ჩიჩიკოვიღა დარჩა, რომელმაც ვერასგზით ვერ მოახერხა თავის აღდგენა, თუმცა გენერლის პირველმა მდივანმა, ჩიჩიკოვის მხრივ დიდად წაქეზებულმა თავად ხოვანსკის ბარათებით, დიახაც გამოიდო თავი მის დასაცავად. მაგრამ მიუხედავად იმისა, რომ გენერალს თავის ნება-სურვილზე დაატარებდა, იმანაც სრულებით ვერაფერი გაარიგა. გენერალი ისეთი ჯურის კაცი იყო, რომელიც თუმცა სხვის დუდუკზე თამაშობდა (მართალია, მისდა უცოდნელად), მაგრამ თუ რასმე ტვინში ჩაიდებდა, იგივე იყო, თუნდა რკინის ლურსმანი ჩაგერჭოთ, – იქიდან ვერასგზით ვეღარ გამოიღებდით. ერთადერთი, რისი მოგვარებაც შესძლო ჭკვიანმა მდივანმა, გახლდათ ის, რომ მოსპო ჩიჩიკოვის ჩირქმოცხებული ნამსახურობის ნუსხა, რაზეც ძლივძლივობით დაითანხმა გენერალი, ისიც მას შენდეგ, როცა თანაგრძნობის გამოსაწვევად მეტად ცოცხალი ფერებით აუწერია მისი საშინელი ოჯახური მდგომარეობა; თუმცა ჩიჩიკოვს, საბედნიეროდ, ოჯახი სულაც არ ჰყოლია.
«რა გაეწყობა! – თქვა ჩიჩიკოვმა, – გამოსდებ კაკვს – დაითრიე, დაგისხლტა ხელიდან – მოეშვი, ნუღა დაეძებ. ტირილით ვერაფერს უშველი, საქმე ისევ საქმით უნდა მოაკეთო». ჰოდა, გადაწყვიტა თავიდან დაეწყო კარიერის შექმნა, ხელახლა აღჭურვილიყო მოთმინებით, ხელახლა მომჭირნეობას შესდგომოდა, მაშინ როდესაც ის-ის იყო გაშალა ფრთები და ლაღ ცხოვრებას მოეკიდა, ამასთანავე სხვა ქალაქში უნდა გადასულიყო, სადაც ისევ საჭირო იქნებოდა უნარიანობის გამოჩენა და ყურადღების დამსახურება. ყოველივე ეს კი როგორღაც ვერ ეწყობოდა. სულ მოკლე ხანში ორი-სამი თანამდებობის გამოცვლა მოუხდა, ადგილებიც როგორღაც მურდალი ხვდებოდა. უნდა ვიცოდეთ, რომ ჩიჩიკოვი დიდი ზრდილობისა და წესრიგის ადამიანი იყო, რომლის მსგავსს ძნელად თუ სადმე შეხვდებით ამ ქვეყანაზე. თუმცა პირველ ხანებში იმასაც მოუხდა ბინძურ საზოგადოებაში ტრიალი, მაგრამ სულიერად მუდამ ფაქიზი რჩებოდა; უყვარდა, რომ კანცელარიაში სულ გალაქული მაგიდები ყოფილიყო, ყველაფერი რიგიანი და კეთილშობილური, არასოდეს თავს ნებას არ მისცემდა რაიმე უკადრისი სიტყვა ეხმარა და ყოველთვის თაკილობდა, თუ სხვების სიტყვებში გამოერეოდა ისეთი რამ, რაც არ ეკადრებოდა ადამიანის ხარისხსა და წოდებას. ვგონებ, მკითხველს ესიამოვნება გაიგოს, რომ ჩიჩიკოვი ყოველ ორ დღეში საცვლებს იცვლიდა, ზაფხულში კი, სიცხეების დროს, თითქმის ყოველდღე; რაიმე არასასიამოვნო სუნი უკვე გუნებას უფუჭებდა. ამიტომ იყო, რომ ყოველთვის როდესაც პეტრუშკა ჩექმების გასახდელად მოვიდოდა, მიხაკის ყვავილს შეიდებდა ცხვირში. საერთოდ ნერვები ისეთი მგრძნობიარე ჰქონდა, როგორც გასათხოვარ ქალს; ამიტომაც ძალიან სამძიმო იყო მისთვის კვლავ ისეთ საზოგადოებაში მოქცევა, სადაც არყის სუნი იდგა და უხამსად იქცეოდნენ. ბევრს ეცადა ჩიჩიკოვი, რომ სულის სიმტკიცე არ დაჰკარგოდა, მაგრამ მაინც გახდა, წარმოიდგინეთ, გაყვითლდა კიდეც წუთისოფლის ასეთი უკუღმართობით. მან ის-ის იყო დაიწყო დასრულება და უნდა მიეღო ის საკადრისი დამრგვალებული სახე, რომელიც გავაცანით მკითხველს მოთხრობის დასაწყისში; არაერთხელ, როცა კი სარკეში ჩაუხედნია, გაუტაცნია მეტად საამურ ფიქრებს ცოლის შერთვაზე, შვილებზე, ამას თან სდევდა სანდომიანი ღიმილი; მაგრამ ახლა, როდესაც უნებლიეთ ჩაიხედა სარკეში და თავის თავს დააკვირდა, თავი ვეღარ შეიკავა და შესძახა: «ღმერთო ჩემო, რა საძაგლად გავმხდარვარო!» ამის შემდეგ დიდხანს აღარ მოსურვებია სარკეში ჩახედვა. მაგრამ ყველაფერი ეს დაითმინა ჩვენმა გმირმა, დაითმინა ვაჟკაცურად და ბოლოს საბაჟოში იშოვნა სამსახური. უნდა ვაღიაროთ, რომ ეს სამსახური დიდი ხანია მისი ოცნების იდუმალ საგანს შეადგენდა. იგი ხედავდა, როგორი ძვირფასი საზღვარგარეთული ნივთეულობა შეიძინეს საბაჟოს მოხელეებმა: რა ფაიფური, რა ბატისტი არ იგზავნებოდა მათ მიერ ნათლიდედებთან, დეიდებთან, დებთან, არაერთხელ აღმოხდომია ჩიჩიკოვს გულის სიღრმიდან: «აი, სად ღირს გადასვლა და მოკალათება: საზღვარიც იქვეა და განათლებული ხალხიც! რა საუცხოო ჰოლანდიური პერანგების შეძენა შეიძლება იქ!» აქვე უნდა დავუმატოთ, რომ აგრეთვე რაღაც ფრანგული საპნის შეძენაზეც ოცნაბობდა, რომელიც კანს საოცარ სითეთრეს ჰმატებს, ხოლო ლოყებს მეტად საამურად აფუნთუშებს; რა ერქვა ამ საპონს, ღმერთმა უწყის, მაგრამ ჩიჩიკოვი დაწმუნებული იყო, ასეთი საპონი უსათუოდ საზღვარზე იშოვებაო. ამგვარად, მას დიდი ხანია უნდოდა საბაჟოში გადასვლა, მაგრამ ვერ ბედავდა, რადგან საამშენებლო კომისიიდან პატარ-პატარა გამორჩენა ჰქონდა და ამიტომაც სრულიად სამართლიანად მსჯელობდა, ხვალინდელ ქათამს დღევანდელი კვერცხი მირჩევნიაო. ახლა კი გადაწყვიტა, რადაც არ უნდა დასჯდომოდა, საბაჟოში გადასულიყო და მიაღწია კიდეც საწადელს. წარმოუდგენელი გულმოდგინებით შეუდგა სამსახურს. თითქოს ბედის განჩინებით პირდაპირ საბაჟოს მოხელედ იყო დაბადებული. ასეთი გამჭრიახობა, ასეთი საქმის ცოდნა, სიმარჯვე არათუ არავის ენახა, გაგონებითაც კი არ გაეგონათ. სამ-ოთხ კვირაში ხელი ისე გაივარჯიშა საბაჟოს საქმიანობაში, რომ უკვე ყველაფერი ზედმიწევნით იცოდა: აღარც წონიდა, აღარც ზომავდა, ფაქტურითვე იცოდა, სად რამდენი არშინი მაუდია ან სხვა რამ ფართალი; საკმარისი იყო ხელში შეკვრა აეღო, რომ უმალვე ეთქვა, რამდენი გირვანქა გამოვიდოდა, რაც შეეხება ჩხრეკას, აქ, როგორც მისი ამხანაგებიც ამოწმებდნენ, პირდაპირ ძაღლის ყნოსვა ჰქონდა: მართლაც განსაცვიფრებელი იყო, სად ჰყოფნიდა ამდენი მოთმინება, რომ ყოველი ღილი სათითაოდ გაესინჯა, მერე ასეთი წარმოუდგენელი გულგრილობით და არანაკლებ გასაოცარი ზრდილობით. იმ დროს, როდესაც გასჩხრეკი პიროვნება ცოფმორეული ყალყზე დგებოდა და მზად იყო ერთი ლაზათიანად ამოეჩეჩქვა მისი საამური სახე, იგი ისე, რომ ოდნავადაც ნირს არ შეიცვლიდა და ზრდილობის ფარგლებს არ გადასცდებოდა, წყნარად იტყოდა ხოლმე: «ხომ არ ინებებთ, ცოტა თავი შეიწუხოთ და წამოდგეთ?» ან: «ხომ არ ინებებთ, ქალბატონო, მეორე ოთახში გაბრძანდეთ? იქ ერთ-ერთი ჩვენი მოხელის მეუღლე გესაუბრებათ». ანდა: «ნება მიბოძეთ, ამ პატარა ჯაყვით ოდნავ გავარღვიო თქვენი შინელის სარჩული», და როდესაც ამას ამბობდა, სარჩულიდან უკვე აძრობდა ნაირ-ნაირ შარფებსა და თავსაფრებს, მერე ისე გულგრილად, თითქოს თავის საკუთარი ზანდუკიდან იღებსო.
თვით საბაჟოს უფროსებს არაერთხელ უთქვამთ: ეს ადამიანი კი არა, ქაჯიაო. ჩიჩიკოვს დაუთვალიერებელი არაფერი ეპარებოდა, ჩხრეკდა კარეტის თვლებსაც, ხელნებსაც, ცხენების ყურებსაც, ზოგჯერ კიდევ ისეთ ადგილებსაც, სადაც არც ერთ ავტორს ფიქრად არ მოუვა შეიჭყიტოს და სადაც შეჭყეტა-დათვალიერების ნება მხოლოდ საბაჟოს მოხელეებს აქვთ. საბრალო მგზავრი კი, რომელიც ბოლოს გადმოაბიჯებდა საზღვარს, რამდენიმე წუთის განმავლობაში გონზე ვერ მოდიოდა, მხოლოდ ოფლს იწმენდდა და პირჯვრის წერით ამბობდა: «უჰ! უჰ! ეშმაკსაც უზიდიხარო!» მისი მდგომარეობა ძალიან წააგავდა იმ მოწაფის მდგომარეობას, რომელიც საიდუმლო ოთახიდან გამოჭრილა, სადაც მასწავლებელმა შეიტყუა თითქოსდა რაიმე დარიგების მისაცემად და ამის ნაცვლად კი სრულიად მოულოდნელად კარგად გაწკეპლა. სულ მოკლე ხანში ჩიჩიკოვმა პირდაპირ სული ამოხადა კონრტაბანდისტებს. იგი თავზარდამცემ მეხად მოევლინა სასოწარკვეთილებამდე მისულ პოლონელ ურიებს. მისი პატიოსნება და უანგარობა დაუძლეველი შეიქნა, თითქმის არაბუნებრივი. წარმოიდგინეთ, უბრალო თანხაც კი არ დააგროვა სხვადასხვა ჩამორთმეული საქონლისა და ნივთებისაგან, რომლებიც ხაზინაში აღარ შეჰქონდათ ხოლმე, რათა თავიდან აეცილებინათ ზედმეტი მიწერ-მოწერა. ასეთი თავდადებული და უანგარო სამსახური შუძლებელია საზოგადო განცვიფრების საგნად არ გადაქცეულიყო და ბოლოს უფროსების ყურამდე არ მიეღწია. ჩიჩიკოვი დააწინაურეს, რის შემდეგ მან უფროსებს კონტრაბანდისტების შეპყრობის გეგმა წარუდგინა, ოღონდ ითხოვა, საშუალება მომეცით, ეს საქმე მე თვითონ განვახორციელოო. უფროსებმა მაშინვე დამხმარე რაზმი ჩააბარეს და განუსაზღვრელი უფლებებითაც აღჭურვეს. ჩიჩიკოვს სწორედ ეს უნდოდა. იმ დროს დაარსდა კონტრაბანდისტთა ძლიერი საზოგადოება, რომელიც მეტად მოფიქრებულად და ფრთხილად მოქმედებდა, ასე რომ საქმე თუკი მშვიდობით დაგვირგვინდებოდა, მილიონობით მოგებას უქადდათ. ჩიჩიკოვს დიდი ხანია ცნობა მოუვიდა ამ კონტრაბანდისტებზე, რომელთაც საგანგებო კაციც კი მიუგზავნეს მოსაქრთამავად, მაგრამ ჩიჩიკოვმა ცივად მოუჭრა: «არა, ჯერ კიდევ არ დამდგარა ამის დროო». ხოლო როდესაც მის განკარგულებაში გადავიდა მთელი ძალაუფლება, იმავე წუთში აცნობა საზოგადოებას მხოლოდ ორიოდე სიტყვით: «ახლა კი დროაო». ანგარიში ზედმიწევნით სწორი იყო. აქ ერთ წელიწადში იმდენის მოხვეჭა შეეძლო, რასაც მთელი ოცი წლის განმავლობაში ვერ ეღირსებოდა, თუნდაც სამსახურში ერთგულებით წელებზე ფეხი დაედგა. პირველ ხანებში არავითარი ურთიერთობის დაჭერა არ უნდოდა კონტრაბანდისტების საზოგადოებასთან, რადგანაც იგი უბრალო პაიკს წარმოადგენდა, მაშასადამე, ძალიან ცოტას მისცემდნენ, ახლა კი... ახლა სულ სხვა იყო. მას შეეძლო ყოველგვარი პირობების წაყენება მათთვის. საქმის წარმატებით წასამართავად მან თავისკენ გადმოიბირა მეორე მოხელეც, თავისი ამხანაგი, რომელმაც ცდუნებას ვეღარ გაუძლო, მიუხედავად იმისა, რომ თმა მთლად გაჭაღარავებოდა. პირობები შემუშავდა და სათანადო ხელშეკრულებაც დაიდო: საზოგადოება შეუდგა მოქმედებას. დასაწყისი მოქმედებისა მეტად ბრწყინვალე გამოდგა: მკითხველს, უეჭველია, სმენია ასე ხშირ-ხშირად განმეორებული ამბავი ესპანური ცხვრების საოცარი მოგზაურობისა, რომელთაც ორმაგი ქურქებით გადმოლახეს საზღვარი, ხოლო ქურქებქვეშ გადმოიტანეს მილიონად ღირებული ბრაბანტის მაქმანები. ეს ამბავი სწორედ მაშინ მოხდა, როდესაც ჩიჩიკოვი საბაჟოში მსახურობდა. უკეთუ მას არ მიეღო მონაწილეობა ამ წამოწყებაში, მთელი ქვეყნის ურიებიც რომ დატრიალებულიყვნენ, მაინც ვერაფერს გახდებოდნენ. ცხვრების ამნაირი სახით სამჯერ თუ ოთხჯერ საზღვრის გადმოლახვის შემდეგ ორივე მოხელის ხელში ოთხას-ოთხასათასიანმა თანხამ მოიყარა თავი. ჩიჩიკოვმაო, ამბობდნენ ზოგიერთნი, ნახევარ მილიონსაც გადააჭარბა, რადგანაც ის უფრო თამამი იყო ამ საქმეშიო. ღმერთმა უწყის, სადამდის გაიზრდებოდა ეს დალოცვილი თანხა, რომ რაღაც მავნე სული არ გადაღობებოდა ამ საქმეს. ეშმაკი შეუჯდა ორივე მოხელეს, უბრალოდ რომ ვთქვათ, მთლად დაკარგეს გონება და სულ ტყუილ-უბრალოდ გადაეკიდნენ ერთმანეთს. ერთხელ, გახურებული ლაპარაკის დროს, შეიძლება პატარა ნასვამებიც იყვნენ, ჩიჩიკოვმა მეორე მოხელეს პოპოვიჩი უწოდა. იმან კი, თუმცა მართლაც მღვდლის შვილი იყო, არავინ იცის, რატომ, სასტიკად ითაკილა ეს და უმალვე პირში მიახალა უჩვეულო სიმკაცრით: «ვერ მოგართვეს! მე სტატსკი სოვეტნიკი ვარ და არა პოპოვიჩი, შენ კი ნამდვილად პოპოვიჩი ხარ!» ჰოდა, რომ უფრო გული მოეკლა მისთვის, ჯიბრით ესეც კი დაურთო: «დიახ, მაშ რა გეგონა!» თუმცა ამნაირად მოუჭრა სიტყვა ჩიჩიკოვს, უკანვე თავში სთხლიშა მისი გამოგონილი სახელწოდება და «დიახ, მაშ რა გეგონაო!» ძალიან მაგრადაც იყო ნათქვამი, არ დაკმაყოფილდა ამით და საიდუმლო წერილი აფრინა, სადაც ჯერ არს. მართალია ამბობდნენ, ვითომც აქამდისაც იყვნენ ნაჩხუბრები ერთი ქალის გამო, რომელიც, საბაჟოს მოხელეების სიტყვით რომ ვთქვათ, ისეთი ქორფა და ჩატუკუნებული ვინმე იყო, როგორც ახალახალი თალგამი; იმასაც კი ამბობდნენ, ვითომ ვიღაც კაცები მოესყიდოს ამ მოხელეს, რათა სადმე ბნელ კუთხეში ცხვირ-პირი კარგად ამოეჩეჩქვათ ჩვენი გმირისათვის, მაგრამ ორივე მოხელე ხახამშრალი დარჩა, ვინაიდან ის ქალი ვიღაც შტაბს-კაპიტანმა შამშარევმა ჩაიგდო ხელშიო. როგორი იყო საქმის ნამდვილი ვითარება, ეს ღმერთმა უწყის; დაე, თვითონ მკითხველებმა განსაჯონ და მიანდონ თავიანთ ფანტაზიას, აქ უმთავრესი ისაა, რომ ფარული კავშირი კონტრაბანდისტებთან უკვე გამომჟღავნდა და თუმცა სტატსკი სოვეტნიკმა თავისი თავი დაიღუპა, მაგრამ თან ამხანაგიც ჩაითრია. მოხელეები სამართალში მისცეს, ყველაფერი ჩამოართვეს, ყველაფერი აუწერეს, რაც კი რამ ებადათ, და ყველაფერი ეს ორივესათვის მეხივით მოულოდნელი იყო. გონზე მხოლოდ ახლა მოვიდნენ, დაინახეს, რა საშინელება დაიტეხეს თავს. სტატსკი სოვეტნიკმა ვეღარ გაუძლო და, რუსული ჩვეულებისამებრ, დარდისაგან სმა დაიწყო, კოლეჟსკი სოვეტნიკმა კი გაუძლო. მან დროზე მოახერხა ფულის საგრძნობი ნაწილის გადამალვა, თუმცა გამოსაძიებლად მოსული ხელისუფლება დიდად ალღოიანი ხალხი იყო. ჩიჩიკოვმა, ხალხის გამოცნობაში უკვე საკმაოდ გაქნილ-გამოწრთობილმა, გონების დიდი სიმახვილე გამოიჩინა: სად ზრდილობიანი ქცევით მოინადირა მათი გული, სად მგრძნობიარე სიტყვა წარმოთქვა, სად პირფერობის ბადე გაშალა და ხოტბა-დიდების საკმეველი დააკმია, რაც საქმეს ოდნავადაც არა ვნებს ხოლმე, ზოგს ქრთამიც ჩაუჯიბა, – ერთი სიტყვით, საქმე გაჩარხა ისე, რომ მისი ამხანაგივით სასტიკად არ გალანძღულა და სისხლის სამართალსაც დააღწია თავი. მაგრამ ეს კია, რომ თითქმის მთლად გაიფცქვნა, აღარაფრიდან აღარაფერი დარჩა, აღარც თანხა და აღარც საზღვარგარეთული ნივთები, ყველა ამას ახალი პატრონები გამოუჩნდნენ. ხელთ მხოლოდ ათი ათასი მანეთიღა შერჩა, შავი დღისთვის შემონახული, ორიოდე დუჟინი ჰოლანდიური პერანგი, პატარა ბრიჩკა, რომლითაც უცოლშვიილო ხალხი დაიარება და ორი შინაყმა – მეეტლე სელიფანი და ლაქია პეტრუშკა. გარდა ამისა, საბაჟოს მოხელებმა შეიბრალეს და ხუთი თუ ექვსი ნაჭერი საპონი დაუტოვეს ფუნთუშა ლოყების სინორჩის შესანარჩუნებლად. ეს იყო და ეს. აი, რა უბედურ მდგომარეობაში ჩავარდა ისევ ჩვენი გმირი! აი, რა მეხი დაეცა თავს! აი, ამას უწოდებდა იგი: სამსახურში სიმართლის გულისთვის ბევრი დევნა და უბედურება გადავიტანეო. ახლა შეიძლებოდა გვეფიქრა, რომ ამდენი ქარიშხლისა, განცდისა, ბედის სიმუხთლეთა და ცხოვრების სიმწარეთა გადატანის შემდეგ ყველაფერზე ხელს აიღებდა, შემონახული ათი ათასი მანეთით მყუდრო, მიყრუებულ სამაზრო პატარა ქალაქს მიაშურებდა. იქ სადმე, დაბალი სახლის ფანჯარასთან ჩითის ხალათით მიმჯდარი, დაითვლიდა თავისი სიცოცხლის დარჩენილ დღეებს, კვირა-უქმე დღეს გამოვიდოდა გარეთ მისი ფანჯრის წინ მომხდარი სოფლელების ჩხუბის გასარჩევად, ანდა გასართობად გაისეირნებდა. საქათმეს ეწვეოდა, პირადად შეამოწმებდა, ივარგებდა თუ არა საწვნედ შერჩეული დედალი, და ასე და ამრიგად, მყუდროდ, თავისთვის გაატარებდა ჩუმსა და თავისებურად არც მთლად უსარგებლო დღეებს. მაგრამ ეს ასე არ მოხდა. სიმართლე უნდა ითქვას, ჩიჩიკოვს მეტად უდრეკი ხასიათი და ძლიერი ნებისყოფა ჰქონდა მომადლებული. ყველა ამის შემდეგ, რაც საკმარისი იყო, რომ კაცს ან თავი მოეკლა, ანდა სამუდამოდ ხელი აეღო ყველაფერზე, მას კიდევ შერჩა დაუშრეტელი ძალა და სურვილი მოქმედებისა. მართალია, დიდად წუხდა, ჯავრით დნებოდა, მთელ ქვეყანას უჩიოდა, ბრაზობდა ბედის უკუღმართობაზე, წყევლიდა ხალხის უსამართლობას, მაგრამ მაინც ხელს არ იღებდა ახალ-ახალ ცდაზე. ერთი სიტყვით, დიდი მოთმინება გამოიჩინა, რომელთან შედარებით არაფერს წარმოადგენს გერმანელის გახევებული მოთმინება, რაც ბუნებრივი შედეგია მისი ნელი, მოდუნებული სისხლის მიმოქცევისა. ჩიჩიკოვის სისხლი კი, პირიქით, ძლიერად დუღდა და დიდი ნებისყოფა იყო საჭირო, ყველა იმისათვის ლაგამი ამოედო, რასაც ამოხტომა და თავისუფალი ნავარდი სწადდა. იგი მსჯელობდა, და ამ მსჯელობაში რამდენადმე სიმართლეც იყო: «მაინც რატომ მე დამატყდა ასეთი უბედურება? უქმად ვინ ზის ახალ ადგილზე? ყველანი ყველაფერს იძენენ. მე არავინ გამიუბედურებია: ქვრივ-ობლები არ გამიძარცვავს, ქუჩაში სამათხოვროდ არავინ გამიშვია, მე მხოლოდ ზედმეტით ვსარგებლობდი, ვიღებდი იქ, სადაც სხვებიც აიღებდნენ; თუ მე არ მესარგებლა, სხვები ისარგებლებდნენ. მაშ რატომაა, რომ სხვები კეთილდღეობით ტკბებიან და მე კი მატლივით უნდა გავისრისო? ან რა ვარ ახლა მე? სად გამოვდგები? რანაირი თვალით უნდა შევხედო პატივცემულ ოჯახის მამას? როგორ არ უნდა დამტანჯოს სინდისმა, როდესაც ვხედავ, ამაოდ ვამძიმებ მიწას? ან რას იტყვიან ჩემი შვილები? აიო, – იტყვიან ისინი, – იმ პირუტყვმა მამაჩვენმა არავითარი ქონება არ დაგვიტოვაო!»
ჩვენ უკვე ვიცით, რომ ჩიჩიკოვი დიდად ზრუნავდა თავისი შთამომავლობისათვის. რა სათუთი საგანია! შესაძლოა ზოგიერთს ასე ღრმად არც კი ჩაეყო ხელი სხვის ჯიბეში, თუ ეს საკითხი არ წამოჭრილიყო, რომელიც, არ ვიცით რატომ, თავისთავად გამოტყვრება ხოლმე: მერე რას იტყვიან შვილები? და აი, მომავალი შთამომავლობის მამამთავარი, როგორც ფრთხილი ხვადი კატა, რომელიც ცალი თვალით სულ გვერდზე იყურება, საიდანმე პატრონი ხომ არ მითვალთვალებსო, ყველაფერს სასწრაფოდ იტაცებს, რაც კი ახლომახლო მოხვდება – საპონი იქნება, სანთელი, ქონი თუ იადონი, – ერთი სიტყვით, არაფერს გაუშვებს. ასე ჩიოდა და ტიროდა ჩვენი გმირი, მისი გონება კი განუწყვეტლივ მუშაობდა, სულ რაღაც ფიქრებს უტრიალებდა და გეგმებს აწყობდა. კვლავ შეივიწროვა თავი, კვლავ შეუდგა მძიმე ცხოვრებას, კვლავ ყველაფერზე ხელი აიღო, სუფთა, რიგიანი ცხოვრებიდან კვლავ ტალახსა და წუმპეში ამოჰყო თავი. უკეთესის მოლოდინში ჩიჩიკოვი იძულებული გახდა რწმუნებულის ხელობისთვის მოეკიდა ხელი, – ხელობისთვის, რომელსაც ჯერ კიდევ მოქალაქეობრივი უფლება ვერ მოუპოვებია ჩვენში და ყველგან კინწისკვრით უმასპინძლდებიან, პატივს არ სცემენ არც წვრილფეხა სახაზინო მოხელეები და არც თვით მრწმუნებელნი, ხელობისთვის, რომელიც ადამიანს დერეფნებში მუცლით ხოხვას და ათასი უხეშობისა და შეურაცხყოფის გადატანას შეაჩვევს. მაგრამ რა ექნა, გაჭირვებამ აიძულა ყველაფერი ეკისრა. დაკისრებულ საქმეებში, სხვათა შორის, ერთი ასეთი გამოდგა: მას რამდენიმე გლეხი უნდა დაეგირავებინა სამეურვეო საბჭოში. მამული ყოვლად გაპარტახებული იყო. გაეპარტახებინა საქონლის ჭირს, გაიძვერა მოურავებს, მოუსავლიანობას, ათასნაირ მოარულ სენს, რომელსაც მოესპო და გაენადგურებინა საუკეთესო მუშახელი, და, ბოლოს, თვითონ მემამულის თავქარიანობას, რომელიც მოსკოვში დიდი გემოვნებით და მოდის უკანასკნელი სიტყვის მიხედვით რთავდა სახლს და ამ მორთვას ახარჯავდა უკანასკნელ გროშს, ასე რომ დღიური სახარჯოც კი აღარ დარჩა. სწორედ ამ მიზეზით საჭირო შეიქნა ბოლოს უკანასკნელი მამულის დაგირავებაც. იმ ხანებში ხაზინაში მამულის დაგირავება სრულიად ახალი საქმე იყო, რისაც ყველას ეშინოდა. ჩიჩიკოვმა, როგორც ამ მემამულის რწმუნებულმა, წინასწარვე გააწყო საქმე, სადაც ჯერ არს (წინასწარ საქმის გაუჩარხავად, როგორც მოგეხსენებათ, ყოვლად შეუძლებელია თუნდა უბრალო ცნობის ან ამონაწერის მიღება, ერთი ბოთლი მადერა მაინც უნდა ჩააცეცხლო მოხელეს, რომ რაიმეს გახდეთ). ამნაირად, რაკი საქმე გაიჩარხა და ყველანი თავისი საქმის სასარგებლოდ მიიმხრო, მან ასეთი განმარტება მისცა: სხვათა შორის, აი როგორი მდგომარეობაა, ნახევარი გლეხობა გაწყდა, ასე რომ შემდგომ რაიმე გაუგებრობას არ ჰქონდეს ადგილიო...
– ჰო, მაგრამ ის გლეხები სარევიზიო დავთრებიდან ჯერ კიდევ ხომ არ ამოუშლიათ? – შეეკითხა მდივანი.
– არ ამოუშლიათ, – მიუგო ჩიჩიკოვმა.
– თუ აგრეა, მაშ რა ყურები ჩამოჰყარეთ? – უთხრა მდივანმა. – ერთი თუ კვდება, მეორე ჩნდება, საქმეს ორივე გამოადგება...
როგორც ხედავთ, მდივანს რითმებითაც შეეძლო ლაპარაკი. ჩვენს გმირს კი უეცრივ ზეშთაგონებით ერთმა დიდებულმა აზრმა გაუარა, რომლის მსგავსი ჯერ ძეხორციელს არ მოსვლია. «ეჰ, რა ყეყეჩი ვინმე ვარ, – წარმოთქვა თავისთვის, – ხელჯაგებს დავეძებ და აგერ, ორივე კი წელთან მიბარტყუნებს! მე რომ ყველა ეს მიცვალებული ხალხი ვიყიდო, ვიდრე მათ პატრონებს ახალი სარევიზიო სიები არ წარუდგენიათ, ვთქვათ, ერთი ათასი მკვდარი სული რომ შევიძინო და ორას-ორას მანეთად დავაგირაო სამეურვეო საბჭოში, ესეც შენი ორასი ათასი მანეთი! სწორედ ახლაა ხელსაყრელი დრო, ამას წინათ ეპიდემია იყო და, მადლობა ღმერთს, ჭირმა საკმაოდ გაწყვიტა ხალხი. მემამულეებმა ბანქოს თამაშით საკმაოდ გაიკოტრეს თავი, ქეიფმა და ბედოვლათობამ ხომ უკანასკნელი ლუკმაც გამოაცალათ, ყველა პატერბურგს გადასახლდა, მამულები მიტოვებულია, რის ვაინაჩრობით უვლიან, გადასახადების გაღებაც დღიდან დღემდე ძნელდება, – ასე რომ სიხარულით დამითმობს თითოეული, თუნდაც იმიტომ, რომ მათზე სულობით გადასახადი აღარ გაიღოს; ზოგს კიდევ შეიძლება აქეთ ჩამოვრჩე ორიოდე გროშს. რა თქმა უნდა, ძნელი საქმეა, სადავიდარაბო, იმავე დროს სახიფათოც, კიდევ რაიმე უსიამოვნება არ შემამთხვიონ და აქედან მთელი ამბავი დაატრიალონ. მაგრამ რისთვის აქვს ადამიანს გონება, თუ ასეთ შემთხვევაში არ გამოიყენებს? და რაც მთავარია, კარგი ისაა, რომ საგანი მეტად უჩვეულოა, არავინ დაიჯერებს. მართალია, უმიწაწყლოდ არც ყიდვა შეიძლება და არც დაგირავება, მაგრამ მე ისე ვიყიდი, ვითომც სადმე გადასასახლებლად მინდა ჩემსავე მამულში; ახლა თავრიასა და ხერსონის გუბერნიაში მიწებს მუქთად არიგებენ, ოღონდ შესძელ დასახლება. მეც ავდგები და ყველას იქ გადავასახლებ! ხერსონისაკენ ვუკრავ თავს, დაე, იქ იცხოვრონ! გადასახლება კი შეიძლება კანონიერი გზით, სასამართლოს წესით, რა თქმა უნდა, თუ გლეხების შემოწმებას მოისურვებენ, ინებონ, არც ამაზე ვიტყვი უარს, ან რატომაც არა? ავდგები და პირდაპირ კაპიტან-ისპრავნიკის ხელმოწერილ მოწმობას მივაჩეჩებ. სოფელს შეიძლება საკუთარი სახელწოდებაც მივცეთ: ჩიჩიკოვის დაბა, ანდა ჩემი ნათლობის სახელი – დაბა პავლოვსკოე». აი რანაირად დამუშავდა ჩვენი გმირის თავში ეს უცნაური ამბავი, რაზეც არ ვიცი, მადლობელი იქნებიან თუ არა მკითხველები, მაგრამ თვითონ ავტორი კი ძალიან მადლობელია. მართლაც, თუ ჩიჩიკოვს თავში ასეთი აზრი არ მოსვლოდა, მაშინ ეს პოემაც დღის ნათელს ვერ იხილავდა.
რუსული ადათისამებრ პირჯვარი გადაიწერა და განზრახვის შესრულებას შეუდგა. ვითომც საცხოვრებელი ადგილის ასარჩევად დავდივარო, მან ჩვენი ვრცელი სახელმწიფოს ხან ერთ კუთხეში შეიხედა და ხან მეორეში, უმეტესად ისეთებში, რომლებიც უფრო მეტად დაზარალდნენ უბედური შემთხვევებისაგან, როგორიცაა მოუსავლობა, ჭირიანობა, სიკვდილი და მრავალი სხვა, – ერთი სიტყვით, ისეთ მხარეებში, სადაც ადვილად შეეძლო საჭირო ხალხის შეძენა. ჩიჩიკოვი პირდაპირ კი არ მიადგებოდა ხოლმე ალალბედზე რომელიმე მემამულეს, არამედ წინასწარ შეარჩევდა თავისი გემოვნების მიხედვით, საქმეს იჭერდა ისეთებთან, რომლებთანაც ადვილად შეიძლებოდა მსგავსი გარიგების გაჩარხვა, ამასთანავე ცდილობდა ჯერ მათ გაცნობას, კარგი განწყობილების ჩამოგდებას, რომ, თუ შესაძლებელი იქნებოდა, უფრო მეგობრობით და არა შესყიდვით შეეძინა გლეხები. ამგვარად, მკითხველები არ უნდა დაემდურონ ავტორს, თუ აქამდე გამოყვანილი გმირები მათი გემოვნებისა არ არიან. დამნაშავეა თვითონ ჩიჩიკოვი, რომელიც აქ სრული ბატონ-პატრონია, და სადაც მას მოეპრიანება, ჩვენც უნდა უკან ჩანჩალით გავყვეთ. ჩვენი მხრივ, თუკი ბრალად დაგვედო შეუხედავი და უფერული მოქმედი პირების დახასიათების მოცემა, მხოლოდ იმისი თქმა შეგვიძლია, რომ დასაწყისშივე არასდროს არ ჩანს საქმის მოცულობისა და მისი მიმდინარეობის სიგრძე-სიგანე. შესვლა რომელიმე ქალაქში, თუნდაც იგი სატახტო იყოს, მუდამ როგორღაც უფერულია; პირველ ხანებში ყველაფერი ნაცრისფრად მოჩანს, ერთფეროვნად: ერთიმეორეს დაუსრულებლივ მისდევს გაჭვარტლული ქარხანა-ფაბრიკები, შემდაგ კი გაიხედავ, ექვსსართულიანი სახლებიც შემოგანათებენ თვალს, მაღაზიები, აბრები, ქუჩების უზარმაზარი პერსპექტივები თავისი სამრეკლოებით, სვეტებით, ქანდაკებებით, კოშკებით, ქალაქური ხმაურით, გრგვინვა-გრიალით და ყველა იმით, რაც ადამიანის ხელსა და გონებას საკვირველებად შეუქმნია. როგორ წარმოებდა თავდაპირველად მკვდარი სულების შეძენა, ეს მკითხველმა უკვე იხილა. როგორ წავა შემდგომ საქმე, რა წარმატება და უბედობა ეწევა ჩვენს გმირს, როგორ მოახერხებს იგი გზაზე შეხვედრილ უფრო ძნელ დაბრკოლებათა გადალახვას, რა დიდებული სახეები გამოჩნდებიან, როგორ ამოძრავდება ჩვენი ვრცელი მოთხრობის იდუმალი ბერკეტები, რანაირი შორი ჰორიზონტი ექნება მას და რა დიდებულ ლირიკულ მიმდინარეობასთან გვექნება საქმე, – ამას მკითხველი შემდგომ დაინახავს. ჯერ კიდევ ბევრი მგზავრობა მოუხდებათ გზად გასულებს: საშუალო ხნის ბატონს, მის ბრიჩკას, რომლითაც უცოლშვილო ხალხი დაიარება, ლაქია პეტრუშკას, მეეტლე სელიფანს და ცხენების სამეულს, რომელთაც სათითაოდ თავთავისი სახელებით ვიცნობთ, დაწყებული ზასედატელითა და დამთავრებული თუქსუსი შავხალათი; ამნაირად, აგერ თქვენ თვალწინაა ჩვენი გმირი მთელი თავისი სიგრძე-სიგანით! მაგრამ იქნებ ინებონ და მოისურვონ საბოლოოდ გაგება: სახელდობრ, რას წარმოადგენს იგი ზნეობრივი თვალსაზრისით? რომ ეს გმირი არ გახლავთ აღსავსე სათნოებითა და სრულყოფით, ეს უკვე ვნასეთ. მაშ ვინ არის იგი? ვიღაც გაიძვერა? მაგრამ რატომ გაიძვერა? რად უნდა ვიყოთ ისეთი სასტიკი სხვებისადმი? ახლა გაიძვერა ხალხი აღარაა, ჩვენში მხოლოდ სათნონი არიან, სასიამოვნონი, ისეთები კი, რომლებიც შეიძლება სამარცხვინო ბოძზე გავაკრათ და საჯაროდ სილა გავაწნათ, მხოლოდ ორი თუ სამი კაცი იქნება სადმე, მაგრამ თვითონ ისინიც ახლა სულ სათნოებაზე ლაპარაკობენ. უმჯობესი იქნება ჩიჩიკოვს ვუწოდოთ მეპატრონე, საკუთრების შემძენი. სწორედ ეს შეძენა გახლავთ ყველაფრის მიზეზი; ამისგან წარმოიშვა ის საქმე, რომელსაც ქვეყანა მაინცდამაინც სუფთა საქმედ არ თვლის. მართალია, ასეთი ადამანის ხასიათში უკვე თავისთავადაა რაღაც უარყოფითი, და იგივე მკითხველი, რომელიც თავის ცხოვრების გზაზე ასეთ კაცს მეგობრად თვლის, მასთან პურმარილს იზიარებს და კარგ დროსაც ატარებს, – მაშინვე ალმაცერად დაუწყებს ყურებას, თუ იგი ვინმემ დრამისა ან პოემის გმირად გამოიყვანა. მაგრამ ბრძენია იგი, ვინც არავითარ ხასიათს არ ითაკილებს, ვინც გამომცდელ თვალს მიაპყრობს და პირვანდელ მიზეზებს გამოიძიებს. როგორი სისწრაფით გარდაიქმნება ხოლმე ყველაფერი ადამიანში; თვალის დახამხამებას ვერ მოასწრებთ, რომ უკვე საშინელი მატლი გაუჩნდება, რომელიც თვითნებურად სწოვს მის მასაზრდოებელ ნოყიერ წვენს. არაერთხელ მომხდარა, რომ არათუ ძლიერი გატაცება, არამედ სულ ერთი ბეწო სურვილიც კი გაზრდილა და ღრმად გაუდგამს ფესვები დიდი ღვაწლისათვის დაბადებული ადამიანის გულში, დაუვიწყებია მისთვის ყველა დიადი და უწმინდესი მოვალეობა და უბრალო ჟღარუნებში დაუნახვებია უწმინდესი და უმაღლესი მისწრაფებანი. უამრავია, ვით ზღვის ქვიშა, ადამიანის გატაცება, რომელნიც სრულიად არ ჰგვანან ერთმანეთს: ზოგი მდაბალია, ზოგი კი წარმტაცი, მშვენიერი; პირველ ხანებში ისინი ემორჩილებიან ადამიანს, შემდგომ კი ულმობელ მბრძანებლად ევლინებიან. ნეტარ არს იგი, ვისი გატაცებაც მშვენიერია. ყოველ წუთსა და ჟამს იზრდება და ათკეცდება მისი უსაზღვრო ნეტარება, ღრმად და ღრმად წვდება თავისი სულის დაუსრულებელ სამოთხეს. მაგრამ არის ზოგიერთი გატაცება, რომლის არჩევა ადამიანის ხელთ არაა. ეს ის ვნებანი გახლავთ, რომლებიც ადამიანთან ერთად იბადება და რომელთა აღმოსაფხვრელად ადამიანს ძალ-ღონე არ შესწევს. უზენაეს განგებას მოუმადლებია ისინი ადამიანისათვის, მათში არის რაღაც იდუმალი ძალა, რომელიც მარად მოუწოდებს და მთელი სიცოცხლის მანძილზე თავისკენ იზიდავს, დიადი მიწიერი ასპარეზი აქვთ გაშლილი მათ სამოქმედოდ და უნდა მოიხადონ დანიშნულება, სულ ერთია, როგორიც იქნება იგი: ბნელი თუ ნათელი ქვეყნიერების გარდმოვლინება, – ორივე თანაბრად გამოწვეულია ადამიანისათვის უცნობი სიკეთის სახილველად. ვინ იცის, თვითონ ჩიჩიკოვის გატაცებაც, რომელიც მისდა უნებურად თავისკენ ეწეოდა, მისგან არ იყოს დამოკიდებული და მის უფერულ არსებობაში იმარხება ისეთი რამ, რაც შემდგომ ადამიანს ქედს მოახრევინებს და წამოაჩოქებს განგების ძალის წინაშე! ეს კიდევ საიდუმლოა, თუ რატომ მოხდა, რომ ასეთმა ადამიანმა იჩინა თავი ამ პოემაში.
მაგრამ ის კი არაა სამძიმო. რომ მკითხველები ჩვენი გმირით უკმაყოფილონი დარჩებიან. მე ის მიმძიმს და მთელი არსებით მჯერა, იმავე გმირით, იმავე ჩიჩიკოვით კმაყოფილები დარჩებოდნენ მკითხველები, თუ რომ ავტორს ასე ღრმად არ ჩაეხედა მის სულში, მისი გულის ფსკერზე არ შეერხია ყველაფერი ის, რაც ქვეყნისათვის დაფარულია, არ გამოემზეურებინა მისი აზრები, რასაც ადამიანი არასოდეს სხვას არ გაანდობს, ეჩვენებინა იგი იმავე სახით, როგორადაც წარმოუდგა მთელ ქალაქს, მანილოვსა და სხვებს, – მაშინ მკითხველები უსაზღვროდ მადლობელნი დამრჩებოდნენ და ჩიჩიკივს ფრიად საინტერესო ადამიანად ჩათვლიდნენ. მერე რა ვუყოთ, რომ არც მისი სახე, არც მთელი მისი არსება ცოცხალივით არ დაგიდგებათ თვალწინ, სამაგიეროდ წაკითხვის შემდეგ სული არაფრით შეგიშფოთდებოდათ და დაარხეინებით შეგეძლებოდათ მისჯდომოდით ბანქოს სათამაშო მაგიდას, რომელიც ესოდენ ართობს მთელ რუსეთს. დიახ, ჩემო კეთილო მკითხველებო, თქვენ არ გსურთ იხილოთ ადამიანის სულის გამოაშკარავებული სიღატაკე. რა საჭიროა ყიველივე ეს? – მეტყვით თქვენ, – განა ჩვენ არ ვიცით, რომ ქვეყნიერებაზე ბევრი რამ არის საზიზღარი და სულელური? უამისოდაც ბევრჯერ გვიხდება ძალაუნებურად დავინახოთ ყველაფერი ის, რაც მაინცდამაინც სანუგეშოს არას შეიცავს. უმჯობესია წარმოგვიდგინოთ მშვენიერი რამ, წარმტაცი, დეე, თავდავიწყებას მივეცეთ! «რად მეუბნები, ძმაო, რომ მეურნეობის საქმე ცუდად მიდის? – ეუბნება მემამულე მოურავს!, – ეს უშენოდაც კარგად ვიცი, ჩემო ძმაო, ნუთუ სხვა სალაპარაკო არაფერი გაქვს? შენ ის მითხარი, რაც ყველაფერ ამას დამავიწყებს, და მაშინ ვიქნები ბედნიერი». და აი, ის ფული, რასაც შეეძლო რამდენადმე მაინც გამოესწორებინა მეურნეობის საქმე, სულ სხვა რამეზე იხარჯება, იმისთანა რამეზე, რაც მას თავდავიწყებას მიანიჭებს. სძინავს გონებას, რომელიც შეიძლებოდა უდიდეს შესაძლებლობათა მოულოდნელ წყაროდ გადაქცეულიყო. ამასობაში კი მისი მამული აუქციონიდან იყიდება, ხელცარიელი ჩვენი მემამულეც ცდილობს თავდავიწყებას, სულ დაბლა, დაბლა მიექანება და ბოლოს ისეთ წუმპეში ჩაგორდება, მზადაა ისეთი სიმდაბლე ჩაიდინოს, რომლის მარტო ერთი წარმოდგენაც წინათ თავზარს დასცემდა.
კიდევ ერთი ბრალდება შეიძლება წამოუყენონ ავტორს ეგრეთ წოდებულმა პატრიოტებმა, რომლებსაც არხეინად მოუკალათებიათ თავთავიანთ მყუდრო კუნჭულებში და სულ სხვა საქმით არიან გატაცებულნი – აგროვებენ კაპიტალს და თავიანთ ბედს ჩარხავენ სხვების ხარჯზე; მაგრამ საკმარისია ერთი რამ მოხდეს, რაც, მათი აზრით, შეურაცმყოფელია სამშობლოსათვის, გამოვიდეს წიგნი, რომელშიც მწარე სიმართლე ღაღადებს, ისინი ყველა კუნჭულიდან დაიძრებიან, როგორც მიმალული ობობები, რომელთაც ქსელში გაბმული ბუზი შეამჩნიეს, და ერთ განგაშს ასტეხენ: «ნუთუ კარგია ასეთი რამის გამოქვეყნება, ამისთანა რამის გამომზეურება? რაც კი რამ აუწერიათ, ეს ხომ ჩვენია? განა ამისთანა რამეს აქვეყნებენ? მერე რას იტყვიან უცხოელები? ნუთუ სასიამოვნოა საკუთარ თავზე სხვისი ცუდი აზრი მოისმინოს კაცმა? იქნებ ჰგონიათ, რომ ეს მტკივნეული არ იყოს ჩვენთვის? იქნებ ჰგონიათ, ჩვენ პატრიოტები არა ვართ?» ასეთ ბრძნულ შენიშვნებზე, განსაკუთრებით უცხოელთა წარმოდგენაზე ჩვენს შესახებ, უნდა ვაღიარო, ვერაფერს მოვახერხებ საპასუხოდ; თუმცა აი, რისი თქმა შეიძლება: რუსეთის ერთ მიყრუებულ კუთხეში ცხოვრობდა ორი მოსახლე. ერთი იყო ოჯახის მამა, სახელად კიფა მოკიევიჩი, მეტად წყნარი ხასიათის ადამიანი, რომელიც მთელ თავის სიცოცხლეს უდარდელად ატარებდა. ოჯახს ოდნავადაც არ აქცევდა ყურადღებას; უფრო გონება-ჭვრეტით იყო გართული და, როგორც თვითონ ამბობდა, შემდეგი ფილოსოფიური საკითხი აწუხებდა: «ავიღოთ, მაგალითად, მხეცი, – ამბობდა იგი და თან ოთახში ბოლთას სცემდა; – მხეცი შიშველი იბადება. მაგრამ რატომ უნდა დაიბადოს შიშველი? რატომ ისე არ იბადება, როგორც, ვთქვათ, ფრინველი, თუნდაც კვერცხის ნაჭუჭიდან? რა საოცარი რამაა: მართლაც, ამ ბუნებას სულ ვერაფერს გაუგებ, რაც უფრო მეტს ჩაუფიქრდები!» აი რაზე ფიქრობდა მოსახლე კიფა მოკიევიჩი. მაგრამ ეს არაა მთავარი. მეორე მოსახლე გახლდათ მოკი კიფოვიჩი, მისი ღვიძლი შვილი. მისთანა კაცს რუსეთში დევგმირს უწოდებდნენ. ჰოდა, იმ დროს, როდესაც მამამისი თავს იმტვრევდა მხეცის შიშვლად დაბადების საკითხზე, ამ ჭაბუკის ოცი წლის ბუნება სულ ფართოდ და ფართოდ შლიდა მხარ-ბეჭს. ვაი იმას, ვისაც წაეტანებოდა: ან ვინმეს ხელს მოუფშვნეტდა, ან ცხვირზე უზარმაზარ ბუშტს წამოუსკუპებდა. შინ თუ მეზობლებში, დაწყებული ეზოს კარის გოგოებით და გათავებული ეზოს ძაღლებით, ყველანი თანაბრად გაურბოდნენ, რაწამს თვალს მოჰკრავდნენ ხოლმე; თვით საკუთარი საწოლიც კი სულ ნაკუწ-ნაკუწად აქცია. ასეთი გახლდათ მოკი კიფოვიჩი, თუმცა გულით მეტად კეთილი იყო. მაგრამ არც ესაა მთავარი. მთავარი აი რა გახლავთ: «მოგვხედე, ბატონო კიფა მოკიევიჩ, – მიმართავდა ხოლმე შინაური თუ გარეშე, – ეს რა ღვთის რისხვა მოგვევლინა თქვენი მოკი კიფოვიჩის სახით? აღარავის მოსვენებას არ აძლევს, ისეთი აბეზარი ვინმეა!» – «მართალი ბრძანებაა, გიჟმაჟი ბიჭია, გიჟმაჟი, – უპასუხებდა ჩვეულებრივ მამა, – მაგრამ რას ვიზამ. ვცემო, უკვე გვიანაა, თანაც ყველანი მე გამამტყუნებენ, რა მკაცრი მამა ყოფილაო. ის კი თავმომწონე ბიჭია, ერთი-ორთან რომ შევარცხვინო, მოიშლის, მაგრამ უბედურება ისაა, ხმა დაირხევა, ქალაქი გაიგებს, ყველა ძაღლად მონათლავს! მერე როგორ გგონიათ, მე მისთვის გული არ შემტკივა თუ? განა მშობელი მამა არა ვარ? რადგანაც ფილოსოფიით ვარ გართული და ზოგჯერ არაფრისთვის არ მცალია, განა მამობაზეც ხელი ავიღე? უკაცრავად, ვერ მოგართვით, მე მამა ვარ, მამა! ეშმაკსაც უზიდნიხართ, მამა-მეთქი! მე ჩემი მოკი კიფოვიჩი აი აქ მიზის, გალში! – აქ კიფა მოკიევიჩი გულში ხელს იცემდა და თანდათან უფრო ეშხზე მოდიოდა: – თუ მაინცდამაინც ძაღლად დარჩება, დაე, ჩემი მხრით ნუ გახმურდება, მე არ გავცემ მას». აი ასეთი მამობრივი გრძნობების გამოჩენის შემდეგ იგი მოკი კიფოვიჩს ნებას აძლევდა, რომ თავისი საქმენი საგმირონი კვლავაც განეგრძო, თვითონ კი ისევ თავის საყვარელ საგანს უბრუნდებოდა და თავის თავს ამას ჰკითხავდა: «ახლა, ვთქვათ, სპილო რომ კვერცხიდან გამოჩეკილიყო, მაშინ ხომ ნაჭუჭი ისე სქლი იქნებოდა, ზარბაზანიც ვერ მოერეოდა, საჭირო იქნებოდა ახალი ცეცხლმფრქვევი სასროლი იარაღის გამოგონება». ასე ატარებდა დროს ამ მშვიდი კუთხის ორი მცხოვრები, რომლებმაც სრულიად მოულოდნელად, თითქოს ფანჯრიდან გამოიხედეს ჩვენი პოემის დასასრულში. გამოიხედეს იმიტომ, რომ მოკრძალებით უპასუხონ საყვედურზე ზოგიერთ ცხარე პატრიოტს, აქამდე რომ არხეინად მოკალათებული სხედან და სიბრძნის ჯარას ატრიალებენ, ანდა საყვარელი სამშობლოს ხარჯზე ჯიბეს ისქელებენ და იმაზე კი არ ფიქრობენ, ცუდი არაფერი ჩაიდინონ, არამედ იმაზე, რომ ვინმემ კრინტი არ დასძრას, ისინი ცუდს სჩადიანო. მაგრამ არა, არც პატრიოტიზმი და არცთუ პირველი გულისთქმაა მთავარი მიზეზი მათ მიერ ნატყორცნი ბრალდებისა. სულ სხვა რამ იმალება ამ ბრალდებაში, რა საჭიროა მიჩქმალვა? ვინ, თუ არა ავტორმა უნდა თქვას ხალასი სიმართლე? თქვენ გეშინიათ თქვენდამი დაკვირვებით მოპყრობილი თვალისა, გეშინიათ თქვენ თვითონ ღრმად ჩახედოთ რაიმეს, თქვენ გიყვართ ყველაფერს დაუფიქრებლად შეავლოთ თვალი. თქვენ შეიძლება გულიანად გადაიხარხაროთ ჩიჩიკოვზე, იქნება შეაქოთ კიდეც ავტორი და თქვათ: «შეხეთ ერთი, რა მარჯვედ შეუნიშნავს ზოგი რამ, ჩანს, მხიარული გუნების კაცი ყოფილაო!» და მერე გაორკეცებული სიამაყით გადაიტანოთ ფიქრი საკუთარ თავზე, თვითკმაყოფილების ღიმილით გაგებადროთ სახე და დაუმატოთ: «უნდა ვაღიაროთ, რომ ზოგიერთ პროვინციაში მართლაც მეტად უცნაური და სასაცილო ხალხია, თანაც გაიძვერა და თაღლითიო!» მაგრამ ვინაა თქვენში აღსავსე ქრისტიანული მორჩილებით, რომ გაუხმაურებლივ, მარტოობაში, თავის თავთან საუბრის დროს საკუთარ გულში ჩაიხედოს და ეს მძიმე საკითხი წამოაყენოს: «ჩემშიც ხომ რაიმე არ არის ჩიჩიკოვისაო?»რა ბრძანებაა, ამას როგორ ჩაიდენს! მაგრამ აბა ერთი ამ დროს ვინმე ნაცნობმა გვერდით ჩამოუაროს, რომელიც ხარისხით არც იმაზე მეტია, არც ნაკლები, იგი დაუყოვნებლივ თავის მეზობელს გვერდში ხელს წაჰკრავს და თითქმის სიცილით წასჩურჩულებს: «შეხედე, შეხედე, აგერ ჩიჩიკოვი, ჩიჩიკოვი მოდის!» შემდეგ დაივიწყებს ყოველგვარ ზრდილობას, წოდებას, თანამდებობას და წლოვანებას, ბავშვივით უკან გამოეკიდება და დაუწყებს კიჟინს, რომ გაახელოს უბედური: «ჩიჩიკოვ! ჩიჩიკოვ! ჩიჩიკოვ!»
მაგრამ ჩვენ, მგონი, მეტისმეტად ავიმაღლეთ ხმა, ის კი დაგვავიწყდა, რომ ჩვენს გმირს, რომელიც ამ მოთხრობის დროს მაგრად ეძინა, უკვე გამოეღვიძა და ადვილად შეუძლია გაიგონოს ასე ხშირად განმეორებული თავისი გვარი. იგი ძალიან აზიზი ადამიანი გახლავთ და დიდად სწყინს, როდესაც მის სახელს უპატიოდ იხსენიებენ. მკითხველისათვის რათქმა უნდა, არაფერია, გაუჯავრდება ჩიჩიკოვი თუ არა, მაგრამ რაც შეეხება თვით ავტორს, იგი არავითარ შემთხვევაში არ უნდა წაეჩხუბოს თავის გმირს: მათ ცოტა გზა როდი აქვთ გასავლელი, კიდევ დიდხანს მოუხდებათ ხელჩაკიდებით სიარული; ორი დიდი ნაწილი კიდევ წინ გვიდევს, – ეს კი უბრალო ჩხირკედელაობა არ გეგონოთ!
– ეჰეი! რა გემართება? – შეუძახა ჩიჩიკოვმა სელიფანს, – შენ გეუბნები, რა გემართება-მეთქი?
– რაო? – იკითხა სელიფანმა მძიმედ.
– როგორ თუ რაო? შე ბატო, შენა! როგორ მიხვალ? აბა, შეახურე ცხენები, შეახურე!
მართლაც დიდი ხანია, რაც სელიფანს რული მორეოდა, ჟამიდან ჟამზე თუ გაახელდა თვალებს და გვერდზე სადავეებს გადაუტყაპუნებდა ასევე მთვლემარე ცხენებს; რაც შეეხება პეტრუშკას, ვინ იცის, რა ადგილს გადაუვარდა ქუდი, თვითონ კი წამოქცეულიყო და თავი ჩიჩიკოვის მუხლს მიებჯინა, ასე რომ ამ უკანასკნელს მოუხდა წკიპურტით გამოეფხიზლებინა იგი. სელიფანი გამოერკვა, შავხალას რამდენჯერმე გადაუჭირა ზურგზე და დააოთხა, შემდეგ ყველას შოლტი გადაუტყლაშუნა და წვრილად, გაბმით დასძახა: « ნუ გეშინიათ, აქა ვარ!» ცხენებიც გამოცოცხლდნენ და მსუბუქი ბრიჩკა ბუმბულივით გაიტაცეს. ახლა სელიფანი მხოლოდ შოლტს ატყლაშუნებდა, მისჭყიოდა: «აბა, ჰე, აბა, ჰე! გაფრინდითო», და როდესაც ეტლი აღმართ-დაღმართ გზაზე ხან მაღლა მიფრინავდა, ხან დაბლა ეშვებოდა, ისიც ხან ხტებოდა და ხან ნელა დაეშვებოდა კოფოზე. ჩიჩიკოვს სახეზე ღიმილი უკრთოდა, როცა ეტლში ტყავის ბალიშზე შექანდებოდა ხოლმე, ვინაიდან უყვარდა სწრაფად ქროლა, ან კი რომელ რუსს არ უყვარს სწრაფად ქროლა? განა მის სულს, რომელსაც ასე უყვარს თავბრუდამხვევი, თავაწყვეტილი ღრეობა, ზოგჯერ თქმაც: «ეჰ, მეწყერსაც წაუღია ყველაფერიო!» შეიძლება არ უყვარდეს იგი – ეგზომ აღმტაცებელი და მომხიბლავი? ასე გგონია, რაღაც უცნაურმა ძალამ ფრთაზე შეგისვა, შენც მიჰფრენ და ყოველივე მიჰფრენს შენთან ერთად: მიჰფრენს მანძილის მაჩვენებელი ბოძები, მიჰფრენენ კიბიტკების კოფოებზე შემსხდარი შემხვდური ვაჭრები, მიჰფრენს ორსავე მხარეს გადაჭიმული ფიჭვნარისა და ნაძვნარის დაბურული ტყე, სადაც ცულის კაკუნი და ყვავების ჩხავილი ისმის, მიჰფრენს მთელი ეს გზა სადღაც შორს, უსასრულო სივრცში, და არის რაღაც შიშისმომგვრელი ამ სწრაფ ქრიალში, როცა საგნები ვერც კი ასწრებენ გამოსახვას, ისე ჰქრებიან, მხოლოდ თავზე გადმოხურული ცა, მსუბუქი ღრუბლები და იქიდან მოკიაფე მთვარე გეჩვენება უძრავი. ეეჰ, ტროიკა! ჩიტივით მფრინავო ტროიკა, ნეტა ვინ გამოგიგონა? უთუოდ მამაც ხალხში უნდა იყოს გამოგონილი იმ მიწა-წყალზე, რომელსაც არ უყვარს ხუმრობა და ნახევარი დედამიწის ზურგზე გაშლილ-გადაჭიმულა. აბა, მოდი და მოჰყე ზედ მანძილის მანიშნებელი ბოძების თვლას, ვიდრე თვალი არ აგიჭრელდება. თითქოსდა რა, უბრალო ნახელავია ეს საგზაო მოწყობილობა, რკინის ხრახნებით როდია გამაგრებული, – სახელდახელოდ, ნაჯახითა და საჭრეთლით გამოუჭრია და გაუმართავს იგი რომელიღაც იაროსლაველ ხელმარჯვე გლეხს. მეეტლეც გერმანულ ბოტფორტებში როდია გამოწყობილი: თავისი ვეებერთელა წვერითა და ხელჯაგებით, ეშმაკმა უწყის, რაზე ზის, მაგრამ საკმარისია წამოიწიოს, შოლტი გაატყლაშუნოს და სიმღერა წამოიწყოს, რომ ცხენებმა ქარივით გაჰქროლონ, თვლების მანები ერთ მთლიან წრედ იქცეს. მიწა შეინძრეს და გულგახეთქილმა ქვეითმა მგზავრმა შეჰკივლოს, ის კი მიჰქრის და მიჰქრის! და აგერ უკვე შორს მოჩანს, როგორ ბურღავს ჰაერს და მტვრის კორიანტელს აყენებს.
განა შენც ასე სწრაფ, მიუწევარ ტროიკასავით არ მიქრიხარ, რუსეთო? შენს ფერხთაქვეშ კვამლივით იბოლება გზა, დგანდგარებს ხიდები, ყოველივე უკან გრჩება, ყოველივეს უკან იტოვებ. შეჩერდა განგების სასწაულით გაოცებული მჭვრეტელი: ეს ელვა ხომ არ არის ციდან ჩამოსრიალებული? რას ნიშნავს ეს თავზარდამცემი სრბოლა? ან რა უცნობელი ძალა ჩაბუდრებულა ქვეყნიერებაზე ჯერ არნახულ ამ ცხენებში? ჰოი, ცხენებო, ცხენებო! ქარიშხალი ხომ არ ბობოქრობს თქვენს ფაფარში? მახვილი ყური ხომ არ გამოგბიათ ყოველ ძარღვში? მოჰკრეს თუ არა ყური მაღლიდან ნაცნობ სიმღერას, ერთბაშად მწყობრად დაძაბეს რკინის გულმკერდი და მიწაზე ფლოქვდაუკარებლივ, ლარივით გაჭიმულნი მიქრიან ჰაერში, მიქრიან ღვთით შთაგონებულნი!.. საით მიქრიხარ, რუსეთო? მიპასუხე. პასუხს არ იძლევა. გულისმიმტაცად გაისმის ზანზალაკის წკრიალი; გრიალებს ქარადქცეული დაფლეთილი ჰაერი; მიქრის და უკან რჩება ყოველივე, რაც კი დედამიწის ზურგზეა, და გზას უთმობენ, განზე დგებიან ცერად მაცქერალი სხვა ხალხნი და სახელმწიფონი.
გოგოლი ნიკოლაი - Nikolai Gogol
⏱️ 1 წთ.
👁️ 3
100%