მკვდარი სულები
საგუბერნიო ქალაქ №№-ის სასტუმროს ჭიშკარში შევიდა საკმაოდ ლამაზი რესორიანი პატარა ბრიჩკა, რომლითაც უცოლშვილო ხალხი დაიარება: სამსახურიდან გადამდგარი პოდპოლკოვნიკები, შტაბს-კაპიტნები, ასიოდე სული ყმის პატრონი მემამულეები, – ერთი სიტყვით, ყველა ისინი, ვისაც საშუალო შეძლების ბატონებს ეძახიან. ბრიჩკაში იჯდა ერთი ბატონი, არცთუ ლამაზი, მაგრამ არცთუ უშნო შეხედულებისა, არც ძალიან სქელი, არც ძალიან თხელი; არ შეიძლება ითქვას, რომ მოხუცებული ყოფილიყო, მაგრამ არცთუ ძალიან ახალგაზრდა გახლდათ. მის მოსვლას ქალაქში არავითარი ხმაური არ გამოუწვევია და არც ისეთი არაფერი მომხდარა: მხოლოდ ორმა რუსმა გლეხმა, რომლებიც სასტუმროს პირდაპირ სამიკიტნოს კართან იდგნენ, რაღაც გადაულაპარაკეს ერთმანეთს, თუმცა ეს ლაპარაკი უფრო ეტლს შეეხებოდა, ვიდრე თვითონ მგზავრს. «შეხე, რა თვლებია! – უთხრა ერთმა მეორეს, – როგორ გგონია, შემთხვევა რომ იყოს, ვითომ მოსკოვამდის ვერ ჩაჰყვება?» –»ჩაჰყვება», – მიუგო მეორემ. «ყაზანამდის კი, ვგონებ, ვერ ჩაჰყვება». – «ყაზანამდის ვერ ჩაჰყვება», – მიუგო მეორემ. ამით დამთავრდა ლაპარაკი. გარდა ამისა, სასტუმროსთან მისვლისას ბრიჩკას ერთი ახალგაზრდა კაცი შემოხვდა, რომელსაც მეტისმეტად ვიწრო და მოკლე თეთრი კანიფასის შარვალი ეცვა; გამოწყობილი იყო ვითომცდა მოდაზე შეკერილ ფრაკში, გულისპირზე ბრინჯაოს დამბაჩიანი ტულის ქინძისთავი ჰქონდა დაბნეული. ახალგაზრდა კაცი მოტრიალდა, შეხედა ეტლს, ხელი წაატანა ქუდს, რომელიც კინაღამ ქარმა მოსტაცა, და თავის გზას გაუდგა.
როდესაც ეტლი ეზოში შევიდა, ბატონს გამოეგება ტრაქტირის ბიჭი, ანუ « პოლოვოი», როგორც მათ რუსულ ტრაქტირებში უწოდებენ ხოლმე, – იმდენად მკვირცხლი და მოძრავი, რომ თითქმის შეუძლებელი გახლდათ მისი სახის გარჩევა. თავადაც ახმახსა და გრძელს დემიკოტონის გრძელი სერთუკი ეცვა, რომლის ზურგი ლამის კეფას ებჯინებოდა; პოლოვოი მარდად გამოიჭრა ხელსაწმენდით ხელში, ერთი კი შეიბერტყა თმა და მერმე მკვირცხლად გაუძღვა ბატონს ზევით, გაატარა ფიცრული დერეფანი, რათა მისთვის ეჩვენებინა ღვთით მომადლებული მოსასვენებელი ოთახი. მოსასვენებელი ოთახი ჩვეულებრივი გახლდათ, ვინაიდან სასტუმროც ჩვეულებრივი იყო, ესე იგი სწორედ ისეთი, როგორიცაა ხოლმე საგუბერნიო ქალაქთა სასტუმროები, სადაც მგზავრებს დღე-ღამეში ორ მანეთად ეთმობათ მყუდრო ოთახი ყველა კუნჭულიდან შავქლიავივით გამომზირალი ხოჭოებით და მეზობელ ოთახში გამავალი კამოდმიდგმული კარით; იმ ოთახში კი მოუკალათნია ყოვლად ჩუმსა და უწყინარ, მაგრამ მეტისმეტად ცნობისმოყვარე მეზობელს, რომელიც ცდილობს ყველაფერი დაწვრილებით გაიგოს, რაც კი მგზავრს შეეხება. სასტუმროს გარეხედი შეეფერებოდა მის შინაგან განლაგებას: ეს იყო მეტად გრძელი, ორსართულიანი შენობა; მუქი წითელი აგურით ნაგები ქვედა სართული გაულესავი დარჩენილიყო და ისედაც ჭუჭყიანი, ავდრისაგან კიდევ უცრო ჩაშავებულიყო. ზედა სართული გაუხუნარი ყვითელი საღებავით შეეღებათ; ქვემოთ დუქნები გაემართათ, სადაც გამოეკიდათ ცალუღები, თოკები და ბლითების ასხმულები. კუთხის ერთ-ერთ დუქანში, ან უკეთ – ფანჯარაში, მოთავსებულიყო მეთაფლუჭე, რომელსაც გვერდიოთ სპილენძის სამოვარი მოედგა და თვითონაც ისეთივე წითელი გახლდათ, როგორც ის სამოვარი. ასე რომ შორიდან შეიძლება გეფიქრათ, ფანჯარაში ორი სამოვარი დგასო, ერთი რომ კუპრივით შავწვერიანი არ ყოფილიყო.
ვიდრე ახალმოსული ბატონი თავის ოთახს ათვალიერებდა, მისი ბარგი-ბარხანაც შემოიტანეს: უწინარეს ყოვლისა, თეთრი ტყავის ჩემოდანი, რამდენადმე შეცვეთილი, როგორც ხშირი მოგზაურობის უტყუარი საბუთი. ჩემოდანი შემოიტანეს დაბალმა და ქურქში გახვეულმა მეეტლე სელიფანმა და ოცდაათიოდე წლის ლაქიამ – პეტრუშკამ, რომელსაც ხალვათი და კარგა მოძველებული სერთუკი ეცვა, ალბათ ბატონისეული. პეტრუშკა ოდნავ პირქუშად გამოიყურებოდა და ძალზე დიდრონი ტუჩები და ცხვირი ჰქონდა. ჩემოდანს მოაყოლეს წითელი ხის პატარა ყუთი, რომელიც კარელიური არყის ხით იყო მოჩუქურთმებული. შემდეგ საჩექმე კალაპოტები და ლურჯ ქაღალდში გახვეული შემწვარი ქათამი. როდესაც ეს ყველაფერი შემოიტანეს, მეეტლე სელიფანმა ცხენების მოსავლელად გასწია თავლაში, ხოლო პეტრუშკა სოროსავით ბნელ პატარა წინკარში შეუდგა მოკალათებას, სადაც უკვე შეეტანა თავისი შინელი და მასთან ერთად რაღაცნაირი თავისებური სუნი, რომელიც ლაქიის სამოსელით სავსე ტომარასაც გადასდებოდა. ამ სოროს ერთ კედელთან მან გამოაწყო სამფეხა ვიწრო საწოლი, ზედ მორჩილი ლეიბის მინამსგავსი რამ გადააფარა, ბლინივით დაზეპილი და ბრტყელი და შეიძლება იმ ბლინივით გაქონილიც, სასტუმროს პატრონს რომ გამოსთხოვა.
ვიდრე მსახურნი საქმიანობდნენ, ბატონმა საერთო დარბაზისკენ გასწია. თუ როგორია ეს საერთო დარბაზები – ყველა მგზავრს კარგად მოეხსენება: იგვე ზეთის საღებავებით შეფერადებული კედლები, ზემოთ რომ ყალიონის ბოლით შერუჯულა, ხოლო ქვემოთ მგზავრების, უფრო კი ადგილობრივი ვაჭრების ზურგის ხახუნით გაქონილა, ვინაიდან ბაზრობაზე აქ თავს იყრიდა ექვს-ექვსი, ხშირად შვიდ-შვიდი სულიც, რომ ჩვეულებისამებრ რამდენიმე ფინჯანი ჩაი დაელიათ; იგივე შემჭვარტლული ჭერი; იგივე გამურული ჭაღი ზედ შეკონწლილი შუშის სამკაულებით, უმალ რომ ხტუნაობას და წკრიალს მოჰყვებოდნენ, როგორც კი ლაქია გამოირბენდა გაცვეთილ მუშამბაზე სინის მარჯვე ქნევით, რომელზედაც აუარება ფინჯანი იყო გამწკრივებული, როგორც ზღვის პირად ფრინველები; იგივე მთელი კედლის გაყოლებაზე ზეთის საღებავებით დახატული სურათები, – ერთი სიტყვით, აქაც ყველაფერი ისე იყო, როგორც ყველგან; განსხვავება მხოლოდ ის გახლდათ, რომ ერთ სურათზე დახატულ ფერიას ისეთი დიდი გულმკერდი ჰქონდა, რომლის მსგავსი მკითხველს, უეჭველია, არსად არ ექნება ნახული. თუმცა ბუნების ასეთი საკვირველება ზოგიერთ ისტორიულ სურათზეც შეგხვდებათ, რომლებიც არავინ უწყის როდის ან საიდან შემოუტანიათ ჩვენს რუსეთში, ზოგჯერ, ასე გასინჯეთ, ხელოვნების მოტრფიალე დიდებულთა ხელითაც კი, რომელთაც ეს სურათები იტალიაში შიკრიკების რჩევით შეუძენიათ. ბატონმა ქუდი მოიხადა და ყელზე შეიხსნა ცისარტყელასავით ჭრელი მატყლის ყელსახვევი, რომელსაც ცოლიანებს მათი მეუღლე გაუმზადებს ხოლმე თავინთი ხელით და თან საკადრის დარიგებასაც დაურთავს, თუ როგორ უნდა შეიფუთნონ ყელი, უცოლშვილოებს კი, სწორედ მოგახსენოთ, არ ვიცი, ვინ უმზადებს, ღმერთმა უწყის იმათი თავი, – პირადად მე ასეთი ყელსახვევი არასოდეს არ მიტარებია. ყელსახვევის შეხსნისთანავე ბატონმა სადილი მოითხოვა. ვიდრე ტრაქტირის ჩვეულებრივი ნაირ-ნაირი საჭმელი მოჰქონდათ, როგორც მაგალითად: შჩი ცხრაფურცელა ღვეზელათი, რასაც საგანგებოდ მგზავრებისათვის ინახავენ ხოლმე რამდენიმე კვირის განმავლობაში, მუხუდოთი შეზავებული ტვინი, ძეხვი კომბოსტოთი, მოხრაკული ყვერული, კიტრის მწნილი და მუდამ მისართმევად გამზადებული ხვეული ტკბილი ქადა, – ვიდრე ყველაფერი ეს მიერთმეოდა შემთბარი თუ პირდაპირ ცივი, მან მსახურს, ანუ პოლოვოის, ათასი სისულელე დააფქვევინა – თუ ვის ეჭირა წინათ ეს ტრაქტირი ან ვის ხელშია ახლა, აქვს თუ არა რაიმე შემოსავალი და დიდი გაიძვერაა თუ არა მისი პატრონი; რაზეც ლაქიამ ჩვეულებისამებრ უპასუხა: «ო, დიდი თაღლითი ვინმეა, ბატონო!» როგორც განათლებულ ევროპაში, ისე განათლებულ რუსეთში ამჟამად მრავლად მოიპოვებიან ისეთი პატივცემული გვამნი, რომელთაც არ შეუძლიათ ტრაქტირში პური ისე გატეხონ, რომ ლაქიას არ გამოელაპარაკონ და ზოგჯერ არ გაეხუმრონ კიდეც. თუმცა ესეც კია, რომ ახალმოსული სულ უბრალო კითხვებს როდი აძლევდა: მან განსაკუთრებული სიზუსტით გამოჰკითხა, თუ ვინაა ქალაქში გუბერნატორი, პალატის თავმჯდომარე, ვინაა პროკურორი, – ერთი სიტყვით, არც ერთი თვალსაჩინო მოხელე არ გამორჩენია, მაგრამ უფრო მეტი სიზუსტით და გულმოდგინებით გამოიძია ყველა თვალსაჩინო მემამულის ვინაობა: ვის რამდენი სული ყმა ჰყავდა, რამდენად ახლო ცხოვრობდა ქალაქიდან, რა ხასიათისა იყო და რამდენად ხშირად დაიარებოდა ქალაქში. ყურადღებით გამოიკითხა იმ კუთხის ვითარებაც: ხომ არ ყოფილა მათ გუბერნიაში რაიმე ავადმყოფობა – სასტიკი ციებ-ცხელება, რასაც სიკვდილიანობა მოჰყოლოდა, ან მოარული სახადი, ყვავილი თუ მათი მსგსვსი რაიმე სენი. ყველა ეს ისეთი სიზუსტით გამოიკითხა, რომ აშკარა იყო, უბრალო ცნობისმოყვარეობის გარდა კიდევ სხვა რამ ალაპარაკებდა. ბატონის საქციელში სიდარბაისლე მოჩანდა, ცხვირსაც მეტისმეტი ხმაურით იხოცავდა; არავინ იცის, როგორ ახერხებდა ამას, მაგრამ მისი ცხვირი ბუკივით განგაშებდა. ამ ყოვლად უბრალო ღირსებამ, როგორც ჩანს, დიდი პატივი მოუპოვა ტრაქტირის მსახურის თვალში, ასე, რომ ამ ხმის ყოველ გაგონებაზე იგი თმას შეარხევდა, უფრო მეტი პატივით გაიჭიმებოდა, თავს დაბლა დახრიდა და შეეკითხებოდა: ხომ არაფერი გნებავთო? ნასადილევს ბატონმა ერთი ფინჯანი ყავა მიირთვა და დივანზე ჩამოჯდა, თანაც ზურგს უკან ბალიში ამოიდო, რომელსაც რუსულ ტრაქტირებში რბილი მატყლის ნაცვლად აგურისა და სიპი ქვის მსგავსი რაღაცით გამოტენიან ხოლმე. აქ მოჰყვა მთქნარებას და ბრძანა მისთვის მიჩნეულ ოთახში წაეყვანათ, სადაც წამოწვა და ორი საათით მიიძინა. მოსვენების შემდეგ, ტრაქტირის ბიჭის თხოვნით, მან პატარა ქაღალდის ნაგლეჯზე დაწერა თავისი ჩინი, სახელი და გვარი, რათა წარედგინათ სადაც ჯერ არს – პოლიციაში. კიბეზე ჩასვლისას მსახურმა ქაღალდის ნაგლეჯზე ჩათვლით შემდეგი ჩაიკითხა: «კოლეჟსკი სოვეტნიკი პაველ ივანოვიჩ ჩიჩიკოვი, მემამულე, პირადი საქმეებისათვის ჩამოსული». ვიდრე მსახური ბორძიკით ბარათის კითხვას გაათავებდა, თვითონ პაველ ივანოვიჩ ჩიჩიკოვი წაბრძანდა ქალაქის დასათვალიერებლად, რომლითაც, როგორც ეტყობოდა, კმაყოფილი დარჩა, ვინაიდან აღმოჩნდა, რომ ეს ქალაქი არაფრით არ ჩამორჩებოდა დანარჩენ საგუბერნიო ქალაქებს: ყველგან თვალში მოგხვდებოდათ ქვითკირის კედლებზე წასმული ყვითელი საღებავი, ხის შენობებზე კი – მკრთალი ნაცრისფერი. სახლები იყო ერთ, ორ ან ერთნახევარსართულიანი, განუშორებელი მეზონინით, რომელიც, საგუბერნიო ხუროთმოძღვართა აზრით, ძალიან ლამაზი რამ იყო. ალაგ-ალაგ ეს სახლები მინდორივით გაშლილ ქუჩებსა და ფიცრულ ღობეებს შორის იკარგებოდა; ზოგან კიდევ ერთად შექუჩებულიყო, რის გამოც მოძრაობა და სიცოცხლე აქ უფრო შესამჩნევი იყო. აქ-იქ წააწყდებოდით წვიმისაგან თითქმის მთლად ჩამორეცხილ აბრებს, ზედ გამოხატული პურის კვერებითა და ჩექმებით, ზოგან კიდევ ლურჯი შარვალი დაეხატათ, რომლის ქვეშაც მოეწერათ ვიღაც არშაველი მკერავის სახელი; სად კიდევ ქუდების მაღაზია იყო წარწერით: «უცხოელი ვასილი ფიოდოროვი;» სად ბილიარდი დაეხატათ ორი მოთამაშით, რომელთაც ისეთი ფრაკი ეცვათ, როგორსაც იცვამენ ჩვენებურ თეატრებში სტუმრები, უკანასკნელი მოქმედების დროს რომ გამოდიან სცენაზე. მოთამაშენი გამოესახათ დამიზნებული კიებით, რამდენადმე უკან გადმობრუნებული ხელებითა და დაბრეცილი ფეხებით, რომელთაც ეს-ეს არის ჰაერში კამარა შეეკრათ. ყველა ამის ქვეშ წარწერაც მიეყოლებინათ: «ესე დაწესებულება აქ გახლავთ». აქა-იქ პირდაპირ ქუჩაში გამოედგათ მაგიდები თხილით, საპნითა და საპნისავე მსგავსი თაფლპურებით; სად სამიკიტნო იყო ზედ გამოხატული მსუქანი თევზითა და თევზის ზურგში ჩარჭობილი ჩანგლით. უფრო ხშირად კი შეამჩნევდით ჩაშავებულ ორთავიან სახელმწიფო არწივს, რომელიც ახლა ლაკონიური წარწერითაა შეცვლილი: «სირაჯხანა». ქვაფენილი ყველგან ოღრო ჩოღრო იყო. პაველ ივანოვიჩმა ქალაქის ბაღშიც შეიხედა. ცუდად ნახარი ნორჩი ხეებისათვის სამკუთხი ბიჯგები შეედგათ, რომლებიც ზეთის მწვანე საღებავით მეტად ლამაზად შეეღებათ. თუმცა ეს პაწია ხეები ლერწამზე მაღალიც არ იქნებოდა, გაზეთებში ილუმინააციის აღწერის დროს მათ თაობაზე ნათქვამი იყო, რომ: «სამოქალაქო მმართველის მზრუნველი ხელის წყალობით ჩვენი ქალაქი გამშვენიერდა ბაღით, სადც ხარობს ჩრდილოვანი, შტოებგაშლილი ხეები, რომლებიც პაპანაქება სიცხეში სიგრილეს მოჰბერენო». და შემდეგ: «გულის ამაჩუყებელი სურათი იყო, თუ ვითარის მადლობით თრთოდა მოქალაქეთა გული და ცრემლთა ღვართქაფიც უხვად იღვრებოდა ნიშნად უღრმესი მადლიერებისა ბატონ ქალაქის მმართველისადმიო». შემდეგ ჩიჩიკოვმა დაწვრილებით გამოჰკითხა მეჯიხურეს, უფრო მოკლე გზით როგორ შეიძლებოდა მისვლა, თუ საჭიროება მოითხოვდა, საკრებულო ტაძარში, სასამართლოში ან გუბერნატორთან, და გასწია მდინარის დასათვალიერებლად, რომელიც ქალაქს შუაში ჩამოუდიოდა. გზად მიმავალმა ჩიჩიკოვმა ბოძზე გაკრული აფიშა ჩამოხია, რომ შინ მისვლისას კარგად წაეკითხა: ბეჯითად გააყოლა თვალი ხის ტროტუარზე მიმავალ საკმაოდ ლამაზ ქალს, რომელსაც პატარა ბოხჩით ხელში უკან მისდევდა სამხედრო ლივრეაში გამოწყობილი პატარა ბიჭი; მერე ერთხელ კიდევ მიმოავლო თვალი მიდამოს, თითქოს იმ აზრით, რომ ადგილმდებარეობა კარგად დახსომებოდა, და გასწია პირდაპირ შინისაკენ, თავის ნომერში, სადაც ტრაქტირის ბიჭმა კიბეებზე ასვლისას ოდნავ ხელი შეაშველა. ჩაი რომ მიირთვა, მაგიდას მიუჯდა, ბრძანა სანთელი მოეტანათ, ჯიბიდან აფიშა ამოიღო, სანთელთან მიიტანა, მარჯვენა თვალი ოდნავ მოჭუტა და შეუდგა კითხვას. აფიშაში მაინცდამაინც საგულისხმიერო არა ყოფილა რა: დგამდნენ ბ-ნ კოცებუს დრამას, რომელშიც როლას როლს ასრულებდა ბ-ნ პოპლიოვინი, კორასას – ზიაბლოვას ასული, დანარჩენები მათზე ნაკლებად ცნობილნი აღმოჩნდნენ, მაგრმ ყველაფერი მაინც ბოლომდე ჩაიკითხა, პარტერის ფასებამდისაც კი მივიდა და შეიტყო, რომ აფიშა დაბეჭდილია საგუბერნიო სამმართველოს სტამბაში; შემდეგ მეორე მხარეზე გადააბრუნა, აქაც ხომ არაფერი სწერიაო, და, რომ ვერაფერი იპოვა, თვალები მოიფშვნიტა, აფიშა გულდასმით დაკეცა და თავის ყუთში ჩადო, სადაც ჩვეულებრივ ინახავდა ყველაფერს, რაც კი ხელთ მოხვდებოდა. ის დღე, იმით დამთავრდა, რომ კიდევ ინება ხბოს ცივი კერძი, ერთი ბოთლი Bბურახი და გულიანი ძილი ისეთი აუწერელი ხვრინვით, თითქოს საქაჩავები მოუშლიათო, როგორც ამბობენ ხოლმე რუსეთის თვალუწვდენელი სახელმწიფოს ზოგიერთ კუთხეში.
მთელი მეორე დღე ჩიჩიკოვმა დარბაზობას მოანდომა; ახალმოსული ქალაქის ყველა დიდებული მოხელის სანახავად გაემართა. პირველად პატივისცემით ეახლა გუბერნატორს, რომელიც, როგორც აღმოჩნდა, ჩიჩიკოვივით არც სქელი იყო, არც თხელი, ყელზე ანას ჯვარი ეკიდა და, როგორც ამბობდნენ, ვითომც ვარსკვლავზე ყოფილიყოს წარდგენილი; მიუხედავად ამისა, იგი ფრიად გულკეთილი კაცი იყო, ასე განსაჯეთ, ხანდახან თვითონ ქარგავდა ხოლმე სალეჩაქეს. შემდეგ გაემართა ვიცე- გუბერნატორთან; მერე ინახულა პროკურორი, პალატის თავმჯდომარე,პოლიცმეისტერი, მოიჯარე, სახაზინო ფაბრიკების უფროსი...სამწუხაროდ, საკმაოდ ძნელია ყველა ძლიერთა ამა ქვეყნისა გახსენება: მაგრამ საკმარისია ითქვას, რომ ახალმოსულმა არაჩვეულებრივი მხნეობა გამოიჩინა სადარბაზოდ სიარულში: არ დაიზარა და თავისი პატივისცემის დასადასტურებლად საექიმო მმართველობის ინსპექტორს და ქალაქის ხუროთმოძღვარსაც კი ეწვია: შემდეგ კიდევ დიდხანს იჯდა ბრიჩკაში ჩაფიქრებული და იგონებდა, თუ კიდევ ვისთან მისულიყო სადარბაზოდ, მაგრამ ქალაქში მეტი მოხელე არ აღმოჩნდა. ამ ხელისუფლებთან საუბრის დროს იგი დიდი ოსტატობით ახერხებდა თითოეულის გულის მოგებას. გუბერნატორს გადაკვრით აგრძნობინა, თქვენს გუბერნიაში ისე შედიხარ, როგორც სამოთხეში, ყველგან ხავერდოვანი გზებია და დიდი ხოტბა-დიდების ღირსი არიან ის მთავრობანი, რომელნიც ასეთ ბრძენ მმართველებს ნიშნავენო. პოლიცმეისტერს აამა მეჯიხურეთა კარგი დახასიათებით; ხოლო ვიცე-გუბერნატორს და პალატის თავმჯდომარეს, რომელნიც ჯერ კიდევ მხოლოდ სტატსკი სოვეტნიკები იყვნენ, საუბრის დროს ორჯერ მიმართა: «თქვენო აღმატებულებავ», რითაც ორივენი ნასიამოვნები დარჩნენ. ამას ის მოჰყვა, რომ გუბერნატორმა იმავე დღეს შინაურ საღამოზე მიიპატიჟა ოჯახში; სხვა მოხელეებმაც თავიანთ მხრივ მიიპატიჟეს, ზოგმა სადილად, ზოგმა ბოსტონის სათამაშოდ, ზოგმაც ფინჯან ჩაიზე.
ახალმოსული, როგორც ეტყობოდა, თავის თავზე ბევრ ლაპარაკს ერიდებოდა; თუ რასმე იტყოდა, ისიც ბუნდოვნად და აშკარა მოკრძალებით; ასეთ შემთხვევაში მისი საუბარი რამდენადმე მწიგნობრულ იერს იღებდა: რომ ის უმნიშვნელო ჭიაა ამა ქვეყნისა და ღირსი არაა, რომ იმაზე ბევრი იზრუნონ, რომ ბევრი რამ განუცდია თავის სიცოცხლეში, სიმართლისათვის გატანჯეს სამსახურში, უსიამოვნებაც შეხვედრია, კინაღამ სიცოცხლეს გამოასალმეს და აი ახლა, სულის სიმშვიდის მოსაპოვებლად, დაეძებს საბოლოო საცხოვრებელ ადგილს, ხოლო ამ ქალაქში მოსვლისას აუცილებელ მოვალეობად ჩათვალა თავისი პატივისცემა გამოეხატა ქალაქის წარჩინებულ პირთა წინაშე. აი, ყველაფერი ის, რაც გაიგეს ქალაქში ამ პიროვნებაზე, რომელსაც ბევრი აღარ დაუყოვნებია, რომ თავი ეჩვენებინა გუბერნატორის შინაურ საღამოზე. ამ საღამოსათვის სამზადისმა ორ საათზე მეტს გასტანა. მორთვა-მოკაზმვაშიც ახალმოსულმა ისეთი გულმოდგინება გამოიჩინა, რომლის მსგავსსაც ბევრგან ვერ ნახავთ. ნასადილევს, პატარა მოსვენების შემდეგ, მოითხოვა პირი დაებანინებინათ და საპნით ძალიან დიდხანს იხეხა ორივე ლოყა, რომელთაც შიგნიდან ბოძივით შეუდგა ენა. მერე ტრაქტირის ბიჭს მხარზე გადაგდებული პირსახოცი ჩამოართვა და ყურის ძირებიდან მოყოლებული ყოველი მხრიდან შეიწმინდა ფუნთუშა სახე; თანაც ერთი ორჯერ შიგ სახეში შეუფრუტუნა ტრაქტირის ბიჭს. შემდეგ სარკის წინ გულისპირი გადაიცვა, ნესტოებიდან გამოჩრილი ორი ღერი ბეწვი გამოიწიწკნა და ბოლოს თავი ამოჰყო მოცვისფერ წინწკლოვან ფრაკში. ამგვარად მორთულ-მოკაზმული საკუთარი ეტლით გაემართა ფართოდ გაშლილი ქუჩებით, რომლებიც სუსტად გაენათებინა აქა-იქ ფანჯრებიდან გამომკრთალ შუქს. მიუხედავად ამისა, გუბერნატორის სახლი ისე იყო გაჩაღებული, რომ სამეჯლისოდაც გამოდგებოდა; ფარნიანი ეტლები, შესავალ კართან ორი ჟანდარმი, შორით ფორეიტორების ყვირილი, – ერთი სიტყვით, ყველაფერი რიგზე გახლდათ. დარბაზში შესვლისას ჩიჩიკოვი იძულებული იყო ერთი წუთით თვალები მოეხუჭა, ვინაიდან სანთლების, ლამპებისა და ქალების ტანისამოსის ელვარება აუტანელი იყო. გაჩახჩახებულ დარბაზში აქა-იქ შავი ფრაკები დაკიაფობდნენ ხან ცალ-ცალკე, ხან ჯგუფ-ჯგუფად, სწორედ ისე, როგორც ზაფხულის ცხელ დღეს ბუზები დასტრიალებენ ხოლმე თეთრად მოხასხასე შაქრის თავს, როდესაც ღია ფანჯრის წინ ბებრუხანა მეკუჭნავე შაქარს ამტვრევს და მოელვარე გროვებად აწყობს; ირგვლივ ბავშვები ეხვევიან და ცნობისმოყვარეობით თვალს არ აშორებენ მისი გამხდარი ხელებისა და ჩაქუჩის მოძრაობას, ხოლო ბუზების ჰაეროვანი ესკადრონები ლაღად დაფრენენ, როგორც ნამდვილი ბატონ-პატრონები. იმით გათამამებულნი, რომ დედაბერს თვალი არ უჭრის და მზეც იმ საბრალოს თვალებში უჭყიტინებს, ხან გაშლით, ხან კი გუნდ-გუნდად ეხუნძლებიან სანუკვარ ნატეხებს. ისინი ისედაც დამსუყებულნი არიან ღალიანი ზაფხულის წყალობით, რომელსაც უამისოდაც უხვად გამოუდგამს უგემრიელესი საჭმელები; ამიტომ ახლა საჭმელად კი არ მოფრენენ, არამედ იმისათვის, რომ თავი აჩვენონ, შაქრის გროვაზე გაიარ-გამოიარონ, უკანა და წინა ფეხები ერთმანეთს გაუსვ-გამოუსვან და პაწია ფრთებქვეშ იღლიები მოიფხანონ, ან ორივე წინა თათი თავზევით აიშვირონ და ერთმანეთს გაუხახუნონ, მერე გაბრუნდნენ, გაფრინდნენ და ისევ მოფრინდნენ ახალ თავმომაბეზრებელ ესკადრონებად.
ჩიჩიკოვმა ვერც კი მოასწრო მიმოხედვა, რომ გუბერნატორმა მკლავში ხელი სტაცა და იქვე თავის მეუღლეს წარუდგინა. ახალმოსულ სტუმარს აქაც არ შეურცხვენია თავი: გუბერნატორის მეუღლეს რაღაც ქათინაური უთხრა, სრულიად შესაშვენი შუა ხნის კაცისათვის, რომელსაც არც ძალიან დიდი ჩინი აქვს და არც ძალიან მცირე. როდესაც წყვილ-წყვილად დაწყობილმა მოცეკვავეებმა ყველანი კედლისაკენ მისწი-მოსწიეს, ჩიჩიკოვმა ხელები უკან დაიწყო და ორიოდე წუთს დიდი ყურადღებით შესცქეროდა მათ. ბევრ ბანოვანს კეკლუცად ეცვა, მოდის მიხედვით, დანარჩენები კიდევ ისე მორთულიყვნენ, რაც რომ ღმერთს ამ საგუბერნიო ქალაქისათვის გამოემეტებინა. როგორც ყოველგან, აქაც მამაკაცები ორგვარი ჯურისა იყვნენ: ზოგი თხელები, რომლებიც სულ ქალების ირგვლივ დაკურკურებდნენ; ბევრ მათგანს პეტერბურგელებისაგან ვერ გაარჩევდით; ამათაც იმნაირივე ფრიად მოფიქრებულად და ფაქიზად დავარცხნილი ულვაშები ჰქონდათ ანდა სანდომიანი, ფრიად სათუთად გაპარსული ფუნათუშა სახე; ესენიც ისევე დაუდევრად მიუსხდებოდნენ ქალებს გვერდით, ისევ ლაპარაკობდნენ ფრანგულად და იმნაირადვე აცინებდნენ ქალებს, როგორც პეტერბურგში. მეორე ჯურის მამაკაცები ან სქელები იყვნენ, ანდა ისეთები, როგორც ჩიჩიკოვი ესე იგი, არც ძალიან სქელები, მაგრამ არცთუ თხელები. ისინი, პირიქით, ქალებს ცერად უყურებდნენ, გაურბოდნენ და მხოლოდ აქეთ-იქით იხედებოდნენ, გუბერნატორის მსახურმა სადმე ხომ არ გაშალა მწვანე მაგიდა ვისტის სათამაშოდაო. ამათი სახე სავსე და დამრგვალებული იყო; ზოგიერთებს მეჭეჭები ამოსვლოდათ, ზოგიც ნაყვავილარი გახლდათ; თმაც თავზე არც აქოჩრილი ჰქონდათ, არც დახვეული, არცთუ «ეშმაკმა წაიღოს ჩემი თავის» მსგავსად დაყენებული, როგორც ამბობენ ფრანგები, – თმა ან ძირში გაეკრიჭათ, ანდა ძალზე გადატკეცილ-გადალოკილი ჰქონდათ, ხოლო სახის ნაკვთები მომრგვალებული და მტკიცე. ესენი გახლდნენ ქალაქის საპატიო მოხელენი. ვაგლახ! სქელებს უფრო მარჯვედ ეხერხებათ ამ ქვეყნად თავიანთი საქმეების გაჩარხვა, ვიდრე თხელებს, თხელები უფრო საგანგებო დავალებათა მოხელეებად მსახურობენ, ანდა მხოლოდ სახელით ირიცხებიან სამსახურში და აქეთ-იქით დასუნსულებენ, მათი არსებობა როგორღაც მჩატე, ჰაეროვანი და არასაიმედოა. სქელებს კი არასოდეს უჭირავთ საეგებიო ადგილი, სულ მტკიცე ადგილებს ირჩევენ და თუ სადმე დასხდნენ, ისე საიმედოდ და მაგრად დასხდებიან, რომ უმალ თვითონ ადგილი აჭრიალდება და ჩაიზნიქება, ვიდრე ისინი იქიდან დაიძვრებიან. მათ როდი უყვართ გარეგნული ბრწყინვალება; ფრაკიც ისე კოხტად არ ადგათ, როგორც თხელებს, სამაგიეროდ მათ ზანდუკებში დიდი ღვთის წყალობა ტრიალებს. თხელს სამი წლის განმავლობაში არც ერთი სული არ დარჩება ლომბარდში დაუგირავებელი; სქელი კი, გაიხედავთ და, სადმე ქალაქის ბოლოს ცოლის სახელზე მშვენიერ სახლს წამოჭიმავს არხეინად; შემდეგ მეორე ბოლოში მეორე სახლიც ამოყოფს თავს; შემდეგ ქალაქის მახლობლად პატარა სოფელსაც შეიძენს, ბოლოს დაბასაც – მთელი სახნავ-სათესი მინდვრებით. დასასრულ, როდესაც სქელი მოიხდის ღვთისა და ხელმწიფის ვალს, საზოგადო პატივით აღჭურვილი სამსახურს თავს ანებებს, გადადის თავის მამულში და დიდებული პურმარილიანი რუსი ბატონის კვალობაზე ცხოვრობს და ძალიან კარგადაც ცხოვრობს. მის შემდეგ კი მოჰყვებიან თხელი მემკვიდრეები და, რუსული ჩვეულებისამებრ, მამის მთელ ქონებას ბზესავით გაანიავებენ. რა დასამალია და ჩიჩიკოვსაც თავში თითქმის ასეთი აზრები მოსდიოდა, როდესაც საზოგადოებას ათვალიერებდა; ამის გამო იყო, რომ იგი დაბოლოს ისევ სქელებს შეუერთდა, სადაც თითქმის ყველა ნაცნობ პირს შეხვდა: აქ გახლდათ პროკურორი, რომელსაც მეტად ხშირი და ძალზე შავი წარბები ჰქონდა, მარცხენა თვალი კი ისე უპაჭუნებდა, თითქოს გეუბნება: «წამომყე, ძმობილო, იმ ოთახში, რაღაცას გეტყვიო»; თუმცა იგი ფრიად დამჯდარი და ჩუმი ადამიანი გახლდათ; აქვე იყო ფოსტმეისტერიც, კაცი დაბალი, მაგრამ მეტად ენამახვილი და ფილოსოფოსი; პალატის თავმჯდომარეც, ფრიად განმსჯელი და თავაზიანი ადამიანი – ჩიჩიკოვს ყველანი ისე მიესალმნენ, როგორც ძველისძველ ნაცნობს, რაზედაც იგი, ოდნავ გვერდზე გადახრილი თავით, სასიამოვნო თავაზიანობით უპასუხებდა. აქვე გაიცნო მან ფრიად ზრდილი, თავაზიანი მემამულე მანილოვი და გარეგნულად რამდენადმე მოუხეშავი სობაკევიჩი, რომელმაც შეხვედრისთანავე ფეხი დაადგა და იქვე მოუბოდიშა: «გთხოვთ მაპატიოთ». აქვე მიაჩეჩეს ხელში ბანქო ვისტის სათამაშოდ, რაზეც კვლავ ზრდილობიანი თავდაკვრით უპასუხა. ისინი შემოუსხდნენ მწვანე მაგიდას და ვახშმობამდე არც ამდგარან. ყოველნაირი ლაპარაკი შეწყდა, როგორც ხდება საზოგადოდ, როდესაც საქმიან მუშაობას შეუდგებიან. ფოსტმეისტერი დიდი ენაწყლიანი ადამიანი იყო, მაგრამ ისიც კი, რაწამს ბანქო ხელში აიღო, უმალ დადუმდა, ფიქრმორეული გამომეტყველება მიიღო, ქვედა ტუჩი ზედას ააფარა და ამ მდგომარეობაში დარჩა, ვიდრე თამაში არ მოთავდა. როდესაც იგი სურათებს გადმოდიოდა, თუ ქალი იქნებოდა, მაგიდაზე ხელს მაგრად დაარტყამდა და თან მიაყოლებდა: «წამოვიდა ბებრუხანა ფოფოდიაო!», თუ მეფე იქნებოდა: «წამოვიდა ტამბოველი მუტრუკიო!» რაზეც პალატის თავმჯდომარე უმალვე უპასუხებდა: «მე კი მას ულვაშებზე მოვუსვამ! ულვაშებზე მოვუსვამო!» ზოგჯერ მაგიდაზე ქაღალდს რომ დაახლიდნენ, ასეთი სიტყვაც აღმოხდებოდათ ხოლმე: ეჰ! რაც იქნეს და იქნეს, რახან არაფერია, აგურს მოვდივარო! ანდა უბრალოდ წამოიძახებდნენ: ჩერვი! ჩერვოტოჩინა! პიკენცია! ან: პიკენდრას! პიჩურუშჩუხ! პიჩურა! ანდა სულ უბრალოდ: პიჩუკ! – ერთი სიტყვით, ყველა ისეთ სიტყვას მოჰკრავდით ყურს, რომლითაც თითოეული ფიგურა თავიანთ წრეში მოენათლათ. თამაშის შემდეგ, როგორც საყოველთაოდ ჩვევიათ, საკმაოდ ხმამაღლა იდავეს. ჩვენი ჩამოსული სტუმარიც კამათობდა, მაგრამ მეტისმეტად ოსტატურად, ასე რომ ყველანი ხედავდნენ, რომ კამათობდა, მაგრამ სასიამოვნოდ კამათობდა. არასოდეს არ იტყოდა: «თქვენ ჩამოხვედით», არამედ: «თქვენ ინებეთ ამის ჩამოსვლა», «მე პატივი მქონდა თქვენი ორიანი გამეჭრა» და სხვა ამგვარი. რომ უფრო მეტად დაეჯერებინა თავისი მოწინააღმდეგენი, მაშინვე შესთავაზებდა ვერცხლის მომინანქრებულ სათუთუნეს, რომლის ძირშიც შენიშნეს სურნელებისათვის ჩადებული ორი ია. მოსულის ყურადღება განსაკუთრებით ორმა მემამულემ მიიპყრო, მანილოვმა და სობაკევიჩმა, რომელნიც ზევითაც მოვიხსენიეთ. მან მაშინვე განზე გაიხმო პალატის თავმჯდომარე და ფოსტმეისტერი და მათი ვინაობა გამოჰკითხა. რამდენიმე შეკითხვამ უმალ გამოამჟღავნა, რომ სტუმარი არა მარტო ცნობისმოყვარეა, არამედ დამჯდარი ადამიანიც, ვინაიდან თავდაპირველად ის იკითხა, რამდენი სული ყმა ჰყავდა თითოეულ მათგანს ან როგორი მოვლილი მამული ჰქონდათ, და მხოლოდ ამის შემდეგ ჰკითხა ამ მემამულეთა სახელი და მამის სახელი. სულ მოკლე დროსი სავსებით მოასწრო მათი მოხიბვლა. მემამულე მანილოვი, რომელიც ჯერ კიდევ არ იყო ხანში შესული და ტკბილად მოჟუჟუნე თვალები ჰქონდა, განსაკუთრებით სიცილის დროს, იმდენად მოიხიბლა მისგან, რომ პირდაპირ გადაირია: დიდხანს, ძალიან დიდხანს ართმევდა ხელს და ბეჯითად სთხოვდა პატივი დაედო მისთვის და სწვეოდა სოფლად, რომელიც, მისი სიტყვით, თხუთმეტიოდე ვერსის დაშორებით მდებარეობდა ქალაქის საყარაულოდან. ჩიჩიკოვიც ფრიად ზრდილობიანი თავის დაკვრით და გულწრფელი ხელის ჩამორთმევით უპასუხებდა, რომ მზად არის, არათუ სიამოვნებით შეასრულოს ეს თხოვნა, არამედ უწმინდეს მოვალეობადაც მიიჩნიოს. სობაკევიჩმაც, ცოტა არ იყოს ლაკონიურად უთხრა: «ჩემთანაც გთხოვთ», თანაც ფეხი ფეხს შემოჰკრა, რომელზედაც ისეთი უზარმაზარი ჩექმა ეცვა, რომ მისი შესაფერი ფეხი ძნელად თუ სადმე მოიპოვებოდა, ნამეტნავად დღეს, როცა თვით რუსეთშიც გადაშენება იწყო გოლიათებმა.
მეორე დღეს ჩიჩიკოვი პოლიცმეისტერს ეწვია სადილადაც და საღამოს გასატარებლადაც, სადაც ნასადილევის სამი საათიდან ვისტს ჩაუსხდნენ და ღამის ორ საათამდე თამაშობდნენ. იქ, სხვათა შორის, გაეცნო მემამულე ნოზდრიოვს, ასე ოცდაათი წლის კაცს, ცოცხალსა და მეტად თამამს, რომელმაც სამი თუ ოთხი სიტყვის უმალ «შენობით» დაუწყო ლაპარაკი. ნოზდრიოვი პოლიცმეისტერსაც და პროკურორსაც შენობით მიმართავდა და მეგობრულადაც ეპყრობოდა; მაგრამ როდესაც დიდ თამაშს ჩაუსხდნენ, პოლიცმეისტერიც და პროკურორიც დიდი ყურადღებით უსინჯავდნენ მას თითოეულ აყვანას და თვალყურს ადევნებდნენ მის მიერ ჩამოსულ თითქმის ყოველ ქაღალდს. მეორე დღეს ჩიჩიკოვმა პალატის თავმჯდომარესთან გაატარა საღამო. მასპინძელმა სტუმრები, მათ შორის ორი მანდილოსანი, რამდენადმე გაქონილი ხალათით მიიღო. შემდეგ ვიცე-გუბერნატორსაც ეწვია საღამოს გასატარებლად; შემდეგ მოიჯარესთან გახლდათ დიდ სადილზე: პროკურორს ეწვია მცირე სადილზე, რომელიც დიდ სადილს არ ჩამოუვარდებოდა; ასევე ეწვია ქალაქის თავს წირვის შემდეგ საუზმეზე, რომელიც აგრეთვე დიდ სადილადა ღირდა. ერთი სიტყვით, იგი შინ ერთ საათსაც არ რჩებოდა, სასტუმროში მხოლოდ დასაძინებლად უხდებოდა მისვლა. ჩამოსული ყველაფერში მოსწრებული და მარჯვე კაცი მოჩანდა და ყველას დაუმტკიცა დიდი გამოცდილება და სიდარბაისლე. რაზედაც არ უნდა ჩამოეგდოთ ლაპარაკი, ყველაფერზე შეეძლო გაპასუხება: თუ ცხენების მოშენებაზე იტყოდნენ რასმე, ისიც ცხენების მოშენებაზე ილაპარაკებდა; თუ ჯიშიან ძაღლებზე ჩამოვარდებოდა საუბარი, ისიც მეტად საქმიან შენიშვნებს დაურთავდა; სახაზინო პალატის მიერ ჩატარებულ კვლევა-ძიებაზე ჩამოაგდებდნენ სიტყვას, ისიც დაუყოვნებლივ აჩვენებდა, რომ არც სასამართლოს ხრიკები და ოინებია მისთვის უცნობი ხილი; თუ ბილიარდის თამაშზე მსჯელობდნენ, ბილიარდის თამაშზეც არ დააცდენდა სიტყვას; სათნოებაზე ჩამოვარდებოდა მუსაიფი, სათნოებაზეც ძალიან კარგად მსჯელობდა, ისე რომ ცრემლიც კი მოერეოდა თვალზე; ღვინის სიმაგრეზე გადავიდოდნენ, თურმე ღვინის ავკარგიანობაც მშვენივრად მოეხსენებოდა; საბაჟოს თავმდეგებს და მოხელეებს შეეხებოდნენ, მათზეც ისეთ მსჯელობას გააბამდა, თითქოს თვითონ ყოფილიყო მოხელეც და თავმდეგიც. მაგრამ აღსანიშნავი ისაა, რომ ყველა ამას ახერხებდა საოცარი თავდაჭერით და დარბაისლური სიდინჯით, არც ხმამაღლა ლაპარაკობდა, არც ხმადაბლა, არამედ სწორედ ისე, როგორც საჭიროა. ერთი სიტყვით, საიდანაც არ უნდა შემოგეარათ, ყოველმხრივ ძალზე რიგიანი კაცი იყო. ყველა მოხელე კმაყოფილი იყო ახალი კაცის გამოჩენით. გუბერნატორი ამბობდა, ეგ კეთილმზრახველი კაციაო; პროკურორი ირწმუნებოდა, ეგ საქმის კაციაო; ჟანდარმთა პოლკოვნიკის აზრით ის ნასწავლი კაცი იყო; პალატის თავმჯდომარე გაიძახოდა, ეგ მცოდნე და პატივსაცემი კაციაო; პოლიცმეისტერის სიტყვით ის ღირსეული და თავაზიანი იყო; ხოლო პოლიცმეისტერის მეუღლე ირწმუნებოდა – ის უთავაზიანესი და უსაყვარლესი ადამიანიაო. თვით სობაკევიჩმაც კი, რომელიც იშვიათად თუ ვინმეზე იტყოდა ხეირიან სიტყვას, ქალაქიდან კარგა მოგვიანებით დაბრუნების შემდეგ, როცა გაიხადა და თავის გამხმარ ცოლს გვერდით მიუწვა, ასე უთხრა: «მე, ჩემო სულიკო, გუბერნატორთან ვიყავი საღამოზე, პოლიცმეისტერთანაც ვისადილე და გავიცანი კოლეჟსკი სოვეტნიკი პაველ ივანოვიჩ ჩიჩიკოვი: ფრიად სასიამოვნო ადამიანია!» რაზეც მეუღლემ უპასუხა «ჰმ!» და ფეხი წაჰკრა.
ასეთი სახარბიელო აზრი შეიქნა ქალაქში სტუმრის შესახებ და ამან იმ დრომდე გასტანა, ვიდრე სტუმრის ერთმა უცნაურმა ზნემ და წამოწყებამ, ანუ, როგორც პროვინციაში იტყვიან ხოლმე, ერთმა პასაჟმა, რასაც მკითხველი მალე გაეცნობა, დიდ საგონებელში არ ჩააგდო მთელი ქალაქი.
თავი მეორე
უკვე ერთ კვირაზე მეტხანს ცხოვრობდა ჩამოსული ბატონი ქალაქში, სადილ-ვახშამზე დაბრძანდებოდა და ამნაირად, როგორც იტყვიან ხოლმე, ძალიან სასიამოვნოდ ატარებდა დროს. ბოლოს გადაწყვიტა თავისი დარბაზობა ქალაქგარეთაც გადაეტანა და სწვეოდა მემამულე მანილოვს და სობაკევიჩს, რომლებისთვისაც სიტყვა ჰქონდა მიცემული. იქნებ ეს დარბაზობა გამოწვეული იყო სხვა რამ უფრო საფუძვლიანი მიზეზით, უფრო მნიშვნელოვანი და საგულისხმო საქმით... მაგრამ ყველა ამას მკითხველი თანდათანობით და თავის დროზე გაიგებს, თუ მოთმინებას იქონიებს და წაიკითხავს წინამდებარე მოთხრობას, მეტად გრძელს, რომელიც შემდგომ უფრო მეტად გაფართოვდება და გაიშლება, რამდენადაც მიუახლოვდება საქმის დაგვირგვინებას. ბატონმა მეეტლე სელიფანს უბრძანა, რომ დილაადრიანვე შეება ცხენები ჩვენთვის უკვე ნაცნობ ბრიჩკაში, პეტრუშკას კი განკარგულება მისცა, შინ დარჩენილიყო და ეპატრონებინა ოთახისა და ჩემოდანისათვის. მკითხველისათვის ზედმეტი არ იქნება ჩვენი გმირის ეს ორი შინაყმა ახლოს გაიცნოს. თუმცა, რა თქმა უნდა, ისინი არც იმდენად თვალსაჩინო პირები არიან. ასეთ პირებს მეორეხარისხოვნებს, ან თუნდაც მესამეხარისხოვნებს უწოდებენ ხოლმე. თუმცა მთავარი გზები და აღნაგობა ამ პოემისა მათზე არაა დამოკიდებული და მხოლოდ აქა-იქ მსუბუქად გაჰკრავ-გაჰკენწლავს მათ, მაგრამ ავტორს უყვარს ყველაფერში უაღრესი საფუძვლიანობა და მიუხედავად იმისა, რომ თვითონ რუსია, სურს ამ მხრივ ისეთივე გულმოდგინე იყოს, როგორც გერმანელი.უნდა ითქვას, რომ ეს არც დიდ დროს და ალაგს დაიჭერს, ვინაიდან ბევრი არაფერი უნდა დაემატოს იმას, რაც მკითხველს უკვე მოეხსენება, ესე იგი, რომ პეტრუშკას რამდენადმე ფართო, მიხაკისფერი ბატონისეული სერთუკი ეცვა და, როგორც მისი წოდების კაცს შეეფერება, დიდი ცხვირი და ტუჩები ჰქონდა. ხასიათით იგი უფრო სიტყვაძვირი გახლდათ, ვიდრე მოლაპარაკე; კეთილშობილური მიდრეკილებაც კი ჰქონდა განათლებისადმი, ესე იგი, წიგნების კითხვისადმი, რომელთა შინაარსითაც თავს არ იწუხებდა: მისთვის დიახაც სულერთი იყო შეყვარებული გმირის თავგადასავალი, უბრალო ანბანის წიგნი თუ ლოცვანი, – იგი ყველაფერს თანაბარი გულმოდგინებით კითხულობდა; თუნდაც ქიმია მიეჩეჩებინათ, იმაზეც უარს არ იტყოდა.ის კი არ მოსწონდა, რასაც კითხულობდა, არამედ თვითონ კითხვა, უკეთ რომ ვთქვათ, თვითონ კითხვის პროცესი, რომ აი, ასოებიდან ყოველთვის გამოდის რაღაც სიტყვა, რომელიც ზოგჯერ ეშმაკმა უწყის რას ნიშნავს. წიგნებს იგი მომეტებულად წინკარში ლოგინზე წამოწოლილი კითხულობდა, რამაც ლეიბი სულ მოთელა და ლავაშივით გააბრტყელა. წიგნების კითხვით გატაცების გარდა მას ჰქონდა ორი ჩვეულება, რომელიც მისი ხასიათის ორ სხვა მხარეს შეადგენდა: იძინებდა ტანგაუხდელად, ისე, როგორც იყო ხოლმე, იმავე სერთუკით, და თან დაჰყვებოდა განსაკუთრებული თავისებური სუნი, ასე ვთქვათ, საცხოვრებელი ბინისა. საკმარისი იყო სადმე თავისი საწოლი მიედგა, თუნდაც დღემდე სრულიად უკაცრიელ ოთახში და იქ თავისი შინელი და ბარგი-ბარხანა გადაეტანა, რომ ისე მოგეჩვენებოდათ, ათი წელი იქნება, რაც ამ ოთახში ხალხი ცხოვრობსო. ჩიჩიკოვი ფრიად გულაზიზი კაცი გახლდათ, ზოგიერთ შემთხვევაში მიზეზიანიც კი; დილდილობით, როცა ჰაერს შეისუნთქავდა, სახე დაემანჭებოდა, თავს შეარხევდა და ეტყოდა ხოლმე: «შენ, ეი, ძმობილო, დაგწყევლოს ეშმაკმა, ოფლი გდის თუ რა არის. აბანოში მაინც წასულიყავი». ამაზე პეტრუშკა არაფერს უპასუხებდა და ცდილობდა მაშინვე რაიმე საქმე აეჩინა: ან ბატონის ჩამოკიდებულ ფრაკს დაუწყებდა ჯაგრისით წმენდას, ანდა დალაგებას მოჰყვებოდა ხოლმე. ღმერთმა უწყის, რას ფიქრობდა იგი ამ დუმილის დროს, ვინ იცის, გულში უპასუხებდა კიდეც: «შენც კარგი საქონელი ხარ, აი! როგორ არ მოგწყინდა, რომ ორმოცჯერ სულ ერთსა და იმავეს იმეორებო...» – ძნელია იმის თქმა, რას ფიქრობს შინაყმა, როდესაც ბატონი დარიგებას აძლევს. აი ჯერჯერობით რაც შეიძლება ითქვას პეტრუშკაზე. მეეტლე სელიფანი სულ სხვანაირი კაცი გახლდათ... მაგრამ ავტორს მეტისმეტად რცხვენია, რომ მკითხველს ამდენხანს თავს აბეზრებს დაბალი ფენის ხალხის აღწერით, რადგან გამოცდილებით იცის, თუ რა უხალისოდ ეკიდებიან მდაბიო წოდების ხალხს. ასეთი ყოფილა რუსი კაცი: Fავი მოაქვს იმასთან, ვინც იმაზე თუნდაც ერთი ხარისხით მაღალია, და გრაფისა ან თავადის თუნდაც სალმით ნაცნობობა სხვა მჭიდრო და გულითად მეგობრობას ურჩევნია. ავტორს აფიქრებს კიდეც თავისი გმირის ბედი, რომელიც მხოლოდ კოლეჟსკი სოვეტნიკი გახლავთ. ნადვორნი სოვეტნიკები იქნებ კიდეც გაეცნონ მას, მაგრამ ვისაც გენერლის ჩინამდე მიუღწევია, ღმერთმა უწყის, შეიძლება ისეთი ზიზღით გადახედოს, როგორი ზიზღითაც გადახედავს ხოლმე ადამიანი ყველაფერს, რაც მის ფერხთა წინაშე დახოხავს, ან, რაც უარესია, ავტორისათვის მომაკვდინებელი უყურადღებობით სულაც გვერდი აუხვიოს. მაგრამ რანაირი სავალალოც არ უნდა იყოს ერთიც და მეორეც, მაინც საჭიროა გმირს დავუბრუნდეთ. მაშ ასე, საჭირო ბრძანებანი მან წინა ღამესვე გასცა. დილით ძალიან ადრე ადგა, ხელ-პირი დაიბანა, თავით ფეხებამდე ტანი სველი ღრუბლით ჩამოირეცხა, რასაც მხოლოდ კვირაობით სჩადიოდა, – ამ დღეს კი სწორედ კვირა დღე იყო, – წვერიც ისეთნაირად მოიპარსა, რომ თუ სიფაფუკესა და პეწზე მიდგება საქმე, ლოყები სულ ატლასივით გაუხდა; ტანთ მოცვისფერი წინწკლოვანი ფრაკი, შემდეგ დათვის ბეწვგამოდებული შინელი ჩაიცვა და ასე დაეშვა კიბეზე ტრაქტირის ბიჭის თანხლებით, რომელიც ხან ერთი გვერდიდან აშველებდა ხელს, ხან მეორედან, ვიდრე ბრიჩკაში ჩაბრძანდებოდა. გრიალით გავიდა ბრიჩკა სასტუმროს ჭიშკრიდან ქუჩაში. გზად მიმავალმა ხუცესმა ქუდი მოუხადა, ხოლო რამდენიმე ზინტლიანპერანგიანმა ბიჭმა ხელი გაუშვირა და შეევედრა: «ბატონო, ობოლს შეეწიეო!» ერთ მათგანს, რომელიც უკანა სატერფალზე დგომის მოყვარული აღმოჩნდა, მეეტლემ შოლტი გადაუშხუვლა, და ბრიჩკაც ხტუნაობით გარახრახდა ქვაფენილზე. გულს მოეფონათ, როცა ზოლებიან შლაგბაუმს მოჰკრეს თვალი, რომელიც იტყობინებოდა, რომ ამ ქვაფენილსაც, როგორც ყოველგარ სხვა წამებას, მალე მოეღებოდა ბოლო; ჩიჩიკოვმა კვლავ რამდენჯერმე მიახალა ტავი ეტლის ძარას და ბოლოს ბრიჩკა რბილ მიწაზე გავიდა. ის იყო ქალაქი ოდნავ მოიტოვეს უკან, რომ გზის ორივე მხარეზე დაიწყო ჩვენებური ნაცნობი სურათები: კოლბოხები, ნაძვნარი, ქორფა ფიჭვნარის დაბალი, მეჩხერი ბუჩქები, ბებერი ფიჭვების გადამხმარი ტოტები, ველური ჩადუნა და ათასი სხვა რამ. აქა-იქ თვალს შეავლებდით ლარივით გაჭიმულ სოფლებს, რომელთა შენობები ძველისძველ დროს დაწყობილ შეშას მოგაგონებდათ. ნაცრისფერი სახურავების ქვეშ მოჩანდა მოხარატებული ფიცრები. თითქოს მოქარგული პირსახოცები დაუკიდიათო. ცხვრის ტყაპუჭებში გახვეული სოფლელები ჭიშკრების წინ მერხებზე დამსხდარიყვნენ და ჩვეულებისამებრ ამთქნარებდნენ. სქელლოყება და მკერდშეკვალთული დედაკაცები ფანჯრებიდან იყურებოდნენ; ქვემოდან კი ხბო იჭყიტებოდა, ანდა ღორს გამოეყო დაბლეტილი დინგი. ერთი სიტყვით ნაცნობი სურათები იყო. მეთხუთმეტე ვერსი რომ გაიარეს, ჩიჩიკოვს გაახსენდა, რომ აქ უნდა ყოფილიყო მანილოვის სოფელი, – როგორც ეს თვითონ მან უთხრა, – მაგრამ მეთექვსმეტე ვერსმაც ცხვირწინ გაურბინა და სოფელი კი არსად ჩანდა. თუ გზად შეხვედრილი ორი სოფელი არა, ძნელად რომ სამშვიდობოზე გასულიყვნენ. შეკითხვაზე, კიდევ შორსაა თუ არა სოფელი ზამანილოვკაო,სოფლელებმა ქუდი მოიხადეს. ერთმა მათგანმა, რომელიც უფრო ჭკვიანი ჩანდა და სოლივით წაწვეტებულ წვერს ატარებდა, მოუგო:
– იქნებ მანილოვკას ბრძანებთ და არა ზამანილოვკას?
– ჰო, მანილოვკას გეკითხებით
– მანილოვკა?! აი ერთ ვერსს კიდევ რომ გაივლი, იქ იქნება, ესე იგი, პირდაპირ და მარჯვნივ.
– მარჯვნივ? – ჩაერია მეეტლე.
– მარჯვნივ, – მიუგო სოფლელმა, – ეს იქნება შენი მანილოვკის გზა; ზამანილოვკა კი არსადაც არ არის. ეს სახელი ჰქვიან, ესე იგი, მანილოვკას ეძახიან, თორემ ზამანილოვკასი აქ ჭაჭანებაც არაა. ასე პირდაპირ მთაზე დაინახავთ ქვიტკირის ორსართულიან შენობას, – ესაა ბატონიაანთ სახლი, სადაც, ესე იგი, თვითონ ბატონი ცხოვრობს. აი ეს იქნება შენი მანილოვკა, თორემ აქ ზამანილოვკა სულაც არაა და არც ყოფილა.
გასწიეს მანილოვკას საძებნელად. ორი ვერსი რომ გაიარეს, სასოფლო გზის გადასახვევს მიადგნენ, მაგრამ, ვგონებ, კვლავ ორი, სამი თუ ოთხი ვერსი გაიარეს და ორსართულიანი ქვიტკირის სახლი ჯერ არსად ჩანდა. ახლა კი გაახსენდა ჩიჩიკოვს, რომ თუ მეგობარი თავის სოფელში გეპატიჟება და გეუბნება, ჩემი სოფელი აქედან თხუთმეტი ვერსის მანძილზეაო, ეს იმას ნიშნავს, რომ ოცდაათი ვერსი მაინც უნდა იანგარიშო. მდებარეობის მხრივ სოფელი მანილოვკა ათასში ერთს თუ მიიზიდავდა. ბატონიაანთ სახლი განმარტოებით იდგა გორაკის თავზე, რომელიც ღია იყო ყოველნაირი ქარის საჯირითოდ, როგორსაც კი მოეპრიანებოდა დაქროლვა; გორაკის ფერდობი გაკრეჭილი მოლით შეემოსათ. აქ ინგლისურ ყაიდაზე გაბნეული იყო სამიოდე ყვავილნარის კვალი იასამნის ბუჩქებითა და ყვითელი აკაციებით; აქა-იქ ექვსიოდე არყის ხეს პატარ-პატარა ჯგუფებად აეტყორცნა წვრილფოთოლა თხელი კენწეროები. ორი მათგანის ქვეშ მოჩანდა ბრტყელი მწვანეგუმბათიანი ფანჩატური, ხის ცისფერ სვეტებზე შემდგარი, ასეთი წარწერით: «განმარტოებულ ფიქრების ტაძარი». ცოტა ქვემოთ მწვანით მოსილი საგუბარი იყო, რაც არც ისე იშვიათია რუს მემამულეთა ინგლისური ყაიდის ბაღებში. ამ გორაკის ძირში, ნაწილობრივ ფერდობზე, გასწვრივ თუ გარდიგარდმო მუქად მოჩანდა ნაცრისფერი ხის ქოხმახები, რომელთა გადათვლას, აბა ვინ იცის რა მიზეზით, უმალვე ხელი მიჰყო ჩვენმა გმირმა და ორასზე მეტი გადაითვალა; ქოხმახთა შორის არც ერთი ხე არ ჩანდა, არავითარი ჩირგვი; ყველგან მხოლოდ ძელები გამოიყურებოდა. ამ სანახაობას აცხოველებდა ორი დედაკაცი, რომელთაც სურათოვნად აწეული კაბის კალთები წელის სალტაში ჩაეკეცათ, მუხლებამდე საგუბარში მიტოპავდნენ და ხის კეტებით მიათრევდნენ დაგლეჯილ მოსასმელ ბადეს, სადაც მოჩანდა ორი გახლართული კიბო და მოელვარე ნაფოტა თევზი; დედაკაცები თითქოს ნაჩხუბრები იყვნენდა რაღაცაზე ერთმანეთს ლანძღავდნენ. იქით, ოდნავ მოშორებით, მუქად მოჩანდა რაღაც მოსაწყენი მოლურჯო ფერის ფიჭვის ტყე. თვით დარიც ზედმიწვენით დროული და შესაფერი შეეწყო: დღე იყო არც ნათელი, არც ბნელი, არამედ რაღაც ღია ნაცრისფერი, ასეთი ფერი გადაკრავს მხოლოდ გარნიზონის ჯარისკაცთა ძველისძველ მუნდირებს, იმ ჯარისკაცთა, რომლებიც მშვიდობიანი ხალხია, მაგრამ კვირაობით ძნელად თუ ნახავთ ფხიზელს. სურათს შესავსებად არც მამალი დაჰკლებოდა, ეს დარის ცვალებადობის მაუწყებელი, რომელიც, მიუხედავად იმისა, რომ სხვა მამლების ნისკარტით თავი ტვინამდე ჰქონდა ჩაჩეჩქვილი, – რა თქმა უნდა, მუსუსობისათვის, – მაინც ძალზე ხმამაღლა გაჰყიოდა და ჩიჩობივით დაფლეთილ ფრთებს აფართხუნებდა. როდესაც ეზოს მიუახლოვდნენ, ჩიჩიკოვმა პარმაღზე შენიშნა თვითონ მასპინძელი, რომელიც შალონის მწვანე სერთუკით გამოსულიყო და ხელით თვალები დაექოლგა, რომ მომავალი ეტლი უკეთ გაერჩია. რამდენადაც უახლოვდებოდა ბრიჩკა პარმაღს, იმდენად უფრო უნრწყინდებოდა მასპინძელს თვალები და ღიმილი თანდათან უფრო მეტად ეფურჩქნებოდა სახეზე.
– პაველ ივანოვიჩ! – დაბოლოს შესძახა მან, როდესაც ჩიჩიკოვი ბრიჩკიდან გადმოვიდა, – ძლივს არ გაგვიხსენეთ!
მეგობრებმა მაგრად ჩაჰკოცნეს ერთმანეთი. მანილოვმა სტუმარი ოთახში შეიპატიჟა. თუმცა ის ხანი, რაც მათ მოუნდებათ წინკარის, ტალანისა და სასადილოს გასასვლელად, რამდენადმე მცირეა, მაინც ვცადოთ და იქნებ მოვასწროთ მასპინძელზე ერთი ორი სიტყვა ვთქვათ. აქ ავტორმა უნდა აღიაროს, რომ ეს საქმე მეტად ძნელია. გაცილებით ადვილია დიდი ბუნების ასახვა: იქ საკმარისია ტილოზე საღებავების თამამი მიყრა, შავი მგზნებარე თვალები, მოქურუშებული წარბები, ნაოჭებით დასერილი შუბლი, მხარზე გადაგდებული შავი ან ალისფერი მანტია – და პორტრეტიც მზადაა, მაგრამ ამ ვაჟბატონების ასახვა კი, ასე ბევრნი რომ არიან ქვეყანაზე და გარეგნულად ასე ძალიან წააგვანან ერთიმეორეს, თუმცა საკმარისია ოდნავ დააკვირდე, რომ შეამჩნიო მრავალი უხილავი თავისებურება, – აი ამ ვაჟბატონების დახატვა მართლაც რომ ძნელი საქმეა. აქ საჭიროა მთელი ყურადღების დაძაბვა, რომ დაინახო ყველა ძნელად შესამჩნევი, უჩინარი წვრილმანი და ღრმად ჩასწვდე ყოველივეს გამოცნობის ხელოვნებაში უკვე გამობრძმედილ-გამახვილებული თვალით.
მხოლოდ ღმერთს თუ შეეძლო ეთქვა, რა ადამიანი იყო მანილოვი. არიან ერთგვარი ჯურის ადამიანები, რომლებზეც იტყვიან ხოლმე: ისე რაღა, არც ის არის, არც ეს, როგორც ანდაზა ამბობს: «ქალაქშიაც ვერ ბოგდანობს, სოფელშიაც ვერ სელიფანობსო». იქნებ მათ უნდა მივაკუთვნოთ მანილოვიც. შესახედავად მანილოვი წარმოსადეგი კაცი იყო; სახის ნაკვთებიც საკმაოდ სასიამოვნო ჰქონდა, მაგრამ თითქოს მეტისმეტად დაშაქრული; მის ქცევასა და სიტყვა-პასუხში ისეთი რაღაც იყო, რაც სხვისი გულის მონადირებასა და მეგობრობას ლამობდა. მეტად მომხიბლავად იღიმებოდა; ქერა კაცი იყო და ლაჟვარდი თვალები ჰქონდა. პირველად რომ დაელაპარაკები, შეუძლებელია არ თქვა: «რა სასიამოვნო და კეთილი კაცია!» შემდეგ წუთში ვერაფერს იტყვი, მესამეზე კი წამოიძახებ: «ეშმაკმა იცის, რა არის!» და განზე დადგები; ხოლო თუ არ მოშორდები, გულისმომწყვლელ მოწყენას იგრძნობ. მისგან ნუ მოელი ცოცხალ, თუნდაც ქედმაღლურ სიტყვას, რომელიც შესაძლოა შეგახვედროს ყველამ, უკეთუ მის გულსატკენ საგანს შეეხე. ყველას თავისებური გატაცება ასულდგმულებს: ერთის გატაცება ისაა, რომ მწევრებზეა გადაყოლილი; მეორეს ჰგონია, ვითომც მუსიკის დიდი მოტრფიალეა და მის უძლიერეს ადგილებს საოცრად შეიგრძნობს; მესამე სმა-ჭამის უბადლო ოსტატია; მეოთხეს სურს ერთი გოჯით მაინც იმაზე უფრო დიდი როლი შეასრულოს, ვიდრე მისთვის მიუჩნევიათ; მეხუთეს სურვილი უფრო მცირეა და სიზმარშიაც იმაზე ოცნებობს, რომ რომელიმე ფლიგელ-ადიუტანტთან ერთად გაისეირნოს, რა არის თავის მეგობრებს, ნაცნობებსა და თვით უცნობებსაც თვალში მოხვდეს; მეექვსეს უკვე ისეთი მომადლებული ხელი აქვს, რომ ზესთაბუნებრივი სურვილითაა განმსჭველული აგურის კიკოს ან ორიანს როგორმე ქიმი გადაუღუნოს, მაშინ როდესაც მეშვიდის ხელი იქით მიცოცავს, რომ სადმე წესრიგი დაამყაროს, მისწვდეს სადგურის ზედამხედველს ან მეეტლეებს, – ერთი სიტყვით, ყველას თავისი საკუთარი გატაცება აქვს, მანილოვს კი არაფერი გააჩნდა. მანილოვი შინ ნაკლებად ლაპარაკობდა და დროს მეტწილად ფიქრსა და ოცნებაში ატარებდა; მაგრამ რას ფიქრობდა, ესეც ღმერთმა უწყის. არც იმის თქმა შეიძლებოდა, ვითომც მეურნეობისათვის რასმე ზრუნავდა, ვინაიდან მინდვრებში სულაც არ დადიოდა და მეურნეობაც როგორღაც თავისით მიდიოდა. როდესაც მოურავი ეტყოდა: «კარგი იქნება, ბატონო, ესა და ეს გავაკეთოთო», – «ჰო, კარგი იქნებაო», – უპასუხებდა ჩვეულებრივ და გააბოლებდა ჩიბუხს, რასაც ჯერ კიდევ ჯარში შეეჩვია, სადაც ყოვლად უწყინარ, თავაზიან და უგანათლებულეს ოფიცრად ითვლებოდა. «დიახ, მართლაც რომ კარგი იქნება», – დასძენდა ბოლოს. როდესაც კარზე გლეხი მოადგებოდა და თავის ქექვით ეტყოდა: «ბატონო, ნება მიბოძე სადმე სამუშაოდ წავიდე ბეგარის ფულის საშოვნელადო», – «გასწი», – ეტყოდა იგი ჩიბუხის წევით და აზრადაც არ მოუვიდოდა, რომ გლეხი გადასაკრავად მიდიოდა. ზოგჯერ, როდესაც პარმაღიდან ეზოსა და საგუბარს გადახედავდა, იმაზე ლაპარაკობდა, თუ რა კარგი იქნებოდა, რომ სახლიდან უეცრივ გვირაბი გაეყვანა ან საგუბარზე ქვის ხიდი გაედო, რომელსაც ორივე მხარეზე დუქნები ექნებოდა გაშენებული, სადაც ვაჭრები ისხდებოდნენ და გლეხებისათვის საჭირო წვრილმან საქონელს გაჰყიდდნენ. ამ დროს თვალები მეტისმეტად უშაქრდებოდა და სახეზე სრული კმაყოფილება ეხატებოდა. თუმცა ყველა ეს გეგმა მხოლოდ ცარიელა სიტყვებად რჩებოდა. მის კაბინეტში მუდამ რაღაც წიგნი იდო, მეთოთხმეტე გვერდზე ჩანიშნული, რომელსაც ორი წლის განმავლობაში კითხულობდა. შინაც ყოველთვის რაღაც აკლდა: სასტუმროში მშვენიერი ავეჯი ედგა, სულ ლამაზი აბრეშუმით გადაკრული, რაიც, უეჭველია, კარგა ფულიც დაუჯდებოდა, მაგრამ ორი სავარძლისათვის აბრეშუმი აღარ ჰყოფნოდათ, უბრალო ჩიჩობი დაეფარებინათ და მასპინძელი რამდენიმე წელი თავის სტუმარს მუდამ ამ სიტყვებით აფრთხილებდა: «ამ სავარძელზე არ დაბრძანდეთ, ჯერ მზად არ გახლავთო». ზოგ ოთახში ავეჯი სულაც არ იდგა, თუმცა ქორწინების პირველ დღეებშივე ბევრჯერ იყო ნათქვამი: «სულიკო, ხვალ როგორმე უნდა გავისარჯოთ და ამ ოთახში დროებით მაინც დავდგათ რაიმე ავეჯი». საღამოობით მაგიდაზე დადგამდნენ ბრინჯაოს კოხტა შანდალს, რომელიც სამ ანტიკურ გრაციას წარმოადგენდა სადაფის ლამაზი ფარით, გვერდით კი უბრალო სპილენძის ინვალიდს მიუდგამდნენ, კოჭლს, დაბრეცილსა და მთლად გაქონილს, მაგრამ ამას ვერც მასპინძელი ამჩნევდა, ვერც დიასახლისი და ვერც მსახურნი. მისი მეუღლე... თუმც ისინი ერთურთით ძალიან კმაყოფილები იყვნენ. მიუხედავად იმისა, რომ რვა წელზე მეტმა გაიარა მათი ქორწინების დღიდან, ერთ-ერთი მათგანი მაინც სთავაზობდა მეორეს ხან ვაშლის ნაჭერს, ხან ტკბილეულს, ხან თხილს და გულამაჩუყებელი ნაზი ხმით, რომელიც სრულყოფილ სიყვარულს გამოხატავდა, ეუბნებოდა: «ჩემო სულიკო, აბა ერთი შენი პაწია პირი გააღე, ამ პატარა ნაჭრით ყელი უნდა ჩაგიკოკლოზინოო». რაღა თქმა უნდა, ასეთ შემთხვევაში პირიც კოპწიად გაიღებოდა. დაბადების დღეს სიურპრიზები მზადდებოდა – რაიმე მძივით ნაქარგი კბილსაწმენდის ბუდე. ძალიან ხშირად, სავარძელში მოსვენების დროს, უეცრივ, სრულიად გაუგებარი მიზეზის გამო, ერთი ჩიბუხს გვერდით მიაგდებდა, ხოლო მეორე ხელსაქმეს, – თუკი ამ დროს მართლა ხელთ ჰქონდა რაიმე, – და ერთმანეთს ისეთი მხურვალე და ხანგრძლივი კოცნით დაეკონებოდნენ, რომ ვიდრე თავს აართმევდნენ, პაწია სიგარის მოწევას მოასწრებდა კაცი. ერთი სიტყვით, როგორც ამბობენ ხოლმე, ბედნიერები იყვნენ. რა თქმა უნდა, შეიძლებოდა შეგენიშნათ, რომ ოჯახში ხანგრძლივი კოცნისა და სიურპრიზების გარდა კიდევ ბევრი რამ იყო გასაკეთებელი, კიდევ ბევრი რამ საკითხავი, მაგალითად, რატომაა, რომ სამზარეულოში ყველაფერი სულელურად და უთავბოლოდ კეთდება? რატომაა საკუჭნაო საკმაოდ გამოფხეკილი? რატომ ქურდობს მეკუჭნავე დედაკაცი? რატომ სულ ბინძურნი და ლოთები არიან მსახურნი? რატომაა, რომ შინაყმებს ასე უზომოდ სძინავთ, ხოლო დანარჩენ დროს ლაზღანდარობენ? მაგრამ ყველა ეს მეტად უბრალო, წვრილმანი რამაა, მანილოვის მეუღლე კი კარგად აღზრდილი ქალი გახლავთ. კარგ აღზრდას კი, როგორც მოგეხსენებათ, პანსიონებში იღებენ, ხოლო პანსიონებში, როგორც ვიცით, სამი საგანი შეადგენ ადამიანთ სიკეთის საფუძველს: ფრანგული ენა, როგორც აუცილებელი რამ ოჯახური ცხოვრების ბედნიერებისათვის; ფორტეპიანო, რათა მეუღლეს საამური წუთები განაცდევინო და, ბოლოს თვითონ საოჯახო ნაწილი: ქისებისა და ნაირ-ნაირი სიურპრიზების ქსოვა. თუმცა მეთოდებში სხვადასხვა გაუმჯობესებანი და ცვლილებანი შეაქვთ, განსაკუთრებით ახლანდელ დროს. ყველაფერი ეს უფრო პანსიონის გამგე ქალების კეთილგონიერებასა და ნიჭიერებაზეა დამოკიდებული. ზოგიერთ პანსიონში ისეა მოწყობილი, რომ პირველ რიგში ფორტეპიანოა, შემდეგ ფრანგული ენა და ბოლოს საოჯახო ნაწილი, ზოგჯერ კიდევ ისედაც ხდება, რომ ჯერ საოჯახო ნაწილია, ესე იგი, სიურპრიზების ქსოვა, შემდეგ ფრანგული ენა და ბოლოს ფორტეპიანო. ათასნაირი მეთოდია! მეტი არ იქნება, ისიც შევნიშნოთ, რომ მანილოვის მეუღლე... მაგრამ, უნდა გამოვტყდე, მანდილოსნებზე ლაპარაკის ძალიან მეშინია, გარდა ამისა, დროა ჩვენს გმირებს დავუბრუნდე, რომლებიც სასტუმროს კართან უკვე რამდენიმე წუთის განმავლობაში იდგნენ და ერთმანეთს თავაზით გზას უთმობდნენ.
– მოიღეთ მოწყალება, ჩემთვის აგრე ნუ სწუხდებით, მე თქვენ შემდეგ შემოვალ, – ამბობდა ჩიჩიკოვი.
– არა, პაველ ივანოვიჩ, არა, თქვენ სტუმარი ბრძანდებით, – ეუბნებოდა მანილოვი და ხელით კარზე ანიშნებდა.
– ნუ სწუხდებით, გეთაყვა, ნუ სწუხდებით. მიბრძაბდით, გეთაყვა, – ამბობდა ჩიჩიკოვი.
– რა ბრძანებაა! მაპატიეთ, მაგრამ თავს ნებას არ მივცემ, რომ ასეთი სასიამოვნო და განათლებული სტუმარი უკან მომდევდეს.
– რატომ განათლებული?.. მიბრძანდით, გეთაყვა.
– გეყოფათ, გეთაყვა, თქვენ მიბრძანდით წინ.
– კი მაგრამ რატომ?
– რატომ და იმიტომ! – მიუგო საამური ღიმილით მანილოვმა.
ბოლოს ორივე მეგობარი ერთმანეთს გვერდი გვერდს აეკრა და ისე შევიდნენ ოთახში, თუმცა ერთმანეთი კი ოდნავ მიჭყლიტეს.
– ნება მიბოძეთ ჩემი ცოლი წარმოგიდგინოთ, – უთხრა მანილოვმა. – სულიკო, აი პაველ ივანოვიჩი!
ჩიჩიკოვმა მართლაც მხოლოდ ახლა დაინახა მანდილოსანი, რომელიც ვერ შეამჩნია წეღან, მანილოვს რომ გზას სთავაზობდა. იგი ურიგო ქალი არ იყო, გემოვნებითაც ეცვა. ბაცი ფერის აბრეშუმის კაპოტი კარგად ადგა; მისმა პაწია, სიფრიფანა ხელმა აჩქარებით რაღაც მიაგდო მაგიდაზე და კუთხეებნაქარგი ბატისტის ცხვირსახოცი მოჭმუჭნა. მანდილოსანი სავარძლიდან წამოდგა. ჩიჩიკოვი სიამოვნებით მიეტანა მის ხელს. მანილოვის ცოლმა ოდნავ ენის ჩლექით წაილაპარაკა, დიდად გაგვახარეთ თქვენი მობრძანებით, ისე დღე არ გავიდოდა, ჩემს ქმარს არ გახსენებოდითო.
– დიახ, – კვერი დაუკრა მანილოვმა: – ეს სულ იმას მეკითხებოდა: რა ამბავია, რომ შენი მეგობარი არ მოდისო? – მოიცა, სულიკო, მოვა-მეთქი. და აი, ბოლოს ღირსი გაგვხადეთ თქვენი მობრძანებისა. მართლაც, ისეთი სიამოვნება მოგვანიჭეთ... მაისის დღე გაგვითენეთ... ნამდვილი დღეობა...
ჩიჩიკოვმა რომ გაიგონა, საქმე გულის დღეობაზე მიდგაო, ცოტა-ოდნავ დაიბნა კიდეც და თავმდაბლად უპასუხა, მე არც დიდი სახელი გამაჩნია და არც თვალსაჩინო რანგიო.
– თქვენ ყველაფერი გაქვთ, – შეაწყვეტინა მანილოვმა იმავე სასიამოვნო ღიმილით, – ყველაფერი გაქვთ და უფრო მეტიც.
– როგორ მოგეწონათ ჩვენი ქალაქი? – უთხრა მანილოვის მეუღლემ, – ხომ კარგად ისიამოვნეთ?
– ძალიან კარგი ქალაქია, მშვენიერი ქალაქია, – მიუგო ჩიჩიკოვმა, – სიამოვნებითაც ბევრი ვისიამოვნე: საზოგადოებაც ხომ ფრიად თავაზიანი ყოფილა.
– ჩვენი გუბერნატორი როგორღა მოგეწონათ? – განაგრძო მანილოვის მეუღლემ.
– მართლაც ხომ უპატივცემულესი და უსაყვარლესი ადამიანია? – სოტყვა ჩაურთო მანილოვმა.
– სრული სიმართლეა, – მიუგო ჩიჩიკოვმა: – უპატივცემულესი კაცია. მერე და რარიგ შეჰგუებია თავის თანამდებობას და რა კარგად ესმის იგი! სასურველია კიდევ ბევრი გვყოლოდა ასეთი ხალხი.
– მერე, იცით, რა ჩინებულად ეხერხება ყველას მიღება, როგორი თავაზიანია ყველა თავის საქციელში, – ღიმილით დაურთო მანილოვმა დ სიამისაგან თითქმის მთლად მილულა თვალები, როგორც ხვადმა კატამ, რომელსაც ყურის ძირში თითით ოდნავ შეუღიტინეს.
– ძალიან სასიამოვნო და თავაზიანი კაცი ყოფილა, – განაგრძობდა ჩიჩიკოვი, – მერე რა ოქროს ხალი ჰქონია! ამას ვერც კი წარმოვიდგენდი, რა მშვენივრად ქარგავს! საკუთარი ხელით ნაქსოვი ქისა მაჩვენა: იშვიათად რომ რომელიმე ქალს ეხერხებოდეს ასეთი მარჯვე ქარგვა.
– ვიცე-გუბერნატორი? მართლაც ხომ საყვარელი ადამიანია? – თქვა მანილოვმა და კვლავ ოდნავ მილულა თვალები.
– დიდად, დიდად ღირსეული კაცია, – მიუგო ჩიჩიკოვმა.
– ახლა ეს მიბრძანეთ, პოლიცმეისტერი როგორღა მოგეწონათ? ხომ მართალია, რომ ისიც დიდად სასიამოვნო ადამიანია?
– ფრიად სასიამოვნო კაცია. მერე და რა ჭკვიანია, რა ნაკითხი! ჩვენ მის ოჯახში პროკურორთან და პალატის თავმჯდომარესთან ერთად უკანასკნელ მამლისყივილამდე ვისტი ვითამაშეთ. ძალიან, ძალიან ღირსეული კაცია!
– მართლა, პოლიცმეისტერის ცოლზე რაღა აზრისა ბრძანდებით? – დაურთო მანილოვის მეუღლემ, – ხომ მართალია, რომ იგი უსაყვარლესი ქალია?
– ო, ეს ერთ-ერთი უღირსეულესი ქალია, ვისაც კი ვიცნობ, – მიუგო ჩიჩიკოვმა.
შემდეგ არ გამორჩენიათ პალატის თავმჯდომარე, არც ფოსტის უფროსი, ასე რომ გადათვალეს ქალაქის თითქმის ყველა მოხელე, რომლებიც ყოვლად ღირსეული ადამიანები აღმოჩნდნენ.
– თქვენ სულ სოფელში ატარებთ დროს? – ბოლოს თვითონაც იკითხა ჩიჩიკოვმა.
– მეტწილად სოფელში ვცხოვრობთ, – მიუგო მანილოვმა, – თუმცა ათასში ერთხელ, ქალაქსაც ვესტუმრებით ხოლმე, მხოლოდ იმიტომ, რომ განათლებულ ხალხს გამოველაპარაკოთ. მოგეხსენებათ, სულ გაველურდები კაცი, თუ ერთთავად კარჩაკეტილი იცხოვრე.
– მართალია, მართალი, – დაადასტურა ჩიჩიკოვმა.
– რა თქმა უნდა, – განაგრძო მანილოვმა, – სულ სხვაა, კარგი მეზობლობა რომ გვყავდეს, მაგალითად, ისეთი ადამიანი, რომელთანაც რამდენადმე მაინც შესაძლო ყოფილიყო მუსაიფი გულითადობაზე, წესიერ ქცევაზე, თვალყური გვედევნებინა რომელიმე ისეთი მეცნიერებისათვის, რომელიც სულს აგვიტოკებდა და, ასე ვთქვათ, შეგვაძლებინებდა ერთგვარ აღმაფრენას... – მაშინ, რა თქმა უნდა, სოფელს და განმარტოებულ ცხოვრებას ბევრი სილამაზე ექნებოდა, მაგრამ ძე-ხორციელი არავინაა... ზოგჯერ თავს იმით გაირთობ, რომ აიღებ და «სინ ოტეჩესტვას» წაიკითხავ.
ჩიჩიკოვი ამაზე სავსებით დაეთანხმა, თანაც დაუმატა, რომ იმაზე სასიამოვნო რა არის რა, როგორც განმარტოებით ცხოვრება, ბუნების ჭვრეტით ტკბობა და ზოგჯერ რომელიმე წიგნის კითხვა...
– მაგრამ იცით რა, – დაუმატა მანილოვმა, – თუ მეგობარი არა გყავთ, ვისთანაც შესაძლებელი იქნებოდა აზრების გაზიარება...
– ო, ეს მართალია, სრული ჭეშმარიტებაა! – შეაწყვეტინა ჩიჩიკოვმა, – რის მაქნისია მაშინ მთელი ქვეყნის სიმდიდრე! «ნუ ეძებ ფულს, კარგი ადამიანები გამოსძებნე ურთიერთობის დასამყარებლადო», უთქვამს ერთ ბრძენს.
– და იცით რა, პაველ ივანოვიჩ, – მიუგო მანილოვმა და მისმა სახემ მიიღო არათუ ტკბილი გამომეტყველება, არამედ გადაჭარბებულად ტკბილიც, იმ მიქსტურის მსგავსად, რომელსაც გამოქექილი ექიმი საშინლად დაატკბობს ხოლმე და ჰგონია, ამით დიდად გაახარებს პაციენტს, – მაშინ ერთგვარ სულიერ ტკბობას გრძნობ... აი მაგალითად, თუნდა როგორც ახლა, როდესაც შემთხვევამ მომანიჭა, შეიძლება ითქვას, ასეთი იშვიათი, სამაგალითო ბედნერება, რომ გესაუბროთ და დავტკბე თქვენ საამური მუსაიფით...
– რა ბრძანებაა, რომელი საამური მუსაიფი?.. მე ერთი უმნიშვნელო კაცი ვარ და მეტი არაფერი, – მიუგო ჩიჩიკოვმა.
– ო! პაველ ივანოვიჩ, ნება მიბოძეთ გულახდილად მოგახსენოთ: მთელი ჩემი ქონების ნახევარს სიხარულით დავთმობდი, ოღონთ თქვენს ღირსებათა მცირეოდენი ნაწილი მეც მქონოდა!
– პირიქით, ჩემდათავად უდიდეს ბედნიერებად მივიჩნევდი, რომ...
ვინ იცის, სადამდე მიაღწევდა ორი მეგობრის ურთიერთისადმი გრძნობების გადმოღვრა, რომ ამ დროს მსახური არ შემოსულიყო და არ მოეხსენებინა, სადილი უკვე მზად არისო.
– უმორჩილესად გთხოვთ, – მიმართა მანილოვმა. – გვაპატიეთ, თუ ისეთი სადილი არ გვექნება, როგორც პარკეტებზეა, სატახტო ქალაქებში; ჩვენ, რუსული ჩვეულებრისამებრ, უბრალო შჩი გვაქვს, მაგრამ რაც გვაქვს, წრფელი გულით იქნება მორთმეული. უმორჩილესად გთხოვთ.
აქ ერთხელ კიდევ კარგა ხანს იდავეს, თუ ვინ შესულიყო პირველი, ბოლოს ჩიჩიკოვმა გვერდში ამოიყენა მანილოვი და ისე შევიდა სასადილოში.
სასადილოში ორი ყმაწვილი დახვდათ, მანილოვის შვილები; ორივე იმ ხანში იყო, როდესაც შესაძლებელია ბავშვები უკვე სუფრასთან დასხდნენ, მაგრამ ჯერ კიდევ მაღალ სკამებზე. ბავშვების გვერდით იდგა მასწავლებელი, რომელიც ზრდილობიანი ღიმილით მიესალმა შემოსულთ. დიასახლისი საწვნე ჯამს მიუჯდა; სტუმარი მასპინძლისა და დიასახლისის შუა მოათავსეს, მსახურმა ბავშვებს ყელზე ხელსაწმენდი შეუკრა.
– რა საყვარელი ბავშვები არიან, – თქვა ჩიჩიკოვმა, როდესაც თვალი შეავლო მათ: – მერამდენე წელში არიან?
– უფროსი მერვეშია, უმცროსს კი მხოლოდ გუშინ შეუსრულდა ექვსი, – მიუგო მანილოვის მეუღლემ.
– თემისტოკლიუს! – მიუბრუნდა მანილოვი უფროსს, რომელიც ცდილობდა მსახურის მიერ აკრულ ხელსაწმენდიდან გაენთავისუფლებინა ნიკაპი.
ამ ნაწილობრივ ბერძნული სახელის გაგონებაზე, რომელსაც ვინ იცის, რად მისცა მანილოვმა დაბოლოება «იუსი», ჩიჩიკოვმა ოდნავ ასწია წარბი, მაგრამ მაშინვე შეეცადა სახისათვის ჩვეულებრივი გამომეტყველება მიეცა.
– თემისტოკლიუს, აბა მითხარი, საფრანგეთში ყველაზე კარგი ქალაქი რომელია? აქ მასწავლებელმა მთელი ყურადღება მიმართა თემისტოკლიუსისაკენ, რომელსაც თითქოს თვალებში უნდა ჩაუძვრესო, მაგრამ მალე სრულებით დამშვიდდა და კმაყოფილებით თავი დააქნია, როდესაც თემისტოკლიუსმა უპასუხა: «პარიზი».
– ჩვენში კი რომელია ყველაზე კარგი ქალაქი? – ხელახლა ჰკითხა მანილოვმა.
მასწავლებელმა კვლავ ყურები ცქვიტა.
– პეტერბურგი, – უპასუხა თემისტოკლიუსმა.
– კიდევ რომელი?
– მოსკოვი, – მიუგო თემისტოკლიუსმა.
– რა ჭკვიანი ბიჭიკო ყოფილა! – შენიშნა ჩიჩიკოვმა, – ერთი ამას დამიხედეთ... – განაგრძო მან და ერთგვარი გაოცებით შეხედა მანილოვებს, – რა პატარაა და უკვე რამდენი რამ იცის! უნდა მოგახსენოთ, რომ ეს ბავშვი დიდი ნიჭის პატრონი იქნება.
– ო, თქვენ ჯერ კიდევ არ იცნობთ მაგას, – მიუგო მანილოვმა: – მეტისმეტად გონებამახვილი ბავშვია. აი, უმცროსი, ალკიდი, ასეთი მარდი ვერაა. ამას კი, თუ გზად რაიმე შეხვდა: მწერი, მუმლი, უმალვე თვალები უცეცდება: სულ ფეხდაფეხ მიჰყვება და უკვირდება. მაგას დიპლომატიური სფეროსათვის ვამზადებ. თემისტოკლიუს, – განაგრძო მან და კვლავ ბავშვისაკენ იბრუნა პირი: – გინდა ელჩი გამოხვიდე?
– მინდა, – მიუგო თემისტოკლიუსმა პურის ღეჭვით და აქეთ-იქით თავის ქნევით.
ამ დროს უკან მდგარმა ლაქიამ ელჩს ცხვირი მოხოცა და კარგადაც მოიქცა, თორემ წვენში ლაზათიანი უცხო რამ ღვენთი ჩავარდებოდა. შემდეგ მუსაიფი გააბეს მყუდრო ცხოვრების უპირატესობაზე, დროდადრო დიასახლისი თავის შენიშვნებს ურთავდა ქალაქის თეატრისა და მსახიობთა შესახებ. მასწავლებელი მოსაუბრეებს სულ პირში შეჰყურებდა და რა წამს შენიშნავდა, აგერ-აგერ გაიცინებენო, უმალვე პირს გააღებდა და გულმოდგინედ იცინოდა. უეჭველია, იგი მადლიერი იყო თავისი პატრონისა და კეთილი მოპყრობისათვის ამით უხდიდა სამაგიეროს. თუმცა ერთხელ კი სახეზე სისასტიკემ დაჰბერა, მაგიდაზე მკაცრად დააკაკუნა ჩანგალი და პირდაპირ მჯდომ ბავშვებს თვალები მიაშტერა. ასეთი გაჯავრება სწორედ დროული იყო, ვინაიდან თემისტოკლიუსმა ალკიდს ყურზე უკბინა, ალკიდმა კი თვალები ჩაჭუტა, პირი დააღო და მზად იყო საცოდავად აღრიალებულიყო, მაგრამ უმალვე იგრძნო, რომ ამით შეიძლებოდა ადვილად გამოსთხოვებოდა კერძს, ამიტომ პირი ისევ დამუწა და თვალცრემლიანმა დაუწყო ღრღნა ცხვრის ძვალს, რომელმაც ორივე ყბა გაუქონა და აულაპლაპა. დიასახლისი ხშირად მიმართავდა ჩიჩიკოვს: «რა ამბავია, რომ არაფერს მიირთმევთ? თქვენ ძალიან ცოტა ინებეთ», რაზეც ჩიჩიკოვი ყოველთვის ასე მიუგებდა: «დიდად გმადლობთ, ყელთამდე ავივსე, სასიამოვნო ბაასი ყველაზე უკეთესია».
უკვე აიშალნენ სუფრიდან. მანილოვი მეტისმეტად კმაყოფილი იყო, სტუმარს წელზე ხელი მოხვია და მზად იყო ამნაირად სასტუმრო ოთახში გაეცილებინა, მაგრამ სტუმარმა უეცრივ ფრიად მრავლისმეტყველი სახით განუცხადა, რომ განზრახვა აქვს ერთ ძალიან საჭირო საქმეზე მოელაპარკოს.
– რადგან აგრეა, მაშ ნება მიბოძეთ ჩემს კაბინეტში შეგიწვიოთ, – უთხრა მანილოვმა და პატარა ოთახში შეიყვანა, რომლის სარკმელი მოლურჯო ტყეს გაჰყურებდა, – აი, ჩემი კუთხე ეს გახლავთ, – დასძინა მანილოვმა.
– სასიამოვნო ოთახია, – თქვა ჩიჩიკოვმა, როდესაც ოთახს თვალი მოავლო.
ოთახი მართლაც სასიამოვნო სანახავი იყო: კედლები რაღაც ცისფერი საღებავით შეეღებათ, რომელსაც რუხი ფერიც დაჰკრავდა; ოთხი სკამი, ერთი სავარძელი, მაგიდა, რომელზეც იდო ფურცელჩანიშნული წიგნი, რაც ზემოთაც მოვიხსენიეთ, რამდენიმე დაწერილი ქაღალდი, მაგრამ ყველას სჭარბობდა თამბაქო, რომელიც ნაირ-ნაირი სახით შეგხვდებოდათ: პარკებში, სათუთუნეში და ბოლოს პირდაპირ მაგიდაზე გროვა-გროვად დაყრილი. ორივე ფანჯარაზეც ასევე გროვა-გროვად ეყარა ჩიბუსიდან გადმოყრილი ნაცარი, რაიც დიდი გულმოდგინებით ლამაზ რიგებად ჩაემწკრივებინათ. ეტყობოდა, პატრონი ზოგჯერ ასეთი საქმიანობით ირთობდა თავს და ჰკლავდა დროს.
– ნება მიბოძეთ გთხოვოთ, – უთხრა მანილოვმა, – ამ სავარძელში დაბრძანდეთ. აქ უფრო მოსვენებით იქნებით.
– ნება მიბოძეთ სკამზე დავჯდე.
– ნება მიბოძეთ არ გიყაბულოთ, – მიუგო მანილოვმა, – ეს სავარძელი სტუმრებისათვის მაქვს მიჩნეული გნებავთ თუ არ გნებათ, მაინც უნდა დაბრძაბდეთ.
ჩიჩიკოვი დაჯდა.
– ნება მიბოძეთ ჩიბუხით შეგაქციოთ.
– არა, არ ვეწევი, – ალერსიანი და თან თითქოს გულდაწყვეტილი კილოთი უპასუხა ჩიჩიკოვმა.
– რატომ? – ჰკითხა მანილოვმაც იმავე ალერსიანი და თან გულდაწყვტილი კილოთი.
– ვერ მივეჩვიე, მეშინია; ამბობენ, ჩიბუხი ადამიანს ფიტავსო.
– ნება მიბოძეთ შეგნიშნოთ, რომ ეგ შიში უმართებულო წინასწარშეგონებაა. მე ისიც კი მგონია, რომ ჩიბუხის წევა გაცილებით უფრო სასარგებლოა ჯანმრთელობისათვის, ვიდრე, ბურნუთის წევა. ჩვენს პოლკში ერთი პორუჩიკი იყო, უმშვენიერესი და უგანათლებულესი კაცი, რომელიც ჩიბუხს პირიდან არ უშვებდა არათუ სუფრაზე, არამედ, ბოდიშს ვიხდი, დანარჩენს სხვა ადგილებშიც. და აი, ორმოცი წლისაც გახდა, მაგრამ, ღვთის მადლით, ისეთი ჯანსაღია, უკეთესი არ შეიძლება.
ჩიჩიკოვმა შენიშნა, რომ ამგვარი რამ მართლა ხდება და რომ ბუნებაში მრავალი რამაა, რაც გონებამორჭმული ადამიანებისთვისაც კი მიუწვდომელია.
– მაგრამ ნება მიბოძეთ ჯერ ერთი თხოვნით მოგმართოთ... – წარმოთქვა მან ისეთი ხმით, რომელშიც რაღაც უცნაური, უკეთ, თითქმის უცნაური ჟღერა გაისმა, რის შემდეგაც, ვინ იცის რატომ, უკან მიიხედა. მანილოვმაც, ვინ იცის რატომ, უკან მიიხედა. – რა ერთი ხანია, რაც სარევიზიო სკამზკა წარადგინეთ?
– დიდი ხანია; უკეთ რომ ვთქვათ, არ მახსოვს.
– მას აქეთ რამდენი ყმა მოგიკვდებოდათ?
– ვერ მოგახსენებთ; მე მგონია, ისევ მოურავს უნდა ვკითხოთ. შენ, ეი, ბიჭო! მოურავს დაუძახე, დღეს აქ უნდა იყოს.
მოურავი გამოცხადდა. ასე, ორმოც წელს იქნებოდა მიღწეული, წვერს იპარსავდა, სერთუკს ატარებდა და, როგორც ჩანს, ძალიან უდარდელად ცხოვრობდა, ვინაიდან პირისახე ფუნჩულა და მსუქანი ჰქონდა, ხოლო კანის მოყვითალო ფერი და ჭუტალა თვალები ამხელდნენ, რომ მისთვის უცხო არ იყო ბუმბულისა და გერმის ყურთუკები. მაშინვე შეატყობდით, რომ იმასაც გავლილი ჰქონდა ის ასპარეზი, რომელსაც გაივლის ყველა ბატონის მოურავი: ჯერ ბატონის კარზე წიგნის მცოდნე ბიჭად ითვლება; შემდეგ ცოლად შეირთავს რომელიმე მეკუჭნავე აღაშკას, ქალბატონის საყვარელ მოახლეს, და თვითონაც მეკუჭნავე გახდება, აქედან ხომ მოურავობასაც გაიკრავს. ხოლო რაკი მოურავობას ეღირსება, რა თქმა უნდა, ისიც ისევე იქცევა, როგორც სხვა მოურავები, ესე იგი, უფრო ისეთ ხალხს დაუნათლიმამდება და დაუმეგობრდება, რომელთაც სოფლად წელმაგარ მეოჯახეებად იცნობენ. სამაგიეროდ ღარიბებს ღალებითა და საყალნეთი სულს უხუთავს, დილის ცხრა საათზე იღვიძებს, შემდეგ სამოვარს უცდის და ჩაით იქცევს თავს.
– მითხარი, გეთაყვა, რამდენი სული გლეხი მოკვდა მას შემდეგ, რაც სარევიზიო სკაზკა ჩავაბარეთ?
– როგორ თუ რამდენი? მას აქეთ ბევრი იხოცებოდა, – მიუგო მოურავმა, თან დაასლოკინა და პირზე ხელი მიიფარა.
– მართალი გითხრა, მეც აგრე ვფიქრობდი, – სწრაფად კვერი დაუკრა მანილოვმა: – მართლაც რომ ბევრი დაიხოცა! – შემდეგ ჩიჩიკოვს მიუბრუნდა და დაუმატა: – სწორია, ძალიან ბევრი დაიხოცა.
– მაინც, მაგალითად, რიცხვობრივ რამდენი იქნება? – იკითხა ჩიჩიკოვმა.
– ჰო, რიცხვობრივ რამდენი იქნება? – არ დააყოვნა მანილოვმაც.
– აბა, როგორ მოგახსენოთ, რამდენი? ხომ არ ვიცით, რამდენი კვდებოდა, თვლით არავის დაუთვლია.
– ნამდვილად რომ აგრეა, – დაურთო მანილოვმა და ჩიჩიკოვისაკენ იბრუნა პირი, – მეც აგრე ვვარაუდობდი, დიდი სიკვდილიანობა იყო, სრულიად გამოურკვეველია, რამდენი მოკვდა.
– მაშ, გეთაყვა, ყველანი გადამითვალე, – მიმართა მოურავს ჩიჩიკოვმა, – ამასთანავე ზუსტი რეესტრი შემიდგინე, რომ ყველას სახელი და გვარი იყოს აღნიშნული.
– ჰო, ყველა სათითაოდ ჩამოსწერე, – თქვა მანილოვმა.
– მესმის! – მიუგო მოურავმა და წავიდა.
– კარგი, მაგრამ რისთვის დაგჭირდათ ეს სია? – მოურავის წასვლისთანავე იკითხა მანილოვმა.
შეკითხვაზე სტუმარს თითქოს პასუხი გაუძნელდა; სახეზე რაღაც დაძაბული გამომეტყველება გამოესახა, წამოწითლდა კიდეც, – თითქოს ის, რისი გამჟღავნებაც მას უნდოდა, სიტყვებს არ ემორჩილებოდა. მართლაც მანილოვმა ბოლოს ისეთი უცნაური და არაჩვეულებრივი რამ გაიგონა, რომლის მსგავსი ადამიანის ყურს ჯერ არ სმენია.
– თქვენ მეკითხებით, რისთვის მჭირდება ეს სია? აი რისთვის: გლეხების ყიდვა მსურს... – მიუგო ჩიჩიკოვმა, მაგრამ ენა დაება და სიტყვა ჩაუწყდა.
– ჰო, მაგრამ ნება მიბოძეთ შეგეკითხოთ, – მიმართა მანილოვმა, – როგორ გსურთ გლეხების ყიდვა: მიწიანად თუ ისე, წასაყვანად, ესე იგი უმიწაწყლოდ?
– არა, – მიუგო ჩიჩიკოვმა, – მე ისე კი არა, ნამდვილი გლეხები კი არ მინდა, არამედ მკვდრები...
– რა ბრძანეთ?.. მაპატიეთ... ცოტათი ყურს მაკლია, რაღაც უცნაური სიტყვა მომესმა...
– განზრახვა მაქვს ისეთი მკვდრები შევიძინო, რომლებიც რევიზიის მიხედვით ჯერ კიდევ ცოცხლებში ითვლებიან, – მიუგო ჩიჩიკოვმა.
მანილოვს ჩიბუხი ტარიანად დაუვარდა იატაკზე და, რა ერთი დააღო პირი, რამდენიმე წუთის განმავლობაში ასე პირღია დარჩა. ორივე მეგობარი, რომლებიც წეღან მეგობრული ცხოვრების გულითადობასა და სიამეზე მსჯელობდნენ, უცბად გაშეშდნენ და თვალებში ერთმანეთს ისე ჩააშტერდნენ, როგორც ის პორტრეტები, რომლებსაც ძველად ერთმანეთის პირდაპირ ჰკიდებდნენ ხოლმე სარკის ორივე მხარეს. ბოლოს მანილოვმა აიღო ჩიბუხი და მეგობარს დაბლიდან ახედა, თითქოს უნდოდა მის სახეზე ამოეკითხა, ხომ არ იღიმებოდა ან ხომ არ გაეხუმრა, მაგრამ ამისი მსგავსი არაფერი შეუმჩნევია, პირიქით, ჩიჩიკოვს სახე თითქოს ჩვეულებრივზე უფრო დადინჯებული ჰქონდა; შემდეგ გაიფიქრა, იქნებ ჩემი სტუმარი ანაზდეულად შეიშალაო, და შიშით თვალებში მიაჩერდა; მაგრამ სტუმრის თვალები ოდნავადაც არ იყო არეული; იქ არ მოჩანდა ის ველური, აფორიაქებული ცეცხლი, რომელიც შეშლილის თვალებში დაკრთის ხოლმე; ყველაფერი რიგზე და თავის ადგილას იყო. რა არ იფიქრა მანილოვმა, რა ექნა, როგორ მოქცეულიყო, მაგრამ იმაზე უკეთესი ვერა გაარიგა რა, რომ დარჩენილი ბოლი პირიდან წვრილ-წვრილ ხვეულებად გამოეშვა.
– მაშ ასე, მე მსურდა გამეგო, შეგიძლიათ თუ არა მომცეთ, დამითმოთ ან, როგორც თქვენ ინებებთ, გადმომცეთ მთელი ის გლეხები, რომლებიც, მართალია, დაიხოცნენ, მაგრამ კანონის ფორმის მხრივ ჯერ კიდევ ცოცხლებად ითვლებიან.
მაგრამ მანილოვს ისე შერცხვა და აირია, რომ მხოლოდ დუმილით შეჰყურებდა.
– მე მგონია, რომ პასუხი გეძნელებათ, არა?.. – შენიშნა ჩიჩიკოვმა.
– მეე?.. არა, ეგ კი არა, – მიუგო მანილოვმა, – მაგრამ ვერ მივმხვდარვარ... მაპატიეთ... მე, რა თქმა უნდა, აგრეთი ბრწყინვალე განათლება არ მიმიღია, რომელიც, ასე ვთქვათ, თქვენს ყოველ მოძრაობაში გამოკრთის; არც მჭერვმეტყველების მაღალი ოსტატობა გამაჩნია... შეიძლება აქ... თქვენ მიერ ახლა წარმოთქმულ განმარტებაში... სულ სხვა აზრი იმალებოდეს... იქნებ სიტყვის ლამაზი გამოთქმისათვის ინებეთ მაგისი ბრძანება?
– არა, – სიტყვა ჩამოართვა ჩიჩიკოვმა, – მე ყველა საგანს ისე ვგულისმობ, როგორც არის, ესე იგი, მე მსურს სულები, რომლებიც ნამდვილად უკვე მიიცვალნენ.
მანილოვი სულ ერთიანად დაიბნა. გრძნობდა, რომ რაღაც უნდა გაეკეთებინა, უნდა ეკითხა რამე, მაგრამ რა ეკითხა – ეშმაკმა უწყის. ბოლოს საქმე იმით გათავდა, რომ ისევ ბოლი გამოუშვა, მაგრამ უკვე პირიდან კი არა, ცხვირის ნესტოებიდან.
– მაშ ასე, თუ დაბრკოლება არაა, ღვთით შეგვიძლია ნასყიდობის სიგელის შედგენა დავიწყოთ, – თქვა ჩიჩიკოვმა.
– რაო, მკვდარ სულებზე ნასყიდობის სიგელი?
– ო, არა! – მიგო ჩიჩიკოვმა, – ჩვენ ჩავწერთ, რომ ისინი ცოცხლები არიან, სწორედ ისე, როგორც სარევიზიო სკაზკებშია აღნიშნული. მე ჩვეული ვარ სამოქალაქო კანონებს ოდნავადაც არ გადავუხვიო; მართალია, სამსახურში ამის გამო დავზარალდი, მაგრამ, უკაცრავად, მოვალეობა ჩემთვის უწმინდესი საქმეა, რაც შეეხება კანონს – მე ვმუნჯდები კანონის წინაშე!
მანილოვს უკანასკნელი სიტყვები მოეწონა, მაგრამ საქმის ვითარებაში მაინც ვერ გაერკვა და პასუხის ნაცვლად ისე მაგრად დაუწყო ქაჩვა თავის ჩიბუხს, რომ ბოლოს ფაგოტივით აახრიალა. ისე გეგონებოდათ, თითქოს მას უნდოდა იქიდან გამოექაჩა ნამდვილი აზრი ასეთი უჩვეულო ამბის ირგვლივ; მაგრამ ჩიბუხი ხრიალებდა და მეტი არაფერი.
– იქნებ რაიმე გეეჭვებათ?
– ო, რასა ბრძანებთ! სრულიადაც არა. იმიტომ კი არ მოგახსენებთ, ვითომც თქვენ მიმართ რაიმე, ასე ვთქვათ, კრიტიკული განზრახვა მქონდეს. მაგრამ ნება მიბოძეთ მოგახსენოთ, აი ეს წამოწყება, ანუ, უკეთ რომ ვთქვათ, ეს ნეგოცია, შეუფერებელი ხომ არ იქნება სამოქალაქო დადგენილებისათვის ანდა რუსეთის მომავალი მიზნებისათვის?
აქ მანილოვმა ოდნავ შეარხია თავი და მრავალმნიშვნელოვნად შეხედა ჩიჩიკოვს. სახის ყოველ ნაკვთში და მოკუმულ ტუჩებში ისეთი ღრმააზროვანი გამომეტყველება აესახა, რომლის მსგავსი იქნებ ჯერ არც ნახულა ადამიანის სახეზე, თუ არ მივიღებთ მხედველობაში რომელიმე ჭკვიანი მინისტრის სახეს, ისიც მხოლოდ ყოვლად თავსამტვრევი საქმის დროს.
მაგრამ ჩიჩიკოვმა უბრალოდ განუმარტა, რომ ამგვარი წამოწყება, ანუ ნეგოცია, არავითარ შემთხვევაში შეუფერებელი არ იქნება რუსეთის სამოქალაქო დადგენილებათა ან შემდგომი მიზნებისთვისაო; ხოლო წუთს შემდგომ დაუმატა, პირიქით, ხაზინა მოგებასაც ნახავს, ვინაიდან იგი კანონიერ გადასახადებს მიიღებსო.
– აგრე გგონიათ?..
– ვფიქრობ, რომ ასე ემჯობინება.
– რახან ემჯობინება, სხვა საქმეა; საწინააღმდეგო არა მაქვს რა, – მიუგო მანილოვმა და სრულებით დამშვიდდა.
– ახლა საქმე ფასში მორიგებაა...
– როგორ თუ ფასში მორიგება? – მიუგო მანილოვმა და შეჩერდა, – ნუთუ გგონიათ, ფულს ავიღებ ისეთ სულებში, რომელთაც ერთგვარად უკვე დაუთავებიათ თავიანთი არსებობა? რაკი თქვენ, ასე ვთქვათ, ასეთი ფანტასტიკური სურვილი მოგსვლიათ, ჩემი მხრით სრულიად მუქთად გითმობთ და ნასყიდობის ხარჯებსაც მე ვკისრულობ.
დიდი საყვედურის ღირსი იქნებოდა ამ ამბავთა მთხრობელი, თუ მას აღუნიშნავი დარჩებოდა, რომ მანილოვის ამ სიტყვებმა სტუმარს სიამოვნება მოჰგვარა. თუმცა იგი დამჯდარი და თავდაჭერილი კაცი იყო, მაგრამ აქ ვეღარ მოითმინა და კინაღამ თხასავით შეიკუნტრუშა, რაც, როგორც საყოველთაოდ ცნობილია, მხოლოდ უდიდესი სიხარულის დროს მოსდის ხოლმე ადამიანს. სავარძელზე ისე მძლავრად შემოტრიალდა, რომ ბალიშზე გადაკრული შალის საპირე გასკდა; თვითონ მანილოვმა როგორღაც გაოგნებით შეხედა მას. გულითადობით აღგზნებულმა ჩიჩიკოვმა იმდენი მადლობა ჩაუთვალა, რომ მანილოვი აირია, სულ მთლად გაწითლდა, თავს აქნევდა უარის ნიშნად მის მადლობაზე და ბოლოს, როგორც იყო, პასუხი შეჰკადრა, რომ სულაც არაფერია, რომ მას სურდა თავისი გულის ლტოლვანი და სულის ანდამატური მიმზიდველობა დაემტკიცებინა ჩიჩიკოვისთვის. რაც შეეხება მკვდარ სულებს, ესენი ნაგავს წარმოადგენენო.
– სულაც არაა ნაგავი, – სიტყვა მოუჭრა ჩიჩიკოვმა და თან ხელი ჩამოართვა. აქ მან მძიმედ ამოიოხრა. ისე მოჩანდა, თითქოს გულითადობის გადმოსაღვრელად იყო განწყობილი; ბოლოს გრძნობამორევით და მკაფიოდ წარმოთქვა ეს სიტყვები: – რომ იცოდეთ, რა სამსახური გაუწიეთ უთვისტომოდ გადმოხვეწილ ადამიანს ამ მართლაცდა ნაგვის გამომეტებით! ვინ მოსთვლის, რა არ გადამხდა თავს! თითქოს ნავი ვყოფილიყავ აბობოქრებულ ტალღათა შორის... რა დევნა, რა უჯიათობანი არ განმიცდია, რა ვარამი არ მაგემებინეს! მერე და რისთვის? იმისათვის, რომ სიმართლეს მივდევდი, სინდისის წინაშე სუფთა ვიყავი, უმწეო ქვრივსა და საწყალ ობლებს ხელს ვუმართავდი!.. – აქ მან ცხვირსახოცით თვალებიდან გადმოდენილი ცრემლიც მოიწმინდა.
მანილოვს გული აუჩუყდა. ორივე მეგობარი დიდხანს არ უშვებდა ერთმანეთს ხელს და დიდხანს დუმილით შესცქეროდა ერთმანეთს ცრემლმორეულ თვალებში. მანილოვს არას დიდებით არ უნდოდა ხელი გაეშვა ჩვენი გმირისათვის და ისე მხურვალედ უჭერდა, რომ ჩიჩიკოვმა აღარ იცოდა, როგორ გაეთავისუფლებინა იგი. ბოლოს, როგორც იყო, ნელ-ნელა დააძვრინა ხელი და უთხრა, რომ კარგი იქნებოდა, თუ ნასყიდობის სიგელს დააჩქარებდნენ, ხოლო იმას არა ემჯობინებოდა რა, უკეთუ თვითონ მანილოვი ჩავიდოდა ქალაქს. შემდეგ აიღო ქუდი და გამომშვოდობებას შეუდგა.
– როგორ? უკვე წასვლას აპირებთ? – თქვა მანილოვმა, რომელიც უეცრივ გამოფხიზლდა და თითქმის შეშინდა კიდეც.
ამ დროს კაბინეტში შემოვიდა მანილოვის მეუღლე.
– შეხე, ლიზანკა, – მიმართა მას ოდნავი დაჩივლებით მანილოვმა, – პაველ ივანოვიჩი თავს გვანებებს!
– ეს იმიტომ, რომ პაველ ივანოვიჩს თავი მოვაბეზრეთ, – უპასუხა მანილოვის მეუღლემ.
– ქალბატონო! – შესძახა ჩიჩიკოვმა, – აქ, აი ამ ადგილს, – და თან გულზე მიიდო ხელი, – დიახ, აქ დაიმკვიდრებს თქვენთან გატარებული დროის სიამე! მერწმუნეთ. ჩემთვის იმაზე უდიდესი ბედნიერება არა იქნებოდა რა, როგორც თქვენთან ერთად ცხოვრება, თუ ერთ ჭერქვეშ არა, უმახლობლეს მეზობლად მაინც.
– იცით რა, პაველ ივანოვიჩ, – უთხრა მანილოვმა, რომელსაც ძალიან მოეწონა ასეთი აზრი, – მართლაც რა კარგი იქნებოდა, რომ რამენაირად ერთად გვეცხოვრა, ერთ ჭერქვეშ, და რომელიმე თელის ჩრდილში მივცემდით სიბრძნის წყაროს, გვეფიქრა და გვეაზროვნა!..
– ო, ეს ხომ სამოთხე იქნებოდა! – თქვა ჩიჩიკოვმა და ამოიოხრა, – მშვიდობით, ქალბატონო! – განაგრძო მან და მანილოვის მეუღლეს ხელზე ეამბორა, – მშვიდობით თქვენც უპატივცემულესო მეგობარო! ჩემი თხოვნა არ დაგავიწყდეთ!
– ო, დარწმუნებული ბრძანდებოდეთ! – მიუგო მანილოვმა, – მხოლოდ ორიოდე დღით გშორდებით.
ყველანი სასადილო ოთახში გავიდნენ.
– მშვიდობით, საყვარელო პაწაწებო! – წარმოთქვა ჩიჩიკოვმა, როდესაც ალკიდი და თემისტოკლიუსი დაინახა, რომლებიც ხის ცხვირმოტეხილ და ხელებმომსხვრეულ ჰუსარს ჩასციებოდნენ. – მშვიდობით, ჩემო პაწიებო, მაპატიეთ, რომ მოსაკითხი ვერ მოგიტანეთ, რადგან, გამოგიტყდებით, თქვენი ამ ქვეყნად არსებობა არც კი ვიცოდი. ახლა კი, მეორედ რომ მოვალ, უსათუოდ რასმე მოგიტანთ, შენთვის ხმალს შევარჩევ; გინდა ხმალი?
– მინდა, – მიუგო თემისტოკლიუსმა.
– შენ კი დოლს მოგიტან; შენ ხომ გინდა დოლი? – განაგრძო ჩიჩიკოვმა და ალკიდისაკენ დაიხარა.
– მიდა, – წაიჩურჩულა ალკიდმა და თავი ჩაღუნა.
– კეთილი, მაშ დოლს მოგიტან. ისეთი დიდებული დოლი იქნება, რომ სულ დახტრა-დუბრა, დახტრა-დუბრას გაიძახოდეს... მშვიდობით, სულიკო, მშვიდობით! - აქ ბავშვს თავზე აკოცა, შემდეგ მანილოვსა და მის მეუღლეს გადახედა ისეთი ღიმილით, რომლითაც ჩვეულებრივ მშობლებს აგრძნობინებენ შვილების ნატვრა-სურვილის უმანკოებას.
– მართლა დარჩით, პაველ ივანოვიჩ! – მიმართა მანილოვმა, როდესაც ყველანი პარმაღზე გავიდნენ.– ერთი შეხედეთ, რა შავი ღრუბელი წამოიშალა!
– ეგ ერთი ციცქნა ღრუბელია, –მიუგო ჩიჩიკოვმა.
– მერე იცით, სობაკევიჩთან რა გზით უნდა იაროთ?
– ეს კი თქვენ უნდა გკითხოთ.
– მომითმინეთ, თქვენს მეეტლეს ახლავე ყველაფერს გავაგებინებ. – აქ მანილოვმა ასეთივე თავაზიანობით გააცნო მეეტლეს საქმის ვითარება და ერთხელ «თქვენობითაც» კი მიმართა.
რაკი მეეტლემ გაიგო, რომ ორი მოსახვევი უნდა გამოეშვა და მხოლოდ მესამეზე გაეხვია, მიუგო: «როგორც იქნება გზას გავიკვლევთო, თქვენო კეთილშობილებავ!» ჩიჩიკოვი გზას გაუდგა. ფეხის ცერებზე შემდგარი მასპინძლები კი კიდევ კარგა ხანს უქნევდნენ თავს და ცხვირსახოცს აფრიალებდნენ.
მანილოვი დიდხანს იდგა პარმაღზე და თვალს არ აშორებდა მიმავალ ბრიჩკას. ბოლოს ეტლი სულ ერთიანად ჩაიკარგა, მაგრამ მანილოვი მაინც იდგა და ჩიბუხს ეწეოდა. დასასრულ ოთახში შევიდა, ჩამოჯდა სკამზე და ფიქრებს გაჰყვა. იგი გულწრფელად გახარებული იყო, რომ სტუმარს პატარა სიამოვნება მიანიჭა. შემდეგ შეუმჩნევლად მისი აზრები სულ სხვა საგანზე გადავიდა და ბოლოს, ღმერთმა იცის, სად გაქანდა. იგი ფიქრობდა მეგობრული ცხოვრების სიკეთეზე, იმაზე, თუ რა კარგი იქნებოდა ასეთ მეგობართან ერთად რომელიმე მდინარის პირას ეცხოვრა; შემდეგ ამ მდინარეზე ხიდის გადება იწყო, შემდეგ უზარმაზარი სახლი წამოჭიმა ისეთი მაღალი ბელვედერით, რომ იქიდან შეიძლებოდა მოსკოვის დანახვა, იქვე ჩაის მირთმევა საღამოობით ღია ცისქვეშ და რომელიმე სასიამოვნო საგანზე ბრძნული მსჯელობით დატკბობა. შემდეგ წარმოიდგინა, თითქოს ის და ჩიჩიკოვი მშვენიერი კარეტებით რომელიღაც საზოგადოებაში მიგრიალდნენ, სადაც თავიანთი ფაქიზი და საამური ქცევით ყველა მოხიბლეს; ვითომც ხელმწიფესაც კი შეესმა მათი სანაქებო მეგობრობის ამბავი, რისთვისაც ორივეს გენერლობა უბოძა; ბოლოს, ღმერთმა იცის, რა არ წარმოიდგინა, რასაც თვითონაც ვერ გაართვა თავი. უეცრად ჩიჩიკოვის უცნაურმა თხოვნამ შეაწყვეტინა ოცნებანი. მის თავში ვერ იქნა და ვერ გადაიხარშა ეს თხოვნა: რანაირად არ შეატრიალა, მაინც ვერაფერს მიუხვდა. ამიტომაც იჯდა და ერთთავად ჩიბუხს ექაჩებოდა, რამაც ვახშმობამდე გასტანა.
თავი მესამე
ჩიჩიკოვი კი მშვენიერ გუნებაზე გახლდათ, არხეინად იჯდა ბრიჩკაში და აგერ რა ხანია ფართო შარაგზით მიქროდა. წინა თავიდან უკვე მოჩანს, რა გემოვნებისა და მიდრეკილების კაცი გახლდათ, ამიტომაც საკვირველი არაა, რომ მალე მთელი არსებით საკუთარ ფიქრებში ჩაიძირა. ათასნაირი მოსაზრება, გეგმებზე და ხარჯთაღრიცხვაზე ფიქრი დასთამაშებდა სახეზე და, როგორც ჩანდა, ძალზე საამური უნდა ყოფილიყო, ვინაიდან წამდაუწუმ კმაყოფილი ღიმილის კვალს სტოვებდა. რაკი ამ ფიქრებში იყო გართული, არავითარი ყურადღება არ მიუქცევია მეეტლისათვის, რომელიც აგრეთვე კმაყოფილი გახლდათ მანილოვის შინაყმების გულუხვობით და ახლა ფრიად საქმიან შენიშვნებს აძლევდა მარჯვენა მხრით შებმულ შავხალა ულაყს. ეს შავხალა ულაყი მეტად ვერაგი ცხენი გახლდათ, თავს ისე აჩვენებდა, ვითომც მეც ვირჯებიო, მაშინ როდესაც ქურანა და მარცხენა მხრით შებმული ჩალისფერა, რომელსაც «ზასედატელი» ერქვა, რადგან ვიღაც ზასედატელისაგან შეეძინათ, ისე გულმოდგინედ ეწეოდნენ ბრიჩკას, რომ თვალებში სიხარულიც კი ეხატებოდათ. «იცუღლუტე, იცუღლუტე! გიჩვენებ სეირს! – უთხრა სელიფანმა, წამოიწია და შოლტი გადაუჭირა ზარმაცს, – შენ შენი საქმე იცოდე, შე გარმიანელო! ქურანა პატიოსანი ცხენია, თავის მოვალეობას ასრულებს, მე მას მეტ საჭმელსაც დავუყრი, იმიტომ რომ პატიოსანი ცხენია; ზასედატელიც კარგი ცხენია... აბა, აბა! რა ყურებს აბარტყუნებ?! შენ, ჰეი, სულელო, ყური უგდე, როცა გეუბნებიან! შე ხეპრევ, შენა, ცუდს ხომ არაფერს გასწავლი... ერთი შეხე, საითკენ იწევს!» კიდევ შოლტი გადაუჭირა და შეუტია: «აჰაი, შე ბარბაროსო! წყეულო ბონაპარტე!» შემდეგ ყველას ერთად დასჭყივლა: «ჰეი, თქვენი ჭირიმე, თქვენიო!» და სამთავეს ერთად გადაუშხუვლა, მაგრამ დასასჯელად კი არა, მხოლოდ იმიტომ, რომ ეგრძნობინებინა, თქვენით კმაყოფილი ვარო. რაკი ამგვარად აამა მათ, ისევ შავხალას გაემასლაათა: «შენა გგონია, ვითომ ცუღლუტობას ვერ მიგიხვდები? ვერ მოგართვეს! გიჯობს სიმართლით იცხოვრო, თუ გინდა რომ პატივი დაგდონ. აი ახლა, ბატონიანთსა რომ ვიყავით სტუმრად, ძალიან კარგი ხალხია. მეც სიამოვნებით გაველაპარაკები, თუ კაი კაცი იქნება; კაი კაცთან ჩვენ მუდამ კაი მეგობრები ვართ, გულითადი მახლობლები: თუ კაი კაცი იქნება, იმასთან ჩაისაც დავლევ და საუზმესაც კარგა გიახლებით. კაი კაცი მუდამ პატივსა და დიდებაშია. აგერ, ჩვენ ბატონს მუდამ პატივსა სდებენ, იმიტომ რომ, გესმის, ხენწიფის სამსახურს ასრულებს, სკოლესკოი სოვეტნიკია...»
ასე მასლაათობდა სელიფანი და ბოლოს ხომ მთლად განყენებულ მსჯელობაში შეტოპა. ჩიჩიკოვს რომ ყური მიეგდო, თავის თავზე ბევრ რასმე საგულისხმოს მოისმენდა; მაგრამ თავის საგანზე ფიქრს იმდენად წაეღო, რომ მხოლოდ ძლიერმა ქუხილმა გამოაფხიზლა და აიძულა ირგვლივ მიმოეხედა: მთელი ცა შავ ღრუბლებს წაეგრაგნა. მტვრიან საფოსტო გზას უკვე წვიმის წვეთები ესხურებოდა. ამ დროს მეორედ უფრო ძლიერ და უფრო ახლოს იჭექა და ღვართქაფა წვიმა დაუშვა. ჯერ ალმაცერად წამოვიდა წვიმა და ეტლის სახურავს ერთი გვერდიდან უშხაპუნებდა, შემდეგ მეორე მხრიდან შეუტია, მერე თავდასხმის გეზი შეიცვალა, პირდაპირ დაუშვა და ეტლის სახურავზე არახუნდა; ბოლოს წვიმის შხეფები სახეშიც ეცა ჩიჩიკოვს. ამ გარემოებამ აიძულა ჩიჩიკოვი ტყავის ფარდები ჩამოეშვა, რომელთაც ორსავე მხარეს მრგვალი სარკმლები ჰქონდა დატანებული გზის სანახაობათა სამზერლად გამიზნული, და სელიფანს უბრძანა ცხენები გაერეკა. ავდარმა სელიფანსაც შუაზე შეაწყვეტინა სიტყვა: იგი მიხვდა, რომ მართლაც ასე ჯანჯალი არ შეიძლებოდა; კოფოს ძირიდან რაღაც ნაცრისფერი ბრანძი ამოათრია, ჩამოიცვა, სადავეს ხელი დასტაცა და დასჭყივლა ცხენებს, რომლებიც ძლივსძლივობით მიჩაქჩაქებდნენ, რადგან ამდენი ბრძნული დარიგებით სულ მოდუნებულიყოვნენ. მაგრამ სელიფანმა ვერასგზით ვერ გაიხსენა, ორი მოსახვევი გაიარეს თუ სამი. კარგა დაფიქრების შემდეგ მიხვდა, რომ ბევრი მოსახვევი გამოუშვა და ნამდვილ გზას აცდა. რადგან გაჭირვებაში მყოფი რუსი კაცი ბევრს აღარ დაგიდევთ და ადვილად პოულობს თავსაშველ გზას, სელიფანსაც არ დაუყოვნებია, პირველსავე გზაჯვარედინზე მარჯვნივ გადაუხვია, დაჰკივლა: «ჰეი, საყვარლო მეგობრებოო!» და დააოთხა ცხენები, თუმცა სულაც არ დაფიქრებულა, სად მიიყვანდა ეს გზა.
წვიმა თიღქოს დიდხანს არ აპირებდა გადაღებას. გზაზე მტვერი აიზილა და ატალახდა, ცხენებსაც თანდათან უძნელდებოდათ ბრიჩკის თრევა. ჩიჩიკოვი უკვე მოუსვენრობამ მოიცვა, რომ სობაკევიჩის სოფელი ამდენ ხანს არ გამოჩნდა. მისი ანგარიშით აქამდისაც უნდა მისულიყვნენ. აქეთ-იქით იხედებოდა, მაგრამ ისეთი უკუნეთი იყო, რომ ვერაფერს შეამჩნევდით, თუნდაც თვალში თითი ეტაკებინათ.
– სელიფან! – შესძახა ბოლოს და ბრიჩკიდან თავი გამოჰყო.
– რაო, ბატონო? – მიუგო სელიფანმა.
– აბა, გაიხედე, სოფელი არ გამოჩნდა?
– არა, ბატონო, ჯერ არა ჩანს! – ამის შემდეგ სელიფანმა შოლტი შეაქნია და გააბა ისეთი გაუთავებელი რამ, – სიმღერა თუ რაღაც სიმღერის მსგავსი, – რასაც ბოლო არ უჩანდა და რაშიც ყველაფერი შედიოდა: ყოველნაირი გამამხნევებელი და შემაგონებელი შეძახილი, რომლითაც უმასპინძლდებიან ხოლმე ცხენებს ვრცელი რუსეთის კიდით კიდემდე; ათასნაირი მეტსახელი სქესის განურჩევლად, რაც კი პირველად მოადგება პირზე. ბოლოს საქმე იქამდესაც მივიდა, რომ ცხენები « მდივანბეგებად» მონათლა.
ამასობაში ჩიჩიკოვმა შეამჩნია, რომ ბრიჩკა საშინლად ინჯღრეოდა და მაგარი მუჯლუგუნებითაც უმასპინძლებოდა; ამ გარემოებამ მიახვედრა, რომ გზას გადასცდნენ და, უეჭველია, ახლა დაფარცხულ ხნულზე მიდიოდნენ. სელიფანი ბარემ თვითონაც მიხვდა, მაგრამ კრინტსაც არ ძრავდა.
– ჰეი, შე თაღლითო, რა გზით მიდიხარ? – შესძახა ჩიჩიკოვმა.
– აბა რა ვუყო, ბატონო, ხომ ხედავთ, რა დროა; შოლტიც ვეღარც გამირჩევია, ისეთი უკუნია! – ამ სიტყვებზე ბრიჩკა ისე შეაყირავა, რომ ჩიჩიკოვი იძულებული გახდა ორივე ხელით ეტლის კედლებს ჩაბღაუჭებოდა. მხოლოდ ახლა შენიშნა, რომ სელიფანი კარგა შეზარხოშებული ბრძანდებოდა.
– დააყე, დააყე, გადააბრუნებ! – შესძახა ჩიჩიკოვმა.
– არა, ბატონო, როგორ შეიძლება გადავაბრუნო, – მიუგო სელიფანმა, – განა არ ვიცი, რომ გადაბრუნება კარგი არაა; არასგზით არ გადავაბრუნებ, – შემდეგ ბრიჩკის ოდნავ მობრუნება დააპირა. აბრუნა, აბრუნა და ბოლოს გვერდზე გადააბრუნა. ჩიჩიკოვი ხელფეხიანად ტლაპოში გაგორდა. სელიფანმა ცხენები შეაჩერა, თუმცა თვითონაც შეჩერდებოდნენ, რადგან ძალზე ქანცგამოლეულები იყვნენ.ასეთმა გაუთვალისწინებელმა ფათერაკმა დიდად განაცვიფრა სელიფანი. კოფოდან გადმოხტომისთანავე ბრიჩკის წინ დადგა, ორივე ხელით დოინჯი შემოიყარა და იმ დროს, როდესაც მისი ბატონი ტლაპოში ფართხალებდა და წამოდგომას ლამობდა, ცოტაოდენი ჩაფიქრების შემდეგ წარმოთქვა: «დახე, აკი გადაბრუნდა!»
– ისე გალეშილხარ, როგორც მეჩექმე! – შესძახა ჩიჩიკოვმა.
– არა, ბატონო, როგორ შეიძლება მთვრალი ვიყო! განა არ ვიცი, სიმთვრალე არ ვარგა! მეგობარ კაცს გაველაპარაკე, რადგან კაი კაცთან შეიძლება მასლაათი, აქ ცუდი რა არი; ჰოდა ცოტა დავნაყრდით კიდეც. დანაყრება ხომ საწყენი საქმე არაა: კაი კაცთან მუდამ შეიძლება დანაყრება.
– მერედა რა გითხარი, ბოლო ხანს რომ დაითვერი, ჰა? დაგავიწყდა? – დაუტია ჩიჩიკოვმა.
– არა, თქვენო კეთილშობილებავ, როგორ შეიძლება დავიწყება. მე ჩემი საქმე ვიცი. ვიცი, რომ სიმთვრალე არ ვარგა. კაი კაცთან გავიმასლაათე, იმიტომ რომ...
– აი, კარგა რომ გაგწკეპლავ, მაშინ გაიგებ, როგორ უნდა კაი კაცთან გამასლაათება!
– როგორც თქვენი მოწყალების ნება-სურვილი იყოს! – უპასუხა ყველაფერზე თანახმა სელიფანმა, – თუ გაწლეპლაა, გაწკეპლა იყოს; სულაც არ ვიუარებ. თუკი დავიმსახურე, რატომაც არ უნდა გამწკეპლოთ? ყველაფერი ბატონის ნებაა. წკეპლა საჭიროა, რადგან გლეხი თავგასულია; წესი და რიგი არ უნდა დაირღვეს. თუკი ღირსი ვარ, ადექით და გამწკეპლეთ; რატომაც არ უნდა გამწკეპლოთ?
ასეთ მსჯელობაზე ბატონმა სიტყვა ვერ იპოვა, რა ეპასუხა. მაგრამ ამ დროს თითქოს ბედმა გადაწყვიტა მისი შებრალება. შორიდან გაისმა ძაღლის ყეფა. გახარებულმა ჩიჩიკოვმა სელიფანს უბრძანა ცხენები გაერეკა. რუს მეეტლეს თვალების ნაცვლად კარგი ალღო აქვს; ამიტომაა, რომ ის ხშირად დახუჭავს თვალებს, ფიცხელი ჭენებით მიჰქრის და ბოლოს კი მაინც სამშვიდობოს გააღწევს. სელიფანი ვერაფერს ვერა ხედავდა, მაგრამ ცხენები პირდაპირ სოფლისაკენ მიუშვა და მხოლოდ მაშინ შეაჩერა, როდესაც ბრიჩკა ხელნებით ღობეს დაეტაკა და გასავალი აღარსად იყო. ღვართქაფა წვიმის სქელ საბურველში ჩიჩიკოვმა მხოლოდ სახურავის მსგავსი რამ გაარჩია. სელიფანი ჭიშკარის საძებნელად გაგზავნა, რაიც, უეჭველია, კარგა ხანს გაჭიანურდებოდა, თუ რუსეთში მეკარეთა ნაცვლად ავი ძაღლები არ ჰყავდეთ, რომელთაც თავიანთ პატრონს ისეთი მაღალი ხმით მოახსენეს სტუმრის მობრძანება, რომ სელიფანმა ყურებში თითები დაიცო. ერთი ფანჯრიდან შუქი გამოკრთა ღობემდე ბუნდოვან ზოლად გაწვა, რითაც ჩვენს მგზავრებს ჭიშკრის მისავალზე მიუთითა. სელიფანი მოჰყვა ჭიშკარზე ბრახუნს. მალე პატარა კარი გაიღო, ვიღაც ჯუბაწამოსხმულმა გამოიხედა და ბატონსა და მსახურს დედაბრის ხრინწიანი ხმა შემოესმათ: – ვინ აბრახუნებს? რა ალიაქოთია?
– მგზავრები ვართ, დედი, შეგვიშვი, ღამე გაგვათევინე, – ხმა მიაწვდინა ჩიჩიკოვმა.
– დამიხედეთ, რა ყოჩაღი ვინმე ყოფილა, – თქვა დედაბერმა, – რა დროს ყიალია! სასტუმრო ხომ არა გგონიათ: აქ მემემულე ქალი ცხოვრობს.
– რას ვიზამთ, დედი: აგერ გზა აგვერია. ასეთ დროს მინდვრად ხომ არ გავათევთ ღამეს.
– დიახაც ბნელი ღამეა, ცუდი დროა, – დაუმატა სელიფანმა.
– ჩუმად, შე ბრიყვო, – დაუტია ჩიჩიკოვმა.
– აზნაური გახლავართ, დედი.
აზნაურის გაგონებაზე დედაბერი თითქოს ჩაფიქრდა.
– მოითმინეთ, ქალბატონს მოვახსენებ, – თქვა და ორიოდე წუთის შემდეგ ფარნით დაბრუნდა.
ჭიშკარი გაიღო. შუქი მეორე ფანჯრიდანაც გამოკრთა. ბრიჩკა ეზოში შევიდა და პატარა სახლის წინ გაჩერდა, რომლის გარჩევა ძნელი იყო იმ სიბნელეში. მხოლოდ მისი ერთი ნაწილი გაეშუქებინა ფანჯრიდან გამომკრთალ შუქს: სახლის წინ მოჩანდა გუბე, რომელსაც პირდაპირ სცემდა იგივე შუქი. წვიმა შხაპუნით ხმაურობდა ყავრის სახურავზე და მოჩხრიალე ნაკადულებად ქვემოთ მიდგმულ კასრში ჩადიოდა. ძაღლები კი ყველანაირ ჰანგზე ყეფდნენ; ერთს თავი მაღლა აეღო და ისეთი გულმოდგინებითა და გაბმით ყმუოდა, თითქოს ამისთვის, ღმერთმა უწყის, რა ჯამაგირს იღებდა; მეორე მნათესავით ასხაპუნებდა; შიგადაშიგ ფოსტის ზარივით წკარუნებდა დაუღალავი ლეკვის კრინი; დასასრულ ყველა ამას აგვირგვინებდა გაბმული ბანი ბებერი ქოფაკისა, რომელიც ალბათ ძლიერი ძაღლური ბუნებით იყო მომადლებული, რადგან ისე ხრიალებდა, როგორც მგალობელთა გუნდის კონტრაბასი, როცა კონცერტი გახურებულია: ტენორები ფეხის წვერებზე შემდგარან, თავი უკან გადაუგდიათ და იჭაჭებიან, რათა მაღალი ნოტები გამოიყვანონ. მხოლოდ ამ ერთს გაუპარსავი ნიკაპი ყელსახვევში ჩაუჩრია, თითქმის ცუცქზე ჩამჯდარა და ისეთი ხმით გუგუნებს, რომ ფანჯრის მინებს ზრიალი გააქვს. მარტო ასეთი მუსიკოსი ძაღლების ყეფიდანაც აშკარა იყო, რომ კარგა გვარიანი სოფელი უნდა ყოფილიყო; მაგრამ ჩვენს გაწუწულსა და გათოშილ გმირს ლოგინის მეტი არაფერი აფიქრებდა. ბრიჩკამ ვერც კი მოასწრო შეჩერება, რომ ჩიჩიკოვი პარმაღზე გადმოხტა, წატორტმანდა და კინაღამ წაიქცა. პარმაღზე მეორე დედაკაცი გამოვიდა, რომელიც პირველზე ურო ახალგაზრდა იყო, მაგრამ ძალიან კი წააგავდა მას, იგი ოთახში შეუძღვა ჩიჩიკოვს. ოდნავ თვალის მოვლებაზე ჩიჩიკოვმა შეამჩნია: ოთახში ძველი და ზოლიანი შპალერი იყო გაკრული; კედლებზე რაღაც ფრინველების სურათები ეკიდა; ფანჯრებს შუა გამოიყურებოდა ძველებური პატარა სარკეები ფოთოლივით ჩახვეულ მოშავო ჩარჩოებით; თითოეული სარკის უკან ან წერილები ჩაეწყოთ, ან გაცვეთილი სათამაშო ქაღალდი, ან ქალის წინდები; კედლის საათის ციფერბლატზე ყვავილები გამოეხატათ... შეუძლებელი იყო კიდევ სხვა რამ გაგერჩიათ. ჩიჩიკოვი გრძნობდა, რომ თვალები ებლიტებოდა, თითქოს ქუთუთოებსა და კილოებზე ვიღაცას თაფლი წაუსვამსო. ერთი წუთის შემდეგ შემოვიდა დიასახლისი, კარგა ხნიერი დედაკაცი, ღამის თავსაბური სახელდახელოდ დაეხურა, ყელზე კიდევ ფლანელი მოეხვია. იგი ერთი იმ ხელმოკლე მემამულე დედაბერთაგანი უნდა ყოფილიყო, რომლებიც სულ მოუსავლობასა და ზარალზე წუწუნებენ და თავი ოდნავ გვერდზე გადახრილი აქვთ, მაშინ როდესაც ხამის პარკუჭებს ცოტ-ცოტაობით ფულით ტენიან და კამოდის უჯრებში ჩქმალავენ. ერთ პარკუჭში სულ მანეთ-მანეთიანებს აგროვებენ, მეორეში – ათ-ათშაურიანებს, მესამეში – ხუთ-ხუთშაურიანებს, თუმცა გარედან არც კი ეტყობა, თუ იმ კომოდში სხვა რამეც მოიპოვება, გარდა საცვლებისა და ღამის კოფთებისა, ძაფის გორგლებისა და დაშლილი ქათიბისა, რომელსაც შემდეგ კაბად გადააკეთებენ, თუ ვინიცობაა ძველი კაბა სადღესასწაულოდ პროაჟენცებისა და სხვა ტკბილეულის ცხობის დროს შეეტრუსათ ან თავისთავად გაუცვთათ. მაგრამ კაბა არ დაიწვება და არც თავისით გაცვთება; ხელმომჭირნეა დედაბერი და ქათიბს ბედად უწერია კიდევ დიდხანს ეგდოს დარღვეული, რომ შემდეგ დისწულის შვილიშვილს ერგოს ანდერძით სხვა ძველმანებსა და ნაყარნუყართან ერთად.
ჩიჩიკოვმა მოიბოდიშა, მოულოდნელი სტუმრობით შეგაწუხეთო.
– არაფერი, არაფერი, – მიუგო დიასახლისმა, – ეს რა ცუდ დროს მობრძანდით! რა საშინელი ღვართქაფია და ქარიშხალი. ბარემ ნამგზავრს კარგი გამასპინძლება მოგიხდებოდათ, მაგრამ ღამეა და ვერაფერს მოგიმზადებთ.
უცნაურმა შიშინმა შეაწყვეტინა სიტყვა ჩვენს დიასახლისს. სტუმარს კიდევაც შეეშინდა ამ ხმაურის; ისე მოისმოდა, თითქოს მთელი ოთახი მოსისინე გველებს აევსოთ; მაგრამ ჩიჩიკოვმა ზემოთ აიხედა და დამშვიდდა, ვინაიდან მიხვდა, რომ კედლის საათი დარეკვის გუნებაზე დამდგარიყო. შიშინს მალე ხრიალი მოჰყვა, ბოლოს საათმა მთელი ძალ-ღონე მოიკრიბა და ორჯერ ისე ჩამოჰკრა, თითქოს ვიღაცამ გატეხილ ქოთანზე ჯოხი ააკაკუნაო. ამის შემდეგ საათის ენამ ისევ დინჯად განაგრძო მარჯვნივ და მარცხნივ ქანაობა.
ჩიჩიკოვმა მადლობა გადაუხადა დიასახლისს, თანაც დასძინა, რომ მას არაფერი ეჭირვება, დიასახლისი არაფერზე შეწუხდეს, იგი ლოგინის მეტს არაფერს მოითხოვს, ოღონდ იმის გაგება სურს, თუ რა მხარეში მოხვდა და აქედან კიდევ რა სიშორეზე იმყოფება მემამულე სობაკევიჩის კარმიდამო, რაზეც დედაბერმა უპასუხა, ასეთი გვარი სულაც არ გამიგონია და მსგავსი მემამულე არ არსებობსო.
– იქნებ მანილოვს მაინც იცნობთ? – იკითხა ჩიჩიკოვმა.
– მანილოვი ვინღაა?
– მემამულე გახლავთ, დედი.
– არა, არ გამიგონია, არც ასეთი მემამულე არსებობს.
– მაშ რომელი მემამულეები არიან?
– ბობროვი, სვინინი, კანაპატიევი, ხარპაკინი, ტრეპაკინი, პლეშაკოვი.
– მდიდრები არიან თუ არა?
– არა, ჩემო ბატონო, მდიდრები სადღაა. ვის ოცი სული ჰყავს, ვის ოცდაათი, მაგრამ ას-ასი სული რომ ჰყავდეთ, ასეთები არ არიან.
ჩიჩიკოვი მიხვდა, რომ კარგა შორს ჯურღმულში გადმოკარგულა.
– ქალაქი მაინც ხომ შორს არაა აქედან?
– ასე, სამოცი ვერსი იქნება, რარიგად მწყინს, რომ საჭმელი ვერ მოგართვით! ჩაის ხომ არ ინებებთ, ჩემო ბატონო?
– გმადლობთ, დედი, ლოგინის მეტი არა მინდა რა.
– რაღა თქმა უნდა, ასეთი მგზავრობის შემდეგ კარგი მოსვენებაა საჭირო. აი, ამ დივანზე მოისვენეთ, ბატონო ჩემო. ჰეი, ფეტინა, ერთი გერმის ლეიბი, ბალიშები და ზეწარი შემოიტა. ეს რა წყეული ავდარი მოგვივლინა ღმერთმა: ისე საშინლად ჰქუხს – მთელი ღამე ხატის წინ სანთელი მენთო. მაგრამ, ბატონო, ეს რა დაგმართიათ, ზურგი და გვერდები კურატივით ლაფში ამოგისვრიათ?! ასე სად მოილაფეთ?
– კიდევ მადლობა ღმერთს, რომ ასე გადავრჩი. საღმრთოს გადახდა მმართებს, რომ ფერდები არ დამემტვრა.
– ღმერთო დაგვიფარე! ეს რა გადახდომია! ხომ არ ინებებთ, ზურგი რითიმე დაგიზილოთ?
– გმადლობთ, გმადლობთ, ნუ სწუხდებით, ოღონდ თქვენს გოგოს უბრძანეთ, ჩემი ტანისამოსი გააშროს და დამისუფთაოს.
– გესმის, ფეტინია! – მიმართა დიასახლისმა დედაკაცს, წაღან რომ სანთლით ხელში გამოვიდა პარმაღზე. დედაკაცს უკვე შემოეთრია გერმის ლეიბი, რომელსაც ორივე მხრიდან ხელი შემოკრა და ბუმბულით აავსო მთელი ოთახი – შენ ამათი ხიფთანი და ქვედა ტანისამოსი წაიღე, ჯერ ცეცხლთან კარგად გააშრე, როგორც განსვენებულ ბატონს უშრობდი ხოლმე, შემდეგ ტალახი ჩამოფშვნიტე და ლაზათიანად გაბერტყე.
– მესმის, ქალბატონო! – მიუგო ფეტინამ, ლეიბს ზეწარი გადააფარა და ბალიშები გაუწყო.
– აი, ლოგინიც მზადაა! – წარმოთქვა დიასახლისმა, – მშვიდობით ბრძანდებოდე, ბატონო ჩემო, ძილი ნებისა. კიდევ ხომ არაფერს ინებებ? იქნებ დაჩვეული ხარ, ბატონო, რომ ძილის წინ ვინმემ ფეხისგულები დაგფხანოს? განსვენებული ჩემი მეუღლე უამისოდ ვერ იძინებდა.
მაგრამ სტუმარმა ფეხისგულების ფხანაზეც უარი განაცხადა. დიასახლისი გავიდა, ჩიჩიკოვიც უმალვე დაეჩქარა გახდას და ფეტინიას გადასცა მთელი თავისი მოკაზმულობა, როგორც ზედა, ისე ქვედა. ფეტინიამაც თავის მხრივ ძილი ნებისა უსურვა და თან გაიყოლა ჩვენი გმირის სველი მოკაზმულობა. მარტოდ დარჩენილმა ჩიჩიკოვმა სიამოვნებით გადახედა თავის ქვეშაგებს, რომელიც თითქმის ჭერს სწვდებოდა. როგორც ჩანს, ფეტინია ძალიან დახელოვნებული უნდა ყოფილიყო ლეიბების გაბუებაში. რედესაც ჩიჩიკოვმა სკამი მიიდგა და ლოგინში ჩაგორდა, ლეიბმა მის ქვეშ თითქმის იატაკამდე დაიწია, ხოლო იქიდან გამოდევნილი ბუმბული მთელ ოთახს მოედო. ჩიჩიკოვმა სანთელი ჩააქრო, კრენდელივით მოიკუნტა, ჩითის საბანი წაიხურა და იმავე წუთს ჩაეძინა. მეორე დღეს საკმაოდ გვიან გაიღვიძა. ფანჯრიდან მზე პირდაპირ თველებში უჭყიტინებდა, ხოლო ბუზები, რომელთაც გუშინ კედლებსა და ჭერზე არხეინად ეძინათ. წამოიშალნენ და მისკენ იბრუნეს პირი: ერთი ტუჩზე დააჯდა, მეორე ყურზე, მესამე თავზე დასტრიალებდა, რომ როგორმე ზედ თვალზე დასჯდომოდა; ხოლო ის ერთი, რომელიც წინდაუხედავად ცხვირის ნესტოზე მიაჯდა, ჩიჩიკოვმა ამოხვნეშის დროს შიგ ცხვირში შეითრია, რის გამოც ერთი მაგრად დააცემინა, – სწორედ ეს გარემოება შეიქნა მიზეზი მისი გამოღვიძებისა. როდესაც ოთახს თვალი მოავლო, შეამჩნია, რომ სურათებზე თურმე მარტო ფრინველები როდი ეხატა: მათ შორის შენიშნა კუტუზოვის პირტრეტი და ერთიც კიდევ ზეთის საღებავებით დახატული ვიღაც მოხუცი, რომელსაც მუნდირის სახელოებზე წითელი ყოშები ეკერა, როგორსაც პაველ პეტროვიჩის დროს ატარებდნენ. საათმა ისევ შიშინი გააბა და ათი დარეკა; ამ დროს კარებში ქალის სახე გამოჩნდა, მაგრამ იმწამსვე მიიმალა, ვინაიდან ჩიჩიკოვს მთლად გაეხადა, რომ უფრო მოსვენებით დასძინებოდა. იმ ქალის სახე თითქოს ემცნაურა. ბევრი იფიქრა, ნეტავი ვინ უნდა იყოსო, ბოლოს გაახსენდა, რომ ეს მისი დიასახლისი იყო. პერანგი გადაიცვა; უკვე გამშრალ-გაწმენდილი ტანისამოსი იქვე მის გვერდით ეწყო. ტანთ რომ ჩაიცვა, ჩიჩიკოვი სარკესთან მივიდა და ხელახლა ისე ხმამაღლა დააცემინა ცხვირი, რომ ამ დროს ფანჯარასთან მოსულმა მამალმა ინდაურმა – ფანჯარა კი მიწიდან სულ დაბლა იყო – რაღაც სწრაფად ჩაირუკრუკა თავის უცნაურ ენაზე, ალბათ ჯანმრთელობა უსურვა, რაზეც ჩიჩიკოვმა უპასუხა: «აი, შე ჩერჩეტო!» როცა ფანჯარასთან მივიდა, თვალი გადაავლო წინ გადაშლილ სანახაობას: ფანჯარა თითქმის საქათმეს დაჰყურებდა; ყოველ შემთხვევაში მის წინ გადაშლილ ერთ მტკაველა ეზოში ათასი ფრინველი და შინაური ცხოველი დაფუსფუსებდა. ინდაურებსა და ქათმებს ანგარიში არა ჰქონდა; მათ შორის დინჯად დაბრძანდებოდა მამალი, რომელიც ბიბილოს აცანცარებდა და თავმოღერებით იყურებოდა, თითქოს რაღაცას ყურს უგდებსო: ღორიც აქვე ბრძანდებოდა მთელი თავისი ჯალაბობით: მან იქვე გადაქექა ნაგვის გროვა, სახელდახელოდ წიწილაც გადასანსლა და, თითქოს აქ არაფერიაო, საზამთროს ქერქების თქვლეფა განაგრძო. ეს პატარა ეზო, ანუ საქათმე, შემოღობილი იყო ფიცრული მესრით, რომლის იქითაც გაჭიმულიყო თვალუწვდენელი ბოსტნები, სადაც ეთესა კომბოსტო, ხახვი, კარტოფილი, ჭარხალი და სხვა ბოსტნეული. ბოსტანში აქა-იქ ვაშლის ხეები და სხვა ხეხილი იდგა. ყველასთვის თავზე გადაეხურათ ბადე, რათა ნაყოფი დაეცვათ კაჭკაჭებისა და ბეღურებისაგან, განსაკუთრებით ამ უკანასკნელთაგან, რომლებიც შავი ღრუბლებივით გუნდ-გუნდად თავს დასტრიალებდნენ ხეხილს. ამავე მიზნით რამდენიმე ალაგას მაღალ სარებზე ჩამოეცვათ ხელებგაჩაჩხული საფრთხობელა; ერთ მათგანს თვითონ დიასახლისის თავსახური ჰქონდა ჩამოფხატული. ბოსტნების იქით გლეხების ქოხმახები იწყებოდა. მართალია, შენობები არ იყო რიგზე ჩამწკრივებული და სწორ ქუჩებზე აგებული, მაგრამ, როგორც ჩიჩიკოვმა შენიშნა, აშკარად მოწმობდა მოსახლეობის დოვლათიანობას, ვინაიდან თითოეული მათგანი კარგად იყო მოვლილი: სახურავებზე ძველი ყავარი ახლით შეეცვალათ; ვერსად ნახავდით წაბრეცილ ჭიშკარს, ხოლო აქეთკენ პირშემობრუნებულ ფარდულებში ჩიჩიკოვმა შეამჩნია თითქმის სულ ახალი სათადარიგო ფორნები, ზოგან ორ-ორიც კი. «ამ ქალბატონს კარგა მოზრდილი სოფელი ჰქონია», – თქვა ჩიჩიკოვმა და იქვე გადაწყვიტა გამოლაპარაკებოდა და უფრო ახლოს გასცნობოდა დიასახლისს. შემდეგ იმ კარის ჭუჭრუტანიდან შეიხედა, რომლიდანაც წეღან დიასახლისმა გამოყო თავი და, რა დინახა, რომ იგი ჩაით გაწყობილ მაგიდას მისჯდომოდა, ალერსიანი და გაბადრული სახით შევიდა მასთან.
– გამარჯობათ, ბატონო ჩემო, როგორ მოსვენებით გეძინათ? – მიმართა დიასახლისმა და ადგილიდან წამოიწია. იგი გუშინდელზე უკეთ იყო გამოწყობილი – თალხი კაბა ეცვა, ღამის თავსაბურიც აღარ ეხურა, მაგრამ ყელზე მაინც რაღაც ეხვია.
– კარგად, კარგად, – მიუგო ჩიჩიკოვმა და სავარძელში ჩაჯდა, – თქვენ როგორღა ბრძანდებით, დედი?
– ცუდად, ბატონო ჩემო, ცუდად. უძილობა მაწუხებს. სულ ერთთავად წელი მტკივა, კოჭზემოთაც ფეხი მტეხს.
– გაივლის, დედი, გაივლის, ამაზე გულს ნუ გაიტეხთ.
– ღმერთმა ჰქნას, რომ გამიაროს. ღორის ქონი კი წავისვი და სკიპიდარითაც დავიზილე. ჩაის ხომ არაფერს დააყოლებთ? ამ მათარაში ხილის არაყია.
– არა უშავს რა, დედი, ხილის არაყსაც გიახლებით.
ვგონებ, მკითხველი შეამჩნევდა, რომ მიუხედავად ალერსიანი კილოსი ჩიჩიკოვს აქ გაცილებით უფრო თავისუფლად ეჭირა თავი, ვიდრე მანილოვთან და უბოდიშოდაც იქცეოდა. უნდა მოგახსენოთ, რომ ჩვენში, რუსეთში, თუ ჯერ კიდევ ბევრ რამეში ვერ დავწევივართ უცხოელებს, ზრდილობისა და თავაზიანობის საკითხში უკვე ბევრად წინ გავუსწარით. ჩვენი თავაზიანობის ყველა იერსა და ელფერს ვინ ჩამოთვლის! ფრანგი ან გერმანელი მთელ თავის სიცოცხლეში ვერ გაიგებს და ვერ ჩასწვდება, თუ რა თავისებურება და განსხვავებაა ამ თავაზიანობაში; იგი თითქმის ერთი და იმავე ხმითა და ენით ელაპარაკება მილიონერსაც და უბრალო თამბაქოს ვაჭარსაც, თუმცა, რა თქმა უნდა, გულში საკმაოდ წაისულმდაბლებს პირველის წინაშე. ჩვენში ასე როდია: ჩვენში მოიპოვება ისეთი ბრძენი ხალხი, რომელიც ორასი ყმის პატრონს სულ სხვანაირად ელაპარაკება, ვიდრე სამასი სულის პარტონს; ხოლო იმას, ვინც სამასი სულის პატრონია, სხვანაირად ელაპარაკება, ვიდრე ხუთასი სულის პატრონს; ვისაც ხუთასი სული მოეპოვება, იმასაც სხვანაირად ელაპარაკება, ვიდრე რვაასი სულის პატრონს, – ერთი სიტყვით, გნებავთ, მილიონამდე აუწიეთ, იგი მაინც ყველასთვის შესაფერ კილოს გამონახავს. წარმოვიდგინოთ, რომ არსებობს კანცელარია, – აქ კი არა, ცხრა მთას იქით, – ხოლო ომ კანცელარიაში, ვთქვათ, არსებობს კანცელარიის უფროსი. გთხოვთ ყურადღებით შეხედოთ მას, როდესაც იგი ხელქვეითთა შორის ზის, – შიშისაგან კრინტსაც ვერ დასძრავ! სიამაყეს, კეთილშობილებას და ვინ იცის კიდევ რას არ გამოხატავს მისი სახე! პირდაპირ აიღე ყალამი და დახატე: პრომეთეა, ჭეშმარიტად პრომეთე! არწივივით იმზირება, დინჯად, დარბაისლად დაბრძანდება. მაგრამ იგივე არწივი, რაწამს ოთახიდან თავს გამოყოფს და იღლიაში ამოჩრილი ქაღალდებით თავის უფროსის კაბინეტისაკენ მიცუხცუხებს, წმინდა წყლის კაკაბი გეგონება. საზოგადოებაში და წვეულებაზე თუკი თავისზე ერთი ჩინით დაბალ ხალხს ხედავს, პრომეთე ისევ პრომეთე რჩება; მაგრამ თუ ოდნავ თავისზე მაღალს მოჰკრა თვალი, ისეთი გარდაქმნა მოხდება, როგორსაც ოვიდიუსიც ვერ მოიფიქრებდა: ბუზად გარდაიქმნება პრომეთე, ბუზზე მეტად დაკნინდება, იოტისოდენა გახდება! « არა, ეს ივან პეტროვიჩი არ უნდა იყოს, – უნებურად იტყვით, როდესაც შეხედავთ, – ივან პეტროვიჩი უფრო ტანადია, ეს კი საოცრად დაგვალულა, გამხდარა კიდეც; ის რიხიანად ლაპარაკობს, ბოხი ხმით გრგვინავს, არასოდეს იცინის; ეს კი, – ეშმაკმა უწყის, რა არის: ჩიტივით ჭყიპინებს და სულ იცინის». მიხვალ უფრო ახლოს, დააკვირდები და მართლა ივან პეტროვიჩი არ შეგრჩება ხელში! «ეჰე-ჰე!» იტყვი შენს გულში... მაგრამ დავუბრუნდეთ ჩვენს მოქმედ პირებს. როგორც დავინახეთ, ჩიჩიკოვმა გადაწყვტა სრულიად უბოდიშოდ მოქცეულიყო. ამიტომ, როცა ფინჯანი ჩაი აიღო და შიგ ხილის არაყიც ჩაისხა, ასეთი მუსაიფი გაუბა დიასახლისს:
– კარგი სოფელი გქონიათ, დედი, რამდენი სული გეყოლებათ?
– სული, ჩემო ბატონო, ასე ოთხმოცამდე იქნება, – მიუგო დიასახლისმა, – მაგრამ უბედურება ისაა, რომ ცუდი დრო დაგვიდგა; აგერ, შარშანაც ისეთი მოუსავლიანი წელი იყო, რომ ღმერთმა დაგიფაროთ.
– გლეხები მაინც კარგად გამოიყურებიან, ლაზათიანი სახლ-კარიც ჰქონიათ. ახლა, ნება მიბოძეთ, თქვენი გვარი გავიგო. ისე თავგზააბნეული ვიყავი... ღამე გეახელით...
– კორობოჩკა გახლავართ, კოლეჟსკი სეკრეტარის ქვრივი.
– დიდად გმადლობთ. სახელი და მამის სახელი?
– ნასტასია პეტროვნა.
– ნასტასია პეტროვნა? კარგი სახელია ნასტასია პეტროვნა. მე ერთი დეიდა მყავს, დედაჩემის ღვიძლი და, ისიც ნასტასია პეტროვნაა.
– თქვენ ვინღა ბრძანდებით? – ჰკითხა დიასახლისმა. – ალბათ ზასედატელი იქნებით.
– არა, დედი, – მიუგო ჩიჩიკოვმა და ჩაიცინა, – ზასედატელი არა ვარ, მე ჩემს პატარ-პატარა საქმეებზე დავიარები.
– მაშ მუშტარი ყოფილხართ! რა მენანება, რომ ვაჭრებს ასე იაფად მივყიდე თაფლი. ადრე რომ გამოგევლო, ჩემო ბატონო, ალბათ იმ თაფლს გამისაღებდი.
– ყველა ყველა, მაგრამ თაფლს კი ვერ გაგისაღებდით.
– მაშ რას იყიდი? იქნებ ქერელი გნებავთ? თუმცა ესეც ცოტა დამრჩა, ნახევარ ფუთამდე მექნება.
– არა, დედი, მე სულ სხვანაირ საქონელს დავეძებ: ერთი ეს მიბრძანეთ, გლეხები ბლომად დაგეხოცათ?
– ე-ეჰ, ჩემო ბატონო, თვრამეტი კაცი დამაკლდა! – ოხვრით წარმოთქვა დედაბერმა, – მერე რა მუშა, რა გამრჯელი ხალხი! მართალია, შემდეგ ბევრი შემომემატა, მაგრამ რა ყრია მათში: სულ ჟიჟმატი თაობა მოდის: ზასედატელი კი მოდის და ცხვირში ბოლს გვადენს, რომ თითოეულ სულზე გადასახადი წაგვგლიჯოს. ხალხი მკვდარია, შენ კი უნდა ფული ჩაუთვალო, როგორც ცოცხლებზე. ამ წინა კვირას მჭედელი დამეწვა, ისეთი ხელმარჯვე იყო, ზეინკლობაც იცოდა...
– როგორ, თქვენს სახლს ხანძარი ხომ არ გასჩენია, დედი?
– ასეთი უბედურებისაგან ღმერთმა დამიფარა, თორემ ცეცხლი უარეს დღეში ჩამაგდებდა; თვითონვე დაიწვა, ბატონო ჩემო. შიგნით გაუჩნდა როგორღაც ცეცხლი, ძალზე ნასვამი იყო, მხოლოდ ლურჯი ალიღა გამოუშვა, ჩაიფერფლა, ჩაიფერფლა და ნახშირივით გაშავდა. მერე რა უბადლო მჭედელი იყო! ახლა ვეღარსად წავსულვარ, ცხენები ვერავისთვის დამიჭედინებია.
– სულ განგების საქმეა, დედი! – მიუგო ამოოხვრით ჩიჩიკოვმა: – განგების წიდააღმდეგ აბა რა გვეთქმის... იცით რა, ნასტასია პეტროვნა, მოდით და ეგენი მე დამითმეთ.
– ვინ ეგენი, ჩემო ბატონო?
– აი ყველა ეგენი, ვინც დაგხოციათ.
– ჰო, მაგრამ როგორ უნდა დაგითმოთ?
– ისე. ანდა აიღეთ და მომყიდეთ, კარგ ფულს მოგართმევთ.
– აბა როგორ? სწორედ მოგახსენო, არა მესმის რა. საფლავიდან ხომ არ უნდა ამოთხარო?
ჩიჩიკოვი მიხვდა, რომ დედაბერმა ძალიან შორს შეტოპა და საჭირო იყო უფრო უბრალოდ განემარტა მისთვის საქმის ვითარება. რამდენიმე სიტყვით აუხსნა, რომ ყიდვაც და გადმობარებაც მხოლოდ ქაღალდზე მოხდებოდა, მიცვალებულებს კი ისე ჩასწერდნენ, როგორც ცოცხლებს.
– ჰო, მაგრამ რისთვის გინდა ეს მკვდრები? – იკითხა დედაბერმა და თვალები გადმოქაჩა.
– ეს კი ჩემი საქმეა.
– ისინი ხომ მიცვალებულები არიან.
– მერე ვინ გეუბნებათ, ცოცხლები არიანო? სწორედ იმიტომ დაზარალდით, რომ დაიხოცნენ: თქვენ გადასახადებს იხდით მაგათთვის, მე კი ყველა დავიდარაბიდან და გადასახადებიდან გამოგიხსნით. ახლა ხომ გაიგეთ? და არათუ გამოგიხსნით, სართად თხუთმეტ მანეთსაც მოგართმევთ. ახლა ხომ გესმით?
– სწორედ მოგახსენო, მაინც არა მესმის რა, – ტკეპნით მიუგო დიასახლისმა, – მე ხომ მკვდრებით არასოდეს არ მივაჭრია.
– რა თქმა უნდა! ეგ ხომ სასწაული იქნებოდა, რომ მკვდრები ვისთვისმე მიგეყიდნათ. ან იქნებ გგონიათ, რომ მაგათში მართლა რაიმე ხეირი არის?
– არა, ეგ სწორედ რომ არა მგონია. რა სარგებლობაა მკვდარში, ან რის გამორჩენა შეიძლება. მე მხოლოდ ის მაბრკოლებს, რომ ისინი მკვდრები არიან.
«ვგონებ, ძალიან შუბლმაგარ დედაბერს გადავეკიდე!» – გაიფიქრა ჩიჩიკოვმა
– გამიგონეთ, დედი, აბა, კარგად განსაჯეთ: თქვენ ხომ პირდაპირ ნადგურდებით, როდესაც მკვდრებზეც გადასახადებს ისე იხდით, როგორც ცოცხლებზე...
– ეჰ, მაგაზე ნუღა მეტყვი, ჩემო ბატონო! – სიტყვა ჩამოართვა დიასახლისმა, – ჯერ კიდევ ამ სამი კვირის წინ თხუთმეტი თუმანი გადავიხადე, ზასედატელსაც ხელი მოვუქონე.
– აი, ხომ ხედავთ, დედი! ახლა ისიც იანგარიშეთ, რომ აღარ მოგიხდებათ ზასედატელის ხელის მოქონვა, რადგან მკვდრების ხარჯებს მე ვკისრულობ, მე და არა თქვენ; ყველანაირ ბეგარასაც ჩემს თავზე ვიღებ. თვით ნასყიდობის სიგელის ხარჯებსაც მე გავიღებ. ახლა ხომ გაიგეთ?
დედაბერი ჩაფიქრდა. იგი ხედავდა, რომ ეს საქმე მართლაც სარფიანი იყო, ოღონდ ახალი და გაუგონარი; ამიტომ ნელ-ნელა შიშმა აიტანა, ვაითუ ამ მუშტარმა მომატყუოსო; მერე, ღმერთმა უწყის, საიდან მოსულა, ისიც უდროოდ, ნაშუაღამევზე.
– რაო, დედი, არ მოვათავოთ? – ჰკითხა ჩიჩიკოვმა.
– მართალი გითხრა, ჩემო ბატონო. შემთხვევა არა მქონია მიცვალებულები გამეყიდა. ცოცხლები კი ბევრჯერ გამიმეტებია, აი, ამ სამი წლის წინათ დეკანოზს ორი გოგო მივყიდე ას-ას მანეთად და დიდი მადლობაც შემომითვალა; ისეთი მუშა ქალები დადგნენ, თქვენი მოწონებული: ხელსაწმენდებს სულ თვითონ ქსოვენ.
– ეგ კარგი, მაგრამ აქ ხომ ცოცხლებზე არაა ლაპარაკი, ცოცხლებს ღმერთმა ხელი მოუმართოთ! მე მიცვალებულებზე მოგახსენებთ.
– მართალი მოგახსენო, ამთავითვე ძლიერ მეშინია, ახალი საქმეა და ვაითუ ვიზარალო. იქნებ მატყუებ, ჩემო ბატონო და ჩემი მიცვალებულები მეტი ღირან, ვიდრე შენ ამბობ.
– გამიგონეთ, დედი... ე, რანაირი ქალი ყოფილხართ! განა რა უნდა ღირდნენ? თვითონ განსაჯეთ: ეს ხომ მტვერია და მეტი არაფერი. გესმით? ეგ თქვენი მკვდრები მხოლოდ მტვერია-მეთქი! აიღეთ ყოველგვარი უვარგისი, ყოვლად გამოუსადეგარი უკანასკნელი ნივთი, თუ გნებავთ, ჩვარი, ამ ჩვარსაც კი თავისი ფასი აქვს: ყოველ შემთხვევაში ჩვარს ქაღალდის ფაბრიკაში მაინც გამოიყენებენ, მკვდრები კი ვისთვის რისი მაქნისია. ჰოდა, მიბრძანეთ ერთი, ვის რა თავში სახლელად ეჭირვება-მეთქი?
– ეგ კი მართალი ბრძანებაა. მკვდარი არაფრიდან არაფრის მაქნისია; მეც უფრო იმიტომ მრჩება უკან ფეხი, რომ ისინი მკვდრები არიან.
«თქვენი ჭირიმე, ეს რა კერპი ქალი ყოფილა! – გაიფიქრა გუნებაში ჩიჩიკოვმა და თანდათან მოთმინებიდან გამოვიდა, – მოდი და ამასთან გახდი რამეს! სულ ოფლში არ გამაცურა ამ წყეულმა დედაბერმა!» ჯიბიდან ცხვირსახოცი ამოიღო და ოფლი მოიწმინდა, რომელიც მართლა დაასხა შუბლზე. ტყუილად კი ჯავრობდა ჩიჩიკოვი: ზოგი პატივსაცემი კაციცაა, კარგი სახელმწიფო მოღვაწეც, მაგრამ პირწავარდნილი კორობოჩკაა; თუ თავში რაიმე ჩაუვარდა და დაიჟინა, უკან ვერაფრით დაახევინებ: ათასი ცხადზე უცხადესი საბუთი წარმოუდგინო, ყველას აისხლეტს და ისე გადმოგიგდებს, როგორც კედელი მიხლილ რეზინის ბურთს. რა ერთი ოფლი მოიწმინდა, ჩიჩიკოვმა გადაწყვიტა, ახლა სხვა გზით მოეარა და როგორმე დაეთანხმებინა დედაბერი.
– დედი, – უთხრა მან, – თქვენ ან ჩემი სიტყვების გაგება არ გინდათ, ანდა განგებ ლაპარაკობთ, მხოლოდ ლაპარაკის გულისათვის... მე თქვენ ფულს გაძლევთ, თხუთმეტ მანეთს ასიგნაციებით. გესმით თუ არა? ეს ხომ ფულია, ქუჩაში კი არა ყრია, რომ წამოჰკრიფოთ. აბა, გულზე ხელი დაიდეთ და ისე მითხარით, როგორ გაჰყიდეთ ის თაფლი?
– ფუთი თორმეტ მანეთობაზე.
– ღმერთს ნუ სცოდავთ, დედი, თორმეტ მანეთობაზე ვერ გაჰყიდდით.
– ღმერთმანი, გავყიდე.
– კარგი, თუნდა ეგრე იყოს, მაგრამ ეგ მაინც თაფლია, რომელსაც, უეჭველია, მთელი წელიწადი აგროვებდით და ათასი ცდა და დავიდარაბა დაგჭირდათ; ვინ მოთვლის, რამდენს ივლიდით, რამდენ ფუტკარს დაანელებდით, ან ზამთარში რამდენს ჰკვებავდით სარდაფში; მკვდარი სულები კი სააქაო საქმე არ გახლავთ. მათზე თქვენ ზრუნვა არ დაგჭირვებიათ; აქ მხოლოდ განგების ხელი ერია, რათა ღვთის ნებით დაეტოვებინათ ეს ქვეყანა, რითაც თქვენს მეურნეობას დიდი ზარალი მოუვიდა. იქ თქვენი მეცადინეობისა და გარჯილობის ჯილდოდ თორმეტი მანეთი მიგიღიათ, აქ კი სულ მუქთად იღებთ, ისიც თორმეტ მანეთს კი არა, ანდა ვერცხლს კი არ გთავაზობენ, არამედ თხუთმეტ მანეთს, სულ ხასხასა ლურჯ-ლურჯ ასიგნაციებს. – ასეთი ბეჯითი დასაბუთების შემდეგ ჩიჩიკოვი თითქმის აღარ ეჭვობდა, რომ დედაბერს მოსტეხდა და დაიყოლიებდა.
– არ ვიცი, ღმერთმანი, – მიუგო დიასახლისმა, - მე ერთი საწყალი, გამოუცდელი ქვრივი ვარ. სჯობია ცოტაც მოვითმინო, იქნებ მანამდე ვაჭრებმა გამოიარონ და ნამდვილი მაზანდა გავიგო.
– სირცხვილი, სირცხვილი, დედი! პირდაპირ თავი მოიჭერით და ესაა! აბა დაფიქრდით, რას ამბობთ! მათი მყიდველი ვინ იქნება? ვის რა თავში სახლელად გამოადგება?
– შეიძლება, შემთხვევა იქნეს, როგორმე მეურნეობაში გამოიყენონ... – მიუგო დედაბერმა, მაგრამ სიტყვა ჩაუწყდა, პირი დააღო და თითქმის შიშით შეაჩერდა, აბა ამაზე რაღას იტყვისო.
– მკვდრები მეურნეობაში გამოდგებაო? ერიჰაა! სად შესტოპეთ! ალბათ თქვენს ბოსტანში ღამღამობით ბეღურების საფრთხობელად თუ გამოგადგებათ, არა?
– ჩვენ ჯვარი გვწერია, რას ლაპარაკობ! – თქვა დედაბერმა და პირჯვარი გადაიწერა.
– მაინც სად უნდა გამოგადგეთ? ჰო, მართლა, ძვლები და საფლავები ხომ თქვენვე გრჩებათ, გადმობარება მხოლოდ ქაღალდზე ხდება. აბა, რას იტყვით? კიდევ ეჭვობთ? მიპასუხეთ მაინც.
დედაბერი ისევ ჩაფიქრდა.
– რაზე ფიქრობთ, ნასტასია პეტროვნა?
– სწორედ მოგახსენოთ, არ ვიცი, როგორ მოვიქცე; მოდი და ისევ ქერელს მოგყიდით.
– რა მექერელება, დალოცვილო! მე სულ სხვა რამეს გთხოვთ. თქვენ კი ქერელს მაჩეჩებთ! ქერელი ქერელად დარჩეს, ამისათვის საკვლავიოდ მოვალ, ქერელსაც წავიღებ. მაშ გადაწყვიტეთ, ნასტასია პეტროვნა?
– ღმერთმანი, რაღაც უცნაური საქონელია, არავისაგან არნახული! ახლა კი მოთმინების ფიალა აევსო ჩიჩიკოვს, გულმოსულმა სკამს ხელი დაავლო, იატაკს დაანარცხა და შეუკურთხა: ეშმაკსაც წაუღია შენი თავიო.
ეშმაკის გაგონებაზე დედაბერი უჩვეულო შიშმა შეიპყრო.
– ოჰ, მაგას ნუ ახსენებ, თუ ღმერთი გაწამს! – წამოიძახა მთლად ფერწასულმა დედაბერმა, – გუშინწინაც მთელი ღამე მესიზმრებოდა ეგ წყეული. ლოცვის შემდეგ ძილის წინ ქაღალდი გავშალე და ვიმკითხავე, ალბათ უფალმა დასასჯელად განგებ მომივლინა. ისეთი საძაგელი რამ იყო ის წყეული; რქებიც ხარისაზე უფრო გრძელი ჰქონდა.
– მიკვირს, რატომ ათეულობით არ გელანდებიან. მე მხოლოდ ქრისტიანული კაცთმოყვარეობით მინდოდა დაგხმარებოდით: ვთქვი: საწყალი ქვრივი ქალია, ხელმოკლე წელზე ფეხს იდგამს-მეთქი... ეშმალსაც წაუღია მკვდრებიან-ცოცხლებიანა მთელი თქვენი სოფელი!
– უიმე, ეს რა გინება მეყურება! – თქვა დედაბერმა და შეშინებული სახეში შეაჩერდა.
– რას იზამ, როცა თქვენთან არა გადის რა! ღმერთმანი, ავი რომ არა ვთქვა, იმ ქოფაკს მაგონებთ, თივაზე რომ წევს და არც თვითონ ჭამს და არც სხვას აჭმევს. მინდოდა თქვენგან კიდევ სხვა რამეც მეყიდა, ვინაიდან სახაზინო საიჯარო საქმეებსაც ვაწარმოებ... – აქ მან ცოტა იცრუა უნებურად და მოუფიქრებლად, მაგრამ მოულოდნელად კარგად კი გამოუვიდა. სახაზინო იჯარების ხსენებამ ფრიად იმოქმედა ნასტასია პეტროვნაზე, ყოველ შემთხვევაში იმდენად მაინც, რომ ახლა უკვე მუდარით უთხრა:
– კარგი ერთი, აგრე რა გაცხარებს? რომ მცოდნოდა, ასეთი ფიცხი იყავი, სიტყვასაც არ შეგიბრუნებდი.
– ძალიან გასაცხარებელი კია სწორედ! ეს საქმე ჩალის ფასადაც არა ღირს და მაგაზე გავცხარდები?!
– რახან აგრეა, ინებე, მზად ვარ თხუთმეტ ასიგნაციად დაგითმო. მაგრამ სიტყვას არ გადახვიდე, ბატონო ჩემო: თუ შემთხვევით ხორბლის ფქვილი დაგჭირდეს, ან ჭვავისა, ან ბურღული, ან კიდევ დაკლული საქონელი, გეთაყვა, არ მაწყენინო, აი.
– არა, დედი, არ გაწყენინებთ, – ეუბნებოდა ჩიჩიკოვი და თან ოფლს იწმენდდა, ღვართქაფად რომ ასკდებოდა სახეზე; მერე გამოჰკითხა, ჰყავდა თუ არა ვინმე ნაცნობი ან რწმუნებული, რომლისთვისაც შეეძლო მიენდო ნასყიდობის სიგელის შედგენა და ყველაფრის შესრულება, როგორც წესი და რიგია.
– როგორ არა, მყავს დეკანოზ მამა კირილეს შვილი, პალატაში მსახურობს, – მიუგო კორობოჩკამ.
ჩიჩიკოვმა სთხოვა მასთან რწმუნების ბარათი მიეწერა და, რომ ზედმეტი გარჯით არ შეეწუხებინა, თვითონვე შეუდგა წერას.
«რა კარგი იქნებოდა, – გაიფიქრა ამასობაში თავისთვის კორობოჩკამ, – რომ ხაზინისათვის ფქვილიცა და საკლავიც ჩემგან წაეღო. მოდი და გულს მოვუგებ: წუხანდელი ნარჩენი ცომი კიდევა მაქვს, წავალ და ვეტყვი ფეტინიას, ბლინები დააცხოს; კარგი იქნება კვერცხჩახლილი ღვეზელიც გამოვუცხო, ამას ჩინებულად აკეთებენ ჩემი დედაკაცები, ნაკლები დროც უნდა». დიასახლისი იმ აზრით გავიდა, რომ მართლა ღვეზელი დაეცხობინებინა, რასაც ალბათ კიდევ დაუმატებდა თავისი საოჯახო ფურნისა და სამზარეულოს სხვა ნამცხვრებს; ხოლო ჩიჩიკოვი სასტუმრო ოთახში შევიდა, სადაც წუხანდელი ღამე გაათია, რათა თავისი ყუთიდან საჭირო საბუთები ამოეღო. ოთახი დიდი ხანია დაელაგებინათ, ის საუცხოო გერმის ლეიბიც გაეტანათ, დივნის წინ სუფრაგადაფარებული მაგიდა იდგა. მაგიდაზე ყუთი დადო და ცოტა შეისვენა, რადგან გრძნობდა, რომ ოფლი წურწურით ჩამოსდიოდა, თითქოს წყალში ამოვლებული ყოფილიყო: პერანგიდან მოყოლებული წინდებამდე ყველაფერი სველი ჰქონდა. «ეჰ, რარიგ დამქანცა ამ წყეულმა დედაბერმა!» – თქვა ცოტაოდენი სულის მოთქმის შემდეგ და ყუთი გახსნა. ავტორი დარწმუნებულია, რომ არიან ისეთი ცნობისმოყვარე მკითხველები, რომლებიც ამ ყუთის გეგმისა და შინაგანი მოწყობილობის გაგებასაც მოისურვებენ. კარგი და პატიოსანი, ვითომ რატომ არ უნდა დავაკმაყოფილო მათი ცნობისმოყვარეობა! აი, ყუთის შინაგანი მოწყობილობაც: შუაგულში სასაპნეა; მის უკან ექვსი თუ შვიდი ტიხარი გახლავთ საპარსებისათვის; შემდეგ ოთხკუთხედი კუნჭულები მისდევს საქვიშე ჭურჭლისა და სამელნისათვის, რომელთა შორის ღარია ამოთლილი კალმებისა, ლაქისა და კიდევ სხვა რამ მოგრძო ნივთების ჩასაწყობად; შემდეგ კვლავ გადატიხრულია ნაირ-ნაირი უჯრები, ზოგი თავსახურით, ზოგი კიდევ უთავსახუროდ, უფრო მოკლე ნივთებისთვის განკუთვნილი; ისინი სავსეა სადარბაზო, სათეატრო, სამგლოვიარო და სხვა ამგვარი რამ ბარათებით, რომელთაც ჩიჩიკოვი სამახსოვროდ ინახავდა. ზემოთა კოლოფს, თუ გნებავთ, მთლიანად ამოიღებდით თავისი უჯრებითა და ტიხრებით; მის ქვეშ დარჩენილი ადგილი კი სავსე იყო თაბახ-თაბახი ქაღალდებით; შემდეგ მოსდევდა საიდუმლო საფულე უჯრა, რომელიც ყუთის გვერდიდან შეუმჩნევლად იღებოდა. ამ საფულე უჯრას პატრონი ისე მარდად გამოსწევდა და შესწევდა ხოლმე, რომ შეუძლებელი იყო დანამდვილებით ეთქვა კაცს, რამდენი ფული იდო შიგ. ჩიჩიკოვმა კალამი წათალა და წერას შეუდგა. ამ დროს დიასახლისი შემოვიდა.
– ეს რა კარგი ყუთი გქონია, ბატონო ჩემო, – უთხრა მან და გვერდით მიუჯდა, – ალბათ მოსკოვში თუ იყიდე.
– მოსკოვში ვიყიდე, – მიუგო ჩიჩიკოვმა და განაგრძო წერა.
– მეც ვიცი, რომ იქ იყოდდი: იქ ყველაფერს კარგს აკეთებენ. შარშანწინ ჩემმა დამ იქიდან ბავშვებს თბილი წაღები ჩამოუტანა, ისეთი გამძლე საქონელი გამოდგა, რომ დღემდისაც ვერ გაცვითეს! ღმერთო ჩემო, ეს რამდენი გერბიანი ქაღალდი გქონია! – განაგრძო მან, როცა ყუთში ჩაიხედა. ყუთში მართლაც ბლომად ელაგა გერბიანი ქაღალდები. – ერთი ფურცელი მაინც მაჩუქე, ძალიან მჭირდება ხოლმე; ზოგჯერ არზის შეტანა მიხდება სასამართლოში მაგრამ ვერაფერზე დამიწერია.
ჩიჩიკოვმა აუხსნა, რომ ეს ქაღალდი სულ სხვანაირია, მას მხოლოდ ნასყიდობის სიგელებისათვის ხმარობენ და არა თხოვნების დასაწერად. მაგრამ რომ დაემშვიდებინა, ერთი რომელიღაც ფურცელი მისთავაზა, ერთ მანეთად ღირებული. როდესაც წერას მორჩა, ხელის მოსაწერად გადასცა დედაბერს და თანაც გლეხების პატარა სია მოსთხოვა. აღმოჩნდა, რომ ამ მემამულე ქაბატონს არავითარი დავთარი ან სია არ გააჩნდა, სამაგიეროდ ყველა გლეხს ზეპირად ჩამოგითვლიდათ. ჩიჩიკოვმა სთხოვა, მათი სახელები ახლავე ეკარნახა მისთვის. ზოგიერთი გლეხის გვარმა, ცოტა არ იყოს, გააოცა, ნამეტნავად კი შერქმეულმა სახელებმა, ასე რომ ყოველი ასეთი სახელის გაგონებაზე ჯერ შეჩერდებოდა და მერე ჩაწერდა ხოლმე. განსაკუთრებით გააოცა ვიღაც პეტრ საველიევ ნეუვაჟაი-კორიტომ, ასე რომ ჩიჩიკოვმა უნებურად წამოიძახა კიდეც: «ეს რა გრძელი სახელიაო!» მეორესთვის «ძროხის აგური» მიეტმასნათ მეტსახელად, ზოგს კიდევ უბრალოდ ივან გოგორა ერქვა. წერას რომ მორჩა, ჩიჩიჯოვმა ოდნავ მოითქვა სული, ჰაერი შეისუნთქა და რაღაც ერბოში ნახრაკის მიმზიდველი სუნი ეცა.
– უმორჩილესად გთხოვთ პატარა დანაყრდეთ, – მიმართა დიასახლისმა.
ჩიჩიკოვმა მიიხედა და მაგიდაზე გაწყობილი ათასი რამ დაინახა: სოკო, ღვეზელები, სკოროდუმკები, შანიშკები, პრიაგლები, ბლინები, კვერეულები თავიანთი საკმაზ-საფანელით: ხახვით, ხაშხაშით, ხაჭოთი, ნაღებით და, ვინ იცის, კიდევ რით არა.
– კვერცხით ნამცხვარი ღვეზელი გახლავთ, მიირთვით, – შესთავაზა დიასახლისმა.
ჩიჩიკოვი კვერცხით ნამცხვარ ღვეზელს მიუჯდა, ნახევარზე მეტი მიირთვა და მეტისმრტად შეაქო. თავისთაცად ღვეზელი მართლაც გემრიელი იყო, ხოლო ამდენი აყალმაყალისა და დავიდარაბის შემდეგ, რაც ამ დედაბერთან გადახდა, უფრო გემრიელად მოეჩვენა.
– ბლინებს კი არ მიირთმევთ? – ჰკითხა დიასახლისმა.
ამის საპასუხოდ ჩიჩიკოვმა სამი ბლინი ერთად შეკეცა, გამდნარ ერბოში ამოავლო და გადასანსლა, ხოლო ხელები და პირი ხელსაწმენდით შეიწმინდა. სამჯერ კიდევ გაიმეორა ეს ამბავი და დიასახლისს სთხოვა ბრიჩკა შეებმევინებინა. ნასტასია პეტროვნამ მაშინვე ფეტინია გაგზავნა და თანაც უბრძანა, კიდევ ცხელ-ცხელი ბლინები მოეტანა.
– ძალიან გემრიელი ბლინები გცოდნიათ, დედი, – უთხრა ჩიჩიკოვმა და ახლად შემოტანილ ცხელ-ცხელ ბლინებს მიჰყო ხელი.
– ეჰ, ცხობით ბარემ კარგა მიცხობენ, – უპასუხა დიასახლისმა, – მაგრამ უბედურება ისაა, რომ ვერაფერი მოსავალია, ფქვილიც სახარბიელო ვერ გამოდის... მაგრამ რა არის, ბატონო ჩემო, რომ ასე ჩქარობთ? – დაუმატა მან, როცა ჩიჩიკოვმა ქუდი აიღო; – ჯერ ხომ ბრიჩკა არ შეუბიათ.
– შეაბამენ დედი, შეაბამენ. მეეტლე ძალიან ხელმარდი მყავს.
– მაშ ასე, გეთაყვა, დაკვეთების დროს არ დამივიწყოთ.
– არ დაგივიწყებთ, დედი, არ დაგივიწყებთ, – უთხრა ჩიჩიკოვმა და წინკარში გამოვიდა.
– ღორის ქონს კი არ იყიდით? – ჰკითხა დიასახლისმა და უკან გაჰყვა.
– რატომაც არ ვიყიდი? ვიყიდი, მხოლოდ შემდეგისათვის იყოს.
– საშობაოდ ღორის ქონიც მექნება.
– ვიყიდი, ვიყიდი, ყველაფერს ვიყიდი, ღორის ქონსაც ვიყიდი.
– იქნებ ფრინველის ბუმბულიც დაგჭირდეთ, საშობაო მარხვისათვის ბევრი ბუმბული მექნება.
– კარგი, კარგი, – ეუბნებოდა ჩიჩიკოვი.
– აი, ხომ ხედავ, ჩემო ბატონო, ბრიჩკა ჯერ არ შეუბიათ, – უთხრა დიასახლისმა, როცა პარმაღზე გამოვიდნენ.
– შებმით შეაბამენ დედი, ოღონდ ეს მითხარით, შარაგზაზე როგორ გავალთ?
– აბა რა გიყოთ? – უპასუხა დიასახლისმა, – თქმით ბარემ გეტყვით, მაგრამ ბევრი მისახვევ-მოსახვევია; ისევ გოგოს თუ გაგატან, რომ გზა გასწავლოთ. კოფოზე ხომ იქნება ადგილი, რომ გოგო დაჯდეს?
– იქნება, როგორ არ იქნება.
– მაშ გოგოს გაგატან, გზა კარგად იცის; ოღონდ იცოდე, არ გაიტაცო! ვაჭრებმა ერთხელ უკვე ასე მომტაცეს ერთი.
ჩიჩიკოვმა დააჯერა, რომ გოგოს არ გაიტაცებდა, კორობოჩკაც დამშვიდდა და ახლა გულისყური მთლად თავის ეზო-კარზე გადაიტანა; ჯერ მეკუჭნავე დედაკაცს მიაშტერდა, რომელსაც საკუჭნაოდან ხის კასრით თაფლი გამოჰქონდა, შემდეგ გლეხს, რომელმაც ჭიშკარში შემოყო თავი. ასე ნელ-ნელა მთლიანად თავის სამეურნეო საქმიანობაში გადასახლდა. მაგრამ რა საჭიროა ამდენს ხანს შევჩერდეთ კორობოჩკაზე? კორობოჩკა იქნება თუ მანილოვა, ყაირათიანი თუ უყაირათო ცხოვრება – ჯანდაბას ყველა! თორემ ქვეყნიერება საოცრადაა მოწყობილი: სამხიარულო უეცრივ სამგლოვიაროდ შეგეცვლება, თუ დიდხანს ჩააცივდები, და მაშინ, ღმერთმა უწყის, რა არ აგებლანდება თავში. ვინ იცის, იქნებ კიდევაც გაიფიქრო: კარგი ერთი, ნუთუ კორობოჩკა მართლა ასე დაბალ საფეხურზე დგას კაცობრიობის სრულყოფის დაუსრულებელ კიბეზე? ნუთუ მართლა ასე დიდია ის უფსკრული, რომელიც ამ დედაბერს მიჯნავს დისგან მისისა, მიუწვდომლად რომ შემოზღუდულა არისტოკრატიული სახლის მაღალი კედლებით, სპილენძის ჩუქურთმიანი თუჯის კიბეებით, წითელი ურთხლითა და ნოხებით, გადაშლილ და ბოლომდე წაუკითხავ წიგნზე რომ ამთქნარებს მაღალი წრის ენამახვილ მოდარბაზეთა მოლოდინში, როცა გადაეშლება ასპარეზი მკვირცხლი გონების გამოჩენისა და გაზეპირებული აზრების გამოთქმისა, რომლებითაც, მოდის კანონის მიხედვით, ქალაქი ერთი კვირით მაინც გაერთობა, იმ აზრებისა, რომლებიც იმას კი არ ეხებიან, თუ რა ხდება საკუთარ ოჯახში ან მამულში, მის აწეწილ-დაწეწილ მეურნეობაში, საქმის უცოდნელობის გამო რომ ასე მინგრეულ-მონგრეულა, არამედ იმას, თუ რანაირი პოლიტიკური გადატრიალება მზადდება საფრანგეთში და რა მიმართულება მიიღო ახალი მოდის კათოლიციზმმა. შორს, შორს, რა საჭიროა ამაზე საუბარი! მაგრამ რატომაა, რომ სრულიად დარდიმანდულ, მხიარულსა და უდარდელ წუთებში უეცრივ თავისთავად წამოხეთქავს სულ სხვა რაღაც უცნაური ნაკადი: ჯერ სიცილის კვალიც არ წაშლილა სახეზე და სულ სხვა ადამიანად გადაიქცევი იმავე ხალხში, სულ სხვა რამ შუქი გადაგეფინება სახეზე...
– აგერ ბრიჩკა, ბრიჩკა მოდის! – წამოიძახა ჩიჩიკოვმა, როცა მომავალი ბრიჩკა დაინახა, – ამდენ ხანს რას ზოზიალობდი, შე ბრიყვო, შენა? გეტყობა, გუშინდელი ზარხოში ჯერაც არ გამოგნელებია.
სელიფანს ამაზე არაფერი უპასუხნია.
– მშვიდობით, დედი! თქვენი შეპირებული გოგო სად არის?
– ჰეი, პელაგია! – გასძახა დედაბერმა პარმაღის ახლოს მდგარ თერთმეტიოდე წლის გოგოს, ლურჯი ხამი ტილოს კაბაში წამობუზულს და ფეხშიშველას, რომელსაც ფეხებზე იმდენი ლაფი მოსდებოდა, რომ შორიდან გეგონებოდათ, ჩექმები აცვიაო. – აბა, ამ ბატონს გზა აჩვენე.
სელიფანმა ხელი შეაშველა კიბეზე ასასვლელად გოგოს, რომელმაც ჯერ საბატონო საფეხურზე დაადგა ფეხი და გათითხნა, ხოლო შემდეგ ზევით ავიდა და მეეტლის გვერდით მოთავსდა. მერე თვითონ ჩიჩიკოვმაც დააბიჯა საფეხურს და ბრიჩკა მარჯვნივ გადმოხარა, რადგან საკმაოდ მძიმე გახლდათ, ხოლო რა ერთი კარგად მოკალათდა, დაიძახა:
– აი, ახლა კი კარგია! მშვიდობით, დედი!
ცხენები დაიძრნენ.
სელიფანი მთელი გზა პირქუშად იყო და თავის მოვალეობას დიდი გულმოდგინებით ეკიდებოდა, რაც მუდამ მაშინ ემართებოდა, როცა რაიმეს დააშავებდა ანდა ნაღვინევი იყო. ცხენები საოცრად დაემურვებინა. ერთი ცხენის ცალუღი, რომელიც მუდამ დაფლეთილი იყო, ისე რომ ტყავიდან ძენძი მოჩანდა, ახლა ოსტატურად ამოეკერა. მთელი გზა სულ ჩუმად იყო, მხოლოდ შოლტს ატყლაშუნებდა და ცხენებსაც ქადაგებას არ უკითხავდა, თუმცა შავხალას, რა თქმა უნდა, ძალიანაც ენატრებოდა რაიმე ჭკუის სასწავლებელი მოესმინა, რადგან ასეთ დროს სადავე თასმები რატომღაც ზარმაცად ეჭირა ენაჭარტალა მეეტლეს და შოლტსაც მხოლოდ მოსაჩვენებლად დაასეირნებდა მათ გავაზე. ახლა კი მისი კუშტი პირიდან მხოლოდ ერთფეროვანი, არასასიამოვნო შეძახილი ამოდიოდა: «აბა, ჰე, აბა! ამთქნარე, შე ყვავის ბახალა, ამთქნარე!» – და მეტი არაფერი. თვითონ ქურანა და ზასედატელიც უკმაყოფილონი იყვნენ, რომ ერთხელაც არ გააგონა არც «ჩემო საყვარლებო» და არც «დარბაისლებო». შავხალა გრძნობდა მეტისმეტად არასასიამოვნო დარტყმას თავის მსუქანსა და ფართო თეძოგავაზე. «შეხეთ ერთი, რა გულზეა! – ფიქრობდა თავისთვის და თანაც ოდნავ ყურებს ლურსავდა. – იცის სად დამკრას! პირდაპირ ზურგზე კი არ გადმომიჭერს, სათუთ ადგილებს არჩევს: ან ყურებს ამიწვავს, ან ფაშვში ამომიშხევლებს».
– ახლა მარჯვნივ გავუხვიოთ თუ? – ასე კუშტად მიმართა სელიფანმა გვერდით მჯდომ გოგოს და შოლტის ტარით მიუთითა წვიმისაგან ჩაშავებულ გზაზე, რომელიც მწვანედ მოღაღანე ახლადშეგრილებულ მინდვრებს შუა მიდიოდა.
– არა, არა, მე გაჩვენებ, – უპასუხა გოგომ.
– მაშ აბა საით? – ჰკითხა სელიფანმა, როცა უფრო ახლოს მივიდნენ.
– აგერა, იქით, – უპასუხა გოგომ და ხელი გაიშვირა.
– აი შე ჩერჩეტო, შენა! – უთხრა სელიფანმა, – ეს ხომ მარჯვენა მხარეა: არც კი იცის, სად მარჯვენაა და სად მარცხენა!
თუმცა კარგი მოწმენდილი დღე გამოვიდა, მაგრამ მიწა ისე ატალახიანებულიყო, რომ ბრიჩკის თვლები ქეჩასავით იკრავდა ტალახს, რაც ეტლს ძალიან ამძიმებდა; ამასთანავე ნიადაგი თიხნარი იყო და ბრიჩკის თვლებს არაჩვეულებრივად ედებოდა. ამიტომ იყო, რომ მათ შუადღემდე ვერ გააღწიეს ამ პატარა სოფლის გზებს. გოგო რომ არ შესწრებოდათ, იქნებ სულაც ვერაფერს გამხდარიყვნენ, რადგან გზები, ტომრიდან გადმოყრილი კიბოებივით, ყოველი მხრით მიემართებოდა და სელიფანის ბრალი არ იქნებოდა, თუ ამ ყოფაში დიდხანს მოუხდებოდათ ხეტიალი. მალე გოგომ სადღაც შორს, ჩაშავებული შენობისაკენ გაიშვირა ხელი და წამოიძახა:
– აგერ შარაგზა იქ იწყება!
– ეგ რა შენობაა? – ჰკითხა სელიფანმა.
– ტრაქტირია, – მიუგო გოგომ.
– კარგი, ახლა მე თვითონ გავიკვლევ, – უთხრა სელიფანმა, – შენ შინ დაბრუნდი.
ეტლი შეაჩერა, გოგოს ხელი მიაშველა ჩამოსახტომად და თან კბილებში გამოცრა: «აჰაი, შე შავფეხავ!»
ჩიჩიკოვმა სპილენძის გროში აჩუქა გოგოს, რომელმაც შინისაკენ გაჰკურცხლა. ის მარტო იმითაც კმაყოფილი იყო, რომ ეტლის კოფოზე იჯდა.
თავი მეოთხე
ტრაქტირთან მისვლისას ჩიჩიკოვმა უბრძანა, ეტლი შეეჩერებინა ორი მიზეზის გამო: პირველი ის, რომ ცხენებს შეასვენებდნენ, მეორე მხრივ თვითონაც დანაყრდებოდა და ძალ-ღონეს მოიკრებდა. ავტორმა უნდა აღიაროს, რომ ძალიან შურს ამგვარი ხალხის მადა და კუჭი. მისთვის არავითარი ფასი არა აქვს იმ დიდრაჯა ბატონებს, რომელნიც პეტერბურგსა და მოსკოვში ცხოვრობენ და სულ იმის ფიქრში არიან, ხვალ რა ვჭამოთ, ან ზეგისთვის რა სადილი მოვიგონოთო; სადილს ისე ვერ მიირთმევენ, თუ წინდაწინვე აბები არ ჩაყლაპეს; გიახლებიან ხამანწკას, ზღვის ობობებს, ათასნაირ ყოვლად უცნაურ ცხოველებს და შემდეგ კი კარლსბადსა და კავკასიაში მიემგზავრებიან. არა, ამგვარი ბატონები არასოდეს არ აღუძრავენ ავტორს შურს. სულ სხვაა საშუალო შეძლების ბატონები, რომელნიც ერთ საფგურზე ლორს მოითხოვენ, მეორეზე – გოჭს, მესამეზე – თართის ნაჭერს ან ხახვში შემწვარ ძეხვს და შემდეგ, ვითომც აქ არაფერიაო, როცა გნებავთ, ხელახლა ახალ სუფრას მიუსხდებიან და ტარაღანას წვენს, ღლაბუტას მოხრაკულ ღვიძლსა და ქვირითს სულ ჭაპაჭუპი და ხრამუნი გაუდის მათ კბილებში; ამას ზედ მიაყოლებენ რასტეგაის ან ნამცხვარს ლოქოს კუდებით და ისე შეექცევიან, რომ სხვებსაც მადას უღიზიანებენ, – აი ასეთ ბატონებს მართლაც განგების მიერ მომადლებული აქვთ სახარბიელო მადა! არაერთი დიდი შეძლების მებატონე ახლავე უყოყმანოდ შესწირავდა ყმების ნახევარსა და მთელი ავლადიდების ნახევარსაც, დაგირავებულსა და დაუგირავებელს, მთელი თავისი საზღვარგარეთული და რუსული ყაიდის გაუმჯობესებებით, ოღონდ ისეთი კუჭი ჰქონოდა, როგორც ამ საშუალო შეძლების ბატონებს აქვთ; მაგრამ უბედურებაც ისაა, რომ ვერავითარი ფულით, ვერავითარი მამულებით, რანაირიც კი არ უნდა იყვნენ ისინი, ვერ შეიძენენ ისეთ კუჭს, საშუალო შეძლების ბატონს რომ აქვს.
ჩაშავებულმა ხის ტრაქტირმა ჩიჩიკოვი თავის ვიწროსა და სტუმართმოყვარე საჩიხში შეიკედლა, რომლის მაღალი და გმოთლილი ხის ბოძები ძველისძველ საეკლესიო შანდლებსა ჰგავდა. ტრაქტირი რუსულ ქოხს წააგავდა, ოღონდ უფრო მოზრდილი იქნებოდა. ახალი ხის მოხარატებული ლავგარდანები ფანჯრების ირგვლივ და სახურავქვეშ მხიარულად აჭრელებდნენ მის ბნელ კედლებს; დარაბებზე ყვავილებიანი ქოთნები ეხატა.
როცა ხის კიბით ზევით განიერ წინკარში ამოჰყო თავი, მის წინ ჭრიალით გაიღო კარი და იქიდან გამოვიდა ჭრელკაბიანი, კარგად ჩასუქებული დედაბერი, რომელმაც შიგნით შეიპატიჟა: «აქეთ მობრძანდით, აქეთ!» ოთახში დახვდა ყველა ნაცნობი და ძველისძველი მეგობარი, როგორსაც ჩვეულებრივ ხვდებიან ხოლმე გზისპირად გაშენებულ ასეთ პატარა ხის ტრაქტირებში, სახელდობრ: დაორთქლილი სამოვარი, სუფთად გარანდულ ფიჭვის კედლები, სამკუთხოვანი კარადა კუთხეში მილაგებული ჩაიდნებითა და ფინჯნებით, ხატების წინ წითელი და ცისფერი ბაფთებით დაკიდული დავარაყებული ფაიფურის კვერცხები, ახლად კნუტებდაყრილი კატა, სარკე, რომელიც ორი თვალის ნაცვლად ოთხს აჩვენებს, ხოლო პირისახის მაგიერ საცოდავად გატყაპნულ ლავაშს, და ბოლოს ხატების წინ ჩარჭობილი მიხაკისა და ათასნაირი სურნელოვანი ბალახბულახის კონები, რომლებიც ისე გამხმარიყო, რომ ვინც კი მათ დაყნოსვას მოისურვებდა, მხოლოდ ცხვირს დააცემინებდა და სხვა არაფერი.
– გოჭი გაქვთ? – ასეთი კითხვით მიმართა ჩიჩიკოვმა იქვე მდგარ დედაბერს.
– გახლავთ.
– ხარდალითა და არაჟნით?
– ხარდალითა და არაჟნით.
– აბა, მოიტა!
დედაბერი აფუსფუსდა და მოიტანა თეფში და ხელსაწმენდი, რომელიც სახამებლისაგან ისე გაფშეკილიყო, რომ გამხმარი ქერქივით სულ ყალყზე დგებოდა. მერე მოართვა ჯიბის დანასავით თხელი ძვლისტარიანი დანა, ორკბილა ჩანგალი და სამარილე, რომელსაც ვერას დიდებით სუფრაზე სწორად ვერ გააჩერებდით.
ჩვენმა გმირმა ჩვეულებისამებრ მაშინვე გაუბა საუბარი და გამოჰკითხა, მას ეკუთვნის ეს ტრაქტირი თუ სხვა არის მისი პატრონი; რამდენ შემოსავალს იძლევა ტრაქტირი; შვილები მასთან ცხოვრობენ თუ არა; მისი უფროსი ვაჟიშვილი ცოლიანია თუ უცოლო; როგორი ცოლი მოიყვანა – დიდი მზითვიანი თუ უმზითვო; კმაყოფილი ჰყავს სიმამრი თუ ჯავრობს, რომ ქორწილში ცოტა საჩუქრები მიიღო, – ერთი სიტყვით, არაფერი არ გამოუტოვებია. თავისთავად ცხადია, ცნობისმოყვარეობამ დასძლია გაეგო, თუ რომელი მემამულეები ცხოვრობდნენ ახლომახლო. გამოირკვა, რომ აქაც საკმაოდ ყოფილან მემამულეები: ბლოხინი, პოჩიტაევი, მილნოი, პოლკოვნიკი ჩეპრაკოვი, სობაკევიჩი. «ა! სობაჯევიჩს იცნობ?» – ჰკითხა ჩიჩიკოვმა და იქვე მისმინა, რომ დედაბერი არა მარტო სობაკევიჩს იცნობს, არამედ მანილოვსაც და რომ მანილოვი ბევრად უფრო თავაზიანია, ვიდრე სობაკევიჩი: მაშინვე ქათმის მოხარშვას ბრძანებს, მერე ხბოს ხორცსაც მოითხოვს, თუ ცხვრის გულ-ღვიძლია – ცხვრის გულ-ღვიძლსაც და ყელაფერს მხოლოდ ოდნავ თუ დაეკარება. სობაკევიჩი კი რომელიმე ერთ კერძს მოიკითხავს, მაგრამ ამ ერთ თავს სულ შეჭამს, დანამატსაც კი თხოულობს იმავე ფასში.
როდესაც ამ საუბარში იყო და გოჭის უკანასკნელ ნაჭერს შეექვეოდა, მოახლოებული ეტლის ხმა მოისმა. ჩიჩიკოვმა ფანჯრიდან გაიხედა და ტრაქტირის წინ შემდგარი მსუბუქი ბრიჩკა დაინახა, რომელშიაც სამი მფრთქვინავი ცხენი ება. ბრიჩკიდან ვიღაც ორი კაცი გადმოდიოდა: ერთი ქერა იყო, მაღალ-მაღალი, მეორე – ცოტა მომცრო და მოშავო: ქერას მუქი ლურჯი ვენგერკა ეცვა, მეორეს – ზოლიანი ახალუხი. შორიდან კიდევ ერთი დანჯღრეული ცარიელი ეტლი მოღონღიალებდა, რომელსაც ეზიდებოდა გრძელბალნიანი ოთხი ცხენი დაგლეჯილი ცალუღებითა და თოკის თასმებით. ქერამ კიბეზე აირბინა, შავტუხა კი დაბლა დარჩა და ბრიჩკაში რაღაცას ფათურობდა, თანაც მსახურთან მასლაათობდა და მათ უკან მომავალ ეტლს ხელს უქნევდა. ჩიჩიკოვს ისე მიეჩვენა, თითქოს მისი ხმა სადღაც გაეგონა. ვიდრე ჩიჩიკოვი მის თვალიერებაში იყო, ქერამ უკვე მოასწრო კარის მიგნება და გაღება. ეს გახლდათ მაღალ-მაღალი კაცი, ცოტაოდნად გამხდარი, ანუ, როგორც ამბობენ ხოლმე, ნათრევ-ნაცვეთი სახით და პაწია ქერა ულვაშებით. გარუჯული სახე ამტკიცებდა, რომ კარგად უწყოდა, რა არის ბოლი, თუ თოფისწამლისა არა, ყოველ შემთხვევაში, თამბაქოსი მაინც. იგი ზრდილობიანად მიესალმა ჩიჩიკოვს, რაზეც ამ უკანასკნელმა ისევე უპასუხა. რამდენიმე წუთში, უეჭველია, ისინი გაელეპარაკებოდნენ და კარგადაც გაეცნობოდნენ ერთმანეთს, ვინაიდან საამისო დასაწყისი უკვე იყო, ორივემ თითქმის ერთსა და იმავე დროს სიამოვნებით განაცხადა, გუშინდელმა წვიმამ მტვერი სულ ერთიანად მოსპო გზაზე, ასე რომ ახლა ეტლით სიარული დიდად საამურია, მით უმეტეს, კიდეც გრილაო, რომ ამ დროს შემოვიდა მისი მოშავო ამხანაგიც, რომელმაც ქუდი მაგიდაზე მიაგდო და ყაშყაშა ნაყარი შავი თმა თითებით მარდად აიბურძგნა. ეს გახლდათ საშუალო ტანის, საკმაოდ კარგად მოყვანილი ვაჟკაცი, წითლად აბრაწული სავსე ლოყებით, თოვლივით თეთრი კბილებით და კუპრივით შავი ქილვაშებით. იგი იმდენად ჯან-ღონით სავსე იყო, რომ ფერ-ხორცი პირდაპირ ასკდებოდა სახეზე.
– პა, პა, პა! – შესძახა მან უეცრივ და ხელები ჩიჩიკოვისკენ გაიწვდინა, – რომელმა ქარმა გადმოგაგდო?
ჩიჩიკოვმა იცნო ნოზდრიოვი, სწორედ ის, რომელთანაც ერთად პროკურორისას ისადილა და რომელიც სულ მცირე ხანში ისე შეეთვისა, რომ უკვე «შენობითაც» ელაპარაკებოდა, თუმცა პირადად ჩიჩიკოვს ამისთვის არავითარი საბაბი არ მიუცია.
– სად გიმგზავრია? – ჰკითხა ნოზდრიოვმა, მაგრამ პასუხისათვის არ მოუცდია, ისე განაგრძო: – მე კი ბაზრობიდან მოვდივარ, ძმაო! მომილოცე: სულ ერთიანად გავანიავე, რაც კი მებადა! არ დაიჯერებ, ჩემ სიცოცხლეში ასე არავის გავუფრცქვნივარ. დაქირავებული ეტლით მომიხდა დაბრუნება! აბა ერთი განგებ მაინც გადაიხედე ამ ფანჯრიდან! – აქ თვითონვე ისე დაბლა დააღუნინა თავი ჩიჩიკოვს, რომ კინაღამ ჩარჩოზე დაახლევინა. – ხომ ხედავ, რა საძაგელი რამაა! ძლივძლივობით მომათრიეს მაგ წყეულებმა, კიდევ კარგი რომ ამის ბრიჩკაში გადავჯექი. – ამ სიტყვებზე ნოზდრიოვმა თავის ამხანაგზე მიუთითა. – რაო, ძმაო ჩიჩიკოვ, რარიგად მწყინდა, რომ აქ არ იყავი! მე ვიცი, რომ პორუჩიკ კუვშინიკოვს პირდაპირ სულში ჩაიძვრენდი. მერე რა კარგად შეეწყობოდით ერთმანეთს! შენ ის პროკურორი კი არ გეგონოს ან ჩვენი ქალაქის წუწურაქა ხალხი, თითოეულ კაპიკს რომ დაჰკანკალებენ, ამან, ჩემო ძმაო, გალბიკი გინდა, პატარა ბანკი თუ სხვა რამ, რა გინდა არ იცოდეს. ეჰ, ჩიჩიკოვ, რა იქნებოდა, რომ ჩამოსულიყავი? მართლა, დიდი ღორი ვინმე ხარ, ნამდვილი მენახირე! მოდი, მაკოცე, სულიკო, საშინლად მიყვარხარ! მიჟუევ, ერთი შეხედე, ბედმა ერთად როგორ შეგვყარა! აბა რა ვარ მე მაგისთვის, ან ეგ ჩემთვის? ღმერთმა უწყის, საიდანაა მოსული, მერე რამდენი კარეტა იყო, ძმაო, და ყველა ეს eნ gros. ფორტუნკა დავატრიალე და ორი პატარა ქილა პომადა მერგო, ფაიფურის ფინჯანი და ერთიც გიტარა; შემდეგ კიდევ ერთს ჩაველი, მონაგებიც ხომ იქ დავტოვე და, დასწყევლოს ეშმაკმა, ექვსი მანეთიც ზედ მივაჭყლიტე. რომ იცოდე, რა მუსუსი ვინმეა ეს კუვშინიკოვი! თითქმის ყველა ბალზე ერთად ვიყავით. ერთი ისეთი მორთულ-მოპრანჭული ქალი ვნახეთ, რომ რიუშიც ჰქონდა და ტრიუშიც, ეშმაკმა იცის იმისი თავი, რაღა არ ჰქონდა... მე ჩემთვის ვარ და ვფიქრობ მხოლოდ: «ეშმაკმა დაგწყევლოს-მეთქი!» კუვშინიკოვი კი ისეთი მუზმუზელა ეშმაკია, მაშინვე მიუჯდა და მისცხო და მისცხო ფრანგულ ენაზე ქათინაურები... არ დაიჯერებ, უბრალო გომბიოებიც კი არ გაუშვა. ამას ასე ეძახის: ეს მარწყვით ყელის ჩაკოკლოზინებააო. ზურგიელი და უგემრიელესი თევზეული თავზე საყარი მოიტანეს. მე ერთი ზურგიელი თან წამოვიღე; კიდევ კარგი, რომ მივხვდი და დროზე ვიყიდე, სანამ კიდევ ფული მქონდა. ახლა საით მიემგზავრები?
– მე ერთ კაცთან მივეშურები,– მიუგო ჩიჩიკოვმა.
– ვინ კაცთან? ჯანდაბას იმისი თავი! ჩემთან წამოდი!
– არა, არ შეიძლება, საქმე მაქვს.
– დამიწყო ახლა საქმეები! მოიგონე რაღა! აი შე ოპოდელდოკ ივანოვიჩ!
– მართლა საქმე მაქვს ფრიად საჭირო.
– სანაძლეოს ვდებ, რომ სტყუიხარ! აბა მაშ მითხარი, ვისთან მიხვალ?
– სობაკევიჩთან.
აქ ნოზდრიოვმა ისე გადაიხარხარა, როგორც ხარხარებს ხოლმე მხოლოდ ახალგაზრდა და ჯანსაღი კაცი, რომელსაც მთლად გამოუჩნდება ბროლივით თეთრი კბილები, ლოყები უთრთის და უხტის, ხოლო მეორე თუ მესამე ოთახში მყოფი მისი მეზობელი უეცრივ ნამძინარევი წამოხტება და თვალებგადმოქაჩული შესძახებს: «ერთი დამიხედეთ როგორ იჭაჭება!»
– აქ რაა სასაცილო? – უთხრა ჩიჩიკოვმა, რომელიც, ცოტა არ იყოს, უკმაყოფილო დარჩა მისი სიცილით.
მაგრამ ნოზდრიოვი მთელი ძალით განაგრძობდა ხარხარს და იძახოდა:
– უი, შემიბრალე, ღმერთმანი, სიცილით გავსკდი და ესაა!
– სასაცილო აქ არაფერია: მე სიტყვა მივეცი, – შენიშნა ჩიჩიკოვმა.
– თავბედს დაიწყევლი, თუ მასთან მიხვალ, ისეთი დამწვარი კაცია! ხომ ვიცი შენი ხასიათი, სასტიკად მოტყუვდები, თუ ფიქრობ, რომ ან ბანკს გეთამაშება ანდა ერთ ბოთლ ბონბონს მაინც მოგართმევს. გამიგონე, ძმაო, ჯანდაბას სობაკევიჩი, ჩემთან წამოდი! ისეთი ზურგიელით გაგიმასპინძლდე, შენი მოწონებული! ის თაღლითი პონომარიოვი სულ მიწამდე თავს მიკრავდა და მეუბნებოდა: « ამას მხოლოდ თქვენთვის ვინახავდი; მთელი ბაზარიც რომ გადაჰქექოთ, ამისთანას ვერ იპოვითო». დიდი გაიძვერა კაცი კია. ამას პირშიაც ვეუბნები: «თქვენა, – ვუთხარი, – შენა და ჩვენი მოიჯარე, დიდი დაქოქილი ვინმე ხართ-მეთქი!» ის პირუტყვი კი იცინის და წვერებზე ხელს ისვამს. მე და კუვშინიკოვი სულ მის დუქანში ვსაუზმობდით. მართლა, ძმაო, სულ არ დამავიწყდა მეთქვა: განა არ ვიცი, ახლა არ მომისვენებ, მაგრამ წინდაწინ გეუბნები ათი ათასიც რომ მომცე, ვერ დაგითმობ. ჰეი, პორფირი! – ფანჯრიდან გადასძახა თავის ბიჭს, რომელსაც ცალ ხელში ჯიბის დანა ეჭირა, მეორეში კი პურის ყუა და ზურგიელის ნაჭერი. ბედზე იგი ბრიჩკიდან რაღაცის ამოღების დროს ზურგიელს წასწყდომოდა და იქიდან ჩამოეთალა, – ჰეი, პორფირი, – უძახოდა ნოზდრიოვი, – აბა ეგ ლეკვი მომიყვანე! მერე რა ლეკვია! – განაგრძოო მან, როდესაც ჩიჩიკოვისაკენ იბრუნა პირი, – მოპარულია, პატრონს არასდიდებით არ ემეტებოდა. ჩემი ჩალისფერი ფაშატი შევაძლიე, აი ის, გახსოვს, ხვოსტირიოვს რომ გადავუცვალე... – მაგრამ ჩიჩიკოვს მთელ თავის სიცოცხლეში არც ის ჩალისფერი ცხენი ენახა და არც ხვოსტირიოვი.
– ბატონო, საუზმობისათვის ხომ არაფერს ინებებთ? – იკითხა ამ დროს მასთან მისულმა დედაბერმა.
– არაფერს. ეჰ, ძმაო, ძაან ვიქეიფეთ! თუმცა ერთი ჭიქა არაყი მოიტა; რომელი გაქვს?
– ანისულისა, – მიუგო დედაბერმა.
– მაშ ანისულისა მოიტა, – უთხრა ნოზდრიოვმა.
– აბა, ერთი ჭიქა მეც მომიტანე! – მიმართა ქერა კაცმა.
– თეატრში ერთი მსახიობი ქალი ისე მღეროდა, წყეული, როგორც იადონი! კუვშნიკოვი ჩემ გვერდით ზის და მეუბნება: «აი, ძმაო, ამ მარწყვით კი ღირს პირის ჩაკოკლოზინებაო!» მარტო ბალაგანები, მე მგონია, ერთი ორმოცდაათი მაინც იქნებოდა. ფერნარდი ოთხი საათი სულ წისქვილივით ტრიალებდა. – აქ მან დედაბერს ჭიქა ჩამოართვა, რაზედაც დედაბერმა მდაბლად დაუკრა თავი. – აჰა, მოიყვა, მოიყვა! – შესძახა მან, როდესაც პორფირი დაინახა პატარა ლეკვით შემოსული. პორფირსაც ბატონივით რაღაც დაბამბული ახალუხი ეცვა, ოღონდ უფრო მეტად გაქონილი.
– მოიყვა, მოიყვა, იატაკზე დასვი!
პორფირიმ იატაკზე დასვა ლეკვი, რომელიც ოთხივე თათით გაიფართხა და მიწას დაუწყო ყნოსვა.
– აი, ლეკვიც ასეთი უნდა! – თქვა ნოზდრიოვმა, ლეკვს ზურგში წაავლო ხელი და ააწიალა. ლეკვმა საკმაოდ საცოდავად დაიწკმუტუნა.
– შენ მაინც ჩემს სიტყვას არ ასრულებ, – მიუბრუნდა ნოზდრიოვი პორფირის და ლეკვს გულდასმით გაუსინჯა მუცელი: – როგორც ჩანს, არც კი გიფიქრია გამოგევარცხნა.
– როგორ არა, გამოვარცხნილი მყავს.
– მაშ ეს რწყილები საიდან გაუჩნდა?
– რა მოგახსენოთ. იქნებ ბრიჩკიდან შეესია.
– სტყუი, სტყუი, ალბათ არც კი გაგხსენებია ამისი გამოვარცხნა; მგონი, შენიც ზედ მიგიმატებია, შე ყეყეჩო. აბა, შეხედე, ჩიჩიკოვ, ერთი შეხედე, რა ყურები აქვს, აბა, ერთი ხელი მოუსვი!
– რა საჭიროა, ისედაც ვხედავ, რომ კარგი ჯიშისაა! – მიუგო ჩიჩიკოვმა.
– არა, აბა ნახე ერთი, ყურები გაუსინჯე!
რომ ესიამოვნებინა, ჩიჩიკოვმა გაუსინჯა ლეკვს ყურები და თან დასძინა:
– მართლაც ჩინებული ძაღლი დადგება. ახლა ერთი ცხვირიც გაუსინჯე, როგორი ცივი აქვს.
რომ არ ეწყენინებინა, ჩიჩიკოვმა ლეკვს ცხვირიც გაუსინჯა და დასძინა:
– დიდებული ალღო ექნება.
– ნამდვილი მორდაშია, – განაგრძო ნოზდრიოვმა. – გამოგიტყდები, დიდი ხანია მორდაშის ხელში ჩაგდებაზე კბილებს ვილესავდი. აჰა, პორფირი, წაიყვა!
პორფირიმ ლეკვს ფაშვში ამოსდო ხელი და ისევ ბრიჩკაში წაიყვანა.
– გამიგონე, ჩიჩიკოვ, ახლა უსათუოდ უნდა წამოხვიდე ჩემთან; სულ ხუთიოდე ვერსია აქედან, ჭენებით მივიქროლებთ, იქიდან კიდევ, თუ შენსას არ მოიშლი, წადი სობაკევიჩთან.
«რა უშავს, – გაიფიქრა ჩიჩიკოვმა. – ნოზდრიოვთანაც შევივლი, სხვებზე ურიგო რით არის, ეგეც ისეთივეა, როგორც სხვები. გარდა ამისა, წაგებულიცაა. როგორც ჩანს, ძალიან დარდიმანდი და გულუხვი ვინმეა, მაშასადამე, რისამე მუქთად გამორჩენაც შეიძლება».
– ინებე, მოვდივარ, – თქვა მან, – ოღონდ იმ პირობით, რომ დიდხანს არ დამაყოვნო; დრო ჩემთვის მეტად ძვირია.
– აი, ეგ მომწონს, ჩემო სულიკო! ეგ დიდებულია, მოიცა, ამისათვის ერთი კარგად უნდა ჩაგკოცნო. – აქ ჩიჩიკოვმა და ნოზდრიოვმა ერთმანეთი გადაკოცნეს. – ჩინებულია! სამივე ერთად გავგრიალდეთ!
– არა, გეთაყვა, – უთხრა ქერამ, – მე თავი დამანებე, შინ მიმეჩქარება.
– წამო ერთი და, სად გაგიშვებ, ძმაო!
– მართლა, მართლა, ცოლის საყვედურს ვერ გავუძლებ; ახლა მაგის ბრიჩკაში შეგიძლია გადაჯდე.
– არ შეიძლება, არა, არა! ფიქრადაც არ გაივლო!
ქერა კაცი ერთი იმათთაგანი გახლდათ, რომელიც პირველი შეხედვისთანავე უდრეკი ხასიათის კაცად მოგეჩვენებათ. პირის გაღებასაც ვერ მოასწრებ, რომ ასეთი ადამიანები უკვე მზად არიან საკამათოდ; გგონიათ, რომ არასოდეს არ დაგთანხმდებიან იმაზე, რაც მათი აზრების მიმართულებას ეწინააღმდეგება, არასოდეს სულელურს ჭკვიანურად არ მიიჩნევენ, განსაკუთრებით კი არ დაგეთანხმებიან, რომ სხვის ქამანჩსა და სტვირზე ითამაშონ; ბოლოს კი საქმე იმით თავდება, რომ ხასიათით მეტად რბილები გამოდგებიან, სწორედ იმაზე დათანხმდებიან, რასაც მანამდე უარსა ჰყოფდნენ, სულელურს მეტად ჭკვიანურს უწოდებდნენ და შემდეგ სხვის სტვირზეც იწყებენ თამაშს, – ერთი სიტყვით, ალთათი დაიწყებენ და ბალთათი გაათავებენ.
– სისულელეა! – შეაძახა ნოზდრიოვმა ქერას რომელიღაც შენიშვნაზე, თავზე ქუდი ჩამოაფხატა და ქერაც მაშინვე აედევნა.
– არყისა არ გადაგიხდიათ, ბატონო! – შენიშნა დედაბერმა.
– კარგი, დედი, კარგი! აბა, სიძეკაცო, ჩემს მსგივრად გადაიხადე, ჯიბეში ერთი გროშიც არ მიჭყავის.
– სულ რამდენია? – იკითხა სიძეკაცმა.
– სულ ორი უზალთუნი გახლავთ, ჩემო ბატონო, – მიუგო დედაბერმა.
– რას მიჰქარავ! ერთი ნახევარმანეთიანი გადაუგდე, ეგეც თავსა სდის...
– ცოტაა, ბატონო, – უთხრა დედაბერმა, მაგრამ ფული მაინც მადლობით მიიღო და ფაციფუცით გაიქცა კარის გასაღებად. დედაბერი ზარალში არ დარჩენილა, რადგან ოთხჯერ მეტი ააფცქვნა ქერას, ვიდრე მართლა ღირდა არაყი.
მოსულები ჩასხდნენ. ჩიჩიკოვის ბრიჩკა იმ ბრიჩკის გვერდით მიდიოდა, რომელშიაც ნოზდრიოვი და მისი სიძე ისხდნენ, ამიტომაც სამთავეს თავისუფლად შეეძლოთ მთელი გზა ლაპარაკში გაევლოთ. მათ მოსდევდა ნოზდრიოვის დანჯღრეული ბრიჩკა, რომელსაც გაძვალტყავებული ცხენები ძლივძლივობით მიათრევდნენ. ამ ბრიჩკაში პორფირი იჯდა ლეკვით.
ვინაიდან ჩვენი მგზავრების საუბარი მაინცდამაინც საგულისხმიერო არაა მკითხველისათვის, უკეთესი იქნება, თუ რაიმეს ვიტყვით თვითონ ნოზდრიოვზე, რომელსაც შეიძლება არცთუ მთლად უკანასკნელი როლი ჰქონდეს მინიჭებული ჩვენს პოემაში.
ნოზდრიოვის სახე, უეჭველია, რამდენადმე ეცნობება მკითხველს. ასეთი ხალხი ცოტა კი არ შეგხვდება ადამიანს. მათ მარჯვე ბიჭებს ეძახიან, ბავშვობაში და მერე სკოლაში კარგი ამხანაგის სახელი აქვთ დავარდნილი და იმავე დროს ყველაზე მეტად გვერდებჩამტვრეულები ისევ ისინი გამოდიან. მათ სახეში მუდამ გამოსჭვივის რაღაც გულღიაობა, პირდაპირობა და ვაჟკაცობა. ადამიანს სწრაფად გაეცნობიან და თვალის დახამხამებასაც ვერ მოასწრებთ, რომ უკვე «შენობით» გელაპარაკებიან .თითქოს სამარადისო მეგობრულ კავშირს გააბამენ, მაგრამ თითქმის ყოველთვის ისე ხდება, რომ დამეგობრებული იმავე საღამოს ამხანაგური ქეიფის დროს ლაზათიანად წაეჩხუბება. ისინი დიდი მოლაყბენი არიან, ლოთი-შფოთები, თავზეხელაღებული ხალხი, მუდამ თვალში რომ ეჩხირებიან ყველას. ნოზდრიოვი ოცდათხუთმეტი წლისაც იგივე იყო, რაც თვრამეტი-ოცი წლის ასაკში: ქეიფის დიდი მოყვარული გახლდათ. დაცოლშვილებას ოდნავადაც არ შეუცვლია იგი. მით უმეტეს, რომ ცოლი მალე საიქიოს გაემგზავრა და დაუტოვა ორი შვილი, რომლებიც ნოზდრიოვს სრულებით არ სჭირდებოდა. ბავშვებს ერთი სანდომიანი გამდელი უვლიდა. შინ ნოზდრიოვი ერთ დღეზე მეტს ვერ ძლებდა. მისი გრძნობიერი ცხვირი რამდენიმე ათეულ ვერსზე იყნოსავდა, სად იმართებოდა ბაზრობა თავისი თავყრილობებითა და ბალებით: იგი თვალის დახამხამებაზე იქ გაჩნდებოდა, კამათობდა, აყალმაყალს ატეხდა ხოლმე ბანქოს მწვანე მაგიდასთან, ვინაიდან, როგორც სხვა მისი ჯურის ამქარს, ამასაც ბანქოს თამაში დიდად უყვარდა. ბანქოს, როგორც პირველი თავიდანაც დავინახეთ, მთლად უცოდველად და ალალმართლად არ თამაშობდა. იცოდა მრავალი ყომარბაზობა და ხელმრუდობა, ამიტომაც ეს თამაში ხშირად მეორენაირი თამაშით თავდებოდა: ან ჩექმის ქუსლით თელავდნენ ან ერთ ყოფას აყრიდნენ მის სქელსა და კოპწია ქილვაშებს, ასე რომ ხშირად შინ დაბრუნებულა მხოლოდ ერთი და ისიც მეტისმეტად მოჩეჩილი და შეთხელებული ქილვაშით. მაგრამ ჯანსაღსა და ფუნთუშა ლოყებს იმდენი აღმომცენებელი ძალა მოეპოვებოდათ და ისეთნაირად იყვნენ შექმნილნი, რომ ქილვაშები ხელახლა სწრაფად ამოსდიოდა და წინანდელზე ბევრად უკეთესიც. რაც ყველაზე უფრო გასაოცარია და მხოლოდ რუსეთში შეიძლება მოხდეს, არ გაივლიდა ხანი და იგი კვლავ იმავე მეგობრებს ხვდებოდა, რომლებმაც ლაზათიანად მიბეგვეს, ხვდებოდა ისე, თითქოს საამისო არა მომხდარიყოს, ანუ, როგორც ამბობენ, არც ჩვენსა შემოჰყოლია რამე, არც ჩვენგან გაჰყოლია რამეო.
ნოზდრიოვი დიდი დავიდარაბის კაცი იყო. არ ყოფილა ისეთი შეკრება, სადაც ის უაყალმაყალოდ გადარჩენილიყო. უსათუოდ რაღაც დავიდარაბა უნდა დატრიალებულიყო მის თავს: ან დარბაზიდან ჟანდარმებს გამოჰყავდათ ხელით, ანდა მისივე მეგობრები ქისტისკვრით გამოაგდებდნენ. თუ ამისთანა რამ არ მოხდებოდა, მაინც ისეთი რამ უნდა გადახდომოდა თავს, რაც სხვას არასოდეს არ გადახდება: ან იმდენს გადაჰყლურწავდა ბუფეტში, რომ ერთთავად იცინოდა და იცინოდა, ან ისე სასტიკად იცრუებდა, რომ ბოლოს თვითონვე შერცხვებოდა. იცრუებდა სრულიად უმიზეზოდ: უეცრად ადგებოდა და მოჰყვებოდა, ვითომც მას ცისფერი ან ვარდისფერი ცხენი ჰყავდა, ანდა სხვა რამ სისულელეს წამოროშავდა, ასე რომ ბოლოს მსმენელები მხოლოდ ხელს ჩაიქნევდნენ და იტყოდნენ: «ერიჰა, ძმაო, ახლა კი ტყუილების გუდას მოხსენი თავი». არიან ისეთები, რომელთაც სრულიად უმიზეზოდ წამოუვლით ჟინი, თავიანთ მახლობელს რაიმე სისაძაგლე მოახვიონ თავზე. ზოგიერთი, მაგალითად, ჩინოსანიცაა, კეთილშობილი გარეგნობა აქვს, გულზე ვარსკვლავი ჰკიდია, ხელს მხურვალედ მოგიჭერთ, მაღალფარდოვან და დამაფიქრებელ საკითხებზე გაგიბამთ მუსაიფს, შემდეგ შეხედავთ და იქვე, თქვენ თვალწინ, რაიმე სისაძაგლეს დაგატეხთ თავს. და ამ სისაძაგლეს ისე ჩაიდენს, როგორც უბრალო კოლეჟსკი რეგისტრატორი, და არა ისე, როგორც ადამიანი, რომელსაც გულზე ვარსკვლავი აქვს და მაღალფარდოვან და დამაფიქრებელ საკითხებზე გელაპარაკებათ. ამის დანახვაზე თქვენც გაოცებული დგახართ და მხრებს იჩეჩავთ, მეტს ვერაფერს ახერხებთ. ასეთი უცნაური თვისებისა გახლავთ ნოზოროვიც; ვისაც უფრო დაუახლოვდებოდა, იმდნად უფრო მეტ ლაფს დაასხამდა თავზე: ათას შეუსაბამოს და ძნელად წარმოსადგენ სისულელეს შესწამებდა, ჩაშლიდა ქორწილს, სავაჭრო გარიგებას და ამასთან სრულიაცაც არ იგულებდა თავს თქვენს მტრად, – პირიქით, თუ შემთხვევა მიეცემოდა და გზად შემოგაყრებოდათ, ისევ მეგობრულად მოგეპყრობოდათ, გეტყოდათ კიდეც: «ჰაი, შე საძაგელო, რატომ არ მოდიხარო ჩემსას?»
საოცრად მრავალმხრივი გახლდათ ნოზდრიოვი, ესე იგი, მისი ხელიდან ყველაფერი გამოდიოდა. ერთ წუთში წინადადებას მოგცემდათ, სადაც გნებავთ წამოგყოლოდათ, თუნდა ცხრა მთას იქით, წამოეწყო თქვენთან, რა საქმეც გნებავთ, გადაეცვალა – რაც გააჩნდა, ყველაფერზე – რაზედაც გნებავთ. თოფი, ძაღლი, ცხენი – ყველა გადასაცვლელი საგანი იყო, თუმცა იმიტომ კი არა, რომ რაიმე მოეგო, არამედ ისე, როგორც მოეპრიანებოდა ხოლმე მის უხიაკსა და მოუსვენარ ბუნებას. თუ ბაზრობაზე ბედი გაუღიმებდა და ვინმე მიამიტს ხელში ჩაიგდებდა, სულ ტყავს გააძრობდა, მერე მოუსვამდა ხელს და ყველაფერს ყიდულობდა, რაც კი დუქნებში შეხვდებოდა: ცალუღებს, საკმეველ სანთლებს, თავშლებს გადიისათვის, კვიცს, ქიშმიშს, ვერცხლის ხელსაბანს, ჰოლანდიურ ტილოს, გამტკიცულ პურის ფქვილს, თამბაქოს, დამბაჩებს, ქაშაყს, სურათებს, სალესავს, ქოთნებს, ჩექმებს, ფაიფურის ჭურჭელს, – ერთი სიტყვით, ყველაფერს, ვიდრე ფული არ შემოელეოდა. მაგრამ იშვიათად მომხდარა, რომ ყველა ეს შინამდე მიეტანოს; იმავე დღეს მეორე უფრო ხელბედნიერ მოთამაშეს გადაულოცავდა ხოლმე, ზოგჯერ საკუთარ ჩიბუხსაც დაურთავდა თავისი ქისითა და მუნდშტუკით, ზოგჯერ კიდევ საკუთარი ოთხეულიც მიუყოლებია მთელი თავისი შეკაზმულობით: ეტლითა და მეეტლით, ისე რომ თვითონ პატრონი ბოლოს მოკლე სერთუკისა ან ახალუხის ანაბრად რომელიმე მეგობრის საძებნელად მირბოდა, რომ მისი ეტლით ესარგებლა. აი რა კაცი იყო ნოზდრიოვი! შეიძლება თქვან, ამნაირი ხასიათის კაცი მოძველდა, ნოზდრიოვები უკვე აღარა გვყვანანო, მაგრამ ვაი რომ უსაბუთო იქნება მათი სიტყვები: ნოზდრიოვი კიდევ კარგა ხანს არ აღიგვება ქვეყნის პირიდან. იგი ყველგან არის ჩვენ შორის, ოღონდ შეიძლება სულ სხვა ხიფთნით დაიარებოდეს; მაგრამ ხალხი ცერცეტა და ბეცია, ამიტომაც სხვა ხიფთანში გამოწყობილი სულ სხვა ვინმე ჰგონია.
ამასობაში სამი ეტლი უკვე მიგრიალდა ნოზდრიოვის სახლის პარმაღთან. შინ არავითარი სამზადისი არ ყოფილა მათ მისაღებად. შუაგულ სასადილოში ხარაჩოები აემართათ, ზედ ორი გლეხი შემდგარიყო, თან კედლებს ათეთრებდნენ და თან რომელიღაც დაუსრულებელ სიმღერას ღიღინებდნენ, მთელი იატაკი თეთრი საღებავით იყო მოლაფული. ნოზდრიოვმა გლეხებს უბრძანა, დაუყოვნებლივ გაეტანათ ხარაჩოები და ახლა მეორე ოთახში გაიჭრა განკარგულებათა გასაცემად. სტუმრებმა გაიგონეს, რომ მზარეულს სადილი დაუკვეთა; ამის გაგონებაზე ჩიჩიკოვი, რომელსაც უკვე ცოტა არ იყოს მადა გახსნოდა, მიხვდა, რომ სუფრაზე ხუთ საათზე ადრე ვერ დასხდებოდნენ. დაბრუნებისას ნოზდრიოვმა სტუმრები წაიყვანა ყველა იმის საჩვენებლად, რაც კი სოფლად გააჩნდა; სულ რაღაც ორიოდე საათში მოასწრო ყველაფერი დაეთვალიერებინა მათთვის, ასე რომ საჩვენებელი აღარა დარჩენია რა. უწინარეს ყოვლისა თავლის დასათვალიერებლად წავიდნენ, სადაც ორი ფაშატი ნახეს, ერთი ამლაყი, მეორე – ღია ჩალისფერი, შემდეგ ქურანა ულაყი, არც მაინცდამაინც თვალში მოსასვლელი ცხენი, თუმცა ნოზდრიოვი დიდი ფიცით ირწმუნებოდა, ათი ათასი მანეთი მივეციო.
– ათი ათასი არ მიგიცია, – შენიშნა სიძემ. – ეგ არც ათასი ღირს.
– ღმერთმანი, ათი ათასი მივეცი, – მიუგო ნოზდრიოვმა.
– რამდენიც გინდა, იმდენი იფიცე, მაგით ფონს ვერ გახვალ, – უპასუხა სიძემ.
– მაშ, თუ გინდა დავნაძლევდეთ! – მიუგო ნოზდრიოვმა.
სიძემ სანაძლეოზე წასვლა არ ინდომა.
შემდეგ ნოზდრიოვმა აჩვენა ცარიელი ბაგები, სადაც წინათ თურმე აგრეთვე კარგი ცხენები ებათ. ამავე თავლაში ნახეს ერთი თხა, რომელიც, ძველი ადათის მიხედვით, აუცილებლად უნდა ჰყოლოდათ ცხენების ახლოს; ეს თხა, როგორც ჩანდა, ცხენებთან კარგად შეწყობილიყო და ისე თავისუფლად დაუძვრებოდა ფეხებში, თითქოს საკუთარ სახლში ყოფილიყო. შემდეგ ნოზორიოვმა ისინი მგლის ლეკვის საჩვენებლად წაიყვანა, რომელიც დაბმული ჰყავდა. «აი, მგლის ლეკვი! – თქვა მან, – განგებ სულ უმი ხორცით ვკვებავ. მინდა ნამდვილი ნადირი გამოვიდეს!» შემდეგ დაათვალიერებინა საგუბარიც, სადაც ნოზდრიოვის სიტყვით ისეთი უზარმაზარი თევზი ბუდობდა, რომ ორ-ორ კაცს გაუჭირდებოდა თითო მათგანის ამოთრევა, რაც სიძეკაცმა ჩვეულებისამებრ არ დაიჯერა. «ახლა, ჩიჩიკოვ, – მიმართა ნოზდრიოვმა სტუმარს, – მე შენ გაჩვენებ საუკეთესო წყვილ ძაღლს, ისეთ მუხლმაგარს, რომ მათი კუნთების სიმაგრეს პირდაპირ განცვიფრებაში მოჰყავს ადამიანი, ხოლო დრუნჩი ნამდვილი ნემსის წვერი გეგონება!» ისინი გაემართნენ მეტად კოპწია პატარა სახლისაკენ, რომელიც ყოველი მხრიდან მესერშემორტყმულ ეზოში იდგა. ეზოში შესვლისას დაინახეს ყველა ჯურის ძაღლი, გრძელბალნიანებიცა და წმინდაბალნიანებიც, ყველანაირი ფერისა: ყვითელი, შავხალებიანი, ყვითელხალებიანი, ყავისფერხალებიანი, წითელხალებიანი, შავყურებიანი, ნაცარაყურებიანი... აქ ყველანაირ სახელს გაიგონებდით: სროლია, უწმაწურა, ფრთხიალა, ცეცხლა, ჩხაპნია, მაბეზარა, საყვარელა, ჯილდო, მზრუნველა. ნოზდრიოვი მათ შორის თავს ისე გრძნობდა, როგორც ნამდვილი ოჯახის მამა; ყველამ აბზიკა კუდი, რომელსაც მეძაღლეები შიმშას ეძახიან, პირდაპირ სტუმრებისაკენ გამოქანდნენ და თავიანთებურად მიესალმნენ. ერთმა ათმა მაინც ნოზდრიოვს ტორებით მხრებზე შეაბოტა. სეირამ ასეთივე მეგობრობა დაუდასტურა ჩიჩიკოვს, უკანა ფეხებზე აიყალყა და ტუჩები აულოკა, ასე რომ ჩიჩიკოვმა იქვე გადააფურთხა. მერე ის ძაღლებიც დაათვალიერეს, რომლებიც თურმე მნახველებს ანცვიფრებდნენ თავიანთი კუნთების სიმაგრით, – მართლაც კარგი ძაღლები გამოდგნენ. შენდეგ ყირიმული ძუკნის სანახავად გასწიეს, რომელიც უკვე დაბრმავებულიყო და, ნოზდრიოვის სიტყვით, მალე მოკვდებოდა, მაგრამ ორიოდე წლის წინათ ჩინებული ძუკნა ყოფილა: დაათვალიერეს ძუკნაც – ძუკნა მართლა ბრმა გამოდგა. შემდეგ წყლის წისქვილის დასათვალიერებლად წავიდნენ. წისქვილს აკლდა ძელფეხი, რომელზედაც დამაგრებულია ხოლმე ზედა დოლაბი, სწრაფად მობზრიალე, ანუ «მოფრთხიალე», რუსი გლეხის უცნაური თქმისა არ იყოს.
– ახლა კი მალე სამჭედლოსაც ვნახავთ! – თქვა ნოზდრიოვმა.
პატარა რომ გაიარეს, მართლაც სამჭედლო დაინახეს და ისიც დაათვალიერეს.
– აი ამ მინდორზე, – თქვა ნოზდრიოვმა და მინდვრისაკენ მიუთითა, – იმდენი რუხი კურდღელი იცის, რომ დედამიწა იფარება, მე თვითონ ერთს ფეხებში წავწვდი და დავიჭირე.
– ეგ კი ვერ მოგართვეს, რუხ კურდღელს ხელით ვერ დაიჭერ! – შენიშნა სიძემ.
– გეუბნები, დავიჭირე-მეთქი, განგებ დავიჭირე, – მიუგო ნოზდრიოვმა. – ახლა მე წაგიყვან იმ საზღვრის დასათვალიერებლად, – მიუბრუნდა ნოზდრიოვი ჩიჩიკოვს, – სადაც ჩემი მიწა-წყალი თავდება.
ნოზდრიოვმა თავისი სტუმრები იმ მინდორზე გაიყვანა, რომელიც მეტწილად სულ კოლბოხებით იყო დაფარული. სტუმრებს ნაოშ მიწებსა და ნაფარცხულ ხნულებს შუა უხდებოდათ სიარული. ჩიჩიკოვმა ნელ-ნელა დაღლილობა იგრძნო. ეს ადგილი იმდენად ჩავარდნილი იყო, რომ ფეხქვეშ ნიადაგს ჭყაპაჭყუპი გაჰქონდა. პირველად ისინი ერიდებოდნენ და ფრთხილად ადგამდნენ ფეხს, მაგრამ შემდეგ, რა ნახეს, რომ ამით არა გამოდიოდა რა, პირდაპირ ტოპავდნენ და არ დაგიდევდნენ, სად უფრო მეტი ან ნაკლები ტალახი იყო. კარგა მანძილი რომ გაიარეს, მართლა დაინახეს საზღვარი, სადაც პატარა ხის ბოძი აემართათ და ვიწრო თხრილი გაევლოთ.
- აი საზღვარი! – თქვა ნოზდრიოვმა. – ყველაფერი, რასაც ამ მხარეზე ხედავ, სულ ჩემია. იმ მხარეზეც, აი ის ტყე, ლურჯად რომ გამოიყურება, და რაც იმ ტყის იქითაა, ისიც სულ ჩემია.
– როდის აქეთია, ეს ტყე შენი შეიქნა? – ჰკითხა სიძემ. – ნუთუ ახლახან იყიდე? ეგ ხომ შენი არ იყო.
– ჰო, ახლახან ვიყიდე, – მიუგო ნოზდრიოვმა.
– მაინც როდის მოასწარი ყიდვა?
– მოვასწარი, მაშ! მესამე დღეა, რაც ვიყიდე, ოღონდ ძვირად კი დამიჯდა, დასწყევლოს ეშმაკმა!
– შენ ხომ იმ დროს ბაზრობაზე იყავი?
– აი შე ჭკუის კოლოფო! განა არ შეიძლება, ერთსა და იმავე დროს ბაზრობაზეც იყო და მიწაც იყიდო? რა თქმა უნდა, ბაზრობაზე ვიყავი, მაგრამ ჩემი მოურავი ხომ აქ იყო, ჰოდა, იმან უჩემოდ იყიდა.
– ჰო, ეგ კი შეიძლება! – თქვა სიძეკაცმა, მაგრამ მაინც დაეჭვდა და თავი გადააქნ-გადმოაქნია.
სტუმრები იმავე საძაგელი გზით დაბრუნდნენ შინ. ნოზდრიოვმა ისინი თავის კაბინეტში შეიყვანა, სადაც იმის ნასახიც არ ყოფილა, რაც კაბინეტში მოიპოვება ხოლმე, ესე იგი, წიგნები ან ქაღალდი. იქ ეკიდა მხოლოდ ხმალი და ორი თოფი – ერთი სამასმანეთიანი, მეორე კი რვაას მანეთად ღირებული. სიძეკაცმა თოფები დაათვალიერა და ამაზეც თავი გადააქნ-გადმოაქნია. შემდეგ დაათვალიერეს თურქული ხანჯლები. ერთ ხანჯალზე შეცდომით იყო ამოკვეთილი: «ოსტატი საველი სიბირიაკოვი».შემდეგ სტუმრებს არღანი აჩვენეს. ნოზდრიოვმა ტარი გადაატრიალა და რაღაც დაუკრა. არღანი საკმაოდ სასიამოვნოდ უკრავდა, მაგრამ შუაში, ვგონებ, რაღაც დაემართა, ვინაიდან მაზურკა მთავრდებოდა ასეთი სიმღერით: «მალბრუგი წავიდა ომში», ხოლო «მალბრუგი წავიდა ომში» მოულოდნელად რომელიღაც ძველისძველი ვალსით დამთავრდა. ნოზდრიოვმა დიდი ხანია შეაჩერა არღნის ტრიალი, მაგრამ არღანში ერთი აშარი სალამური დარჩენილიყო, რომელსაც არაფრით არ სურდა დაცხრომა და მერეც კარგა ხანს, მარტოდმარტო უსტვენდა. შემდეგ ნახეს ნაირ-ნაირი ჩიბუხები – ხისა, თიხისა, ხვირთქლისა, გამომწვარი და გამოუწვავი, ნატით მოკვალთული და მოუკვალთავი, ჩიბუხი ქარვის ტარით, რომელიც იმ ხანებში მოეგო ნოზდრიოვს, შემდეგ ქისა, რომელიც ვიღაც გრაფინიას მოექსოვა მისთვის, სადღაც ფოსტის სადგურზე რომ გაეცნო და გაგიჟებით შეჰყვარებოდა ნოზდრიოვი და რომელსაც, ამ უკანასკნელის სიტყვით, ხელები ჰქონდა «სუბდიტელური სუპერფლუ», – ეს სიტყვა, ეტყობოდა, მის თვალში ნიშნავდა სრულყოფის უმაღლეს წერტილს. ზურგიელით პატარა რომ წაისაუზმეს, ასე ხუთი საათისათვის სუფრას შემოუსხდნენ. როგორც ეტყობოდა, ნოზდრიოვისათვის სადილი მისი ცხოვრების უმთავრეს საგანს არ შეადგენდა; კერძები დიდ როლს არ თამაშობდა: ზოგს ხრაკის სუნი დაჰკრავდა, ზოგი სულაც უმი იყო. ეტყობოდა, მზარეული მეტწილად რაღაც ზეშთაგონებით ხელმძღვანელობდა და იმასა ჰყრიდა ქვაბში, რაც ხელთ მოხვდებოდა: თუ გვერდით პილპილი ედგა – პილპილს ჩაჰყრიდა, თუ ხელთ კომბოსტო მოხვდებოდა – კომბოსტოს ჩაურთავდა, შემდეგ მიაყოლებდა რძეს, ლორს, მუხუდოს, – ერთი სიტყვით, მიდი და მიდი, მიაყოლე, ოღონდ ცხელი კი იყოს, თორემ რაღაც გემო მაინც ექნებაო. სამაგიეროდ ნოზდრიოვი ღვინოს დააწვა: ჯერ წვნიანი არც კი მოეტანათ, რომ სტუმრებს დიდ-დიდი ჭიქები შეუვსო პორტვეინით, შემდეგ დაასხა ჰოსოტერნი, ვინაიდან საგუბერნიო და სამაზრო ქალაქებში უბრალო სოტერნი არ მოიპოვება. შემდეგ ნოზდრიოვმა ბრძანა ბოთლი მადერა მოეტანათ, რომლის უკეთესი თვით ფელდმარშალსაც არ დაელია. მადერა მართლაც პირდაპირ პირსა თუთქავდა. ვინაიდან ვაჭრებს კარგად მოეხსენებათ მემამულეთა გემოვნება, რომელთაც კარგი მადერა უყვართ, ამიტომაც უმოწყალოდ აზავებენ მას რომით, ხოლო ხანდახან თავარაყსაც მიუშვებენ ხოლმე იმ იმედით, რუსის კუჭი ყველაფრის მომნელებელიაო.შემდეგ ნოზდრიოვმა განკარგულება გასცა, რაღაც საგანგებო ბოთლი შემოეტანათ, რომელიც, მისი სიტყვით, ბურგონიონიც იყო და შამპანიონიც. ნოზდრიოვი დიდი გულმოდგინებით ავსებდა ორივე ჭიქას მარჯვნივაც და მარცხნივაც, სიძისთვისაც და ჩიჩიკოვისთვისაც. ამავე დროს ჩიჩიკოვმა შენიშნა, რომ მასპინძელი თავისთვის ცოტას იმეტებდა. ამან აიძულა იგი ფრთხილად ყოფილიყო. ამიტომ რაწამს ნაზდრიოვი აჭიკჭიკდებოდა ან სიძეს უსხამდა ღვინოს, მაშინვე თავის ჭიქას თეფშზე მიუშვებდა ხოლმე. სულ მალე სუფრაზე შემოიტანეს ჭნავის არაყი, რომელსაც, ნოზდრიოვის სიტყვით, ნამდვილი ქლიავის გემო ჰქონდა, მაშინ როდესაც, მათდა განსაცვიფრებლად, კარგა მაგარი რახი გამოდგა. შემდეგ რომელიღაც ბალზამი დალიეს, ისეთი უცნაური სახელწოდებისა, რომლის გახსენება მეტისმეტად ძნელი იყო და თვითონ მასპინძელმაც მეორედ სულ სხვა სახელი უწოდა. სადილს დიდი ხანია, მორჩნენ, ღვინოებიც ყველა იგემეს, მაგრამ სტუმრები სუფრიდან მაინც არ აშლილან. ჩიჩიკოვს სულაც არ უნდოდა სიძეკაცის თანდასწრებით გამოლაპარაკებოდა ნოზდრიოვს იმ საგანზე, რომელიც მისთვის მთავარი იყო. რაც უნდა იყოს, სიძე უცხო კაცია, ხოლო ეს საგანი განმარტოებას და მეგობრულ მუსაიფს მოითხოვს. თუმცა სიძე ახლა სულაც არ იყო საშიში, ვინაიდან საკმაოდ დამძიმდა და სკამზე ჩამომჯდარს ყოველ წუთს თავი ძირს უვარდებოდა. ბოლოს თვითონ სიძემაც შენიშნა თავისი უიმედო მდგომარეობა, წამოიწია და დაიწყო ხვეწნა, შინ გამიშვითო, მაგრამ ისეთი მოთენთილი ხმით, თითქოს, როგორც იტყვიან ხოლმე, სიტყვებს მარწუხით ექაჩებიან პირიდანო.
– აბა, აბა! ვერსად გაგიშვებ! – უთხრა ნაზდრიოვმა.
– არა, ნუ მაწყენინებ, ჩემო მეგობარო, მართლა უნდა წავიდე, – ეუბნებოდა სიძე, – ამით ძალიან მაწყენინებ.
– არაფერია, არაფერი! ახლავე პატარა ბანკს გავაჩაღებთ.
– შენ თვითონ გააჩაღე, ძმაო, მე კი ჩემთავად არ შემიძლია, ცოლის საყვედურებს ვერ გავუძლებ, მართლა გეუბნები, ბაზრობის ამბავი უნდა ვუამბო. საჭიროა, ძმაო, მართლა, იმასაც უნდა ვასიამოვნო. არა, ნუღარ მიჭერ!
– ახლა მომიყვები ცოლზე, წავიდეს ერთი!.. დიდ რამესაც გააკეთებთ ერთად, აი!
– არა, ძმაო! იგი ისეთი დარბაისელია, ისეთი ერთგული! ისე მივლის ხოლმე, რომ... არ დაიჯერებ და ცრემლებიც კი მადგება თვალზე. არა, ნუ მიჭერ-მეთქი, როგორც პატიოსანი კაცი, უნდა წავიდე, ამას გულწრფელად გეუბნები, გამიშვი.
– დაე წავიდეს, რა ხეირია მასში! – წასჩურჩულა ჩიჩიკოვმა ნოზდრიოვს.
– წავიდეს და წავიდეს! ჭირივით მძულს ასეთი ჩვარი ხალხი! – თქვა ნოზდრიოვმა და შემდეგ დაუმატა: კარგი, ჯანდაბას შენი თავი, წადი და იქალაჩუნე შენს ცოლთან, შე ფეტიუკო, შენა!
– არა, ძმაო, შენ ასე ნუ მლანძღავ, – მიუგო სიძემ, – მთელი ჩემი სიცოცხლე ვერ ამოვალ მისი ვალიდან. ისეთი კეთილია, კარგი, მართალს გეუბნები, ისე მიალერსებს ხოლმე... რომ სულ გული მიჩუყდება; გამომკითხავს, რა ვნახე ბაზრობაზე, ყველაფერი უნდა ვუამბო. ისეთი საყვარელი ქალია, რომ რა.
– ჰოდა, წადი და ათასი სისულელე მოუჩმახე! აი შენი ქუდი.
– არა, ძმაო, შენ არ გეკადრება იმაზე ასეთი რამის თქმა; ამით მეც მაწყენინებ, ის ისეთი საყვარელი ადამიანია.
– მაშ რაღას დგახარ, წაეთრიე ჩქარა მასთან!
– დიახ, ძმაო, წავალ, მაპატიე, რომ დარჩენა არ შემიძლია.
სიძე კიდევ დიდხანს ბოდიშობდა, დიდხანს ლაპარაკობდა რაღაცას და ვერ ამჩნევდა, რომ იგი უკვე დიდი ხანია ბრიჩკაში იჯდა, კარგა ხანია, რაც ალაყაფის კარს გასცდა და არანაკლებ კარგა ხანი იყო, რაც მის წინ გადაჭიმულიყო მხოლოდ ტრიალი მინდვრები. უნდა ვიფიქროთ, მისი ცოლი ბევრს ვერაფერს გაიგებდა ბაზრობის შესახებ.
– რა საძაგელი ვინმეა!.. – ამბობდა ნოზდრიოვი, რომელიც ფანჯარასთან იდგა და მიმავალ ეტლს გაჰყურებდა.
– შეხე, როგორ მიჩანჩალებს! ამ ნაპირა ცხენა არა უშავს რა, დიდი ხანია მინდოდა მაგისი ხელში ჩაგდება, მაგრამ მაგას ხომ ვერ მოურიგდება კაცი. ფეტიუკია, ნამდვილი ფეტიუკი!
ამ სიტყვებით შევიდნენ ოთახში. პორფირიმ სანთელი შემოიტანა. ჩიჩიკოვმა შენიშნა, რომ მასპინძელს დასტა ბანქო ეჭირა ხელში, თუმცა იმას კი ვერ მიხვდა, საიდან და როდის აეღო.
– რას იტყვი, ძმაო, – უთხრა ნოზდრიოვმა, რომელმაც ხელი მოუჭირა დასტას და ისე მოღუნა, რომ სახვევმა ქაღალდმა გაიტკაცუნა და გასკდა, – მოდი, დროს მოსაკლავად ვითამაშოთ, ბანკში მოვდივარ სამას მანეთს.
მაგრამ ჩიჩიკოვმა თავი ისე დაიჭირა, თითქოს მისი სიტყვები სულაც არ გაეგონოს, შემდეგ, თითქოს უეცრივ რაღაც გაახსენდაო, უთხრა:
– აჰ! რომ არ დამავიწყდეს: შენთან პატარა სათხოვარი მაქვს.
– რა სათხოვარი?
– ჯერ სიტყვა მომეცი, რომ შემისრულებ.
– ჰო, მაგრამ რა თხოვნაა?
– არა, ჯერ სიტყვა მომე!
– ინებე.
– პატიოსან სიტყვას იძლევი?
– პატიოსან სიტყვას.
– აი, რა სათხოვარია: შენ ალბათ ისეთი მიცვალებული გლეხები გეყოლება, რომლებიც სარევიზიო დავთრებიდან არ ამოუშლიათ.
– რა თქმა უნდა, მყავს, მერე რაო?
– მოდი და ისინი ჩემზე გადმოსწერე, ჩემს სახელზე.
– მერე რად გინდა?
– მინდა და იმიტომ... ეს უკვე ჩემი საქმეა, – ერთი სიტყვით, საჭიროა.
– უეჭველია, რაღაც საქმეს აჭახრაკებ. გამოტყდი რა საქმეა?
– რა საქმეს უნდა ვაჭახრაკებდე, ან რის მოჭახრაკება შეიძლება ამ არარაობიდან?
– მაშ რაღად გინდა?
– ოჰ, რა ცნობისმოყვარე ყოფილა! ამას უნდა, რომ ყველაფერს ხელით შეეხოს, დაჰსუნოს კიდეც!
– მაინც რატომ არ გინდა მითხრა?
– რა სარგებლობა უნდა ნახო, თუნდაც გაიგო? უბრალო რამაა, ფანტაზიამ მომიარა და მეტი არაფერი.
– რახან აგრეა, თითსაც არ გავანძრევ, ვიდრე არ მეტყვი.
– აბა რასა ჰგავს. ეს ხომ უპატიოსნება იქნება შენი მხრივ. სიტყვა მომეცი და ასე უპიროდ ისევ უკან იხევ.
– რაც გენებოს, ისა თქვი, მე კი თითსაც არ გავანძრევ, ვიდრე არ მეტყვი, რისთვის გინდა.
«რა ვუთხრა ისეთი?» – გაიფიქრა ჩიჩიკოვმა და ორიოდე წუთის მოფიქრების შემდეგ განუცხადა: მკვდარი სულები საზოგადოებაში წონის მოსამატებლად მეჭირვება, დიდი მამულის პატრონი არა ვარ და ეს სულები მაინც მეყოლება სათვალავშიო.
– სტყუი, სტყუი! – სიტყვაც არ დაამთავრებინა ნოზდრიოვმა, – სტყუი, ძმაო!
ჩიჩიკოვი თვითონვე მიხვდა, რომ მაინცდამაინც მარჯვე რამ ვერ მოიგონა და საბაბიც საკმაოდ სუსტი იყო.
– მაშ, პირდაპირ გეტყვი, – უთხრა მან და სიტყვა შეასწორა, – ოღონდ, გეთაყვა, არავისთან წამოგცდეს. მე განვიზრახე ცოლის შერთვა: მაგრამ, გამოგიტყდებით, ჩემი დანიშნულის მშობლები ძალიან ამპარტავანი ხალხია. სწორედ თავსამტვრევი საქმე დამემართა: თვითონაც გულს მაკლია, რომ გადავეკიდე, აუტეხიათ, გინდა თუ არა, ჩვენს სასიძოს უსათუოდ სამასი სული მაინც უნდა ჰყავდესო, და რადგანაც მე თითქმის ასორმოცდაათ კაცამდე მაკლია...
– სტყუი, სტყუი! – კვლავ შეაჩერა ნოზდრიოვმა.
– აქ კი, – უთხრა ჩიჩიკოვმა, – ამოდენადაც არ მიტყუია, – და ცერით უჩვენა ნეკის წვერზე.
– თავს მოვიჭრი, თუ არ სტყუი!
– ეს კი შენგან დიდად მწყინს! მართლაც, ვინა გგონივარ! რატომ უსათუოდ უნდა ვიცრუო?
– ისე ლაპარაკობ, თითქოს არ გიცნობდე: შენ ხომ დიდი გაიძვერა ხარ, ნება მომეცი მეგობრულად გითხრა! მე რომ შენი უფროსი ვყოფილიყავი, პირველ ხეზევე ჩამოგახრჩობდი.
ჩიჩიკოვმა დიდად იწყინა ეს შენიშვნა. ყოველი რამდენადმე უხეში ან უწესო სიტყვა მას დიდად ეთაკილებოდა ხოლმე. არასოდეს შინაურულად გალაპარაკების ნებას არავის აძლევდა, თუკი მოსაუბრე მეტისმეტად მაღალი წოდების წრიდან არ იყო. ამიტომაც ახლა ძალიან ეწყინა.
– ღმერთმანი, ჩამოგახრჩობდი, – გაიმეორა ნოზდრიოვმა, – ამას გულახდილად გეუბნები, იმიტომ კი არა, რომ გაწყენინო, არამედ მეგობრულად.
– ყველაფერს თავისი საზღვარი აქვს, – უპასუხა ჩიჩიკოვმა ღირსეული თავის დაჭერით, – თუ ამგვარი სიტყვებით გსურს თავი მოიწონო, მაშინ სჯობს ყაზარმაში წახვიდე, – და ბოლოს დაუმატა: – თუ ჩუქება არ გინდა, მომყიდე მაინც.
– მოგყიდო! მე ხომ ვიცი, რა თაღლითიცა ხარ, შენ ხომ ხეირიან ფასს არ გაიმეტებ.
– შენ ხომ კარგი ვინმე ხარ, აი! ერთი ამას დამიხედეთ! ვითომ რაო, ბრილიანტისა არიან, თუ რა არის?
– აი, ხომ ხედავ! მე კარგად გიცნობ.
– მაპატიე, ძმაო, მაგრამ რა ურიასავით გაუმაძღარი ყოფილხარ! შენ მუქთად უნდა მოგეცა ეგენი.
– მაშ გამიგონე, რათა დაგიმტკიცო, რომ მე გაუმაძღარი ჩარჩი არა ვარ, მაგათში არაფერსაც არ გამოგართმევ. აი, ჩემი ულაყი იყიდე და სართად ყველა მკვდარს გამოვაყოლებ.
– ულაყი რაღად მინდა? – უთხრა ჩიჩიკოვმა, რომელიც მართლა განაცვიფრა ასეთმა წინადადებამ.
– როგორ თუ რად გინდა? მე ხომ მაგ ულაყში ათი ათასი მიმიცია, შენ კი ოთხად გითმობ.
– მაინც რად მინდა ულაყი? ცხენების მოშენებას სულაც არ ვფიქრობ.
– გამიგონე, შენ არ გესმის: ამთავად მხოლოდ სამ ათასს გამოგართმევ, დანარჩენი ათასი შემდეგ იყოს.
– ჰო, მაგრამ ულაყი არ მინდა, ღმერთმა კეთილად მოგახმაროს!
– მაშ ჩალისფერი ფაშატი იყიდე.
– არც ფაშატი მინდა.
– აი, ფაშატსა და იმ ამლაყ ცხენში, ჩემსას რომ ნახე, სულ ორას თუმანს გამოგართმევ.
– ცხენები არ მჭირია-მეთქი.
– შენ მათ გაჰყიდი, პირველსავე ბაზარზე სამჯერ მეტს მოგცემენ.
– თუ ასეა, უკეთესია შენვე გაჰყიდო, სამჯერ მეტს მოიგებ.
– მე ვიცი, რომ მოვიგებ, მაგრამ მე მინდა, რომ შენც ხეირი ნახო.
ჩიჩიკოვმა მადლობა გადაუხადა ასეთი კეთილი სურვილებისათვის, მაგრამ მაინც უარი თქვა და არ ინება არც ამლაყი ცხენის ყიდვა და არც ჩალისფერი ფაშატისა.
– მაშ ძაღლები მაინც იყიდე. ისეთ წყვილ ძაღლს მოგყიდი, რომ სულ ჟრუანტელმა დაგიაროს! ისეთი დაბანჯგვლული დრუნჩები აქვთ, ულვაშიანი, ბალანი სულ ყალყზე უდგათ ჯაგარივით, ფერდების სიმრგვალე ხომ პირდაპირ წარმოუდგენელია! თათები კიდევ ისეთი დაძაგრული, მიწას არ აკარებენ!
– ჰო, მაგრამ ძაღლები რად მინდა, მე ხომ მონადირე არა ვარ!
– მე მინდა, რომ შენც გყავდეს ძაღლები. გამიგონე, თუ ძაღლებს არ იყიდი, ეს არღანი მაინც იყიდე, მშვენიერი არღანია; როგორც პატიოსანი კაცი, გეუნბები, თვითონ მე ათას ხუთასი მანეთი მიმიცია; შენ კი ცხრაასად გითმობ.
– რა თავში ვიხლი მაგ არღანს! მე ხომ გერმანელი არა ვარ, რომ ავითრიო და გზადაგზა გროშები ვიმათხოვრო?
– მაგრამ ეს ხომ ისეთი არღანი არ არის, გერმანელები რომ ატარებენ, ეს ნამდვილი ორღანია; აბა, ერთი განგებ დახედე; სულ წითელი ხისაა. მოიცა, ბარემ ერთხელ კიდევ გაჩვენებ! – აქ ნოზდრიოვმა ხელი წაავლო ჩიჩიკოვს და მეორე ოთახში გაყვანა მოუნდომა. ჰოდა, თუმცა ჩიჩიკოვი მთელი ძალ-ღონით ებჯინებოდა ფეხებით იატაკს და არწმუნებდა, კარგად ვიცი, რაც არღანიაო, მაინც ერთხელ კიდევ მოუხდა იმის მოსმენა, თუ როგორ წავიდა მალბრუგი ომში. – რახან ფულზე არ გინდა, აი რას გეტყვი: მე შენ არღანსაც მოგცემ და ყველა მკვდარ სულსაც, რაც კი მაბადია, სამგიეროდ ეგ შენი ბრიჩკა მომეცი და სართად სამასი მანეთიც გამოიმეტე.
– შეხეთ ერთი, რა მოინდომა! მე რიღათი წავიდე?
– მე შენ მეორე ბრიჩკას მოგცემ. აბა წამომყე ფარდულში, გაჩვენებ, რა ბრიჩკაა! შენ მხოლოდ ხელახლა შეაღებინე და საუცხოო ბრიჩკა გექნება.
«ეს რა ეშმაკი შეუძვრა თავში!» – გაიფიქრა თავისთვის ჩიჩიკოვმა და გადაწყვიტა, რადაც უნდა დასჯდომოდა, როგორმე თავიდან მოეშორებინა მისი ყველანაირი ბრიჩკაც, არღანიც და ყოველგვარი ძაღლებიც, რაზომ გონებისათვის წარმოუდგენელი მრგვალფერდებიანი არ უნდა ყოფილიყვნენ და რანაირი თათებიც არ უნდა ჰქონოდათ.
– ბრიჩკასაც, მკვდარ სულებსაც და არღანსაც სულ ერთად გაძლევ!
– არ მინდა. – გაიმეორა ჩიჩიკოვმა.
– რატომ არ გინდა?
– იმიტომ, რომ არ მინდა, მორჩა და გათავდა.
– ერიჰაა! ეს რა კაცი ყოფილხარ! ვხედავ, შენთან არ შეიძლება ისე მოიქცეს ადამიანი, როგორც წესიერ მეგობრებსა და ამხანაგებს შეშვენით! ღმერთმანი, მართლა! ახლა კი ვხედავ, რა ორპირი კაციც ყოფილხარ!
– მაშ სულელი ხომ არ გგონივარ? თვითვე განსაჯე: რად უნდა შევიძინო ისეთი ნივთი, რომელიც ოდნავადაც არ მჭირდება?
– კარგია ერთი, თავს ნუ იმართლებ, გეთაყვა. ახლა ძალიან კარგად გაგიცანი. დიდი გაიძვერა ვინმე ყოფილხარ და ეგაა! გამიგონე, მაშ პატარა ბანკი მაინც ჩავარტყათ. ჩამოვდივარ ყველა მკვდარ სულს და ჩემს არღანსაც.
– ბანკს რომ ჩავუჯდე, ეს იმას ნიშნავს, სათუოდ გავიხადო საქმე, – თქვა ჩიჩიკოვმა და იმავე დროს გვერდიდან გახედა ორ დასტა სათამაშო ქაღალდს, რომელიც ნოზდრიოვს ხელში ეჭირა: მან შეამჩნია, რომ ორივე დასტა რაღაც საეჭვოდ გამოიყურებოდა, თვით კრაპსაც თითქოს თვალისთვის შეუმჩნეველი ნიშნები ჰქონდა.
– რატომ სათუოდ? – მიუგო ნოზდრიოვმა, – აქ საეჭვო არაფერია! თუ ბედი გწყალობს, უთვალავი სიმდიდრე შენი იქნება. აგერ, აგერ! ვიშ, რა ბედი გქონია! – ამბობდა ნოზდრიოვი და გასაღიზიანებლად ბანქოს დარიგებას მიჰყო ხელი. – ვიშ, რა ბედია, რა ბედი! შეხე ერთი, თავში როგორ ჩასცხო! აგერ ეს წყეული ცხრიანი, რომლის გულისთვისაც მთელი ქონება გავანიავე! განა არა, ვგრძნობდი, რომ მიღალატებდა, მაგრამ თვალს ვხუჭავდი და ვამბობდი: «დაგწყევლოს ეშმაკმა, აჰა, გამყიდე, შე წყეულო-მეთქი!».როდესაც ნოზდრიოვი ამას ამბობდა, პორფირიმ შემოიტანა ბოთლი ღვინო, მაგრამ ჩიჩიკოვმა გადაჭრით უარი თქვა როგორც თამაშზე, ისე სმაზე.
– რატომ არ გინდა თამაში? – ჰკითხა ნოზდრიოვმა.
– იმიტომ, რომ გუნება არ მთხოვს. მეორეც, უნდა გამოვტდე, დიდი მოყვარული არა ვარ ბანქოს თამაშისა.
– რატომ არა ხარ მოყვარული?
ჩიჩიკოვმა მხრები აიჩეჩა და ადუმატა:
– იმიტომ, რომ არა ვარ მოყვარული.
– რა საძაგელი ვინმე ხარ!
– აბა, რა ვუყო! ღმერთმა ასეთი გამაჩინა.
– პირდაპირ ფეტიუკი ყოფილხარ! წინათ მეგონა, წესიერ კაცთან მექნება-მეთქი საქმე, შენ კი არავითარი წარმოდგენა არა გაქვს, ვისთან როგორ მოიქცე. შეუძლებელია შენთან ისე გაიხსნა გული, როგორც მახლობელ ადამიანთან... არავითარი გულღიაობა, არავითარი გულწრფელობა! სობაკევიჩი ხარ, ისეთივე წუპაკი!
– არ მესმის, რატომ მთათხავ? ნუთუ დამნაშავე ვარ, რომ თამაში არ მიყვარს? მარტო სულები მომყიდე, რახან ასეთი კაცი ყოფილხარ, რომ ამ უბადრუკ რამისათვის ასე კანკალებ.
– ქაჩალ ეშმაკს მიიღებ და მეტს არაფერს! მინდოდა მუქთად მომეცა ეგ სულები, ახლა კი ვერ მოგართვი! სამი სამეფოც რომ მომცე, არ დაგითმობ. ვიღაც ოხერი მატყუარა ყოფილხარ, გაიძვერა, მებუხრე! დღეის იქით შენთან საქმე აღარ მინდა დავიჭირო. პორფირი, გასწი, უთხარი მეჯინიბეს, ამის ცხენებს შვრია აღარ დაუყაროს, მარტოოდენ თივაზე გადაატაროს.
ასეთ დასკვნას ჩიჩიკოვი სულ არ ელოდა.
– ნეტავი სულაც თვალითაც არ მენახე! – დაასკვნა ნოზდრიოვმა.
მიუხედავად ასეთი დაუბრებისა, სტუმარმა და მასპინძელმა მაინც ერთად ივახშმეს, თუმცა ამჟამად სუფრაზე არავითარი ნაირ-ნაირი დასახელების ღვინო არ ყოფილა. მხოლოდ ერთი ბოთლი იდგა რაღაც კვიპროსული ღვინით, რომელიც ისე ჩამჟავებულ-ჩაძმარებულიყო, ღვინისა არა ეცხო რა. ნავახშმევს ნოზდრიოვმა გვერდით ოთახში შეიყვანა ჩიჩიკოვი, სადაც მისთვის ლოგინი გაეშალათ, და უთხრა:
– აგერ ეს შენი ლოგინიც! მშვიდობის ღამეც არ მინდა გისურვო!
როცა ნოზდრიოვი წავიდა, ჩიჩიკოვი ძალიან ცუდ გუნებაზე დადგა. გულში სულ თავბედს იწყევლიდა, რომ დაუჯერა, გამოჰყვა და დაკარგა ძვირფასი დრო. მაგრამ ყველაზე მეტად ის ვერ ეპატიებინა თავის თავისთვის, რომ ფრთხილად არ მოიქცა და ასე ბავშვურად, ასე სულელურად გაუმჟღავნა საქმე. ვინაიდან ეს საქმე სრულიადაც არ იყო ისეთი, რომლის განდობა ნოზდრიოვთან შეიძლებოდა... ნოზდრიოვი საძაგელი კაცია, ნოზდრიოვს შეუძლია იცრუოს, ათასი რამე მოჩმახოს, ათასნაირი ხმა დაარხიოს და, ეშმაკმა იცის მაგის თავი, რა ჭორების ქსელი გააბას – არა, არა, ცუდად მოიქცა, ცუდად. «სულელი ვარ, ყეყეჩი,» – ამბობდა გულში. ღამე ძალიან ცუდად ეძინა. რაღაც მეტად თავხედი მწერები უმოწყალოდ ჰკბენდნენ, ასე რომ ნაკბენ ადგილებს ხუთივე თითით იქექდა და ბუზღუნებდა: «აი, ეშმაკსაც წაუღიხართ თქვენცა და თქვენი ნოზდრიოვის თავიც!..» დილაადრიან გაიღვიძა. პირველივე, რაც მოიმოქმედა, ის იყო, რომ ხალათი და ჩექმები ჩაიცვა და ეზოზე გავლით თავლისკენ გასწია, რომ სელიფანისათვის ბრიჩკა შეებმევინებინა. როცა გამობრუნდა, ეზოში შემოეყარა ნოზდრიოვი, რომელსაც აგრეთვე ხალათი ეცვა და ჩიბუხს ეწეოდა.
ნოზდრიოვი მეგობრულად მიესალმა და შეეკითხა, როგორ გეძინაო.
–ისე, რაღა, –უპასუხა ჩიჩიკოვმა ძალიან ცივად.
–მე კი, ძმაო,–უთხრა ნოზდრიოვმა,–მთელი ღამე ისეთი საძაგლობა მესიზმრებოდა, რომ მოყოლაც მეზიზღება, პირშიც ისეთი გემო მაქვს გუშინდელს აქეთ, თითქოს შიგნით მთელმა ესკადრონმა ათია ღამე. წარმოიდგინე, დამესიზმრა, ვითომ გამწკეპლეს, ღმერთმანი! და იცი ვინ? ვერაფრით ვერ გამოიცნობ: შტაბს-როტმისტრმა პოცელუევმა და კუვშინიკოვმა.
«ეჰ, რა კარგი იქნებოდა, რომ მართლა ცხადად გაეტყიპეთ», – გაიფიქრა ჩიჩიკოვმა.
– ღმერთმანი, მართლა! მერე როგორ ამიწვეს გვერდები! გამომეღვიძა: დასწყევლოს ეშმაკმა, მართლაც მექავება – ალბათ ეს ალქაჯი რწყილები დამესიენ. აბა, ახლა წადი, ჩაიცვი და მეც ახლავე მოვალ. ერთი ამ საძაგელ მოურავს კარგა უნდა შევუკურთხო.
ჩიჩიკოვმა გასწია ოთახში პირის დასაბანად და ჩასაცმელად. როცა მორჩა და სასადილოში შევიდა, აქ უკვე გაწყობილი ჩაის ჭურჭელი და ერთი ბოთლი რომი დახვდა. ოთახს გუშინდელი სადილისა და ვახშმის კვალი აჩნდა; ეტყობოდა, იატაკს ჯაგრისი სულაც არ დაჰკარებოდა. ძირს პურის ნამცეცები ეყარა, სუფრაზე კიდევ თამბაქოს ფერფლი. თვითონ მასპინძელსაც, რომელმაც არ დააყოვნა და მელე შემოვიდა ოთახში, ხალათის ქვეშ არა ეცვა რა და მთლად ბალნით დაფარული ღია გუკმკერდი მოუჩანდა. ხელში ჩიბუხითა და ფინჯნით, საიდანაც ჩაის ხვრეპდა, იგი სწორედ საუცხოო ვინმე იყო მხატვრისათვის, რომელსაც ჭირივით ეჯავრება დახვეულ თუ გადაგლესილთმიანი ვაჟბატონები, როგორც დალაქთა აბრებზე ხატავენ ხოლმე.
– ჰა, მაშ მოიფიქრე? – უთხრა ნოზდრიოვმა მცირე დუმილის შემდეგ, – არ გინდა სულებზე მეთამაშო?
– ხომ გითხარი, ძმაო, თამაშით არ ვთამაშობ-მეთქი; თუ გინდა გაყიდვა – ინებე, ვყიდულობ.
– გაყიდვა არ მინდა, ეს მეგობრული არ გამოვა. მე არ ვიკადრებ რწყილის გატყავებას! ბანკი სულ სხვა საქმეა. მოდი, ერთი ხელი მაინც ვითამაშოთ!
– აკი გითხარი, არ შემიძლია-მეთქი.
– არც გაცვლა გინდა?
– არა.
– კარგი, მაშ შაში მაინც ვითამაშოთ, თუ მოიგებ – სულ ყველა შენი იყოს. მე ხომ ბევრი მყავს სარევიზიო დავთრებიდან ამოსაშლელი. ჰეი, პორფირი, აბა შაშის ყუთი მოგვიტა.
– ტყუილად ირჯები, არ ვითამაშებ.
– რა ვქნა, ესეც ხომ ბანკი არაა; აქ არც ბედია, არც უბედობა; არც თაღლითობა შეიძლება: ყველაფერი ოსტატობაზეა დამოკიდებული. წინდაწინვე გიცხდებ, რომ მე სულაც არ ვიცი თამაში და, თუ ვითამაშებ, იმ იმედით, რომ წინასწარ დამითმო რამე.
«მოდი და მართლაც ვეთამაშები! – გაიფიქრა თავისთვია ჩიჩიკოვმა, – შაშს ცუდად არ ვთამაშობდი, თაღლითობა კი აქ არც ისე ადვილი საქმეა».
– კარგი, ინებე, შაშს გეთამაშები.
– ყველა ჩემი მკვდარი და ასი მანეთი შენი მხრივ.
– რატომ ასი მანეთი, ორმოცდაათიც საკმარისია.
– რა ფულია ორმოცდაათი მანეთი! ამ ფასში, თუ გნებავს, რომელიმე უბრალო ჯიშის ლეკვს ჩამოვალ, ან ოქროს პატარა ბეჭედს, საათის ძეწკვზე ჩამოსაკიდებლად.
– კარგი, ინებე! – თქვა ჩიჩიკოვმა.
– წინდაწინვე რამდენ სვლას იძლევი? – უთხრა ნოზდრიოვმა.
– ეს ვითომ რატომაო? რა თქმა უნდა, არც ერთს.
– ყოველ შემთხვევაში ორი სვლა მაინც დამითმე.
– ვერ მოგცემ, მე თვითონ ცუდად ვთამაშობ.
– გიცნობთ, როგორც ცუდად თამაშობთ! – თქვა ნოზდრიოვმა და შაშით სვლა გააკეთა.
– დიდი ხანია შაში ხელში არა მჭერია! – მიუგო ჩიჩიკოვმა და იმანაც შაში გასწია.
– გიცნობთ, როგორც ცუდად თამაშობთ! – უთხრა ნაზდრიოვმა და და შაში გასწია.
– დიდი ხანია შაში ხელში არა მჭერია! – თქვა ჩიჩიკოვმა და თავისი შაში გასწია.
– ვიცით, როგორც ცუდად თამაშობთ! – თქვა ნოზდრიოვმა და ერთი შაში წინ გადასვა, თან სახელოს ყოშით მეორე შაშიც გამოსწია.
– დიდი ხანია შაში ხელში... ეჰეი, ძმაო, ეს რა ამბავია? აბა ეგ უკან გასწიე! – უთხრა ჩიჩიკოვმა.
– რა უნდა გავწიო?
– რა და ეგ შაში, – მიუგო ჩიჩიკოვმა და იმავე დროს შეამჩნია, რომ მის ცხვირწინ მეორე შაშიც თითქოს დამად გასვლას აპირებდა; თუმცა საიდან გაჩნდა, მხოლოდ ღმერთმა იცის. – არა, – თქვა ჩიჩიკოვმა და მაგიდიდან წამოდგა, – შენთან თამაში შეუძლებელია! ვის გაუგონია სამ-სამი შაშის ერთად სვლა!
– რატომ სამ-სამისა? ეს შეცდომითაა გაწეული. ერთი უცაბედად გამოწეულა, აჰა, ინებე, ისევ უკან გავწევ.
– ეს მეორე როგორღა გაჩნდა?
– რომელი მეორე?
– აი, ეს შაში, დამად რომ მიცოცავს?
– ერიჰა, ვითომც არ ახსოვს!
– არა, ძმაო, მე ყველა სვლას ვითვლიდი და ყველაფერი მახსოვს; ეს მხოლოდ ახლა წამომისკუპე. მაგის ადგილი აგერ სად არის!
– როგორ თუ მანდ არის?! – თქვა ნოზდრიოვმა და წამოწითლდა. – როგორც ვხედავ, ძმაო, კაი-კაის შემთხზველი ყოფილხარ.
– შემთხზველი, ძმაო, მე კი არა, შენ ყოფილხარ, ოღონდ ძალიან უხეირო.
– მერე ვინ გგონივარ განა?! – მიუგო ნოზდრიოვმა, – თაღლითობას ხომ არა მწამებ?
– არაფერს არ გწამებ, ეს კია, რომ ამიერიდან შენთან აღარ ვითამაშებ.
– ვერ მოგართვეს, ახლა უარი არ შეიძლება, ცხარობდა ნოზდრიოვი,– თამაში უკვე დაწყებულია!
– უფლება მაქვს უარი ვთქვა, იმიტომ რომ ისე არ თამაშობ, როგორც პატიოსან კაცს შეჰფერის.
– არა, სტყუი, შენ ამის თქმა არ შეგიძლია!
– არა, ძმაო, შენ თვითონ სტყუი!
– მე არ მითაღლითნია, შენ კი უარის თქმა არ შეგიძლია, ეს ხელი უნდა დაათავო.
– ამას ვერ მაიძულებ, უთხრა ჩიჩიკოვმ ცივად, მივიდა დაფასთან და შაში შეურია.
ნოზდრიოვმა იფეთქა და ისე ახლოს მიუხტა ჩიჩიკოვს, რომ მან ორიოდე ნაბიჯით უკან დაიხია.
– მე შენ გაიძულებ თამაშს! ეს სულაც არაფერია, რომ შაში შეურიე, ყველა სვლა მშვენივრად მახსოვს. ჩვენ ისევ ისე გავაწყობთ, როგორც იყო.
– არა, ძმაო, მორჩა, შენთან მოთამაშე მე არა ვარ.
– მაშ არ გინდა მეთამაშო?
– შენ თვითონ ხედავ, რომ შენთან თამაში შეუძლებელია.
– არა, პირდაპირ მითხარი, არ გინდა მეთამაშო? – უთხრა ნოზდრიოვმა და კიდევ უფრო მიუახლოვდა.
– არ მინდა! – უპასუხა ჩიჩიკოვმა და ყოველი შემთხვევისათვის ხელები პირისახისაკენ წაიღო, რადგან საქმე მართლაც მეტად მწვავე ხასიათს ღებულობდა.
ეს სიფრთხილე სწორედ დროული გამოდგა, ვინაიდან ნოზდრიოვმა ხელი გაიქნია და... ადვილად შესაძლებელი იყო ჩვენი გმირის ერთ-ერთ სასიამოვნო და ფუნთუშა ლოყაზე წარუხოცელი შეურაცხყოფის დაღი აღბეჭდილიყო; მაგრამ ნოზდრიოვის სილა ჩიჩიკოვმა მარჯვედ აიცილა, სწრაფად სწვდა თავხედა ხელებში და მაგრად დაუჭირა.
– პორფირი, პავლუშკა! – ყვიროდა გაცოფებული ნოზდრიოვი და ჩიჩიკოვის ხელიდან გასხლტომას ცდილობდა.
ამ სიტყვების გაგონებაზე ჩიჩიკოვმა, რათა შინაყმები მაცდური სცენის მოწმენი არ გამხდარიყვნენ და რაკი გრძნობდა, რომ ნოზდრიოვის ასე დაკავება უსარგებლო იყო, ხელი გაუშვა. სწორედ ამ დროს შემოვიდა პორფირი და უკან შემოჰყვა პავლუშკა, კარგად ჩასხმული კაცი, რომელთანაც საქმის დაჭერა სახეირო არ იქნებოდა.
– მაშ, არ გინდა, რომ ეს ხელი დავათავოთ? – იძახდა ნოზდრიოვი, – პირდაპირ მითხარი!
– ამ ხელის დათავება შეუძლებელია, – უპასუხა ჩიჩიკოვმა და ფანჯარაში გაიხედა. მან დაინახა თავისი ბრიჩკა, რომელიც უკვე გამზადებული იდგა და სელიფანიც თითქოს ბრძანებასღა ელოდა, რომ ეტლი კარებთან მოეგორებინა, მაგრამ შეუძლებელი იყო ოთახიდან გასვლა, ვინაიდან კარში ორი ახმახი სულელი შინაყმა გაჩხირულიყო.
– მაშ არ გინდა, რომ ეს ხელი მოვათავოთ? – გაიმეორა ნოზდრიოვმა, რომელსაც სახეზე ალმური ასდიოდა.
– შენ რომ ისე თამაშობდე, როგორც შეჰფერის პატიოსან ადამიანს, მაშინ კიდევ ჰო, ახლა კი არ შემიძლია.
– აჰა, მაშ არ შეგიძლია, შე წუპაკო შენა! როდესაც დაინახე, რომ საქმე წაგებაზე მიდგა, აღარ შეგიძლია განა?! დაჰკათ, ბიჭებო! – შესძახა გაცოფებულმა პორფირისა და პავლუშკას, თვითონ კი ალუბლის ხისტარიან ჩიბუხს დაავლო ხელი. ჩიჩიკოვს მიტკლის ფერი დაედო, რაღაცის თქმა უნდოდა, მაგრამ გრძნობდა, რომ მხოლოდ ტუჩები უთრთოდა.
– დასცხეთ, დასცხეთ! – იძახოდა გახელებული, მთლად ოფლში გაწურული ნოზდრიოვი და თან ალუბლის ხის ჩიბუხით წინ მიიწევდა, თითქოს მიუვალ ციხეზე იერიშით მიდისო, – დასცხეთ მაგას! – გაჰყვიროდა ისეთივე ხმით, როგორც დიდი იერიშის დროს თავის მწყობრს უყვირის რომელიმე თავზეხელაღებული პორუჩიკი: «აბა, ბიჭებო, წინო!» ამ პორუჩიკის თავშეუკავებელი მამაცობის ამბავი ისე შორს გავარდნილა, რომ საგანგებო ბრძანებაც კი არის გაცემული, მუდამ გაკავებული ჰყავდეთ ფიცხელი ომის დროს. მაგრამ პორუჩიკი უკვე აუტანია საბრძოლო ჟინს, თავში ყველაფერი ყირამალა უტრიალებს, თვალწინ სულ სუვოროვის სახე უდგას, დიადი და სასახელო საქმისათვის ერჩის გული. «აბა, ბიჭებო, წინაო!» – იძახის იგი, სულ წინ მიიწევს და ოდნავადაც არ უფიქრდება, რომ ამით დიდად ვნებს უკვე გამომუშავებულ და მოფიქრებულ საერთო იერიშის გეგმას, რომ ცადაზიდული, მიუვალი ციხის კედლების სათოფურებიდან მილიონობით თოფის ლულები იმზირება, რომ პორუჩიკის უძლური ოცეული მსწრაფლ ბუმბულივით გაიფანტება ჰაერში და უკვე ზუზუნით მოქრის საბედისწერო ტყვია, რათა ჩაუკმინდოს გამყივანი ხმა. მაგრამ თუ ნოზდრიოვი ამ დროს მიუვალ ციხეზე იერიშით მისულ თავზეხელაღებულ და გონებადაბნელებულ პორუჩიკს ჰგავდა, სამაგიეროდ, თვითონ ციხე, რომლისკენაც ის მიილტვოდა, სრულიადაც არ წარმოადგენდა მიუდგომელ სიმაგრეს. პირიქით, ამ ციხეს ისეთი თავზარი დასცემოდა, რომ სულის ამოსვლაზე იყო მისული. ის სკამიც, რომლითაც იგი ფიქრობდა თავდაცვას, ნოზდრიოვის შინაყმებს უკვე ხელიდან გამოეტაცნათ მისთვის. ჩიჩიკოვმა თვალები დახუჭა, არც ცოცხლებში ერია, არც მკვდრებში და უკვე მზად იყო ეგემა მასპინძლის ჩერქეზული ჩიბუხის ტარი. ღმერთმა უწყის, რით გათავდებოდა ეს ამბავი; მაგრამ ბედმა ისურვა განსაცდელისგან ეხსნა ჩვენი გმირის გვერდებიც, მხრებიც და მისი სხეულის ყველა ნასათუთევი ნაწილი. მოულოდნელად აწკრიალდა ზანზალაკი, აშკარად გაისმა ეტლის თვლების რახარუხი, რომელიც პარმაღს მოუახლოვდა და ბოლოს ოთახში შემოიჭრა შეჩერებული ტროიკის მფრთქვინავი ცხენების ქშენა-ფრუტუნი. ყველამ უნებურად გადაიხადა ფანჯრიდან. ნახევრად სამხედრო სერთუკში გამოწყობილი ვიღაც ულვაშიანი კაცი გადმოხტა ეტლიდან, დერეფანში რაღაც იკითხა და სწორედ იმ დროს შემოვიდა, როდესაც ჩიჩიკოვი ჯერაც გონს ვერ მოსულიყო და ისეთ საცოდავ მდგომარეობაში გახლდათ, როგორშიაც არცერთი მოკვდავი არ ჩავარდნილა.
– ნება მიბოძეთ გავიგო, ვინ არის აქ ბატონი ნოზდრიოვი? – იკითხა უცნობმა და, ცოტა არ იყოს, გაკვირვებით გადახედა ერთი მხრით ჩიბუხით ხელში მდგარ ნოზდრიოვს და მეორე მხრით ჩიჩიკოვს, რომელიც თანდათან გონს მოდიოდა.
– ჯერ ნება მიბოძეთ გავიგო, ვისთან მაქვს პატივი გალაპარაკებისა? – თქვა ნოზდრიოვმა და უფრო ახლოს მივიდა მასთან.
– კაპიტან-ისპრავნიკი.
– მერე რა გნებავთ?
– მე მოველ გაუწყოთ, რომ თქვენ სამსჯავროს განკარგულებაში ბრძანდებით, ვიდრე სასამართლო განაჩენს გამოიტანს.
– რა სისიულელეა, მერე რა საქმეზე? – იკითხა ნოზდრიოვმა.
– თქვენ ჩარეული ხართ მემამულე მაქსიმოვის საქმეში, სიმთვრალის დროს პირადად მისთვის შეურაცხყოფა მიგიყენებიათ წკეპლების დარტყმით.
– სტყუით! მემამულე მაქსიმოვი თვალითაც არ მინახავს!
– მოწყალეო ხელმწიფევ! ნება მიბოძეთ, განგიცხადოთ, რომ მე ოფიცერი გახლავართ, მაგნაირად თქვენ შეგიძლიათ თქვენს მსახურს მიმართოთ და არა მე!
აქ ჩიჩიკოვმა აღარ მოუცადა ნოზდრიოვის პასუხს, ქუდს ხელი სტაცა და კაპიტან-ისპრავნიკის ზურგს უკან პარმაღზე გასხლტა, ჩაჯდა ბრიჩკაში და სელიფანს უბრძანა მთელი ძალ-ღონით გაერეკა ცხენები.
თავი მეხუთე
ძალიან კი დაფრთხა ჩვენი გმირი. თუმცა ბრიჩკა მთელი სისწრაფით მიქროდა და ნოზდრიოვის სოფელიც დიდი ხანია დაიკარგა მინდვრების, ბორცვებისა და გორაკების იქით, იგი შიშით სულ უკან-უკან იყურებოდა, თითქოს სულ იმის მოლოდინში იყო, აგერ-აგერ მდევარი წამომეწევაო. სულს ძლივს ითქვამდა. როდესაც სცადა გულზე ხელი მიედო, იგრძნო, იგი ისე უთრთოდა, როგორც გალიაში მომწყვდეული ჩიტი. «ვაჰ, ეს რა დღე დამაყარა, ერთი შეხედეთ და!» ბევრი რამ უსურვა ნოზდრიოვს ისეთი მწარე-მწარე და მაგარ-მაგარი, საჩოთიროც კია გამოსათქმელად. რას ვიზამთ? რუსი კაცია და ისიც გაგულისებული. დაუმატეთ ისიც, რომ სახუმარო საქმე როდი მომხდარა. «რაც გნებავს, ისა თქვი, – ამბობდა თავისთვის ჩვენი გმირი, – მაგრამ თუ ის კსპიტან-ისპრავნიკი არ შემსწრებოდა, ვინ იცის, იქნებ ამ წუთისოფელს გამოსალმებული ვყოფილიყავ! ისე გავქრებოდი, სრულიად უკვალოდ, როგორც წყლის ბუშტი მდინარის ზვირთებზე, შთამომავლობას მოკლებული, მომავალ შვილებსაც ვერც ქონებას დავუტოვებდი და ვერც პატიოსან სახელს!» ჩვენი გმირი დიდად ზრუნავდა შთამომავლობისათვის.
«ეს რა საძაგელი ბატონი შეგვხვდა, – ფიქრობდა თავისთვის სელიფანიც. – ჯერ ამნაირი ბატონის მნახველი არა ვარ. ფურთხის ღირსია და ესაა! თუ გინდა, შენ კაცს ნურაფერსაც ნუ აჭმევ, მაგრამ ცხენს მაინც უნდა აჭამო, იმიტომ რომ ცხენს შვრია უყვარს. ეს მისი საკვებია. რაც ჩვენთვის ბატონის ულუფაა, ის მაგისთვის შვრიაა.»
ვგონებ, ცხენებიც კარგს არას ფიქრობდნენ ნოზდრიოვზე: არა თუ ქურანა და ზასიდატელი, თვით შავხალაც უგუნებოდ იყო. თუმცა მის წილად ყოველთვის მდარე შვრია მოჰქონდათ ხოლმე და სელიფანიც ისე არ დაუყრიდა გობზე, რომ თან არ დაეყოლებინა: «აი შე საძაგელოო!» მაგრამ, რაც უნდა იყოს, იგი მაინც შვრიას აჭმევდა და არა უბრალო თივას. ამიტომაც შავხალა თავის კერძს სიამოვნებით ახრამუნებდა, თანაც გრძელ დრუნჩს ამხანაგების გობშიც ჩაჰყოფდა ხოლმე, რომ გაეგო, როგორი კერძი ჰქონდათ, განსაკუთრებით მაშინ, თუ სელიფანს თავლაში არ იგულებდა. ახლა კი ცარიელა თივაზე გადაატარეს... ეს კი ვერაფერი საქმე იყო; ყველანი უკმაყოფილონი დარჩნენ.
მაგრამ მალე უეცარმა და მოულოდნელმა ამბავმა ყველა უკმაყოფილოს შეაწყვეტინა საყვედურები. ყველანი, თვით მეეტლეც კი, მაშინ მოვიდნენ გონს, როდესაც ბრიჩკას ექვსცხენიანი ეტლი წამოეძგერა და თითქმის მათ ცხვირწინ გაისმა ეტლში მსხდომ მანდილოსანთა წივილ-კივილი, უცხო მეეტლის გინება და მუქარა: «აი, შე სალახანა! რამდენი გიყვირე და გიღრიალე: მარჯვნივ გაუხვიე-მეთქი, შე ყვავო შენა! მთვრალი ხარ თუ რა არის?» სელიფანმა იგრძნო, რომ დამნაშავეა, მაგრამ რადგანაც რუს კაცს არ უყვარს სხვათა წინაშე თავისი დანაშაულის აღიარება, ესეც წელში გასწორდა და თავი გამოიკარგკაცა: «შენ კი რაღას მოჯირითობ? თვალები სირაჯხანაში დააგირავე თუ?» ამის შემდეგ შეუდგა ბრიჩკის უკან დახევას, რომ გაეთავისუფლებინა სხვა ეტლის სართავ-კაზმულობიდან, მაგრამ საქმე არც ისე ადვილი გამოდგა, ყველაფერი ერთმანეთში გადახლართულ-გამოხლართულიყო. შავხალამ იდროვა და ცნობისმოყვარეობით დასუნა თავისი ახალი ამხანაგები, რომლებიც აქეთ-იქიდან გვერდში ამოდგომოდნენ. ეტლში მჯდომი მანდილოსნები კი ზაფრანაცემი შეჰყურებდნენ მომხდარ ამბავს. ერთი დედაბერი იყო, მეორე სულ ახალგაზრდა, ასე თექვსმეტი წლისა. ოქროსფერი თმა მოხდენილად გადაევარცხნა პაწია თავზე. სანდომიანი სახე ისე დამრგვალებოდა და თეთრად გამჭვირვალე ჰქონდა, როგორც ახლადდადებული კვერცხი, როცა ბებრუხანა მეკუჭნავეს შავ ხელში შუქზე უჭირავს იგი და შიგ ბრწყინვალე მზის სხივები გამოკრთის; თხელი, გამჭვირვალე ყურებიც წითლად უღვივოდა შიგ გავლილი თბილი შუქისაგან. ამასთან ერთად ღიად დარჩენილ ტუჩებზე შიში უთრთოდა, ხოლო თვალებში წამოგორებული ცრემლი ისე საყვარლად უკიაფებდა, რომ ჩვენმა გმირმა რამდენიმე წუთის განმავლობაში თვალი ვეღარ მოაშორა და სულაც არაფერს დაგიდევდათ, თუ რა აყალმაყალი ხდებოდა მათ გარშემო ცხენებსა და მეეტლეთა შორის. «უკან დასწიე რაღა, შე ნიჟეგოროდელო ყვავო!» – ყვიროდა უცხო მეეტლე. სელიფანმა უკან დასწია ცხენები, ასევე მოიქცა უცხო მეეტლეც, ცხენებმა უკან დაიხიეს, მაგრამ მერე ისევ მიეჯახნენ ერთმანეთს და მოსართავებში ფეხები აებლანდათ. ამასთან ერთად შავხალას იმდენად მოეწონა ახლადგაცნობილი მეგობრები, რომ არასდიდებით არ უნდოდა მათგან ჩამოშორება, რაკი ბედმა ინება და ასეთ შემთხვევას შეჰყარა, ახალ მეგობარს კისერზე გადასდო დრუნჩი და თითქოს ყურში რაღაცას ეჩურჩულებოდა, უეჭველია, საშინელ სისულელეს, ვინაიდან ახალგაცნობილი სულ ყურებს აპარტყუნებდა.
ამ აყალმაყალზე გლეხებმა მოიყარეს თავი მახლობელი სოფლიდან, რომელიც, საბედნიეროდ, გზის პირად იყო. ასეთი სეირი გლეხისათვის პირდაპირ ღვთის წყალობაა, როგორც გერმანელისათვის გაზეთები და კლუბი. ამიტომ მალე ეტლის ირგვლივ აუარება ხალხმა მოიყარა თავი, ასე რომ სოფელში მხოლოდ დედაბრები და ჟიჟმატა ბავშვებიღა დარჩნენ. თასმები შეიხსნეს, შავლხალას რამდენჯერმე ამოსცხეს დრუნჩში, რის გამო იკადრა უკან დაეწია, ერთი სიტყვით, ცხენები დააცალცალკევეს და აქეთ-იქით გაიყვანეს. მაგრამ, არ ვიცით, ეწყინათ, რომ ახალგაცნობილ მეგობრებს დააშორეს, თუ რაღაც სულელურ გუნებაზე დადგნენ, ეს კია ახალმოსული ცხენები აღარ იძროდნენ და გაშეშებული იდგნენ, თუმცა შოლტით სულ გვერდებს უჭრელებდნენ. გლეხების მხრივ საქმეში ჩარევა ყოველგვარ საზღვარს გადასცდა. ყველა მოვალედ თვლიდა თავს რაიმე რჩევით ჩამოჩრილიყო: აბა, ანდრიუშკა, ერთი მარჯვნიდან შებმულ ცხენს გამოსწიე და წამოიყვა, ძია მიტიაი კი შუალას მოაჯდეს ზურგზე! აბა, ძია მიტიაი, მოაჯექ ამ ცხენს!» გამხდარი და აყლაყუდა ძია მიტიაი, თავისი სქელი ქერა წვერით, შუალა ცხენს მოაჯდა და ისე წამოეყუდა, როგორც სოფლის ეკლესიის სამრეკლო ან, უკეთ რომ ვთქვათ, როგორც კაუჭი, რომლითაც ჭიდან წყალს იღებენ. მეეტლემ ცხენებს გადაუჭირა, მაგრამ საქმეს არაფერი ეშველა. ვერც ძია მიტიაი გახდა რასმე. «მოიცა! მოიცა! – იძახდნენ გლეხები, – ძია მიტიაი, შენ მარჯვნივ შებმულ ცხენზე გადაჯექი, შუალას კი ძია მინიაი მოაჯდეს!» ძია მინიაი გახლდათ ფართო მხარბეჭიანი გლეხი, ნახშირივით შავი წვერ-ულვაშით. მისი გადმოგდებული ფაშვი იმ უზარმაზარ სამოვარს წააგავდა, რომელშიც ადუღებენ თაფლუჭს მთელი ბაზრის გაყინული ხალხისათვის. მინიაი სიამოვნებით მოახტა შუალა ცხენს, რომელსაც ზურგი თითქმის მიწამდე დაეზნიქა. «აი, ახლა კი გაიჩარხება საქმე! – იძახდნენ გლეხები. – ერთი შეახურე, შეახურე ეგ სამგლე, შოლტით გვერდები აუჭრელე მაგ თაფლასაც, კოღობუზივით ფეხებს რომ ხლართავს». მაგრამ რა დაინახეს, საქმეს კარგი პირი მაინც არ უჩანდა, არც გვერდების აჭრელებამ უშველა რამე და არც შეხურებამ, ძია მიტიაი და ძია მინიაი ორივენი ერთად შესხდნენ შუალაზე, მარჯვნივ შებმულს კი ანდრიუშკა მოაჯდა. ამასობაში მეეტლემ მოთმინება დაჰკარგა და ძია მიტიაიც და ძია მინიაიც ცხენებიდან ჩამორეკა, და კარგადაც მოიქცა, ვინაიდან ცხენებს ისეთი ბუღი ასდიოდათ, თითქოს სადგურიდან მოყოლებული სულაც არ შეჩერებულანო. პატარა შესვენების შემდეგ ცხენები თავისით დაიძრნენ. მთელი ამ ხნის განმავლობაში ჩიჩიკოვი დიდი ყურადღებით უმზერდა ახალგაზრდა უცნობ ქალს. რამდენჯერმე სცადა გალაპარაკებოდა, მაგრამ როგორღაც არ ხერხდებოდა. ამასობაში ქალებიც წავიდნენ. იმ კოპწია გოგონას თავი, სანდომიანი სახე და ნარნარი ტანი ისე გაჰქრა, როგორც მოჩვენება, უკან კი დარჩა იგივე შარაგზა, ბრიჩკა და სამი ცხენი, რომელსაც კარგად იცნობს ჩვენი მკითხველი, მასთან სელიფანი, ჩიჩიკოვი და სიცარიელე ტრიალი ველ-მინდვრებისა. ცხოვრებაში ყველგან – იქნება ეს უბირ და ტლანქ ღატაკთა უსუფთაო დაბალ ფენებში თუ გულგადასალევად სალუქ ერთფეროვან და გულცივ მაღალი წოდების წრეში, – ყველგან თუნდაც ერთხელ შეხვდება ადამიანს თავისი სიცოცხლის მანძილზე ისეთი რამ, რაც ოდნავადაც არა ჰგავს ყოველივე მანამდე ნანახს და რაც აღუძრავს გრძნობას, რომელიც არ ემსგავსება მთელ მის სიცოცხლეში განცდილს. მიუხედავად იმ სევდა-მწუხარებისა, რომლითაც მოქსოვილია ეს ცხოვრება, ათასში ერთხელ მხიარულად გამოიქროლებს შუქმომფინარე სიხარული, როგორც ზოგჯერ თვალწარმტაცი ეტლი თავისი ოქროს მოსართავებით, მშვენიერი ბედაურებითა და მოელვარე შუშებით მოულოდნელად ჩაუქროლებს რომელიმე მიყრუებულ ღარიბ სოფელს, სადაც არა უნახავთ რა გარდა სოფლური დანჯღრეული ურმისა; დიდხანს დგანან მერე პირდაღებული და ქუდმოხდილი გლეხები ჯგუფ-ჯგუფად, თუმცა დიდი ხანია გაიქროლა და თვალს მიეფარა ის წარმტაცი ეტლი. ასევე მოხდა ამ ქერათმიანი გოგონას დანახვაზე, რომელიც მოულოდნელად გამოჩნდა ჩვენს მოთხრობაში და ისევ გაქრა. ჩიჩიკოვის ადგილას რომ ყოფილიყო ოცი წლის ჰუსარი, სტუდენტი, ან ვინმე ისეთი, ვინც ცხოვრების ასპარეზზე ახლად იწყებდა გამოსვლას – ოჰ, ღმერთო ჩემო, რა არ გაიღვიძებდა, რა არ ამოძრავდებოდა და ამეტყველდებოდა მსწრაფლ მის გულში! დიდხანს, ძალიან დიდხანს იდგებოდა იგი უგრძნობლად ერთსა და იმავე ადგილს, შორს სივრცისაკენ მიშტერებული თვალებით და მიავიწყდება გზაც, მოსალოდნელი საყვედურებიც დაგვიანებისათვის, თავისი თავიც, სამსახურიც, ქვეყნიერებაც და ყველაფერი, რაც კი სამყაროში მოიპოვება.
მაგრამ ჩვენი გმირი უკვე შუა ხნის კაცი გახლდათ, წინდახედული, დამჯდარი ხასიათისა. ისიც ფიქრს მიეცა, მაგრამ ისე უანგარიშოდ კი არა, არამედ საქმიანად და საფუძვლიანად. «კარგი გოგონაა! – თქვა მან, საბურნუთე კოლოფი გახსნა და ბურნუთს დაყნოსა, – მაგრამ საქმე ისაა, რაა მასში კარგი? კარგი ისაა, რომ აი ეს-ესაა გამოუშვიათ პანსიონიდან თუ რომელიღაც ინსტიტუტიდან, რომ, როგორც იტყვიან, ჯერ კიდევ არაფერი სცხია ქალობისა, ესე იგი, ისეთი რაც ყველაზე უფრო არასასიამოვნოა ქალებში. ეგ ჯერ კიდევ ბავშვია, გულუბრყვილო, ყველაფერს იტყვის, რაც სწადია, გაიცინებს, როცა სიცილი მოუნდება. მისგან ყველაფერი შეიძლება გამოვიდეს, შეიძლება სასწაულებრივად მშვენიერიც და საძაგელიც, და გამოვა კიდეც საძაგელი! აბა ერთი დაეხვივნენ დედები და დეიდები! წელიწადიც არ გავა, რომ იმდენი ქალური რამეებით გატიკნიან, ღვიძლმა მამამაც ვეღარ იცნოს. ისე გაამპარტავნდება და ცხვირს მაღლა ასწევს, გაგიკვირდება; დაიწყებს მანჭვა-გრეხვას, როგორც დაარიგეს, მოჰყვება თავის მტვრევას, თუ როგორ და რამდენი ილაპარაკოს, ვის როგორ შეხედოს; მუდამ იმის შიშში იქნება, იმაზე მეტი არ წამოსცდეს, ვიდრე საჭიროა, სულ თავგზა აერევა და ბოლოს იმით გათავდება, რომ მთელი სიცოცხლე იცრუებს და, ეშმაკმა უწყის, რა ადამიანი დადგება!» აქ პატარა ხანს შეჩერდა და შემდეგ განაგრძო: «მაინც კარგს ვიზამდი გამეგო, ვისი ქალი იყო? რა კაცია მამამისი? მდიდარი, დარბაისელი მემამულე, თუ ისე, ჭკუადამჯდარი კაცი, რომელსაც სამსახურის წყალობით კარგა ქონება შეუძენია? ამ გოგონას რომ კიდევ მზითვად ორასი ათასი მანეთი მაინც მისცენ, რა გემრიელი ლუკმა იქნებოდა! რა, ასე ვთქვათ, ბედნიერებას მიანიჭებდა წესიერ ადამიანსა». ორასი ათასი ისე მიმზიდველად დაეხატა თვალწინ, რომ გუნებაში თავის თავს უსაყვედურა, რატომ იმ აყალმაყალის დროს ან ფორეიტორისაგან ან მეეტლისაგან არ გავიგე, ვინ იყვნენ ის გამვლელებიო. ამასობაში სობაკევიჩის სოფელიც გამოჩნდა, რომელმაც მისი ფიქრები გააბნია და აიძულა კვლავ თავის მუდმივ საგონებელს დაბრუნებოდა.
სოფელი საკმაოდ მოზრდილი მოეჩვენა. მარჯვნივ და მარცხნივ ორი ტყე იყო გაშლილი, როგორც ორი ფრთა: ერთი მოშავო ფიჭვნარი გახლდათ, მეორე – ღია ფერის არყნარი. შუაში ამართული იყო მეზონინიანი ხის სახლი წითელი სახურავით და მუქი ნაცრისფერი, ანუ უკეთ, რიყის ქვის კედლებით, – ერთი სიტყვით, ისეთი სახლი, როგორსაც ჩვენში სამხედრო მოსახლეობისა ანდა გერმანელი ახალშენებისათვის აშენებენ. ყველაფრიდან აშკარად ჩანდა, რომ ხუროთმოძღვარი, უეჭველია, ბევრ რამეში შედავებოდა სახლის პატრონის გემოვნებას. ხუროთმოძღვარი პენდატი გახლდათ და სიმეტრიის დაცვა უნდოდა, პატრონს კი უფრო ხალვათობა და ხერხიანობა აინტერესებდა. როგორც ჩანს, პატრონმა მხოლოდ შემდგომ გააუქმა ერთ მხარეს ფანჯრები, რომელთა ადგილას პატარა სანათური გამოეხვრიტა, უეჭველია, რომელიმე ბნელი საუჭნაოს გასაშუქებლად. რანაირად არ ცვლიდა ხუროთმოძღვარი, მაგრამ ვერასდიდებით ვერ მოეხერხებინა, რომ ფრონტონი სახლის შუაგულს ყოფილიყო, ვინაიდან პატრონს ებრძანებინა გვერდიდან ერთი სვეტი გამოეცვალათ, რის გამოც შენობას ოთხი სვეტის ნაცვლად ახლა სამიღა შერჩენოდა. ეზო შემოფარგლული იყო მაგარი და ძალიან სქელი ხის მესერით. როგორც ჩანს, პატრონი ბევრს ცდილა, რომ ყველაფერი გამძლე ყოფილიყო. თავლა, ფარდული და სამზარეულო მძიმე, სქელი ძელებისაგან იყო აგებული, თითქოს იმ მიზნით, რომ მთელი საუკუნე გაეძლო, გლეხების ქოხებიც აგრეთვე გასაოცრად მკვიდრად იყო ნაგები: არავითარი გარანდული კედლები, ჩუქურთმა და მისთანანი, მაგრამ ყველაფერი მკვიდრად და საფუძვლიანად იყო აშენებული. თვით ჭაც კი ისეთი მუხის მასალისაგან იყო დაჭედილი, როგორსაც წისქვილებისა და ხომალდების ასაგებად ხმარობბენ ხოლმე. ერთი სიტყვით, რასაც კი უყურებდა ჩიჩიკოვი, ყველაფერი სიმაგრესა და ურყევლობაზე ღაღადებდა, თუმცა ამასთანავე რაღაც სიტლანქის იერი დაჰკრავდა. როდესაც პარმაღს მიუახლოვდნენ, ჩიჩიკოვმა შენიშნა, რომ ფანჯრიდან თითქმის ერთსა და იმავე დროს ორმა სახემ გამოიხედა: ერთი ქალის სახე იყო, თავსაბურიანი, ვიწრო და კიტრივით გრძელი, მეორე კი – მამაკაცისა, მრგვალი და გატყაპული, როგორც მოლდავური გოგრა, რომელსაც აყიროს ეძახიან და რომლიდანაც რუსეთში ორსიმიან მსუბუქ ბალალაიკებს აკეთებენ, ოცი წლის თავმომწონე ბიჭის გასართობსა და მშვენებას, იმ კოხტა ბიჭისა, თვალს რომ ჩაუკრავს და ჩაუსტვენს მისი ბალალაიკის მოსასმენად თავმოყრილ თეთრყირმიზა გოგოებს. ფანჯარაში მომზირალი ორივე სახე იმავე წუთში მიიმალა. პარმაღზე გამოვიდა ნაცრისფერჯუბიანი და აფშეკილ ცისფერსაყელოიანი ლაქია, რომელმაც ჩიჩიკოვი დერეფანში შეიყვანა, სადაც მასპინძელმაც არ დააყოვნა გამოსვლა. სტუმრის დანახვაზე მასპინძელმა მოკლედ მოუჭრა: «გთხოვთ!» და ოთახში შეიპატიჟა.
როცესაც ჩიჩიკოვმა გვერდიდან გახედა სობაკევიჩს, იგი ამჟამად საშუალო ტანის დათვად წარმოუდგა. მსგავსების სრულსაყოფად ფრაკიც ნამდვილი დათვისფერი ჩაეცვა, სახელოები გრძელი ჰქონდა, შარვალი გრძელი, აჯაბაჯა დააბიჯებდა და ყოველთვის სხვას ადგამდა ფეხს. ღაჟღაჟა, დაკვერებული ლოყები ისე აფიცხებოდა, როგორც სპილენძის შაურიანები. ვინ არ იცის, რომ ქვეყანაზე ბევრია ისეთი პირისახე, რომელთა დამუშავებაზე მაინცდამაინც დიდხანს არ უფიქრია ბუნებას, არ უხმარია რაიმე პატარა იარაღი, როგორიცაა: საჭრეთლები, ხელბურღები, ქლიბები და სხვა, არამედ პირდაპირ აუღია ცული, მთელი ძალ-ღონით დაუკრავს ერთი და გამოუყვანია ცხვირი, დაუკრავს მეორე და გამოსულა ტუჩები, დიდი სახვრეტელა დაუდვია და ამოუხევრეტია თვალები, ხოლო შემდეგ ასე გაუჩორკნავ-გაუშალაშინებელი გაუშვია ქვეყანაზე და უთქვამს: «აჰა და იცხოვრეო!» სწორედ ასე გასაკვირლად თოქმად ნაშენი იყო სობაკევიჩი. მეტწილად იგი დაბლა იხედებოდა, კისერს სულაც არ ატრიალებდა, ამიტომ იყო, რომ, როდესაც ვინმე ელაპარაკებოდა, პირდაპირ იმას კი არ უყურებდა, არამედ ან ღუმლის კუთხეს ან კარს აჩერდებოდა. ჩიჩიკოვმა ერთხელ კიდევ შეხედა გვერდიდან, როცა სასადილოში შედიოდნენ: დათვი, ნამდვილი დათვი! სახელიც რომ ასე შეეფერება: მიხაილ სემიონოვიჩი! რაკი იცოდა მისი ხასიათი, ფეხის დადგმა იცისო, ძალიან ფრთხილობდა ჩიჩიკოვი და ყოველთვის უთმობდა გზას. მასპინძელიც, თითქოს ამ ცოდვას კარგად გრძნობსო, შეეკითხა: «ხომ არ შემიწუხებიხართ?» მაგრამ ჩიჩიკოვმა მადლობა გადაუხადა და თავაზიანად უპასუხა, ჯერ საამისო არა მომხდარა რაო.
სასტუმროში შესვლისას სობაკევიჩმა სავარძელზე მიუთითა და ისევ გაიმეორა: «გთხოვთ!» დაჯდომის დროს ჩიჩიკოვმა შეხედა კედლებსა და ზედ გამწკრივებულ სურათებს: ყველა სურათზე სულ ყოჩაღი ვაჟკაცები, სულ საბერძნეთის სარდლები დაეხატათ თავით ფეხამდე: მავროკორდატო წითელი შარვლითა და მუნდირით, ცხვირზე წამოცმული სათვალით. შემდეგ მიაული, კანარი. ეს გმირები ისეთი სქელბარკლება და უზარმაზარულვაშებიანი გამოეყვანათ, რომ ტანში ჟრუანტელი დაგივლიდათ. გაუგებარია, ახოვან ბერძენთა შორის როგორ და რისთვის აღმოჩნდა გამხდარი, ხმელ-ხმელი ბაგრატიონი, პატარ-პატარა დროშებითა და ზარბაზნებით ფეხებთან; ეს სურათი ვიწრო ჩარჩოში ჩაესვათ. შემდეგ კვლავ ბერძენთა გმირი ქალი ბობელინასათვის დაეთმოთ ადგილი, რომლის ცალი ფეხიდან იმ სალუქად ჩაცმული მამაკაცთა მთელი ტანი გამოიჭრებოდა, ჩვენი დროის დარბაზებს რომ ავსებენ. მასპინძელს, როგორც ჯანმაგარსა და ჩამკვრივებულ-ძალოვან ადამიანს, ალბათ უნდოდა, რომ მისი ოთახიც შემკობილი ყოფილიყო ჯანსაღი და ღონიერი ხალხის სურათებით. ბობელინას შემდეგ ფანჯარასთან გალია ეკიდა, რომლიდანაც იყურებოდა თეთრწინწკლებიანი შავი შაშვი; ესეც პირწავარდნილი სობაკევიჩი იყო. სტუმარსა და მასპინძელს ორიოდე წუთიც არ მოესწროთ დუმილი, რომ სასტუმროს კარი შემოიღო და შემოვიდა დიასახლისი, ფრიად მაღალი მანდილოსანი, შინ შეღებილი ბაფთებით მორთული თავსაბურით; იგი დინჯად წამოვიდა, თავი პალმასავით მაღლა ეჭირა.
– ეს ჩემი ფეოდულია ივანოვნა გახლავთ! – თქვა სობაკევიჩმა.
ჩიჩიკოვი ფეოდულია ივანოვნას ხელზე ემთხვია, რომელიც მან თითქმის ზედ ტუჩებზე მიახალა. სტუმარმა შენიშნა, რომ დიასახლისს ხელები კიტრის მარილწყლით ჰქონდა დაბანილი.
– სულიკო, – განაგრძო სობაკევიჩმა, – წარმომიდგენია შენთვის პაველ ივანოვიჩ ჩიჩიკოვი! მე პატივი მქონდა გუბერნატორთან და ფოსტის უფროსთან გავცნობოდი.
ფეოდულია ივანოვნამ სტუმარს სთხოვა დამჯდარიყო, თანაც დაურთო: «გთხოვთ!» თავიც სწორედ ისე შეარხია, როგორც დედოფლის როლში გამოსულმა მსახიობმა ქალმა. შემდეგ სავარძელზე დაბრძანდა, მერინოსის ბაღდადი მოიხვია და მას შემდეგ არც თვალი დაუხამხამებია და არც წარბი შეურხევია.
ჩიჩიკოვმა ხელახლა აიხედა და კვლავ დაინახა იგივე მსუქანბარკლება კანარი თავისი დაუსრულებელი ულვაშებით, ბობელინა და გალიაში ჩამჯდარი შაშვი.
თითქმის ხუთიოდე წუთი ისხდნენ ჩუმად, ისმოდა მხოლოდ ნისკარტის კაკაკუკი შაშვისა, რომელიც გალიის ძირიდან პურის მარცვლებს კენკავდა. ჩიჩიკოვმა ერთხელ კიდევ მიმოავლო თვალი ოთახს და შეამჩნია, რომ ყველაფერი მტკიცე ნამუშევარი იყო, გამძლე, მაგრამ ყოვლად ტლანქი და სახლის პატრონს საოცრად დამსგავსებოდა. სასტუმროს კუთხეში მუცელგამობერილი კაკლის ხის ბიურო იდგა, ყოვლად უმსგავსი ოთხი ფეხით, ნამდვილი დათვი. მაგიდა, სავარძლები, სკამები – ყველა მძიმე და უგვანო იყო, ერთი სიტყვით, თითოეული საგანი, თითოეული სკამი თითქოს გეუბნებოდათ: «მეც სობაკევიჩი ვარ!» ანდა: «მეც ძალიან ვგავარ სობაკევიჩსო!»
– ჩვენ პალატის თავმჯდომარესთან გაგიხსენეთ, ივან გრიგორიევიჩთან, – თქვა ბოლოს ჩიჩიკოვმა, როცა დაინახა, ლაპარაკს ეკრძალებიანო, – ეს იყო გასულ ხუთშაბათს, ძალიან ვისიამოვნეთ იმ დღეს.
– დიახ, იმ დღეს მე არ გხლებივართ თავმჯდომარესთან, – მიუგო სობაკევიჩმა.
– ძალიან კარგი კაცია!
– ეგ ვისზე ბრძანეთ? – იკითხა სობაკევიჩმა და ღუმლის კუთხეს მიაჩერდა.
– თავმჯდომარეზე.
– ალბათ აგრე მოგეჩვენათ, თორემ ეგ კაცი მასონია და ისეთი სულელი, რომლის მსგავსი ჯერ ქვეყანაზე არ ნახულა.
ასეთი მკაცრი დახასიათების გაგნებაზე ჩიჩიკოვი საგონებელში ჩავარდა, მაგრამ შემდეგ სიტყვა შეისწორა და განაგრძო:
– რა თქმა უნდა, ყველას თავისი სუსტი მხარე მოეპოვება, სამაგიეროდ გუბერნატორი საუცხოო კაცია!
– გუბერნატორი საუცხოო კაციო?
– დიახ, ხომ მართალს ვამბობ?
– მაგისთანა ყაჩაღი ერთიც არ არის ქვეყანაზე!
– როგორ, გუბერნატორი ყაჩაღია? – წარმოთქვა ჩიჩიკოვმა. მისთვის სრულიად აუხსნელი იყო, როგორ უნდა მოხვედრილიყო გუბერნატორი ყაჩაღთა შორის. – უნდა გამოვტყდე, ამას ვერასოდეს მოვიფიქრებდი, – შემდეგ დაურთო: – ესეც არ იყოს, ნება მიბოძეთ ეს შეგნიშნოთ: მისი საქციელიდან ცუდი აზრის გამოტანა არ შეიძლება, პირიქით, მასში უფრო მეტი ლმობიერება მოჩანს, ვიდრე სიმკაცრე. – აქ დასამტკიცებლად გაიხსენა მან ქისები, რომლებიც გუბერნატორს საკუთარი ხელით დაექსოვა, თანაც ქებით მოიხსენია მისი სახის ალერისანი გამომეტყველება.
– სახეც ყაჩაღისა აქვს! – მიუგო სობაკევიჩმა, – აბა ერთი დანა მიეცით და გაუშვით შარაგზაზე, თუ კაპიკის გულისათვის კაცი არ გამოფაშვოს! ისიც და ვიცე-გუბერნატორიც ნამდვილი გოგი და მაგოგია.
«არა, ამათთან როგორღაც მწყრალადაა, – გაიფიქრა ჩიჩიკოვმა, – მოდი, პილიცმეისტერზე ვეტყვი რამეს, ის, ვგონებ, მისი მეგობარია».
– ჩემთავად კი, უნდა მოგახსენოთ, – თქვა ჩიჩიკოვმა, – ყველაზე მეტად პოლიცმეისტერი მომეწონა. რა გულითადი ადამიანია! სახეზე ეტყობა, რომ პირდაპირი და სადა კაცია.
– გაიძვერა ვინმეა! – მიუგო ცივად სობაკევიჩმა, – გაგყიდით, მოგატყუებთ და მერე თქვენთან ისადილებს! კარგად ვიცნობ ყველას. ეს სულ გაიძვერა ხალხია, მთელი ქალაქი ასეთია: გაიძვერა გაიძვერაზე ზის და მიერეკება. ყველანი ქრისტეს გამყიდველები არიან, მათში ერთადერთი წესიერი კაცი ურევია – პროკურორი, და ისიც, მართალი გითხრათ, ნამდვილი ღორია.
ასეთი სანაქებო, თუმცა კი გაკვრით მოხაზული ბიოგრაფიების შემდეგ ჩიჩიკოვი მიხვდა, რომ სხვა მოხელეებზე კრინტის დაძვრაც არ ღირდა. აქ მას გაახსენდა, რომ სობაკევიჩს საზოგადოდ არავინ მოსწონდა და ვერავისზე კარგს ვერ გაიგონებდით მისი პირიდან.
– აბა, სულიკო, წავიდეთ სასადილოდ, – მიმართა სობაკევიჩს მეუღლემ.
– გთხოვთ! – თქვა სობაკევიჩმა.
სუფრასთან, რომელზეც მცირე საუზმე იყო გაწყობილი, სტუმარმა და მასპინძელმა თითო-თითო ჭიქა არაყი გადაკრეს, შენაყრდნენ, როგორც შენაყრდებიან მთელი ვეებერთელა რუსეთის ქალაქებსა და სოფლებში, ესე იგი, ყველანაირი მწნილებითა და მადის გამაღიზიანებელი საჭმელებით. ბოლოს სასადილო ოთახში გაბრძანდნენ. ყველაზე წინ ბატივით ყელმოღერებული დიასახლისი მიგოგმანებდა. პატარა სუფრა ოთხი კაცისთვის იყო გაწყობილი. მეოთხე პირად სულ მალე გამოცხადდა ვიღაც ქალი; მეტისმეტად ძნელია იმისი თქმა, გასათხოვარი იყო თუ გათხოვილი, სახლის წევრი თუ ისე, ამ ოჯახს მიკედლებული; ასე ოცდაათი წლის იქნებოდა, თავზე ჭრელი ბაღდადი ჰქონდა წაკრული. არიან ადამიანები, რომლებიც ამ ქვეყანაზე ცოცხალ არსებათა მსგავსად კი არ არსებობენ, არამედ როგორც საგნებზე გაბნეული წინწკლები ან ლაქები. ისინი მუდამ ერთსა და იმავე ალაგზე სხედან, ერთნაირად უჭირავთ თავი და თქვენც თითქმის მზადა ხართ უბრალო ავეჯად მიიღოთ. ასე გგონიათ, მათი პირიდან ვერც ერთ სიტყვას ვერ გაიგონებთ: სამაგიეროდ, თუ გოგოების ოთახში ან სადმე საკუჭნაოში შეჰყვეს თავი, მაშინ ოჰო-ჰო-ჰო, გადექით განზე!
– შჩი, ჩემო სულიკო, დღეს საგანგებო რამაა! – თქვა სობაკევიჩმა შჩის შეხვრეპისთანავე, თანაც სინიდან ნიანიას უზარმაზარი ნაჭერი გადმოიგორა – კერძი, რომელსაც, მოგეხსენებათ, შცისთან ერთად მიირთმევენ ხოლ,ე და ამზადებენ ცხვრის კუჭში გამოტენილი ტვინის, ბურღულისა და კანჭებისგან. – ასეთ კერძს მთელ ქალაქში ვერსად გაჩმევენ, – მიმართა ჩიჩიკოვს და თან განაგრძო, – იქ, ეშმაკმა უწყის, ამის ნაცვლად რას მოგართმევენ.
– ჰო, მაგრამ გუბერნატორის სუფრასაც არა უშავდა რა, – შენიშნა ჩიჩიკოვმა.
– მერედა იცით, იქ რისაგან რას აკეთებენ? რომ გაიგოთ, პირსაც არ დააკარებთ.
– არ ვიცი, როგორ მზადდება, ამაზე მსჯელობა არ შემიძლია, მაგრამ ღორის კატლეტები და მოხარშული თევზი შესანიშნავი რამ იყო.
– ეს თქვენ აგრე მოგჩვენებიათ. მე ხომ ვიცი, ეგენი ბაზარზე რასაც ყიდულობენ. იყიდის ის მუდრეგი მზარეული, – ფრანგისაგან რომ შეუსწავლია ხელობა, – კატას, გაატყავებს და სუფრაზე ისე მოგართმევს, როგორც კურდღელს.
– ფუი! რა სისაძაგლეებს ლაპარაკობ, – შენიშნა სობაკევიჩს მეუღლემ.
– რა ვქნა, სულიკო, იქ სულ ასე სჩადიან და რა ჩემი ბრალია. რაც კი რამ უვარგისია, ერთი სიტყვით, რასაც ჩვენი აკულკა, მაპატიეთ და, ნარეცხს გაატანს ხოლმე, ისინი სულ წვენში უძახებენ! დიახ, პირდაპირ წვენში უძახებენ!
– შენ სულ მაგისთანა რამეებს მოჰყვები ხოლმე სუფრაზე, – შენიშნა კვლავ სობაკევიჩის მეუღლემ.
– რას იზამ, სულიკო, – მიუგო სობაკევიჩმა, – სულ სხვაა, თვითონ მე რომ ამას ჩავდიოდე. მაგრამ პირდაპირ გეუბნები, სისაძაგლეს პირს ვერ დავაკარებ. თუნდაც დამიშაქრო, ბაყაყს მაინც ვერ გიახლები, ვერც ხამანწკას ჩავიდებ პირში, იმიტომ რომ ვიცი, რასაც ჰგავს ეგ თქვენი ხამანწკა! ბატკანი გადაიღეთ, – მიუბრუნდა ჩიჩიკოვს, – ეს ბატკნის ფერდი გახლავთ ქაშთან ერთად! ეს ის ფრიკასე კი არ გეგონოთ, რომელსაც ოთხი დღე ბაზარზე ნაგდები ცხვრის ხორციდან აკეთებენ დიდბატონიანთ კარზე. ამნაირი რამ სულ გერმანელი და ფრანგი ექიმების მოგონილია, რომ შემეძლოს ყველას ერთად ჩამოვახრჩობდი! გამოიგონეს დიეტა, შიმშილით წამლობა! რაკი თვითონ გამხმარი გერმანული კუჭი აქვთ, ასე ჰგონიათ, რუსულ კუჭსაც გაუძღვებიან! არა, ყველაფერი ეს მოჩმახული რამაა, ყველა ეს... – აქ კი სობაკევიჩმა სიბრაზით თავი შეარხია და განგრძო: – მომიყვებიან: განათლება და განათლებაო! ეს მათი განათლება ფუყეა და მეტი არაფერი! კიდევაც სხვა სიტყვას ვიტყოდი, მაგრამ სუფრაზე უხერხულია. ჩემთან კი ასე არაა, ჩემთან თუ ღორია, მთელი ღორი სუფრაზე უნდა მოიტანონ; თუ ბატკანია – მოიტათ ბატკანი; თუ ბატია – მთელი ბატი უნდა იყოს! უმჯობესია სულ ორი თავი შევჭამო, სამაგიეროდ ზომაზე შევჭამ, მადიანად, როგორც ამას გუნება მოითხოვს. – სობაკევიჩმა სიტყვა საქმითაც დაამტკიცა: ცხვრის ფერდის ნახევარი გადმოიღო თეფშზე, მადიანად დაღრღნა და უკანასკნელ ძვლებამდე გამოწუწნა.
«მართალს ამბობს ეს კაცი, – გაიფიქრა ჩიჩიკოვმა, – პირის გემო კარგი ჰქონია».
– ჩემთან ისე კი არაა, როგორც სხვებთან, – განაგრძო სობაკევიჩმა და ხელები ხელსაწმენდით შეიწმინდა: – ჩემთან ისე კი არაა საქმე დაყენებული, როგორც რომელიმე პლიუშკინთან: რვაასი სული ჰყავს, მაგრამ ჩემს მენახირეზე უარესად ცხოვრობს და ჭამს.
– პლიუშკინი ვინღაა? – იკითხა ჩიჩიკოვმა.
– ერთი თაღლითი ვინმეა, – მიუგო სობაკევიჩმა, – ისეთი ძუნწია, რომ წარმოდგენაც ძნელია. საპატიმროში შებორკილი ტუსაღები გაცილებით უკეთესად ცხოვრობენ, ვიდრე ის: მთელი ყმები სულ შიმშილით ამოაღრძო.
– რასა ბრძანებთ, მართლა? – წამოიძახა თანაგრძნობით ჩიჩიკოვმა, – თქვენ ამბობთ, ბევრი ხალხი დაეხოცაო?
– ბუზებივით ეჟლიტება.
– ნუთუ ბუზებივით ეხოცება? ერთი ეს მიბრძანეთ, აქედან შორსა ცხოვრობს?
– რაღაც ხუთიოდე ვერსის მანძილზეა.
– ხუთიოდე ვერსის მანძილზე! – შესძახა ჩიჩიკოვმა და იგრძნო, რომ გული აუტოკდა. – ჰო, მაგრამ თქვენი ჭიშკრიდან რომ გავალთ, მარცხნივ უნდა წავიდეთ თუ მარჯვნივ?
– მე კი არც გირჩევდით იმ ძაღლის ასავალ-დასავალი გაგეგოთ, – მიუგო სობაკევიჩმა, – სჯობია სადმე უადგილო ალაგს წავიდეს ადამიანი, ვიდრე იმასთან.
– არა, იმიტომ კი არ გკითხეთ, ვითომც ძალიან მესაჭიროებოდეს, არამედ ისე, რომ ყველა ადგილის ცნობა მქონდეს, – მიიუგო ჩიჩიკოვმა.
ცხვრის ფერდს მოჰყვა ხაჭაპურები, რომელთაგან თითოეული თეფშზე დიდი იქნებოდა, შემდეგ ხბოსოდენა ინდაური, რომელიც ყოველნაირი სიკეთით გამოეტენათ: კვერცხებით, ბრინჯით, ღვიძლეულით და, ღმერთმა უწყის, კიდევ რით არა, კუჭში რომ ბელტებივით ამოეყორება ხოლმე კაცს. სადილი ამით მოთავდა. როცა სუფრიდან ადგნენ, ჩიჩიკოვმა ერთი ფუთით მეტი სიმძიმე იგრძნო. სასტუმროში შევიდნენ, სადაც პაწია ლამბაქებით მურაბა დაახვედრეს, რომელიც არც მსხალი იყო, არც ქლიავი, არც სხვა რამ ხილი, მაგრამ იმას არც სტუმარი და არც მასპინძელი არ დაჰკარებია. დიასახლისი გარეთ გამოვიდა, რომ მურაბა სხვა ლამბაქებზე გადაეღო. ამ წუთით ისარგებლა ჩიჩიკოვმა და დაუყოვნებლივ სობაკევიჩს მიუბრუნდა, რომელიც სავარძელში მიშვებულიყო, მსუყე სადილით გამძღარი ქშინავდა და პირიდან რაღაც გაუგებარ ბგერებს უშვებდა, თანაც წამდაუწუმ პირჯვარს იწერდა და პირზე ხელს იფარებდა. ჩიჩიკოვმა იდროვა და ასეთი სიტყვებით მიმართა:
– მე მინდოდა თქვენთან ერთ პატარა საქმეზე მომელაპარაკა.
–აბა, ახლა ეს მურაბაც იგემეთ! – თქვა დიასახლისმა, როცა პაწია ლამბაქებით შემობრუნდა: – თაფლში ნახარში ბოლოკი გახლავთ!
– ჩვენ მაგას მერეც შევექცევით! – მიუგო სობაკევიჩმა. – შენ ახლა შენს ოთახში წადი, მე და პაველ ივანოვიჩი ფრაკებს დავიხდით და პატარას მოვისვენებთ!
დიასახლისმა დააპირა ლეიბებისა და ბალიშების შემოტანა ებრძანებინა მოახლისათვის, მაგრამ მასპინძელმა შეაჩერა: «არა უშავს რა, სავარძელშიც კარგა მოვისვენებთო!» და დიასახლისიც გარეთ გავიდა.
სობაკევიჩმა ოდნავ თავი გადმოხარა და გაემზადა მოესმინა, რა საქმე იყო ეს «პატარა საქმე».
ჩიჩიკოვმა ძალიან შორიდან დაიწყო, ჯერ საზოგადოდ რუსეთის სახელმწიფოს შეეხო. დიდი ხოტბა-დიდება შეასხა მის სივრცეს, დასძინა, რომ თვით უძველესი რომის მონარქია არ ყოფილა ესოდენ დიდი, და უცხოელებიც დიახაც რომ სამართლიანად არიან განცვიფრებულნი... სობაკევიჩი იმავე მდგომარეობაში იყო და გულმოდგინედ უსმენდა. და რომ, – განაგრძო ჩიჩიკოვმა, – ამ სახელმწიფოს არსებულ დებულებათა მიხედვით, რომლის დიდებასაც ვარაფერი შეედრება დედამიწის ზურგზე, სარევიზიო სულები, რომელთაც სიცოცხლის ასპარეზი მოათავეს, კვლავ სარევიზიო დავთრებში ირიცხებიან ცოცხლების მსგავსად, რათა საუწყებათაშორისო დაწესებულებანი მუდამ დატვირთულნი არ იყვნენ ამდენი წვრილმანი და უსარგებლო ცნობების გაცემით და რათა გართულებული არ იქნეს ისედაც ფრიად რთული სახელმწიფო მექანიზმი... – სობაკევიჩი კვლავ თავჩაქინდრული ისმენდა. – ჰოდა, რომ მიუხედავად ასეთი წესის სრული სამართლიანობისა, იგი ერთგვარ მძიმე ტვირთად აწვება მამულის მფლობელთ, რამეთუ ავალდებულებს მათ გადასახადები გაიღონ, როგორც ცოცხალ არსებებზე. და რომ გამსჭვალულია რა პირადად მასპინძლისადმი პატივისცემით, მზად არის ნაწილობრივ მაინც თავზე მიიღოს ეს მართლაცდა მძიმე ვალდებულება. მთავარ საგანზე ჩიჩიკოვმა ფრთხილი სიტყვა იხმარა: «მკვდრების» ნაცვლად სულებს «არარსებულნი» უწოდა.
სობაკევიჩი ისევ თავგადმოხრილი უსმენდა. ნეტა ოდნავი ცვლილება მაინც დასტყობოდა გამომეტყველებაში! თითქოს ამ სხეულში სულის ნატამალი არ იყო და, თუ იყო, იქ კი არა, სადაც ჯერ არს, არამედ სადღაც ცხრა მთას იქით, როგორც უკვდავი კოშჩეის სული, რომლისთვისაც ისეთი მძიმე სარქველი დაუხურავთ, რომ რამდენიც უნდა იტრიალოს ქვეშმოქცეულმა სულმა, ოდნავადაც ვერ შეანძრევს თავზე დამხობილ სარქველს.
– მაშ თქვენი აზრი? – ჰკითხა ბოლოს ჩიჩიკოვმა და პასუხის მოლოდინში ცოტა არ იყოს მღელვარებამ გადაჰკრა.
– თქვენ მკვდარი სულები გნებავთ? – ჰკითხა თავის მხრივ სობაკევიჩმა ისე უბრალოდ, რომ ოდნავი გაკვირვება არ დასტყობია. თითქოს საკითხი პურს ან სხვა რამეს ეხებოდა.
– დიახ, – უპასუხა ჩიჩიკოვმა და გამოთქმა ისევ შეარბილა: – არარსებული სულები.
– რატომაც არა, არის... – მიუგო მასპინძელმა.
– რახან ასეთები მოგეპოვებათ, თქვენთვის, უეჭველია... სასიამოვნო უნდა იყოს, თუ მათგან განთავისუფლდებით.
– ინებეთ, მე მზად ვარ მოგყიდოთ, – უპასუხა სობაკევიჩმა, თანაც ოდნავ თავი ასწია, რაკი ეჭვი აიღო, მკვდარი სულებით მოვაჭრეს მართლა რაღაც მოგება უნდა ჰქონდესო.
«ეშმაკმაც ზიდოს ამისი თავ-კისერი, – გაივლო გულში ჩიჩიკოვმა, – ჯერ კრინტი არ დამიძრავს და ეს უკვე გაყიდვაზე მელაპარაკება!» – შემდეგ ხმამაღლა უთხრა:
– კარგი, მაგრამ თქვენი ფასი რა უნდა იყოს? თუმცა ეს ისეთი საგანია, რომ... ფასის დადება რაღაც უცნაური რამ არის...
– რომ ზედმეტი არ ვილაპარაკოთ, სულზე ას-ას მენეთს გამოგართმევთ! – მიუგო სობაკევიჩმა.
– რაო, ას-ასი მანეთიო?! – შესძახა ჩიჩიკოვმა, პირი გააღო და ისე შეაცქერდა თვალებში. არ იცოდა, კარგად ვერ გაიგონა, თუ სობაკევიჩმა თავისი ტლანქი ბუნების გამო ენა რიგზე ვერ მოატრიალა და ერთი სიტყვის ნაცვლად სულ სხვა რამ წამოაყრანტალა.
– განა რა, გეძვირათ? – წარმოთქვა სობაკევიჩმა და შემდეგ დაუმატა: – მაშ თქვენი ფასი რაღაა?
– ჩემი ფასი?! ჩვენ, უეჭველია, შეგვცდა, ან ერთმანეთისა არა გაგვეგება რა, სულ დაგვავიწყდა, მთავარ საგანს აქ რა შეადგენს. ჩემი მხრივ, გულზე ხელი რომ დავიდო, სულზე რვა-რვა უზალთუნიც ძალიან კარგი ფასია.
– ერიჰაა, სად გადატოპა – რვა-რვა უზალთუნიო!
– რა ვუყოთ, ჩემი აზრით, ამაზე მეტის გაღება არ შეიძლება.
– ჰო, მაგრამ მე ხომ ქალამნებს არ ვყიდი.
– მაგრამ თქვენც უნდა დამეთანხმოთ: ესენი ხომ ადამიანები არ არიან.
– მაშ თქვენა გგონიათ, ვითომ ისეთ სულელს ვისმე იპოვით, ვინც უზალთუნად დაგითმობთ სარევიზიო სულებს?
– ჰო, მაგრამ მოითმინეთ: სარევიზიო სულებს როგორღა უწოდებთ, როდესც ისინი დიდი ხანია დაიხოცნენ და დარჩა მხოლოდ ერთი გაურკვეველი ბგერა. მაგრამ, რომ ამაზე სიტყვა აღარ გავაჭრელოთ, ინებეთ, სულში მანეთნახევარს მოგცემთ, ამაზე მეტის გაღება კი არ შემიძლია.
– სირცხვილია, სირცხვილი, რომ ასეთ ფასს მეუბნებით! თქვენ ივაჭრეთ, ნამდვილი ფასი თქვით!
– არ შემიძლია, მიხაილ სემიონოვიჩ, სინდისს გეფიცებით, არ შემიძლია: რის გაკეთებაც არ შეიძლება, მას არც შევუდგები! – უპასუხა ჩიჩიკოვმა, მაგრამ მიუხედავად ამისა კიდევ ათი შაური წაუმატა.
– კარგი ერთი, რას ძუნწობთ? – უთხრა სობაკევიჩმა, – ღმერთმანი, ძვირად არ ვაფასებ! სხვა ითაკილებს, მოგატყუებთ, რაღაც საძაგლ რასმე მოგყიდით და სულებს დაარქმევს; მე კი სულ დაკროლილ თხილის გულებს გაძლევთ, სულ ნარჩევი ხალხია: თუ ხელოსანი არ იქნება, ყოველ შემთხვევაში, ჯანსაღი გლეხი მაინც იქნება. შეხედეთ ერთი: აი, მაგალითად, ეტლების ოსტატი მიხეევი! ეს ხომ სხვა ეტლს არ აკეთებდა თუ არა რესორიანს. ახლა მუშაობა თქვით, ისე ფათიფუთით კი არ აკეთებდა, როგორც მოსკოვში იციან, ერთ საათში რომ მოამზადებენ ხოლმე, არამედ დინჯად, მტკიცედ, საკუთარი ხელით გააწყობდა, თვითონვე გალაქავდა ხოლმე.
ჩიჩიკოვმა პირი დააღო, უნდოდა შეენიშნა, მიხეევი უკვე დიდი ხანია ამ წუთისოფელს გამოესალმაო, მაგრამ სობაკევიჩს, როგორც იტყვიან ხოლმე, სიტყვის საღერღელი აეშალა – საკვირველი იყო, საიდან გაუჩნდა ასეთი მჭევრმეტყველების ნიჭი!
– ახლა პრობკა სტეფანი, დურგალი! თავს მოვიჭრი, თუ კიდევ იმისთანა ვაჟკაცს იპოვით! რა გოლიათის ღონე ჰქონდა! გვარდიაში რომ ემსახურა, ვინ იცის, რა ჯილდოს მიიღებდა, სამი არშინი და ერთი გოჯი იყო სიმაღლით!
ჩიჩიკოვს კიდევ უნდოდა შეენიშნა, რომ პრობკაც ცოცხლებში აღარააო, მაგრამ სობაკევიჩმა, როგორც ჩანდა, თავი ვეღარ დაიოკა: ისეთი ნიაღვარი წამოვიდა სიტყვებისა, რომ სულო და გულო, მხოლოდ ყური უნდა გეგდოთ!
– ახლა მეაგურე მილუშკინი! ისეთ ღუმელს დაგიდგამდათ, რომ თქვენი მოწონებული! ახლა მაქსიმე ტელიატნიკოვი, როგორი მეჩექმე იყო: სადაც სადგისს დააჭერდა, იქ უკვე ჩექმა მზად იყო, ხოლო როცა ჩექმას ჩაგაბარებდათ, მადლობის მეტი არა გეთქმოდათ რა: მერე რა ფხიზელი იყო, ერთ წვეთ არაყს არ მიიკარებდა! ახლა ერემეი სოროკოპლიოხინი! ეს ერთი გლეხი ღირდა ას კაცად, მოსკოვში ვაჭრობდა, მარტო გადასახადის დასაფარავად ხუთას-ხუთასი მანეთი მოჰქონდა. აი, რა ხალხია! ის კი არ გეგონოთ, თითქოს ვიღაც პლიუშკინის ხალხი იყოს.
– მომითმინეთ, – უთხრა ჩიჩიკოვმა, გაკვირვებულმა სიტყვების ასეთი ნიაღვრით, რასაც არც თავი უჩანდა და არც ბოლო: – რა საჭიროა ყველა იმათი ღირსების ჩამოთვლა, ახლა ხომ მათ აღარავითარი აზრი არა აქვთ, ვინაიდან ყველანი უკვე დაიხოცნენ. მკვდარი ფური კი რაღას მოიწველის?
– რაღა თქმა უნდა, მკვდრები არიან, – თქვა სობაკევიჩმა და თითქოს ახლა გაახსენდა, რომ ჩამოთვლილი ხალხი მართლა დიდი ხანია დაიხოცა. მაგრამ იქვე დასძინა: – თუმცა ესეც კია, ვინც ცოცხლებში ირიცხება, ნეტა იმათში რაღა ყრია? ესენი რაღა ხალხია? ბუზები არიან და არა ხალხი.
– მაგრამ მაინც ცოცხლები არიან, ესენი კი ადამიანის ზმანებანი არიან მხოლოდ.
– არა, ზმანება რად იქნება! მე თქვენ გეუბნებით, როგორიც მიხეევი იყო, იმისთანას ვეღარ იპოვით, რაღაც უზარმაზარი რამ იყო, ამ ოთახში ვერც კი შემოეტეოდა; არა, ეს ზმანება არ გახლავთ! მკლავებში კიდევ ისეთი ძალ-ღონე ჰქონდა, რომ ცხენსაც არ ექნება; აბა, ერთი მიბრძანეთ, სხვაგან სადღა იპოვით ასეთ ზმანებას?!
ამ უკანასკნელი სიტყვებით მან მიმართა კედლის სურათებს, ბაგრატიონსა და კოლოკოტრონის, როგორც ჩვეულებრივ ხდება მოსაუბრეთა შორის, როდესაც ერთი მათგანი, არავინ უწყის რატომ, უეცრივ იმ პირს კი არ მიმართავს, ვისაც ეკუთვნის ეს სიტყვა, არამედ რომელიმე სრულიად ანაზდეულად შემოსულ უცხო მესამე პირს, რომლისაგანაც იცის, რომ ვერც პასუხს მიიღებს, ვერც აზრს მოისმენს, ვერც სიტყვის დადასტურებას ეღირსება, მაგრამ რომელსაც იმნაირად შეხედავს, თითქოს შუამავლად მას იწვევსო. პირველ ხანებში ოდნავ შეყოყმანებულმა უცნობმა არ იცის, უპასუხოს თუ არა იმ საქმეზე, რომელზედაც არავითარი წარმოდგენა არა აქვს, თუ ისე გაჩერდეს, ამით რამდენადმე დაიცვას ზრდილობის წესი და შემდეგ გაშორდეს იქაურობას.
– არა, ორ მანეთზე მეტს ვერ მოგცემთ, – უთხრა ჩიჩიკოვმა.
– აი, ინებეთ, რომ არ დამაყვედროთ, ვითომდა ძვირად გიფასებდეთ და ვითომც არავითარი სამსახური არ გაგიწიეთ, მე გითმობთ სამოცდათხუთმეტ მანეთად თითოეულ სულს, ისიც ასიგნაციებით, ღმერთმანი, მხოლოდ იმიტომ, რომ ჩვენ ასეთი კარგი ნაცნობები ვართ.
«რა ამბავია, რა ვქნა! – გაიფიქრა თავისთვის ჩიჩიკოვმა, – ალბათ სულელი ვინმე თუ ვგონივარ!» – და შემდეგ ხმამაღლა მიაყოლა:
– სწორედ მოგახსენოთ, მიკვირს თქვენი სიტყვა: ასე მგონია, ჩვენ რაღაც თეატრალურ წარმოდგენას ან კომედიას ვთამაშობთ, სხვა მხრივ ვერ ამიხსნია თქვენი ასეთი საქციელი... მე მგონია, თქვენ საკმაოდ ჭკვიანი კაცი ბრძანდებით, მეცნიერული სწავლა-განათლება გაქვთ. აქ არავითარი საქონელი არაა. განა რა ღირს ლეში? ვის რად უნდა?
– ჰო, მაგრამ აგერ ხომ ყიდულობთ, მაშასადამე, საჭირო ყოფილა.
აქ ჩიჩიკოვმა ენაზე იკბინა და არ იცოდა, რაღა ეპასუხნა. ერთხანად მოჰყვა რაღაც ოჯახურ და საგვარეულო გარემოებათა განმარტებას, მაგრამ სობაკევიჩმა ძალიან უბრალოდ მოუჭრა:
– სულაც არ მეკითხება, ვისთან რა დამოკიდებულება გაქვთ: საგვარეულო საკითხში მე არ ვერევი, ეს თქვენი პირადი საქმეა. თქვენ სულები დაგჭირდათ და მეც ამ სულებს გთავაზობთ. დიდად ინანებთ, თუ არ იყიდით.
– ორი მანეთი გინდათ? – უთხრა ჩიჩიკოვმა.
– ეჰ, თქვენც ერთი, იაკობის კაჭკაჭიო რა ყბედობის ჭახრაკიო, ანდაზისა არ იყოს, – რაკი ორი მანეთი აიჩემეთ, აღარ გინდათ, რომ ფეხი მოიცვალოთ. თქვენ ნამდვილი ფასი ბრძანეთ, ნამდვილი ფასი!
«ეშმაკსაც წაუღია ამისი თავი! – გაიფიქრა თავისთვის ჩიჩიკოვმა, – მოდი ამ ძაღლს ორიოდე გროშს კიდევ წავუმატებ!»
– ინებეთ, კიდევ ათ-ათ შაურს გიმატებთ.
– აჰა, ინებეთ, მეც ჩემს უკანასკნელ სიტყვას გეტყვით: სულზე ორმოცდაათი მანეთი იყოს! მართალი გითხრათ, ვზარალობ, ამაზე იაფად ასეთ კარგ ხალხს ვერსად იყიდით.
«ეს რა ქვა ვინმე ყოფილა!» – გაიფიქრა თავისთვის ჩიჩიკოვმა და შემდეგ განაგრძო ხმამაღლა, ცოტა არ იყოს, ნაწყენი ხმით:
– მართლაცდა რა მოხდა, თითქოს დიდ საქმეს ვარიგებდეთ! სხვა ადგილას ამას სულ მუქთად დამითმობდნენ. ბევრნი სიამოვნებითაც გადმომცემდნენ, ოღონდ მალე განთავისუფლდნენ მათგან. მხოლოდ სულელს შეუძლია ასე მაგრად ჩაბღუჯოს ხელი და გადასახადები გაიღოს მათთვის!
– მაგრამ, იცით, რომ ასეთი საქონლის ყიდვა, ამას ჩვენს შორის ვამბობ, მეგობრულად, ყოველთვის ნებადართული როდია, საკმარისია ოდნავ კრინტი დავძრა ან მე ან სხვა ვინმემ, რომ ასეთი კაცისადმი დაიკარგოს ყოველგვარი ნდობა და ერთიანად ჩაეშალოს ხელშეკრულებანი ან რაიმე სარფიანი ვალდებულებანი და წამოწყებანი.
« დახე, სად დაუმიზნა ამ გაიძვერამ!» – გაიფიქრა ჩიჩიკოვმა და უმალვე ხმამაღლა მიაყოლა გულგრილად:
– როგორც გენებოთ, მე თუ ვყიდულობ, რაიმე საჭიროების გამო კი არა, როგორც თქვენ ფიქრობთ, არამედ ისე, ჩემი საკუთარი აზრების მიდრეკილებით. თუ ორსა და ათ შაურად არ ინებებთ, მაშინ მშვიდობით ბრძანდებოდეთ!
«ვერას გახდები, ზედმეტს ვეღარ გააგდებინებ!» – გაიფიქრა სობაკევიჩმა.
– მაშ კარგი, მოიტათ ოცდაათი მანეთი და გადაიბარეთ ყველა მკვდარი!
– არა, ვხედავ, რომ გაყიდვა არა გნდომებიათ. მშვიდობით ბრძანდებოდეთ!
– მოითმინეთ, მოითმინეთ! – უთხრა სობაკევიჩმა და ხელი დაუჭირა, თანაც ფეხზე დააბიჯა, ვინაიდან ჩვენმა გმირმა უკვე დაივიწყა გაფრთხილება, რის გამო ერთი მაგრად წამოიკვნესა და ასკინკილავდა.
– გთხოვთ მაპატიოთ! ვგონებ, შეგაწუხეთ. აქ დაბრძანდით, გეთაყვა! გთხოვთ! – აქ მან ჩამოსვა ჩიჩიკოვი სავარძელზე ისეთივე სიმარდით, როგორც უკვე გაწვრთნილმა დათვმა, რომელმაც იცის გადაბრუნებ-გადმობრუნებაც, ყირამალა გადასვლაც და ათასი სხვა რამ, იმისდა მიხედვით, რა კითხვასაც მისცემენ: «აბა, დათუნი, გვიჩვენე, როგორ დაფაშფაშებენ აბანოში დედაკაცები?» ანდა: «აბა, დათუნი, პატარა ბიჭები მუხუდოს როგორ იპარავენ?»
– მართალი გითხრათ, დროს ტყუილად ვკარგავ, ძალიან მეჩქარება.
– კიდევ პატარა მოითმინეთ, ერთი სასიამოვნო სიტყვა უნდა მოგახსენოთ. – აქ სობაკევიჩი უფრო ახლოს მიუჯდა და თითქოს საიდუმლოდ ყურში ჩასჩურჩულა: – კუთხეზე რას იტყვით?
– ესე იგი, ოცდახუთ მანეთზე? აპა-პა-პა! თვით კუთხის მეოთხედსაც არ მოგცემთ, გროშსაც ვეღარ დავუმატებ.
სობაკევიჩი დაჩუმდა. ჩიჩიკოვიც დუმილს მიეცა. ორიოდე წუთს გაგრძელდა ეს დუმილი. კედლიდან ბაგრატიონი თავისი არწივისებური ცხვირით უდიდესი ყურადღებით თვალყურს ადევნებდა ამ ვაჭრობას.
– რა არის თქვენი უკანასკნელი ფასი? – ჰკითხა ბოლოს სობაკევიჩმა.
– ორნახევარი.
– ეჰ, ადამიანის სულის ნაცვლად დათუთქული თალგამი გქონიათ. სამ-სამი მანეთი მაინც გაიმეტეთ!
– არ შემიძლია.
– ეჰ, თქვენთან ვერაფერს გავხდები, ინებეთ! ზარალია, მაგრამ ასეთი ძაღლის ხასიათი მაქვს: არ შემიძლია ჩემს მახლობლებს რითიმე ვაწყენინო. მე მგონია, ახლა ნასყიდობის სიგელიც იქნება საჭირო, რომ ყველაფერი რიგზე იყოს.
– რაღა თქმა უნდა.
– ქალაქშიც უნდა წავიდეთ.
ასე გარიგდა საქმე. გადაწყვიტეს, ხვალვე ქალაქში წასულიყვნენ და მოეწესრიგებინათ ნასყიდობის სიგელლის საქმე. ჩიჩიკოვმა გლეხების სია მოითხოვა. სობაკევიჩი სიამოვნებით დათანხმდა, მივიდა ბიუროსთან და საკუთარი ხელით მოჰყვა მიცვალებულთა ამოწერას და არა მარტო სახელები, არამედ მათი სანაქებო თვისებების აღნუსხვაც ზედ დაურთო.
რადგან ჩიჩიკოვს მეტი საქმე აღარა ჰქონდა რა, სობაკევიჩის ზურგს უკან დადგა და მოჰყვა მისი ზორბა მოყვანილობის თვალიერებას. რაწამს თვალი გადაავლო სობაკევიჩის ვიატკური ჯიშის ცხენვით ფართო ზურგს, შემდეგ ფეხებს, ტროტუარებზე ამართულ თუჯის სვეტებს რომ მიუგავდა, თავი ვეღარ შეიკავა და უნებურად გაივლო გულში: «ეჰ, მართლაც რომ დაუჯილდოებიხარ ღმერთს! სწორედ შენზეა ნათქვამი: უხეიროდ გამოჭრილი, მაგრამ მაგრად შეკერილიო!.. მართლა ამნაირ დათვად დაიბადე, თუ დათვად გაქცია მიყრუებულმა ცხოვრებამ, ხვნა-თესვამ, გლეხებთან დავიდარაბამ და ყველა ამან სწორედ იმად გარდაგქმნა, რასაც გაუკვნეტავ კაკალს უწოდებენ? მაგრამ არა: მე მგონია, შენ მაინც ისევ ის იქნებოდი, თუნდაც აღეზარდეთ, როგორც მიღებულია და ქვეყანაზე ისე გამოეშვით, თუნდა გეცხოვრა პეტერბურგში და არა ასეთ გადაყრუებულ კუთხეში. განსხვავება მხოლოდ ის იქნებოდა, რომ დღეს თუ ნახევარ ცხვარს ჩანთქავ თავის ქაშით და ზედაც თეფშისოდენა ხაჭაპურსაც მიაყოლებ ხოლმე, მაშინ ტრიუფელებით გაწყობილ კატლეტებს მიირთმევდი. აი, ახლა შენ გემორჩილებიან გლეხები: შენ მათთან კარგად ხარ და, რა თქმა უნდა, არც აწყენინებ, რადგან ისინი შენი ყმები არიან და შენთვისვე იქნება ცუდი; მაშინ კი მოხელეებს იყოლიებდი, რომელთაც სულ კაკალს დაამტვრევდი თავზე, იმ მოსაზრებით, რომ მაინც შენი შინაყმები არ არიან, ანდა ხელს მიჰყოფდი ხაზინის ძარცვას! არა, ვინც მუშტად შეკრული დაბადებულა, ის ხელისგულივით ვერ გაიშლება! აბა სცადე და თუნდაც ერთი ან ორი თითი გაუხსენი, თუ უარესი არ გამოვიდეს. საკმარისია რომელიმე მეცნიერებისა სულ ცოტა რამ იგემოს, რომ მერე, როცა სახარბიელო ადგილს დაიკავებს, აჩვენოს სეირი ყველა იმას, ვისაც მეცნიერება მართლა შეუცვნია. დაიტრაბახებს კიდეც: «მოდი ერთი, თავი ვაჩვენოო!» და ისეთ ბრძნულ დადგენილებებს გამოიგონებს, რომ სიცოცხლეს გაუმწარებს ყველას... ეჰ, ყველა ეს მაგარი ხალხი რომ!..»
– სია მზად არის, – თქვა სობაკევიჩმა და მისკენ იბრუნა პირი.
– მზად არის? აბა, მაჩვენეთ ერთი! – მან თვალი გადაავლო და განცვიფრდა, რომ ყველაფერი ასე წესიერად და სწორად ჩამოეწერა: სიაში არათუ დაწვრილებით იყო მიწერილი მიცვალებულის სახელი, ხელობა, წლოვანება და ოჯახური მდგომარეობა, არამედ არეებზე დართული ჰქონდა განსაკუთრებული შენიშვნები თითოეულის ყოფაქცევაზე, მის სიფხიზლეზე და სხვა. ერთი სიტყვით, სია სანახავად ღირდა.
– ახლა ცოტაოდენი ბეც გვიბოძეთ! – უთხრა სობაკევიჩმა.
– ბე რა საჭიროა. მობრძანდით ქალაქში და მთელი ფული ერთბაშად ჩაიბარეთ.
– ხომ იცით, ყველაფერს თავისი წესი და ადათი აქვს, – მიუგო სობაკევიჩმა.
– არ ვიცი, საიდან რა მოგცეთ, ფული თან არ წამომიღია. თუმცა, მოიცათ, ჯიბეში ერთი თუმნიანი მაქვს.
– თუმანი რა არის, აიღეთ და ბარემ ხუთ თუმნად შემისრულეთ!
ჩიჩიკოვს უნდოდა ეთქვა, არა მაქვსო, მაგრამ სობაკევიჩმა ისე მტკიცედ უთხრა, ფული გაქვსო, რომ ხელახლა ამოიღო საფულე, კიდევ ამოაცოცა რაღაც ქაღალდის ფული და უთხრა:
– კეთილი, აი კიდევ თხუთმეტსაც დაგიმატებთ, მაშასადამე, სულ ოცდახუთი მანეთი გექნებათ მიღებული. ოღონდ პატარა ხელწერილი მიბოძეთ.
– ხელწერილი რაღად გინდათ?
– ასე სჯობია, ხელწერილი მიბოძეთ, ვინ იცის, რა არ ხდება ხოლმე.
– კარგი, მაგრამ ჯერ ფული მიბოძეთ!
– ფული რად გინდათ? აგერ, ხელში მიჭირავს! რაწამს ხელწერილს დასწერთ, მაშინვე ჩაგაბარებთ.
– რასა ბრძანებთ, ხელწერილს როგორ დაგიწერთ, სანამ ფული ხელში არ მექნება?
ჩიჩიკოვმა ფული გადასცა სობაკევიჩს, რომელმაც მაგიდაზე დააწყო, მარცხენა ხელის თითები დააფარა, ხოლო მეორეთი პატარა ქაღალდის ნაგლეჯზე დაწერა, რომ გაყიდულ სულებში ბედ მიღებული აქვს სახელმწიფო ასიგნაციებით ოცდახუთი მანეთი. როცა ხელწერილი დაწერა, მან ერთხელ კიდევ გადაათვალიერა ასიგნაციები.
– ქაღალდი კი ძალიან ძველია, – თქვა მან და შუქზე გახედა ერთ მათგანს, – ცოტაოდნად გახეულია, მაგრამ მეგობრობაში ამას არ უყურებენ.
«დიდი ქვაწვია ვინმე კი ყოფილხარ, ნამდვილი ქვაწვია! – გაიფიქრა თავისთვის ჩიჩიკოვმა, – მასთან დიდი გაიძვერაც!»
– მდედრობით სქესს კი არ ინებებთ?
– არა, გმადლობთ.
– დიდს არაფერს გამოგართმევდით. ნაცნობობით თითო მანეთად დაგითმობდით.
– არა, მდედრობითი სქესი არა მჭირია.
– რახან არა გჭირიათ, მეტია ლაპარაკი. გემოვნების საქმეა: ზოგს მღვდელი უყვარს და ზოგს მღვდლის ცოლიო, ამბობს ანდაზა.
– მე კიდევ ის უნდა მეთხოვნა, რომ ჩვენი გარიგება ჩვენ შორისვე დარჩეს, – უთხრა ჩიჩიკოვმა გამოთხოვებისას.
– რაღა თქმა უნდა, ეს ასეც იქნება. მესამე ამ საქმეში არ უნდა ჩამოეჩხიროს. რაც ორ ახლო მეგობარს შორის ხდება, ის მეგობრებშივე უნდა დარჩეს. მშვიდობით ბრძანდებოდეთ! გმადლობთ, რომ გვნახეთ. გთხოვთ, შემდეგშიც არ დაგვივიწყოთ: თუ კვლავ თავისუფალი დრო იპოვოთ, შემოიარეთ ჩვენთან სადილად და დროს გასატარბლად. შეიძლება ერთმანეთს კიდევ სხვა რამეშიც გამოვადგეთ და სამსახური გავუწიოთ.
«როგორ არა, გეახლები! – ფიქრობდა თავისთვის ჩიჩიკოვი, როცა ბრიჩკაში ჯდებოდა: – თითო მკვდარ სულში ორმანეთნახევარი არ ამაფცქვნა ამ ეშმაკის კერძმა წუწურაქმა!»
ძალიან უკმაყოფილო იყო ჩიჩიკოვი სობაკევიჩის საქციელით, რაც უნდა იყოს, ნაცნობი კაცი იყო, გუბერნატორთანაც, პოლიცმეისტერთანაც შეხვდნენ ერთმანეთს, აქ კი ისე მოიქცა, თითქოს გადამთიელი ვინმე ყოფილიყოს, რაღაც საძაგელ რამეში ამდენი ფული წაჰგლიჯა! როცა ბრიჩკა ეზოდან გავიდა, მან უკან მოიხედა და დაინახა, რომ სობაკევიჩი ისევ პარმაღზე იდგა. ეტყობოდა, ძალიან უნდოდა გაეგო, საით წავიდა სტუმარი.
– გარეწარი, ისევ ისე დგას და თვალს მაყოლებს! – კბილებში გამოსცრა ჩიჩიკოვმა და სელიფანს უბრძანა, გლეხების ქოხებისაკენ გაეხვია და ისე წასულიყო, რომ ბატონიანთ სახლიდან შეუძლებელი ყოფილიყო ეტლის დანახვა. მას უნდოდა პლიუშკინთან შეევლო, რომელსაც, სობაკევიჩის სიტყვით, ხალხი ბუზებივით ეხოცებოდა, მაგრამ ეს ისე უნდა მოხერხებულიყო, რომ სობაკევიჩს არ სცოდნოდა. როცა ბრიჩკა სოფლის ბოლოს გავიდა, ჩიჩიკოვმა პირველ შეხვედრილ გლეხს დაუძახა, რომელიც დაუღალავ ჭიანჭველასავით გზად ნაპოვნ უშველებელ მორს მიათრევდა თავის ქოხში.
– შენ, ჰეი, გრძელწვერავ! მითხარი ერთი, აქედან პლიუშკინთან ისე როგორ მოვხვდეთ, რომ ბატონიანთ სახლს გვერდი ავუქციოთ?
ეტყობოდა, გლეხს ძალიან უმძიმდა პასუხი.
– რაო, არ იცი?
– არა, ბატონო, არ ვიცი.
– აი შე ბოთე! კაცი გაჭაღარავებულხარ და არ იცი? იმ ძუნწსა და დამწვარ კაცზე გეუბნები, პლიუშკინზე, თავის ხალხს რომ შიმშილით ხოცავს.
– ა! შენ იმ დაბებკილზე მეუბნები, არა? – წამოიძახა გლეხმა.
აქ კიდევ ერთი სიტყვა დაურთო «დაბებკილს», რომელიც მეტად მოსწრებულად იყო ნათქვამი, მაგრამ რიგიან ხალხში არ იხმარება და ამიტომაც აქ ვერ მოვიხსენიებთ. თუმცა მიხვედრით ყველა მიხვდება, რა კვიმატურიც უნდა ყოფილიყო ეს სიტყვა. იმიტომ რომ ჩიჩიკოვი ბრიჩკაში კიდევ დიდხანს იცინოდა, თუმცა გლეხი დიდი ხანია თვალს მოეფარა და თვითონაც საკმაოდ წინ წავიდა. ძალიან გამოთქმა კი ეხერხება რუს ხალხს! თუ ვისმე სიტყვით დაასაჩუქრებს, საშვილიშვილოდ გადაეცემა მთელ მის თაობას, თანვე გაჰყვება სამსახურში, სამსახურიდან გადადგომის შემდეგაც, პეტერბურგშიაც, ერთი სიტყვით ყველგან, სადაც არ უნდა გადაიკარგოს. შემდგომ რა ხერხსაც არ უნდა მიმართოთ, როგორც არ უნდა გააპატიოსნოთ თქვენი სახელი, ათასი მწერალი რომ დაიქირავოთ და თქვენი გვარის შტო აღმოაჩინოთ რომელიმე ძველისძველი თავადის საგვარეულოში, მაინც ვერაფერი გიშველით: შერქმეული სახელი მისდათავად წამოიჩხავლებს ყვავივით და გაგამხელთ, საიდანაც ბრძანდებით. მოსწრებულად ნათქვამი იგივეა, რაც დაწერილი, რასაც ცულითაც ვერ ამოსთლით; მერედა რა მოსწრებული სიტყვები იციან რუსეთის წიაღში, სადაც არ არიან არც გერმანელთა, არც ჩუხონელთა თუ სხვა ეროვნებათა ტომები, არამედ ჩვენივე ბუნებრივი, ცოცხალი და მკვირცხლი რუსული ჭკუა ბატონობს, რომელიც ჯიბეში არ დაეძებს სიტყვას და ისე არა სჩეკავს, როგორც კრუხი წიწილებს, არამედ პირდაპირ მიაკერებს, როგორც უვადო პასპორტს, ასე რომ შემდეგ დასამატებელი აღარა რჩება რა, თუ როგორი გაქვს ცხვირი ან ტუჩი,– ერთი ხაზის ჩამოსმით თავით ფეხამდე დახატული ხარ და ესაა!
როგორც უთვალავი საყდარი და მონასტერი თავიანთი გუმბათებითა და ჯვრებით მოფანტულა ჩვენს წმინდა, კეთილმორწმუნე რუსეთში, ისე უთვალავზე უთვალავი ტომები, მოდგმანი და ნაირ-ნაირი ხალხები აჭრელებს ჩვენს დედამიწას. და ყოველი ხალხი, რომელიც თავის თავში ატარებს ძალ-ღონის საწინდარს, აღსავსეა შემოქმედებითი ნიჭით, განსაკუთრებული თავისებურებითა და ღვთით ბოძებული სხვა მადლით, მისებურად გამორჩეულა თავისი საკუთარი სიტყვით, რომლითაც გამოსახავს ყოველ საგანს და ამ გამოსახვაში ავლენს რომელიმე თვისებას თავისი ხასიათისას. გულთამხილაობა და სიცოცხლის ბრძნული შემეცნება იგრძნობა ინგლისელის სიტყვაში; ქარაფშუტა დარდიმანდივით გაიცქრიალებს და გაჰქრება ფრანგის დღემოკლე სიტყვა; გერმანელიც გამონახავს ხოლმე თავის არა ყველასათვის გასაგებ, ჭკვიანურ, თუმცა მჭლე სიტყვას; მაგრამ არ არის ისეთი სიტყვა, რომელიც ისე ლაღად და მკვირცხლად აღმოხდეს გულის სიღრმიდან, როგორც ამოსდუღს ცოცხალი, მოსწრებულად ნათქვამი რუსული სიტყვა.
თავი მეექვსე
წინათ, ჩემი ყრმობისა და უკვე სამარადისოდ გარდასული ჩემი ბავშვობის ხანაში, დიდად ვხარობდი, როცა პირველად მივდიოდი უცნობ ადგილას: სულ ერთია, იყო ეს პატარა სოფელი, ღარიბი სამაზრო ქალაქი, დაბა თუ გარეუბანი, – მრავალ საყურადღებო რასმე აღმოაჩენდა იქ ჩემი ბავშვური ცნობისმოყვარე თვალი. Yყველანაირი შენობა და, საზოგადოდ, ყველაფერი, რაც კი განსაკუთრებული ნიშნით იყო აღბეჭდილი, იპყრობდა ჩემს ყურადღებას და მაოცებდა, იქნებოდა ეს ქვითკირის შენობა – ყველასათვის ცნობილი არქიტექტურის სახაზინო სახლი ყრუ ფანჯრებით, განმარტოებით რომ გამოიყურებოდა მდაბიო მოქალაქეთა ერთსართულიან ძელურ შენობათა შორის, ან თეთრი თუნუქით დახურული გუმბათოვანი, ახალი, თეთრად შეღებილი და თოვლივით მოქათქათე საყდარი ან ბაზარი, გინდა შემთხვევით თვალმოკრული ვინმე მაზრიდან ჩამოსული ფრანტი, – არაფერი არ გამორჩებოდა ჩემს საღსა და დაძაბულ ყურადღებას; სამგზავრო ეტლიდან ცხვირგამოყოფილი გაფაციცებით შევყურებდი ჯერ მანამდე ჩემგან არნახულ ვისიმე სერთუკს; შორიდან ყვითლად მომზირალი გოგირდით, ქიშმიშით, საპნითა თუ ლურსმნებით სავსე ყუთებს, ბოსტნეულის დუქნის ღია კარიდან რომ მოჩანდა შუშის ქილებში ჩამხმარ მოსკოვურ კანფეტებთან ერთად; შევყურებდი გვერდით მიმავალ ქვეით ოფიცერსაც, რომელიც, ღმერთმა უწყის, რომელი გუბერნიიდან გადმოხვეწილა მაზრის მოწყენილობის განსაცდელად; არ გამომრჩებოდა ვაჭარიც, მოკლე ბეწვგამოკრულ ჯუბაში გამოწყობილი რომ მიჰქროდა მსუბუქი დროშკით. მე გონებით თან მივდევდი ყველას, მათ ბეჩავ ცხოვრებაში ვიძირებოდი. თუ მაზრის რომელიმე მოხელე გაივლიდა, მე ფიქრები დამეუფლებოდა: სად მიდის, საღამოზე მიეჩქარება თავის მოძმესთან თუ პირდაპირ შინ მიაშურებს, რომ პარმაღთან ჩამოჯდეს, ერთი ნახევარი საათი შეისვენოს, ვიდრე კარგად ჩამობინდდება, და შემდეგ მიუჯდეს ნაადრევ ვახშამს დედასთან, ცოლთან, ცოლისდასთან და მთელ ოჯახთან ერთად. რაზე გააბამს მუსაიფს, როცა კაკილებიანი მოახლე გოგო ან სქელჯუბიანი პატარა ბიჭი წვნიანის შემდეგ შემოიტანს ქონის სანთელს ადამჟამინდელ შინაურული შანდლით, როცა რომელიმე მემამულის სოფელს ვუახლოვდებოდი, ცნობისმოყვარე თვალს არ ვაშორებდი მაღალსა და ვიწრო ხის სამრეკლოს ან ხის ფართო, ძველისძველ საყდარს. შორიდან მიმზიდველად მეჩვენებოდა მწვანე ხეხილნარში გამომკრთალი მებატონის სახლის წითელი სახურავი და თეთრი საკვამურები; გულისფანცქალით ველოდი იმ წუთს, როცა გარსშემორტყმული ბაღები გულს გაიხსნიდნენ და მთლიანად გამოჩნდებოდა შენობა, რომელიც იმ დროს, ვაგლახ, მართლაცდა წარმტაცი სანახავი იყო! და ამის მიხედვით ვცდილობდი გამოცნობას, ვინ იყო თვითონ პატრონი, სქელი იყო, ვაჟიშვილები ჰყავდა თუ ექვსი მოცქრიალე, მუდამ თამაშით გართული მოკისკისე გოგონა, თავისი განუშორებელი უმცროსი მზეთუნახავი დით, შავთვალება იყვნენ ისინი თუ არა, მხიარული იყო მებატონე თუ სექტემბრის უკანასკნელი დღეებვით მოქურუშებული და პირჩამობნელებული, სულ რომ კალენდარს ჩაჰყურებს და ყრმათათვის ფრიად მოსაწყენ საგნებზე ლაპარაკობს, როგორიცაა პურისა და ჭვავის მოსავალი.
ახლა კი სრულიად გულგრილად ვუახლოვდები ყოველ უცნობ სოფელს და გულგრილადვე ვუყურებ მის ერთფეროვან, გაცვეთილ სურათებს. ჩემს გაგულგრილებულ თვალს უკვე არა ახარებს რა, ყველაფერი ის, რაც წინათ მაცინებდა, და შეუწყვეტლივ მაყბედებდა, აღარ იპყრობს ახლა ჩემს გულისყურს და ჩემს დაკუმულ ბაგეს დუმილი შეჰყინვია. ვაჰმე, ჩემო სიყრმევ, ჩემო ნორჩობის ხანავ!
ვიდრე ჩიჩიკოვი ფიქრებში იყო გართული და გუნებაში იცინოდა გლეხების მიერ შერქმეულ პლიუშკინის მეტსახელზე, ვერ შენიშნა, როგორ შევიდა ფართო სოფლის შუაგულს, აუარება ქოხებსა და ქუჩათა შორის, მაგრამ მალე თავი მაღლა ააწევინა ლაზათიანმა ბიძგმა, რაც გამოიწვია მორებით მოგებულმა ქუჩამ, რომელთან შედარებით ქალაქის ქვაფენილი პირდაპირ ბატონი იყო. ეს მორები, როგორც დანჯღრეული ფორტეპიანოს კლავიშები, აღმა-დაღმა ადი-ჩადიოდნენ, საკმარისი იყო, გამვლელი ფრთხილად არ მოქცეულიყო, რომ კეფაზე კოპი დასჯდომოდა, ან შუბლი ლურჯად შეშუპებოდა, ანდა საკუთარი კბილითვე წაეკვნიტა საკუთარივე ენის წვერი. რაღაც არაჩვეულებრივად დაძველებული მოეჩვენა ჩიჩიკოვს მთელი სოფლის შენობები. ქოხის კედლებშიც მორები ძველი და ჩაშავებული იყო; მრავალი სახლის სახურავი მთლად დაცხავებული გამოიყურებოდა. ზოგიერთ სახურავს მხოლოდ ღარკავი შერჩენოდა და გვერდზე გადმოღრეცილი წყვილი ლატანი, რომლებიც ნეკნებივით გამოჩრილიყო. ვგონებ, მათ პატრონებს თვითონვე გაეზიდათ როგორც ყავარი, ისე სხვა საშენი მასალა იმ მოსაზრებით და, რა თქმა უნდა, სრულიად სამართლიანი მოსაზრებით, რომ სულ ერთია, ავდარში ქოხს არ ხურავენ და დარში კი ისედაც წყალი არ ჩადის, შინ კი ნებივრობა რა საჭიროა, როდესაც საამისოდ ისედაც დიდი ასპარეზია დუქნებში გნებავთ თუ შარაგზებზე, – ყველგან, სადაც კი ადამიანს მოესურვება. ქოხების სარკმლებში მინები არ მოჩანდა, ჩვრებით ან ძველი ტანსაცმლით ზოგან ამოეჩულათ. სახურავების ქვეშ საცოდავად გამოიყურებოდა პატარ-პატარა აივნები მოაჯირებითურთ, რომლებსაც, ღმერთმა უწყის რა მოსაზრებით, ასე მრავლად უკეთებენ რუსულ ქოხებს, ახლა კი თითოეული მათგანი გვერდზე წაღრეცილიყო და უშნოდ ჩაშავებულიყო. ქოხებს იქით უზარმაზარი პურის ზვინები იდგა, რომლებიც როგორც ჩანდა, კარგა ხანია უპატრონოდ ეყარა და ფერად ისე ჩამოლანძღულიყო, როგორც ძველისძველი, უხეიროდ გამომწვარი აგურის ყორე; ზვინების თავზე ათასი ბალახბულახი ამოსულიყო, გვერდით კიდევ მთელი ბუჩქნარი მიჰკოწიწებოდა. როგორც ჩანს, ეს პურის ზვინები ბატონისა უნდა ყოფილიყო. პურის ზვინებსა და ძველ სახურავებს იქით გამჭვირვალე ლაჟვარდ ჰაერში ხან მარჯვნივ, ხან მარცხნივ, იმისდა მიხედვით, ბრიჩკა როგორ მოუხვევდა, ერთიმეორის გვერდით ორი სოფლის საყდარი მოჩანდა: ერთი – ქვისა, ყვითელი, საცოდავად დახავსებულ-დახეთქილი კედლებით. მალე ბატონის სახლიც გამოჩნდა. – ჯერ ნაწილობრივ, მერე კი მთელი სიგრძე-სიგანით სწორედ იმ ადგილას წამოიჭიმა, სადაც ქოხების ჯაჭვი გაწყდა და მათ ადგილას გაშარავებული ბოსტანი თუ საკომბოსტოვე გაიშალა, გარშემორტყმული მინგრეულ-მონგრეული დაბალი ყორით. რაღაც დაძაბუნებული ინვალიდივით გამოიყურებოდა ეს უცნაური ციხე-დარბაზი, რომელიც ზომაზე მეტად გრძელი რამ იყო, ზოგან ორსართულიანი. ჩაშავებულ-დახავსებულ სახურავს, რომელიც სიძველის გამო ყოვლად უიმედო საფარად ქცეულიყო, თავზე ორი კოშკი დაჰყოლოდა ორივე მხრიდან: ორივე უკვე შერყეულიყო, კედლებზეც საღებავი ჩამოჰრეცხოდა. შენობის კედლები ადგილ-ადგილ დაჭრუჭუტანებულიყო, ბათქაშჩამოყრილი შიშვლად გამოიყურებოდა. ეტყობოდა, რომ ავდარს, წვიმას და შემოდგომის ქარბუქს კეთილი დღე არ დაეყარა მისთვის. ფანჯრებიდან მხოლოდ ორი იყო ღია, დანარჩენები დარაბებით დაეხურათ, ზოგი კი პირდაპირ ფიცრებით დაელურსმნათ. თავის მხრივ ეს ორი ფანჯარაც ნახევრად დაებრმავებინათ; ერთზე სამკუთხი შაქრის ლურჯი ქაღალდი მიეკრათ.
სახლის უკან გადაჭიმული ძველისძველი, ფართო ბაღი, რომელც სოფლის ბოლომდე აღწევდა და შემდეგ კი მინდვრად იკარგებოდა, მიგდებული და აბალახებული იყო. მხოლოდ ეს ერთიღა ასე თუ ისე სიცოცხლის ელფერს აძლევდა ამ სოფელს და მთლად გაუდაბურებული, მაინც ლამაზად გამოიყურებოდა. მწვანე ღრუბლებად და უსწორმასწორო მთრთოლვარფოთლოვან გუმბათებად გაწოლილიყო ცისიერზე ლაღად გაშვებული ტანაყრილი ხეების კენწეროები. უზარმაზარი თეთრი არყის ხე, რომლისთვისაც ქარიშხალსა თუ მეხს წვერი მოემსხვრია, ამ უღრან მწვანილოვანში აზიდულიყო მაღლა-მაღლა, როგორც მრგვალი, სწორად ატყორცნილი მოელვარე მარმარილოს სვეტი; ცერად ჩამომტყდარი კენწერო ისე შავად მოჩანდა თოვლივით თეთრ ტანზე, თითქოს ქუდი დაუხურავთო, ან რაღაც შავი ფრინველი შემჯდარაო. სვია, რომელსაც ერთმანეთში გადაეხლართა ანწლისა და ჭნავის ბუჩქები, ველურ თხილნარს გადასწვდომოდა, აქედან ღობის პირი გამოეგრიხა, თამამად თავზე მოქცეოდა და ბოლოს წელზე შემოხვეოდა თავწაჩეხილ თეთრ არყის ხეს, იქიდან კი ფართოდ გადმოშლილიყო კუნწულებად და ნორჩი მკლავებით ახლა სხვა ხეების კენწეროებს წაჰკიდებოდა, ანდა პირდაპირ ჰაერში ჩამოეშვა ხვეულ-ხვეული რგოლები თავისი წვრილი მბღოტავი კავებისა, რომელთაც ნიავი საამურად არწევდა. ალაგ-ალაგ მზის სხივებით განათებული მწვანე ტევრი იშლებოდა და ნადირის შავ ხახასავით ჩაბნელებულ, გაუნათებელ ადგილებს აჩენდა; აქ ყველაფერს ჩრდილი გადაფარებოდა და ამ ჩრდილის სიღრმეში ოდნავ კიფობდა: ვიწრო საცალფეხო ბილიკი, გადმოწოლილი მოაჯირი, დანჯღრეული ტალავერი, დაფუღუროებული ბებერი ტირიფი, ჭაღარა ძეწნარი, რომლის ჯაგარივით ხშირი გამხმარი ტოტები ტირიფის ტოტებსა და ფოთლებს გადახლართოდა და ჯვარედინად შემოხვეოდა. ბოლოს ნეკერჩხლის ნორჩ ტოტს გვერდით გაეზიდა მწვანედ ახასხასებული განიერი ფოთლები, ხოლო ერთ-ერთი ფოთლის ქვეშ, ღმერთმა უწყის როგორ და რანაირად, მზის სხივი შეპარულიყო და ისე გაენათებინა, როგორც ათასფრად მოელვარე საუცხოო და გამჭვირვალე რამ. კარგა დაშორებით, ბაღის ბოლოს, სხვა მაღალ ხეებს თავს დაჰყურებდა რამდენიმე ვერხვი, რომელთა მთრთოლვარე კენწეროებზე მოჩანდა ყვავის უზარმაზარი ბუდეები. ზოგიერთი ვერხვს კიდევ თავქვე დაკიდებოდა ჩამოტეხილი ტოტები შემხმარი ფოთლებით. ერთი სიტყვით, ყველაფერი მშვენიერი იყო, რასაც ვერ შექმნის ცალ-ცალკე ვერც ბუნება და ვერც ხელოვნება; მსგავსი რამ მხოლოდ მაშინ ხდება, როდესაც ისინი ერთდებიან, როცა ადამიანის უთავბოლო ნახელავს ბუნება მიადგება თავისი საჭრისით, შეასწორ-შეამსუბუქებს, წაშლის თვალში წაჩხირულ მოსაწყენ სწორხაზოვნებას, საიდანაც აშკარად ჩანს შიშველი გეგმა ტლანქი ნახელავისა, და საამურად შეარბილებს ყველაფერს, რაც კი ადამიანის ცივ გონებას განზომილად შეუქმნია.
ორიოდე მოსახვევის შემდეგ ჩვენმა გმირმა დაბოლოს თავი ამოჰყო იმ სახლის წინ, რომელიც ახლოს კიდევ უფრო გულსაკლავად გამოიყურებოდა. მწვანე ობს უკვე დაეფარა ღობისა და ჭიშკრის ფიცრები, ეზოში მრავალი მოძველებული შენობა იდგა – შინაყმების ბინები, ბეღლები, სარდაფები; მარჯვნივ და მარცხნივ მოჩანდა ჭიშკრები, რომლებიც სხვა ეზოებში გადიოდა. ყველაფერი იმას მოწმობდა, რომ ოდესღაც აქ მეურნეობა დუღდა და გადმოდუღდა. ახლა კი ყველაფერი დაღვრემილ-მოქურუშებული გამოიყურებოდა. არავითარი სიცოცხლის ნიშანწყალი არ მოჩანდა სურათის გასაცხოვლებლად, არც სადმე კარი იღებოდა, არცთუ ხალხი მიმოდიოდა, არავინ ფუსფუსებდა და არავინ იჭერდა თადარიგს! მხოლოდ მთავარი ჭიშკარი იყო ღია და ესეც იმიტომ, რომ შიგ გლეხმა ჭილოფგადაფარებული დატვირთული ორთვალა ურემი შეიყვანა: გლეხი თითქო განგებ გამოჩნდა, რომ ოდნავ მაინც გამოეცოცხლებინა ჩამკვდარ-გატიალებული მიდამო. სხვა დროს ეს ჭიშკარიც დაკეტილი იყო, რასაც მოწმობდა ზედ დაკიდული უზარმაზარი ბოქლომი. ერთი შენობის გვერდით ჩიჩიკოვმა მალე შენიშნა ადამიანის მინამსგავსი ქმნილება, რომელიც ეს-ეს არის ურმით შემოსულ გლეხს წაეკიდა. ჩიჩიკოვს დიდხანს ვერ გაერკვია, რა სქესისა იყო ეს მოჩვენება, დედაკაცი თუ მამაკაცი. ტანისამოსი გრძელზე გრძელი ეცვა, ჩამოთრეული, როგორც ქალის საშინაო კაბა, თავზე ხილაბანდი წაეკრა, როგორსაც სოფლელი დედაკაცები ატარებენ, ოღონდ ესაა, რომ ხმა როგორღაც არაქალური ჰქონდა, ჩახლეჩილ-ჩახრინწული. «დედაბერია! – გაიფიქრა თავის გულში ჩიჩიკოვმა, მაგრამ იქვე დაუმატა: – არა, კაცია!» «რა თქმა უნდა, ქალია!» – თქვა დაბოლოს, როდესაც დაბეჯითებით დააკვირდა. თავის მხრივ იმ მოჩვენებამაც თვალები მიაშტერა. ეტყობოდა, მისთვის სტუმარი რაღაც უჩვეულო ამბავი იყო, ვინაიდან არა მარტო ჩიჩიკოვს შეხედა, არამედ სელიფანი და თვით ცხენიც კუდიდან მოყოლებული დრუნჩამდე შეათვალიერა.წელზე ჩამოკიდებული გასაღებების მიხედვით და თანაც რომ გლეხს საკმაოდ უხამსი სიტყვებით აგინებდა, ჩიჩიკოვმა დაასკვნა, რომ ეს მეკუჭნავე დედაკაცი უნდა ყოფილიყო.
– გამიგონე, დედი, – უთხრა მან, როცა ბრიჩკიდან გადმოვიდა, – შენი ბატონი სად არის?
– შინ არ არის, – შეაწყვეტინა მეკუჭნავემ, ხოლო პატარა ხანს შემდეგ ჰკითხა: – მერე რა გნებავთ?
– საქმე მაქვს.
– მობრძანდით ოთახებში! – უპასუხა მეკუჭნავემ, თანაც მოტრიალდა და ფქვილში მოსვრილ-დამტვერიანებული და დაბლაკალთებგახვრეტილი ზურგი შეაქცია.
ჩიჩიკოვმა თავი შეჰყო ჩამობნელებულ ფართო წინკარში, სადაც ისე გრილოდა, როგორც სარდაფში. ამ წინკარიდან ოთახში შევიდა, ესეც მთლად ჩაბნელებული იყო, ოღონდ მქრქალი და თითქმის შეუმჩნეველი შუქი მხოლოდ კარქვეშ დარჩენილი ჭუჭრუტანიდან შემოდიოდა. როცა კარი შეაღო და კარიდან სინათლე შემოიჭრა, ჩიჩიკოვი გააოცა, აქ ისეთი არეულ-დარეულობა სუფევდა. ასე გეგონებოდათ, სახლში იატაკები მოურეცხიათ და მთელი ავეჯეულობა დროებით სულ ამ ოთახში შემოუყრიათო, ერთ მაგიდაზე ფეხმოტეხილი სკამი იდგა, მის გვერდით მიგდებული იყო საათი გაჩერებული ქანქარით, რომელზეც ობობას უკვე ქსელი გაება და აბლაბუდებში არხეინად მოკალათებულიყო. იქვე იდგა გვერდზე შემობრუნებული კარადა ძველისძველი ვერცხლეულით, გრაფინებით და ჩინური ფაიფურით. საწერი მაგიდა მორთული იყო სადაფის მოზაიკით, რომელიც ალაგ-ალაგ ამოვარდნილიყო და წებოთი სავსე ჩაყვითლებული ბუდეები დაეტოვებინა; ამ მაგიდაზე, რა გნებავთ, რომ არ მიეყარათ: ნაჯღაბნი ქაღალდის ნაგლეჯები, ზედ მარმარილოს ჩამწვანებული პრესით; რაღაც ტყავისყდიანი, წითელშემონაჭრიანი ძველისძველი წიგნი; მთლად გამხმარი ლიმონი, რომელიც გარეული თხილის ტოლა თუ იქნებოდა; სავარძლის მომსხვრეული სახელური; რაღაც სითხით სავსე პაწია ჭიქა შიგ ჩამხრჩვალი სამი ბუზით, რომელსაც თავზე წერილი ეხურა; ლუქის ნაჭერი; საიდანღაც აღებული ჩვრის ნაგლეჯი; მელანში მოთხვრილი, თითქოს ჭლექისაგან გამხმარი ორი კალამი და მთლად ჩაყვითლებული კბილის საჩიჩქნი, რომელსაც პატრონი ალბათ ჯერ კიდევ მოსკოვში ფრანგების შემოსევამდე ხმარობდა. კედლებზე მიჯრით უთავბოლოდ ეკიდა რამდენიმე სურათი: ერთი – უფრო გრძელი და ჩაყვითლებული გრავიურა ომის სურათს წარმოადგენდა, უზარმაზარი დოლებით, სამკუთხაქუდებიანი მყვირალა ჯარისკაცებით და წყალში ჩყურყუმალავებული ცხენებით. სურათი უშუშო იყო, წითელი ხის ჩარჩოში ჩასმული, ბრინჯაოს ზოლებითა და ბრინჯაოსავე რგოლებით კუთხეებში. ამ სურათის გვერდით უზარმაზარი ჩაშავებული ტილო ეკიდა, რომელსაც თითქმის ნახევარი კედელი ეჭირა. სურათი ზეთის საღებავებით იყო შესრულებული, ზედ დაეხატათ ყვავილები, ხილეულობა, გაჭრილი საზამთრო, გარეული ტახის დინგი და თავდაყირა დაკიდებული იხვი. ჭერის შუაგულში ეკიდა ტილოს ტომარაში გახვეული ჭაღი, რომელსაც იმდენი მტვერი დასდებოდა, კაცს ეგონებოდა, უზარმაზარი ყაჭის პარკია ჭიითაო. ოთახის კუთხეში ისეთი რამეები მიეყარათ, რისი მოთავსებაც მაგიდაზე უხერხულია. ძნელია იმის თქმა, რა იყო ამ ხროვაში, ვინაიდან მტვერი ისე უხვად ეყარა ზედ, რომ ოდნავ მიკარებაზე ადამიანის ხელი ხელთათმანს ემსგავსებოდა; სხვებზე უფრო თვალში მოგვხვდებოდათ ხის ნიჩბის მომტვრეული ტარი და წაღის გაცვეთილი ლანჩა. ყოვლად შეუძლებელი იყო თქმა, ამ ოთახში ცოცხალი არსება ცხოვრობსო, თუ ეს არ ეუწყებინა მაგიდაზე მიგდებულ ძველისძველ, ნათრევ და უკვე დაგლეჯილ ჩაჩს. ვიდრე ჩიჩიკოვი ამ საოცარი მოწყობილობის თვალიერებაში იყო, გვერდითა კარი შემოიღო და თავი შემოყო იმავე მეკუჭნავე ქალმა, რომელიც მას ეზოში შეხვდა. მაგრამ აქ ჩიჩიკოვმა ერთი რამ აღმოაჩინა, სახელდობრ ის, რომ ეს უფრო მეკუჭნავე კაცი იყო, ვიდრე ქალი: მეკუჭნავე ქალი ყოველ შემთხვევაში წვერს არ იპარსავს, ეს კი, პირიქით, იპარსავდა და, ეტყობოდა, იპარსავდა ძალიან იშვიათად, ვინაიდან მთელი ნიკაპი, ყბის ქვედა ნაწილთან ერთად, რეკინისმავთულებიან სამურველს მიუგავდა, რომლითაც თავლაში ცხენებს აურვებენ ხოლმე. ჩიჩიკოვს სახეზე განცვიფრება გამოეხატა და მოუთმენლად ელოდა, თუ რას ეტყოდა მეკუჭნავე. თვითონ მეკუჭნავეც თავის მხრივ ელოდა, თუ რას იტყოდა ჩიჩიკოვი. ბოლოს ამ საოცარი გაუგებრობით გაკვირვებულმა ჩიჩიკოვმა გადაწყვიტა პირველს დაელაპარაკნა:
– რაო, ბატონი შინ არ ბრძანდება?
– ბატონი აქვეა, – უპასუხა მეკუჭნავემ.
– მერე და სად? – შეეკითხა ჩიჩიკოვი.
– რა ამბავია, ბატონო ჩემო, დაბრმავდით თუ რა არის? – მიუგო მეკუჭნავემ, – ეეჰ! ბატონ-პატრონი თვითონ მე ვარ!
აქ ჩვენმა გმირმა უნებურად უკან დაიხია და გაშტერებით მიაჩერდა. ცხოვრების გზაზე მას რა და რა ჯურის ხალხი არ შეხვედრია, თვით ისეთებიც კი, რომელთა ხილვა შეიძლება მეცა და მკითხველს სულაც არ მოგვიხდეს, მაგრამ ამისი მსგავსი ჯერ არ ენახა. მეკუჭნავე, სახით რომ ვთქვათ, განსაკუთრებულს არაფერს არ წარმოადგენდა. თითქმის ისეთივე იყო, როგორც სხვა გამხდარი ბებრები, ოღონდ ნიკაპი საოცრად წინ გამოვარდნოდა, ასე რომ ყოველთვის ცხვირსახოცით უნდა დაეფარა, რომ ზედ არ დაეფურთხებინა. პაწაწკინტელა თვალები ჯერ არ ჩაჰქრობოდა და აბურძგნილი წარბების ქვეშ ისე დაუხტოდა, როგორც თაგვები, როცა ისინი ბნელი სოროდან წვეტიან დინგებს გამოჰყოფენ ხოლმე და ყურებდაცქვეტილნი ულვაშების ცმაცუნით აქეთ-იქით იხედებიან, ემანდ სადმე კატა ან ცელქი ბიჭი არ იყოს განაბულიო, და ჰაერს ეჭვიანად ყნოსავენ. უფრო შესანიშნავი იყო მისი ჩაცმულობა: არავითარი საშუალებით არ შეიძლებოდა გაგეგოთ, რა ნაჭრისა იყო მისი ხალათი: სახელოები და კალთები ისე გაზინტლოდა, საჩექმე ტყავი გეგონებოდათ; უკან ორი ტოტის ნაცვლად ოთხი დასთრევდა, რომლებიდანაც ბამბა ფთილ-ფთილად გამოჩრილიყო. ყელზეც ისეთი რაღაც მოეხვია, რომ ვერ გაარჩევდით: წინდა იყო, წვივსაკრავი თუ სამუცლე, ყოველ შემთხვევაში არამც და არამც ყელსახვევი. ერთი სიტყვით, სადმე ეკლესიის გვერდით ასე მორთული რომ შეხვედროდა, ჩიჩიკოვი უსათუოდ რამდენიმე გროშს აჩუქებდა, ვინაიდან, ჩვენი გმირის სასახელოდ უნდა ითქვას, მეტად გულჩვილი ადმიანი გახლდათ და თავს ვერასდიდებით ვერ იკავებდა, რომ მათხოვარი არ გაეკითხა. მაგრამ მის წინ მათხოვარი კი არ იდგა, არამედ მემამულე. ამ მემამულეს ათას სულზე მეტი ყმა ჰყავდა. აბა ვინმე ცდილიყო და სხვა მოენახა, ვისაც ამდენი პური ექნებოდა – ხორბლის, ფქვილის თუ ჯერ კიდევ გაულეწავი ზვინების სახით; ვის ჰქონდა იმდენი საწყობი, ბეღელი, საშრობი ფარდული, რომლებიც გამოტენილი იყო ტილოთი, მაუდით, გამოყვანილი თუ გამოუყვანელი ცხვრის ტყავებით, გამხმარი თევზით, ყოველგვარი მწვანილეულითა და სხვა სიკეთით. აბა გარჯილიყო ვინმე და შეეხედა მის უკანა ეზოში, სადაც გამზადებული იყო ყველანაირი ხის მასალისა და ჭურჭლის მარაგი, რომელთა მოხმარება ჯერ აზრად არავის მოსვლოდა, – უეჭველია, ამისი მნახველი იფიქრებდა, რომ მოსკოვის ბაზრის იმ კუთხეში მოხვდა, სადაც ყოველდღე თავს იყრიან და დაფუსფუსებენ გერგილიანი სიდედრ-დედამთილები უკან ადევნებული მოახლეებით, რათა თავთავიანთი საოჯახო მარაგი უზრუნველჰყონ; აქ მათ ხვდებათ მთელი მთები ხის ნახელავისა, ზოგი ნათალი, გარანდული, ზოგიც დაწნული: კასრები, ორტოტა კასრები, გოვზაკები, პირიანი თუ უპირო კათხები, რომლებშიც ქალები ინახავენ ხელსართავ სელის ფთილებს თუ სხვა ნაყარნუყარს, წვრილი წნელის გიდელები, წნორის ხის ხოკერები და მრავალი სხვა, რასაც ხმარობს რუსეთის მდიდარი თუ ღარიბი მოსახლეობა. მერე რად უნდოდა პლიუშკინს ამდენი ხის ჭურჭელი? ეს საქონელი ორი იმდენი მამულისათვისაც კმაროდა, რომელიც მას მოეპოვებოდა, მაგრამ მაინც ეცოტავებოდა. ეს კიდევ არაფერი, – იგი ყოველდღე მთელი სოფლის ქუჩებს უვლიდა, ბოგირების, კადონების ქვეშ იხედებოდა და, რაც კი რამ მოხვდებოდა, – ძველი ფეხსაცმლის ლანჩა, ჩვარი, რკინის ლურსმანი თუ კრამიტის ნამტვრევი,– ყველაფერს შინ ეზიდებოდა და იმ ხროვას უმატებდა, რომელიც ჩიჩიკოვმა კუთხეში შენიშნა. «აი, გამოვიდა მეთევზე სანადიროდ!» იტყოდნენ ხოლმე გლეხები, როცა საშოვარზე გამოსულ პლიუშკინს მოჰკრავდნენ თვალს. მართლაც იმის გამოსვლის შემდეგ ქუჩას დასუფთავება აღარ სჭირდებოდა: ვთქვათ, გზად გამვლელმა ოფიცერმა დეზი დაჰკარგა,– ის დეზი უსათუოდ იმ ხროვაში ამოჰყოფდა თავს. თუ დედაკაცი ჭასთან მასლაათს მოჰყვებოდა და სათლი დაავიწყდებოდა, სათლსაც წაიღებდა, თუმცა ისიც უნდა ითქვას, თუ ადგილზევე წაასწრებდნენ და ამხელდნენ, მაშინ იგი არ დაობდა. აწაპნულ ნივთს უკანვე უბრუნებდა, მაგრამ თუ ნივთი ამ ხროვაში აღმოჩნდებოდა, მაშინ მორჩა, ვერაფერს გახდებოდით: პლიუშკინი ფიცით თავს შეგაჯერებდათ, რომ ეს ნივთი მან შეიძინა ამა და ამ დროს ამისგან თუ იმისგან, ანდა მამაპაპეულიაო. საკუთარ ოთახში ყველაფერს ხელს დასტაცებდა, რასაც კი დაინახავდა იატაკზე, სულ ერთია, იქნებოდა ეს ლუქი, ქაღალდის ნაგლეჯი თუ ფრინველის ფრთა და მაშინვე მაგიდაზე ან ფანჯარაზე დადებდა.
მაგრამ ხომ იყო დრო, როდესაც იგი მხოლოდ ხელმომჭირნე პატრონი ყოფილა ამ ავლადიდებისა! დაცოლშვილებული გახლდათ, მეზობელსაც მოესვლებოდა, რომ მადიანად ესადილნა და თანაც მეურნეობა და ბრძნული ხელმომჭირნეობა ესწავლა მისგან. ყველაფერი ცოცხლად და თადარიგიანად მიმდინარეობდა: წისქვილები ბრუნავდა, ჩარხიც არასოდეს შეჩერებულა, აქ მაუდის ფაბრიკა მუსაობდა, იქ სადურგლო დაზგები, სართავები. ყოველგან და ყველაფერში იხედებოდა პატრონის გამჭრიახი თვალი, როგორც დაუღალავი ობობა, დარბოდა მოუსვენრად, მაგრამ თავიანად, ფუსფუსებდა, მზრუნველ ხელს არ აკლებდა თავის სამეურნეო ქსელს. მის სახეზე ძლიერი განცდა არ იხატებოდა არასოდეს, სამაგიეროდ თვალებში მოჩანდა ჭკუა; მის სიტყვებში მუდამ გამოსჭვიოდა გამოცდილება და ცხოვრების სიბრძნე, ასე რომ სტუმარს მუდამ ეამებოდა მასთან ყოფნა და საუბარი. გულითადი და ტკბილმოუბარი დიასახლისიც განთქმული იყო პურმარილით; სტუმარს ყოველთვის წინ მიეგებებოდა წყვილი გოგონა, ორივე ქერათმიანი და ნორჩი, როგორც კოკობი ვარდი. ასევე გამორბოდა მათი ბიჭიკო, მუდამ ცოცხალი, თამამი, რომელიც ყველას ჰკოცნიდა იმისდა მიუხედავად, ესიამოვნებოდა სტუმარს მისი კოცნა თუ არა. შინ ყველა ფანჯარა ღია იყო, ანტრესოლები ფრანგულის მასწავლებელს ეჭირა, რომელიც წმინდად იპარსავდა პირს და კარგი მსროლელიც გახლდათ; ისე როგორ მოხდებოდა, რომ სადილისათვის არ მოეტანა როჭო ან იხვები, ზოგჯერ მხოლოდ ბეღურის კვერცხები, რომლიდანაც თავისთვის ერბოკვერცხს აწვევინებდა, რადგან მთელ სახლში ასეთ რამეს პირს არავინ აკარებდა. ანტრესოლშივე ცხოვრობდა მისი თანამემამულე, ორი გოგონას აღმზრდელი. თვითონ ამ ავლადიდების ბატონ-პატრონი სუფრასთან მუდამ სერთუკში გამოწყობილი გამოდიოდა. თუმცა ეს სერთუკი ძველი იყო, ლაზათი მაინც არ დაჰკარგოდა, იდაყვის თავები რიგზე ჰქონდა, ვერსად დაკერებულს ვერ შეამჩნევდით. მაგრამ კეთილი დიასახლისი გარდაიცვალა და გასაღებების ნაწილი და ოჯახზე ზრუნვაც დაქვრივებულ მეუღლეს დაეკისრა. პლიუშკინი მოუსვენრობამ შეიპყრო და, როგორც ყველა ქვრივი, თანდათან იჭვიანი და ძუნწი შეიქნა. უფროს ქალიშვილს ალექსანდრა სტეფანოვნას არ ენდობოდა; აქ ის მართალი იყო, ვინაიდან ალექსანდრა სტეფანოვნა მალე გაიქცა შტაბს-როტმისტრთან ერთად, რომელიც, ღმერთმა უწყის, რომელ ცხენოსან პოლკს ეკუთვნოდა, და სახელდახელოდ ჯვარი გადაიწერა სადღაც მიყრუებულ სოფლის ეკლესიაში, რამეთუ მშვენივრად იცოდა, მამამისი რომ ოფიცრებზე ახირებული შეხედულებისა იყო და ასე ეგონა, ყველა სამხედრო უსათუოდ ბანქოს მოყვარული და მფლანგველიაო. მამამ თავის ქალს წყევლა დაადევნა, ხოლო ძებნით თავი არ შეუწუხებია. ამიერიდან სახლში უფრო მეტმა სიცარიელემ დაისადგურა. მფლობელში სიძუნწემ ღრმად გაიდგა ფესვები. თმაში გამორეულმა ჭაღარამ, სიძუნწის ამ უერთგულესმა თანამგზავრმა, ხელი შეუწყო მის განვითარებას. ფრანგული ენის მასწავლებელი კაცი დაითხოვა, ვინაიდან პლიუშკინის ვაჟიშვილს სამსახურის დრომ მოუწია; ხოლო ფრანგული ენის მასწავლებელი ქალი პირდაპირ გააგდო, რადგან იმასაც რამდენადმე ცოდვა მიუძღვოდა ალექსანდრა სტეფანოვნას გატაცებაში. ვაჟიშვილი საგუბერნიო ქალაქში გაგზავნა იმ განზრახვით, რომ პალატაში რაიმე ჭკვიანურ საქმისათვის მოეკიდნა ხელი. ამის სანაცვლოდ ყმაწვილი პოლკში ჩაეწერა და მამას ფული სთხოვა სამხედრო ჩასაცმელ-დასახურავისთვის, მაგრამ მამისაგან, როგორც უბრალო ხალხი ამბობს, მხოლოდ ბრანწი მიიღო. ბოლოს მასთან დარჩენილი უმცროსი ქალიშვილი გარდაიცვალა, ასე რომ მოხუცი მარტო დარჩა თვისი ავლადიდების მფლობელად და დარაჯად. მარტოხელა ცხოვრებამ დიდი საზრდო მისცა მის ძუნწობას, რომელსაც, როგორც ვიცით, ჭეშმარიტად მგლის მადა აქვს და რამდენსაც მეტს ნთქავს, იმდენად უფრო გაუმაძღარი ხდება. ადამიანური გრძნობები, რომლებიც ისედაც ცოტა მოეპოვებოდა, დღითიდღე ილეოდა და ქრებოდა ამ ცოცხალ ნანგრევებში. სწორედ ამ დროს, თითქოს განგებ, მისი აზრების დასამტკიცებლად სამხედროთა შესახებ, ამბავი მოუვიდა, შენმა შვილმა ქაღალდის თამაშში წააგოო, რაზეც დაუყოვნებლივ გულიდან ამოხეთქილი მამობრივი წყევლა-კრულვა შეუთვალა და მას აქეთ ოდნავი სურვილიც არ ჰქონია გაეგო, კიდევ ცოცხალია თუ არა იგი ამ ქვეყანაზე. ყოველ წელს თითო-თითო ფანჯარა იხურებოდა მის სახლში, ბოლო ორიღა შერჩა, რომელთაგან ერთს, როგორც მკითხველმა დაინახა, ქაღალდი ჰქონდა აკრული; ყოველწლიურად ხელიდან მიუდიოდა მეურნეობის უმთავრესი ნაწილი, მის დაწვრილმანებულ გონებას კი ქაღალდის ნაგლეჯები და ბუმბული იპყრობდა, რომელთაც თავისსავე ოთახში ჰკრებდა. სასტიკი, გულქვა და უჯიათი, ამიერიდან ვაჭრებსაც აღარაფერს უთმობდა, რომლებიც მასთან მოდიოდნენ სამეურნეო ნაწარმის სასყიდლად; მყიდველები ვაჭრობდნენ, ვაჭრობდნენ და ბოლოს, გული რომ გაუწყალდათ, თავი დაანებეს და თქვეს, ეს ადამიანი კი არა, რაღაც ალქაჯი ვინმე მოვლენილაო. თივა და პური ულპებოდა, ბულულები და ზვინები პირდაპირ ნაკელად იქცეოდა, ასე რომ მათ ადგილას, თუ გნებავთ, კომბოსტოსაც გაახარებდით; სარდაფებში ფქვილი სულ ერთიანად უქვავდებოდა, ასე რომ ამოღების დროს საჭირო იყო მისი დამსხვრევა; რაც შეეხება მაუდს, ტილოებს და სხვა რამ შინაურ შალეულობას, მათი ხელის ხლებაც არ შეიძლებოდა, ვინაიდან მაშინვე ყველაფერს საშინელი მტვერი ავარდებოდა ხოლმე. მას უკვე დაავიწყდა, სად რამდენი ჰქონდა, მხოლოდ ერთი რამ არ ავიწყდებოდა, სახელდობრ, თუ რა ადგილას ედგა განჯინაში გრაფინი, რომელიმე ნარჩენი სასმელით, რომელზედაც საკუთარი ხელით დაადვა ნიშანი, რა არის ვინმეს ქურდულად არ დაელია; ასევე იცოდა სად იდო ლუქი და ბუმბული. მისი სამეურნეო შემოსავალი კი ძველებურად მოდიოდა და მოდიოდა: გლეხს ისევ ამდენი და ამდენი ღალა უნდა შემოეზიდა; დედაკაცს ამდენი და ამდენი კაკალი; ფეიქარ ქალს კიდევ ამდენი და ამდენი ტილო უნდა მოექსოვა. ყველაფერი ეს სულ ერთად ქუჩდებოდა ერთსა და იმავე სარდაფში, ყველაფერი ლპებოდა, იფლითებოდა, მტვრად იქცეოდა და ბოლოს თვითონაც არარაობად იქცა ადამიანთა შორის. ალექსანდრა სტეფანოვნა როგორღაც ერთხელ თუ ორჯერ ჩამოვიდა პაწია ვაჟიშვილით, შეეცადა გული მოებრუნებინა და რასმე გამორჩენოდა მამას, ვინაიდან შტაბს-როტმისტრთან ცხოვრება მართლაც არც ისე სახარბიელო გამოდგა, როგორც გათხოვებამდე ეგონა. პლიუშკინმა თავის ქალს პატიებით კი აპატია, შვილიშვილიც რაღაც ღილით დაასაჩუქრა, მაგრამ ფულად ერთი გროშიც არ მისცა. მეორედაც ეწვია ალექსანდრა სტეფანოვნა, ახლა უკვე ორი პაწია ბავშვით, და მიუტანა კულიჩი და ახალი ხალათი, ვინაიდან მამას ისეთი რამ ეცვა, შვილისათვის არა თუ სათაკილო, დიდად სასირცხვილოც კი იყო. პლიუშკინმა ორივე შვილიშვილს მიუალერსა. ერთი მარჯვენა მუხლზე შეისვა, მეორე – მარცხენაზე და ასე გააჯირითა. კულიჩი და ხალათი აიღო, მაგრამ ქალიშვილს ერთი ბეწვითაც არ დახმარებია. ასე ხელცარიელი წავიდა კვლავაც ალექსანდრა სტეფანოვნა.
აი რა ჯურის მემამულე იდგა ჩიჩიკოვის წინაშე! უნდა ითქვას, მსგავსი რამ იშვიათია ჩვენს რუსეთში, სადაც ყველაფერს უფრო გაშლა-გაფართოება უყვარს, ვიდრე შეკუმშვა-შემკვრივება. ეს მით უფრო გასაკვირველია, რომ იქვე მეზობლად რომელიმე ისეთი მემამულე გამოჩნდება, რომელმაც მთელი რუსული დარდიმანდობითა და ბატონკაცური ხალვათობით იცის ქეიფი და დროსტარება, როგორც იტყვიან ხოლმე, თავისი ჭიის გახარება. უცხო ვინმე მგზავრი განცვიფრებული შეაჩერდება მის საცხოვრებელს, გაოცდება – ეს ბრწყინვალე თავადი როგორ აღმოჩნდა ამ პაწია სოფლის უმნიშვნელო და შეუმჩნეველ მფლობელთა შორისო: სასახლეებად მოჩანან მისი ქვაკირის სახლები უთვალავი საკვამურებით, კოშკებით, ფლიუგერებით, იქვე მიყოლებული მთელი წყება ფლიგელებით და სასტუმრო სადგომებით. რაღა არ მოეპოვება ამათ მფლობელს? თეატრები, ბალები; ჩირაღდნებით და მაშხალებით მთელი ღამე გაჩაღებულია მუსიკის გრგვინვით დაყრუებული ბაღი. ნახევარ გუბერნიაზე მეტი სადღესასწაულოდ მორთულა, მხიარულად სეირნობს ხეებქვეშ და არავის შემზარავად არ ეჩვენება, რომ დაბურულ ხეთა ჩრდილში თეატრალურად გამოკრთის ხელოვნური შუქით განათებული შტო, მოკლებული თავის ბუნებრივ სიმწვანეს, რის გამოც უფრო უკუნეთად, მკაცრად და ათასჯერ უფრო მრისხანედ გამოიყურება ღამის ცის თაღი, ხოლო მაღლა, შორს, წყვდიადის წიაღში ათრთოლებული ხის კენწეროები აღშფოთებით გადმოჰყურებენ ამ თვალთმაქცურ ელვარებას, რომელიც მათ ფესვებს ანათებს.
უკვე რამდენიმე წუთს უსიტვოდ იდგა პლიუშკინი, ჩიჩიკოვსაც ვერ მოხერხებინა საუბრის დაწყება, იმდენად იყო გართული როგორც მასპინძლის მზერით, ისე ყველა იმით, რაც ოთახში მის თვალს ხვდებოდა. დიდხანს ვერ მოეფიქრებინა, თუ როგორ და რანაირად აეხსნა მისთვის დარბაზობის მიზეზი. ერთხანად გადაწყვიტა ასე ეთქვა, ბევრი რამ სანაქებო ამბავი შემესმა თქვენი სულის სიფაქიზისა და სათნოებაზე და მოვალედ ჩავთვალე თავი დავადასტურო ჩემი თქვენდამი პატივისცემაო, მაგრამ უმალვე იგრძნო, რომ ეს მეტისმეტი იქნებოდა. როდესაც ერთხელ კიდევ თვალი მოავლო ყოველივეს, რაც ოთახში იყო, იგრძნო, რომ უკეთესი იქნებოდა, თუ «სულის სიფაქიზეს და სათნოებას» შეცვლიდა სიტყვებით: «მომჭირნეობა და წესრიგი». ამიტომ ამნაირად გადასხვაფერებული სიტყვებით განუცხადა: რაკი ძალიან ბევრი რამ კეთილი შემესმა თქვენს მომჭირნეობასა და იშვიათ წესრიგზე მამულის მოვლა-პატრონობაში, ვალად ჩავთვალე, პირადად გამეცანით, რათა თქვენ წინაშე დამედასტურებინა თქვენდამი ჩემი პატივისცემაო. რა თქმა უნდა, კიდევ სხვა მიზეზების გამონახვაც შეიძლებოდა, მაგრამ ამ დროს ჩიჩიკოვს თავში უკეთესი რამ არ მოსვლია.
(იხ. გაგრძელება...)
გოგოლი ნიკოლაი - Nikolai Gogol
⏱️ 1 წთ.
👁️ 4
100%