ბოდრიარი ჟან - Jan Bodriari

ქალაქი და სიძულვილი

ალბათ იცით, როგორ ასახელა სულ ახლახან ფრანგული კინემატოგრაფი ფილმმა სახელწოდებით "სიძულვილი". ფილმში საშინელი ვნებები მძვინვარებს, ნაჩვენებია მოვლენები, რომლებიც ქალაქის განაპირა რაიონებში ვითარდება და მსახიობებადაც (შესაძლოა სტატისტებად?!) იქ ახალგაზრდა ადამიანთა ჯგუფები გვევლინებიან. ისინი "ზიზღით არიან აღვსილნი". გამოთქმა "ზიზღით ვარ აღვსილი" თითქმის უპიროვნოა, იგი არაიმდენად სუბიექტურ ემოციას გამოხატავს, რამდენადაც ქალაქურ უდაბნოში, უპირველეს ყოვლისა კი ნაგავსაყრელად ქცეულ გარეუბნებში შობილ ობიექტურ და უმიზეზო რისხვას გვიჩვენებს. ის ფაქტი, რომ გარეუბნულმა"დამნაშავეობამ" არნახული მასშტაბი შეიძინა, მეტყველებს, რომ ჩვენს წინაშეა ერთიანი საზოგადოებრივი მოვლენა, რომელშიც საკუთარ გამოხატულებას პოულობს გარკვეული უნივერსალური პროცესი - მოსახლეობის კონცენტრაციისა და ნარჩენთა წარმოების ზრდის პროცესი. საუბარია ნარჩენების, ნაგვის მსოფლიო პრობლემაზე, რადგანაც, თუკი ძალადობას ჩაგვრა შობს, ზიზღი მაშინ იჩენს თავს, როცა ადამიანს ნაგავსაყრელისთვის იმეტებენ. ნაგვის ცნება უნდა მოდიფიცირდეს და გაფართოვდეს. მატერიალური, რაოდენობრივი ნარჩენები, რომლებიც დიდ ქალაქებში წარმოებისა და მოსახლეობის კონცენტრაციის შედეგად წარმოიქმნება, მხოლოდ ხარისხობრივი, ადამიანური, სტრუქტურული ნაგვის, ნარჩენების სიმპტომია; და ეს ნაგავი გლობალური მასშტაბის იდეალური პროგრამირებისას, სამყაროს ხელოვნური მოდელირებისას რჩება. სწორედ ფუნქციათა სპეციალიზაცია, ცენტრალიზაცია (თანამედროვე მეტროპოლია ამ პროცესის აშკარა სიმბოლოდ გამოდგება) და მთელ სამყაროში ამ ხელოვნური სისტემების გავრცელება ტოვებს აუარება ნარჩენს.

ყველაზე უარესი ის კი არ არის, რომ ჩვენს ირგვლივ სულ ნაგავია, არამედ ის, რომ თავად ჩვენც ამ ნაგვად ვიქეცით. მთელი ბუნებრივი გარემო ნარჩენებად იქცა, ანუ გამოუსადეგარ, უსარგებლო სუბსტანციად, რომელსაც, როგორც გვამს, ვერ ვიშორებთ. ამასთან შედარებით ორგანული საწარმოო ნარჩენების უსასრულო მთები არაფერია. მთელი ბიოსფერო შესაძლოა მალე რაღაც არქაულ ნარჩენად იქცეს, რომლის ადგილიც ისტორიის სანაგვეზეა. თუმცა, თავად ისტორია აღმოჩნდა საკუთარ სანაგვეზე გადაგდებული, სადაც თავს იყრიან არა მხოლოდ ჩვენს მიერ განვლილი, არამედ მიმდინარე მოვლენებიც; ისინი დამთავრებას ვერ ასწრებენ, ისე კარგავენ საზრისს და ეს ყველაფერი მასობრივი საინფორმაციო საშუალებების დემპინგის შედეგად, რომლებიც ამ მოვლენებს ჯერ უშუალო მოხმარებისთვის მზა სუბსტანციად აქცევენ, შემდეგ კი ნარჩენად. ისტორიის სანაგვე საინფორმაციო სანაგვე გახდა.

როცა სანიმუშო ქალაქებს აშენებენ, ქმნიან სანიმუშო ფუნქციებს ან სანიმუშო ხელოვნურ ანსამბლებს, ყველაფერი დანარჩენი ნაგვად, წარსულის უსარგებლო მემკვიდრეობად იქცევა. ავტოსტრადის გაყვანისას, სუპერმარკეტის ან სუპერქალაქის შენებისას თქვენ ავტომატურად გარემოს (ყველაფერს, რაც ამ ნაგებობებს გარს აკრავს) უდაბნოდ გარდაქმნით. ზეჩქარული, პროგრამირებადი გადაადგილების ავტონომიური ქსელის შექმნით თქვენ ჩვეულებრივი, ტრადიციული ურთიერთობის სივრცეს უდაბურ ზონად აქცევთ. სატრანსპორტო არტერიების გასწვრივ გაუდაბურებული ტერიტორიები წარმოიქმნება და მომავალშიც, საინფორმაციო არტერიებთან ერთად საინფორმაციო უდაბნოებიც გაჩნდება, ერთგვარი საინფორმაციო მეოთხე სამყარო - თავშესაფარი ყველა დევნილისთვის, ვინც მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებმა უარყო. ამას დაემატება უმუშევრად დარჩენილი ტვინებით დასახლებული ინტელექტუალური უდაბნოები და უნდა აღინიშნოს, რომ ის ტვინებიც უკიდურესად გართულებული საინფორმაციო ქსელების "წყალობით" დარჩნენ უმუშევარნი. ამ სივრცეში დასახლდებიან, აქ ბინას დაიდებს იმ მილიონი უმუშევრის შთამომავალი, რომელიც დღეს გამოდევნილია შრომის სამყაროდან.

სივრცეები, ისევე როგორც ადამიანები, უმუშევრები რჩებიან. ააშენებენ საცხოვრებელი სახლებისა და ოფისების მთელ კვარტლებს, მაგრამ ისინი სამუდამო სიცარიელისთვის იქნებიან განწირულნი, რომლის მიზეზიც ეკონომიკური კრიზისი ან სპეკულაცია იქნება. ისინი ნაგავია, მხოლოდ ნარჩენი და ასეთად დარჩებიან მუდამ. ეს არაა წარსულის კვალი ან ნამუსრევი, ძველი სიდიადის ნანგრევები. ეს სახლები მეწარმე ადამიანის უსულგულობის ძეგლებს წარმოადგენენ. და ჩნდება კითხვა, როგორ უნდა ძულდეს და ეზიზღებოდეს ცივილიზაციას საკუთარი თავი, რომ დასაწყისშივე (თანაც განგებ) ნაგავს ქმნის საკუთარი თავისგან, შრომობს საკუთარ უსარგებლო ნაგებობაზე, ქმნის ქალაქებს და მეტროპოლიებს, უზარმაზარ უვარგის მექანიზმებს, რომლებიც უსასრულოდ გაიმეორებენ საკუთარ თავს; ესენი ფანტომები არიან - Gჰოსტ-ტოწნს, გჰოსტ-პეოპლე (ქალაქი-აჩრდილები, ადამიანი-აჩრდილები). თავად ადამიანებიც განუწყვეტლივ ქმნიან საკუთარი თავისგან ნარჩენს, ან უბრალო სტატისტებს და მათი ხვედრიც ამ უვარგისი მექანიზმის მომსახურებაა, მექანიზმის, რომელიც წარმოების მანკიერი წრის სიმბოლოს წარმოადგენს მაშინ, როცა ისტორიის მოთხოვნების მიუხედავად, უკვე შრომა კი არ ქმნის კაპიტალს, არამედ პირიქით. მძიმეა ამ მზარდი პერსონალის ხვედრი, ისინი განწირულნი არიან ნაგვად იქცნენ.

მაშ ასე, ჩვენი კულტურა ნაგვის წარმოებად იქცა. სხვა კულტურები - უბრალო გაცვლითი ციკლის შედეგად - ჭარბ პროდუქციას ქმნიდნენ და სიჭარბის კულტურას დაუდეს სათავე, ჩვენი კი აუარება ნაგავს აწარმოებს, რომელსაც ნამდვილი საცვლელი ღირებულება ადევს. ადამიანები საკუთარ ნარჩენთა ნარჩენები ხდებიან - აი, ასეთია საზოგადოება, რომელიც გულგრილია თავის ღირებულებებისადმი, საზოგადოება, რომელიც თავისივე თავს უბიძგებს გულგრილობისა და სიძულვილისკენ.

ჩვენი მეგაპოლისები, ჩვენი კოსმოპოლიტური ქალაქები ერთგვარი აბსცესებია, რომლებიც აჭიანურებენ უფრო დიდი ჩირქოვანების გაჩენას. არქიტექტურა და ქალაქთმშენებლობა ყველგან აფათურებს თავის ამბიციურ საცეცებს, მხოლოდ მონსტრებს შობს, არა ესთეტიკური თვალსაზრისით (თუმცა ასეთიც ხშირია ხოლმე), არამედ იმ გაგებით, რომ ეს მონსტრები დანაწევრებულ და არაორგანულ, დეზინტეგრირებულ და დეზორგანიზებულ ქალაქზე მეტყველებენ. ისინი აღარ ემორჩილებიან ქალაქის რიტმს, მის ურთიერთკავშირებს, არამედ გარკვეულ უცხო ორგანიზმს წარმოადგენენ. სიმბოლური მნიშვნელობით აღჭურვილი ქალაქური ანსამბლებიც (ბობური, ფორუმი, ლა დეფანსი, ლა ვილიეტი), მხოლოდ ფსევდოცენტრებია, რომელთა გარშემოც ცრუ, ყალბი ფუსფუსი წარმოიშობა. სინამდვილეში ისინი ქალაქური ყოფიერების სატელიზაციაზე მოწმობენ. მათი გარეგნული მომხიბლაობა თითქოს იმისთვის შეიქმნა, რომ ტურისტი გააოგნოს, მათი ფუნქცია კი საყოველთაო კომუნიკაციის ცენტრისას წააგავს (აეროპორტი, მეტრო, დიდი სუპერმარკეტი), ანუ ესაა ადგილი, სადაც ადამიანები თავიანთ მოქალაქეობას, თავიანთ ტერიტორიებს კარგავენ. თუმცა, სწორედ აქ გადმოინაცვლებენ სხვადასხვა ტიპის მარგინალები და სუბკულტურის წარმომადგენლები, რომლებიც გამაცამტვერებელი ექსტაზის საძიებლად დახეტიალობენ და ამ ექსტაზს სწორედ ამ პარაზიტარულ წარმონაქმნში პოულობენ. როცა ასეთი ანსამბლები კულტურული მიზნებით იქმნება, ისინი რადიაციის ცენტრებად კი არა, შთანთქმისა და გამოყოფის ცენტრებად იქცევიან; ისინი მხოლოდ ნაკადთა გარდამქმნელები არიან. შესასვლელითა და გასასვლელით აღჭურვილი მექანიზმები. რჩება შთაბეჭდილება, რომ ესენი მსოფლიო გამოფენიდან გამოპარული ექსპონატები კი არა, ქალაქის ახალი ნაწილია; ისინი ჩვენი საზოგადოების განვითარების კოსმოპოლიტურ და დეზორგანიზებულ ხასიათზე მეტყველებენ.

ურბანისტულ პრობლემატიკას, კონცენტრაციისა და გაუდაბურების ცნებების გავლით, სხვა ცნებამდე მივყავართ, რომელსაც, ჩემი აზრით, პირველხარისხოვანი მნიშვნელობა აქვს - ესაა კრიტიკული მასის ცნება.

ეს ცნება მატერიიდან და მისი შემსწავლელი მეცნიერებებიდან, ფიზიკიდან და ქიმიიდან მოდის, ანუ კოსმოლოგიიდანაც, რომელიც ნებისმიერ ჰუმანიტარულ მეცნიერებასთან შეიძლება გამოიყენო. ჩნდება კითხვა, მართლაც არის თუ არა ადამიანი სოციალური არსება. ამას დარწმუნებით ვერ იტყვი; ყოველ შემთხვევაში, ადამიანის სოციალურ არსებას თავისი საზღვრები გააჩნია. მოსახლეობის შემჭიდროვებას, მილიონობით ადამიანის თავმოყრას ქალაქის ტერიტორიებზე, მათ თანაცხოვრებას აუცილებლად მივყავართ ძალადობის ექსპონენციალურ ზრდამდე და ეს იმითაა განპირობებული, რომ იძულებითი პრომისკუიტეტის პირობებში ადამიანები თითქოს ურთიერთანულირდებიან. ეს კი უკვე რაღაც საწინააღმდეგოა სოციალური ყოფიერებისა ან პირიქით, სოციალურობის პიკია, მისი უკიდურესი გამოვლინება. თანამედროვე ისტორიის ჰორიზონტზე მასების გამოჩენა სოციალურობის ხანის დადგომასა და ამავე დროს მისი კატასტროფული ნგრევის შესახებ გვაუწყებს. ამაში მდგომარეობს კრიტიკული მასის პრობლემა. ცნობილია მისი კოსმოლოგიური გადაწყვეტა: თუკი სამყაროს მასა რაღაც ზღვარზე დაბალია, სამყარო აგრძელებს გაფართოებას და ბიგ ბანგ (დიდი აფეთქება) უსასრულოდ გრძელდება. თუკი ზღვარი გადალახულია, იწყება იმპლოზია და სამყარო იკუმშება. ეს უკვე ბიგ ცრუნცჰ-ია (დიდი შეკუმშვა). ჩვენი საინფორმაციო არტერიები, ინტერნეტი და ახლო მომავალში მოსალოდნელი მსოფლიო კავშირგაბმულობა გვაფიქრებინებს, რომ ჩვენ სწორედ ახლა ვლახავთ ინფორმაციის გლობალობის ზღვარს, როცა ნებისმიერ მომენტში და ნებისმიერ ადგილას იქნება შესაძლებელი ინფორმაციის მოპოვება. ამას კი მოჰყვება ავტომატური შეკუმშვის, მკვეთრი რევერსიის საშიშროება, საინფორმაციო ბიგ ცრუნცჰ-ი. შესაძლოა უკვე გადავაბიჯეთ ამ ზღვარს, შესაძლოა კატასტროფა უკვე მოხდა, თუკი ინფორმაციის სიუხვე (მასობრივი საშუალებების მიერ მოწოდებული) თავისთავად ანულირდება და თუკი ობიექტური ინფორმაციის ტერმინებში გამოხატული ბალანსი გარკვეული თვალსაზრისით უარყოფითი აღმოჩნდება (ინფორმაციით გადატვირთვის დამახინჯებული ეფექტი). ყოველ შემთხვევაში ჩვენ აუცილებლად გადავლახეთ ეს ზღვარი სოციალურის სფეროში, თუკი გავითვალისწინებთ მოსახლეობის არნახულ ზრდას, კონტროლის ქსელის, უშიშროების ორგანოების, კომუნიკაციებისა და ურთიერთკავშირის სისტემების გაფართოებას.

მეგაპოლისში სოციალურობის ყველა ელემენტია წარმოდგენილი, ისინი იდეალურ კომპლექსში არიან თავმოყრილნი: სივრცითი სიახლოვე, ურთიერთქმედებისა და ურთიერთგაცვლის სიადვილე, ნებისმიერ დროს ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა. მაგრამ აი, რა ხდება: ყველა ამ პროცესის დაჩქარება და ინტენსიფიკაცია ინდივიდებში გულგრილობასა და დაბნეულობას შობს. ამ მეორადი მდგომარეობის მოდელად (როცა საყოველთაო გულგრილობის ატმოსფეროში ყველა თავის ორბიტაზე მოძრაობს, როგორც თანამგზავრი) ტრანსპორტის მაგალითი გამოდგება. სამოძრაო გზები აქ არასდროს კვეთენ ერთმანეთს, თქვენ აღარავის ხვდებით, რადგანაც ყველას მოძრაობას ერთიდაიგივე მიმართულება აქვს; ასე, მანქანის საქარე მინიდან მხოლოდ ერთი მიმართულებით მოძრავი მანქანები ჩანს. შესაძლოა სწორედ ამაში მდგომარეობს კომუნიკაციის არსი? - ესაა ცალმხრივი თანაცხოვრება. მისი ფასადის მიღმა სულ უფრო მზარდი გულგრილობა და ნებისმიერი სახის სოციალური კავშირის უარყოფაა დაფარული.

ხარისხობრივი ცვლილებების შედეგად, რომელიც კრიტიკული მასის გადაჭარბების წყალობით ჩნდება, ყველა ეს ინფორმაციითა და ტექნიკით გადატვირთული და ზედმეტად დაცული საზოგადოება ერთგვარ უკუენერგიას შობს, ინერციას, რომელიც მომავალში გრავიტაციულ კოლაფსს გვიქადის. რადგანაც ხდება ყველანაირი სწრაფვის სრული ინვერსია.

ყველა დადებითი სწრაფვა, მათ შორის სოციალურობისკენ ლტოლვა, ინვერტირდება და უარყოფით "ლტოლვად", ანუ გულგრილობად იქცევა. ლტოლვა ზიზღით იცვლება. საყოველთაო კომუნიკაციის ატმოსფეროში, ინფორმაციული სიჭარბის, ყოფიერების გამჭვირვალობისა და გამჭოლობის, პრომისკუიტეტის პირობებში, ადამიანის დამცავ ძალებს საშიშროება ემუქრებათ. სიმბოლური სივრცე უკვე აღარაფრითაა დაცული. როცა ტექნიკისთვის ხელმისაწვდომი ხდება აბსოლუტურად ყველაფერი. მე უკვე ვეღარ ვარჩევ, რა არის სასარგებლო და რა არა; არადიფერენცირებულ სამყაროში მე ვერ გადავწყვეტ, სადაა მშვენიერება და სად სიმახინჯე, ცუდი და კარგი, ორიგინალური და მოძველებული. ჩემი ორგანიზმიც კი ვერ არკვევს, რაა მისთვის კარგი და ცუდი. რაღაც გადაწყვეტილების მიღების შეუძლებლობა ნებისმიერ საგანს უვარგისს ხდის და დაცვის ერთადერთ ფორმად უკურეაქცია რჩება (ორიგინალში ბოდრიარი იყენებს ფსიქოანალიტიკურ ტერმინს აბრეაცტიონ,"რეაგირება" (ფრ.) - მთარგმნ.შენ.), სიძულვილი და ზიზღი. ეს ორგანიზმის იმუნური რეაქციაა, რომლის დახმარებითაც იგი ცდილობს შეინარჩუნოს თავისი სიმბოლური ერთიანობა, ზოგჯერ სიცოცხლის ფასადაც. აი, ამიტომ მგონია, რომ სიძულვილი, როგორც გულგრილობისა და ამ არადიფერენცირებული სამყაროს უარყოფის უკიდურესი ფორმა, ორგანიზმის ცხოვრებისეული რეაქციის უკიდურესი გამოვლინებაა.

გაქრნენ ძლიერი მისწრაფებები და დადებითი, არჩევითი, ატრაქტიული ხასიათის აღტყინება. რაღაც იდუმალი ფაქტორის მოქმედების შედეგად გაქრა გემოვნება, სურვილები, ისევე როგორც ნება. პირიქით, ბოროტი ნება კრისტალიზდა, უარყოფისა და ზიზღის გრძნობა კი საგრძნობლად გაიზარდა. რჩება შთაბეჭდილება, რომ სწორედ ეს ვითარება წარმოადგენს უარყოფითი ენერგიის წყაროს, იგი იწვევს ჩვენში ალერგიულ რეაქციას, რომელიც სურვილის ადგილს იკავებს; აქედან მოდის ჩვენი ცხოვრებით განპირობებული უკურეაქცია ყველაფერზე, რაც გარშემოა; ადამიანს აღარა აქვს რაიმეს შეცვლის სურვილი. ესაა სუფთა, წმინდა წყლის უარყოფა. ჩვენს დროში სიმპათიებმა დაკარგა თავისი კონკრეტულობა, გარკვეული და ცხადი მხოლოდ ზიზღის გრძნობაა. აღარ ვიცით, თუ რა გვსურს, სამაგიეროდ, შესანიშნავად ვუწყით, რა აღარ გვინდა. ადამიანის საქციელი (და ავადმყოფობაც) სულ უფრო კარგავს "ობიექტურ" მოტივაციას; ყველაზე ხშირად ისინი უარყოფის ამა თუ იმ ფორმიდან მომდინარეობენ, რომელიც გვაიძულებს უარი ვთქვათ საკუთარ თავსა და ენერგიაზე ნებისმიერი საშუალებით. შესაბამისად, მათ საფუძველში ერთგვარი ეკზორციზმი დევს და არა მოღვაწეობის ესა თუ ის პრინციპი. ეკზორციზმის ამგვარი ახალი ფორმა (რომელსაც მაგიური კონოტაცია ახლავს) საკუთარ თავზეა მიმართული და ამავე დროს სხვებზეც, ანუ \სხვაზე". იგი შელოცვის ახალი ნაირსახეობაა და შესაძლოა ბოროტების პრინციპის სრულიად ახალ ფორმასაც წარმოადგენს?!

მოდით ისევ მასებს დავუბრუნდეთ. იგი ერთგვარ სოციალურ შავ ყუთს წარმოადგენს, რომელშიც ყველა მიზანი და ამოცანა, ყველა მისწრაფება ინვერტირებულია; იგი უარყოფითი სტატიკური ელექტრობის თავისებური წყაროა. სწორედ მასებში უნდა ეძიო სოციალური სიძულვილის, უარყოფის და პოლიტიკური გულგრილობის ფესვები. რადგანაც, როგორც ზიმელი ამბობს, "არაფერია უფრო ადვილი, ვიდრე უარყოფა... და ფართო მასები - რომელთაც არ ყოფნით ძალა, რათა საკუთარ თავს საერთო მიზანი დაუსახონ - უარყოფაში აცნობიერებენ თავიანთ არსებას". აზრი არა აქვს შეკითხვას, რას ფიქრობენ ისინი, ან როგორია მათი ნება. მათ ნება უბრალოდ არ გააჩნიათ. ისინი უარყოფის უკუნში ცხოვრობენ და თავიანთ მიზანს ნეგატიურობაში ხედავენ. ისინი გაურკვეველი პოტენციით ხასიათდებიან, მხოლოდ ზიზღი და უარყოფაა მათი ძალა, უპირველეს ყოვლისა კი კულტურისა და ორგანიზაციის ყველა იმ ფორმის უარყოფა, რომელიც მათ არ ესმით. მათ ეზიზღებათ პოლიტიკური რეჟიმი (რაც კონფორმიზმსაც არ გამორიცხავს), პოლიტიკური ამბიციები და ძალაუფლების ტრანსცენდენტულობა. თუკი პოლიტიკურ არჩევანსა და პოლიტიკურ განსჯებს ვნება ახასიათებს, პოლიტიკისადმი ზიზღი ძალადობას შობს. სწორედ ამაში მდგომარეობს ზიზღის საფუძველი, რომელიც თავის გამოხატულებას არა მხოლოდ დანაშაულსა და რასიზმში პოულობს, არამედ ჩვეულებრივ გულგრილობაშიც, რადგანაც ზემოთქმული ეხება არამხოლოდ მასას, არამედ ყოველ ინდივიდსაც იმდენად, რამდენადაც იგი, საკუთარ ნიჟარაში გამოკეტილი, თავის თავზე ორიენტირდება და დესოციალიზირდება და ამიტომ იქცევა მასად. ტრადიციული ძალადობის მიზეზი ჩაგვრა და კონფლიქტი იყო, ზიზღი კი მჭიდრო ურთიერთობასა და კონსენსუსის ატმოსფეროში იშვება. ჩვენი ეკლექტური კულტურა - ესაა დაპირისპირებულ საწყისთა პრომისკუიტეტის კულტურა, კულტურულ მელტინგ - პოტ (ტიგელი)-ში არსებული ყველა შესაძლო განსხვავების თანაარსებობა. მაგრამ მოდით თავს ნუ მოვიტყუებთ: სწორედ ასეთი კულტურული მრავალფეროვნება, შემწყნარებლობა და სინერგია ახდენს გლობალური უკურეაქციის პროვოცირებას. სინერგია ალერგიას იწვევს. ზედმეტ ზრუნვას დამცავი საშუალებების დასუსტებასა და იმუნიტეტის გაქრობამდე მივყავართ; უსაქმოდ დარჩენილი ანტისხეულები თავად ორგანიზმს უჯანყდებიან. ასევეა ზიზღის ბუნებაც: როგორც სხვა თანამედროვე ავადმყოფობა, იგი თვითაგრესიისგან და ავტოიმუნური პათოლოგიიდან მოდის. ჩვენ უკვე გვიჭირს მეტროპოლიებში გამეფებული ხელოვნური იმუნიტეტის ატმოსფეროში ცხოვრება. რაღაც ცხოველს დავემსგავსეთ, რომელსაც ბუნებრივი მტერი აღარ ჰყავს და ამიტომ იგი გაქრობისთვის, ან თვითგანადგურებისთვის არის განწირული. იმისათვის, რათა როგორმე ავიცილოთ თავიდან "სხვის", მტრის, არასახარბიელო ვითარების გაქრობა, ჩვენ სიძულვილს მივმართავთ, რომელიც გარკვეული სახის ხელოვნური, უსაგნო, უშინაარსო გასაჭირის გაჩენას უწყობს ხელს. ამგვარად, სიძულვილი თავისებური ფატალური სტრატეგიაა, რომელიც მშვიდი არსებობის წინააღმდეგაა მიმართული. იგი მთელი თავისი ორაზროვნების მიუხედავად, ჩვენი სამყაროს გულგრილობის წინააღმდეგ მიმართულ თავგანწირულ პროტესტს წარმოადგენს. და თავისი ამ თვისებით, ცხადია, მეტად აკავშირებს ადამიანებს, ვიდრე კონსენსუსი ან მჭიდრო ურთიერთობა.

სიძულვილსა და ძალადობას შორის მკვეთრი განსხვავება არსებობს. ისტორიულ ძალადობას ან ვნებებითა და გარკვეული მისწრაფებებით გამოწვეულ ძალადობას თავისი საგანი ანუ მიზანი აქვს, ერთი სიტყვით მას მტერი ჰყავს. სიძულვილს კი არაფერი ამდაგვარი არ გააჩნია, იგი სავსებით სხვა მოვლენაა. გადასვლა ძალადობიდან ზიზღისკენ მოასწავებს კონკრეტული ვნებებიდან უსაგნო, უშინაარსო ვნებებზე გადასვლას.

კოლექტიური მისწრაფებების, კოლექტიური ძალადობის ძირითადი ფორმები შეიძლება შემდეგნაირად დალაგდეს: საკრალური, სამსხვერპლო რისხვა - ისტორიული ძალადობა - სიძულვილი როგორც ძალადობის წმინდა და არადიფერენცირებული, ვირტუალური ფორმა. უკანასკნელი, შეიძლება ითქვას, მესამე ტიპის ძალადობას წარმოადგენს, რომელიც ამჟამად მეორე სახის ძალადობასთან, ტერორიზმთან თანაარსებობს, ისევე როგორც ყველა სახის ვირუსულ ინფექციებსა და ეპიდემიურ ფორმებთან თუ ჯაჭვურ რეაქციებთან ერთად. სიძულვილი უფრო ირეალურია, უფრო მოუხელთებელია თავის გამოვლინებებში, ვიდრე უბრალო ძალადობა; ეს კარგად ჩანს რასიზმისა და დამნაშავეობის მაგალითზე. აი რატომაა ძნელი მასთან ბრძოლა როგორც პროფილაქტიკური, ისევე რეპრესიული ხერხებით. შეუძლებელია ზიზღის მიზეზის მოსპობა, რადგანაც შეუძლებელია მასში რაიმე ექსპლიციტური მოტივაცია იპოვო. მას ვერ უძრავჰყოფ, რადგანაც არაფერია სიძულვილის მამოძრავებელი ძალა. ვერ დასჯი, რადგანაც უმრავლეს შემთხვევაში მას საკუთარი თავისთვის გამოაქვს განაჩენი.

რამდენადაც ჩვენს საზოგადოებაში აღარაა რეალური ძალადობა - გარკვეულ ობიექტზე მიმართული ისტორიული, კლასობრივი ძალადობა - მასში ვირტუალური, რეაქტიული ძალადობა იქმნება. პარადოქსულია, მაგრამ სიძულვილი, რომელიც არქაული, პირველადი მისწრაფება შეიძლება მოგვეჩვენოს, სინამდვილეში მოწყვეტილია თავის საგანსა და მიზანს (დღეს მიღებულია კულტურის"ქსეროქსულ" დონეებზე საუბარი, იგივე შეიძლება ითქვას "ქსეროქსულ" ძალადობაზეც). ამიტომაა სიძულვილი დიდი მეტროპოლების თანადროული მოვლენა. თუმცა, იგი თავისებური სიცივით გამოირჩევა. ეს გულგრილობის პირმშო (გულგრილობის, რომელსაც მასობრივი საინფორმაციო საშუალებები ავრცელებენ) ასევე განურჩევლად შეიძლება ნებისმიერს გადაედოს. მასში არაა დამაჯერებლობა, აღტყინება, აცტინგ ოუტ (გათამაშება)-ით ამოწურავს თავს და ხშირად საკუთარი ხატის შექმნით კმაყოფილდება, ძალადობის ხანმოკლე აფეთქებით; თანამედროვე გარეუბნული დამნაშვეობა ამის მაგალითად გამოდგება.

სიძულვილი, როგორც დამცავი უკურეაქცია, თავად სისტემიდან წამოსული ძალადობის ახალი ფორმის საპასუხოა. ამ შემთხვევაშიც შეიძლება გამოიყოს ძალადობის პირველადი ფორმა: ესაა აგრესიასთან, დათრგუნვასთან, თვითნებობასთან, ძალის დემონსტრირებასთან, დამცირებასთან და ძარცვასთან დაკავშირებული ძალადობა - ერთი სიტყვით, ცალმხრივი ძალადობა, რომელსაც ძლიერი ახორციელებს სუსტზე. ამგვარ ძალადობაზე პასუხი შესაძლებელია საპირისპირო ძალადობა იყოს: ისტორიული, კრიტიკული ძალადობა, ნეგატიურობის ძალადობა. იქნება სისტემასთან ურთიერთობის გაწყვეტა, ტრანსგრესია (ანუ ანალიზის, ინტერპრეტაციის, საზრისის ძალადობა). ყველაფერი ეს გარკვეული მიმართულების ძალადობაა, მისი ნაირსახეობები და მათ თავისი დასაწყისი და დასასრული , მიზნები და შედეგები აქვს და გარკვეულ შეფარდებაში იმყოფება ძალაუფლების, ისტორიის, საზრისის ტრანსცენდენტურობასთან. ყველაფერ ამას უპირისპირდება ძალადობის ამჟამინდელი ფორმა. იგი უფრო დახვეწილია, ვიდრე აგრესიის ძალადობა; ესაა გადარწმუნების, დაშოშმინების, ნეიტრალიზაციის, კონტროლის ძალადობა - მას უმტკივნეულო განადგურებისკენ მივყავართ. ესაა თერაპიული, გენეტიკური, კომუნიკატიური ძალადობა - ძალადობა, რომელიც კონსენსუსიდან და იძულებითი თანაცხოვრებიდან იშვება, ესაა გარკვეულწილად სოციალურობის კოსმეტიკური ქირურგია. ესაა გამჭვირვალე და უვნებელი ძალადობა; სხვადასხვა საშუალებით, პროფილაქტიკური ზომების მიღებით (ფსიქიკური რეგულაცია იქნება ეს თუ მასობრივი საინფორმაციო საშუალებების მიერ განხორციელებული რეგულაცია) იგი ცდილობს ამოძირკვოს ბოროტების ფესვები და ამით ნებისმიერი სახის რადიკალიზმიც აღმოფხვრას. ესაა სისტემის ძალადობა, რომელიც ნეგატიურობის გამოვლინებას ახშობს (მათ შორის, ნეგატიურობის უკიდურეს ფორმას, სიკვდილს). ესაა საზოგადოების ძალადობა, სადაც ნეგატიურობას, კონფლიქტურობას, სიკვდილს უარი ეთქვა. ესაა ძალადობა, რომელიც გარკვეულწილად თავად ძალადობასაც კლავს, ამიტომაც ამგვარ ძალადობაზე ვერ უპასუხებ იგივეთი, იძულებული ხარ სიძულვილით უპასუხო.

თუმცა ყველაზე უფრო მკაცრი აკრძალვა, განსხვავებულობის აკრძალვაა. "სხვის" ფუნდამენტური პრობლემისათვის ერთგვარი "საბოლოო გადაწყვეტილება" (განადგურება იგულისხმება) მოიძებნა: კომუნიკაციის უნივერსალურ ქსელში ჩართვა. ამ ტრანსპოლიტიკურ ახალ წესრიგში გვემუქრება არაიმდენად საკუთარი თავის დაკარგვის (Verfremdung "გასხვისება"), არამედ ყველაფერ დანარჩენის, ნებისმიერი სახის განსხვავების (Entremdung "განდგომა") გაქრობის საშიშროება. ჩვენ უკვე აღარ განვიცდით გასხვისების პროცესს, არ ვიქცევით სხვად, უკვე აღარ გვართმევენ ჩვენს თავს "სხვის" სასარგებლოდ, არამედ "სხვას" გვართმევენ "იგივესთვის"; სხვა სიტყვებით, ჩვენ გვართმევენ ნებისმიერ განსხვავებულობას, უჩვეულობას და გაიგივების უსასრულო პროცესში"ერთსა და იმავეს" გამეორებისათვის გვწირავენ; ესაა უკვე იგივეობის უნივერსალური კულტურა.

აქედან ჩნდება გაბოროტების საშინელი გრძნობა, საკუთარი თავის სიძულვილი. ეს არაა "სხვის" მიმართ სიძულვილი (რასიზმის სტერეოტიპიდან და მისი ზედაპირული ინტერპრეტაციიდან გამომდინარე), არამედ სხვაობის გაქრობის გამო გაჩენილი ზიზღი.

სიძულვილი (რასიზმი და ა.შ.) უფრო განსხვავებულობის ფანატიზმია, ვიდრე "სხვის" უგულვებელყოფა. იგი ცდილობს დაკარგული "სხვის" კომპენსირებას, მიმართავს ეკზორციზმს და ქმნის ხელოვნურ"სხვას\". ლობოტომირებულ სამყაროში, სადაც კონფლიქტები მყისვე ლოკალიზდებიან, სიძულვილი ცდილობს ააღორძინოს განსხვავებულობა თუნდაც იმიტომ, რათა იგი გაანადგუროს, ცდილობს თავიდან აიცილოს ფატალური იგივეობა, აუტისტური თავკერძობა, არადა, ჩვენ იძულებულნი ვართ ამ სიტუაციაში ვიცხოვროთ. სხვა გამოსავალი არც არსებობს (მსოფლიო კულტურის განვითარების თანამედროვე ეტაპიდან გამომდინარე). რა თქმა უნდა, ესაა გაბოროტების კულტურა, მაგრამ "სხვაზე" გაბოროტების მიღმა, უნდა დავინახოთ საკუთარ თავზე, თვითების დიქტატურაზე და იგივეობაზე გაბოროტებაც და ეს გაბოროტება შესაძლოა დამანგრეველიც აღმოჩნდეს.

სიძულვილი ანორმალური გრძნობაა (იგი უნდა განვასხვავოთ ძალადობისგან, როგორც საპირისპირო აქტისგან, რადგანაც ძალადობა სოციალურობისა და ისტორიის შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენს). სიძულვილს არა აქვს ისტორია. იგი სოციალურობისა და ისტორიის დასასრულისთვისაა დამახასიათებელი. როცა სისტემა აღვსების სტადიას, უნივერსალობას მიაღწევს (ანუ მიაღწევს თავისი ყველა შესაძლებლობის ამოწურვის ვირტუალურ სტადიას), იგი ავტომატურად გადაიქცევა ანორმალურ სისტემად და ჩნდება მძაფრი რევერსიის საშიშროება. როცა თავად სისტემა აღმოჩნდება განდგომილ-განკერძოებული, უმტროდ დარჩენილი, მას უკვე გრავიტაციული კოლაფსი ემუქრება. სწორედ ამ მდგომარეობაში ვიმყოფებით ახლა ჩვენ და სიძულვილი ერთდროულად წარმოადგენს ამ კრახის სიმპტომსაც და აგენტსაც; იგია სოციალურობის, განსხვავებულობისა და თავად სისტემის დასასრულის ოპერატორი, რადგანაც, ფაქტობრივად, სისტემის მიერ მიღებული საბოლოო გადაწყვეტილება სისტემის წინააღმდეგვე შემობრუნდება.

ამგვარად, სიძულვილი, მთელი თავისი ორაზროვნებით უნდა განვიხილოთ, როგორც თანამედროვე სამყაროსა და ზოგადად კონფლიქტურობის დასასრულისთვის დამახასიათებელი ბუნდოვანი გრძნობა. ეს თითქოს ისტორიის დასასრულიცაა; თუმცა პარადოქსია, მაგრამ ისტორია არასდროს დასრულებულა, რადგანაც მის მიერ დასმული პრობლემები საბოლოოდ არასდროს გადამწყდარა. უფრო ისტორიის დასასრულს იცილებენ თავიდან, როცა არცერთ პრობლემას არ წყვეტენ. თანამედროვე სიძულვილშიც სწორედ ამის გამო იგრძნობა წუხილი.

ჩვენ ყველას გვძულს, მაგრამ სამწუხაროდ, ჩვენზე არაფერი არაა დამოკიდებული. გვინდა, ეს სამყარო, რადაც არ უნდა დაგვიჯდეს, სასრული გავხადოთ, მიზანი დავუსახოთ მას. სიძულვილს ემატება სისტემის დანგრევის სურვილიც, ამით თითქოს გზას გავუკაფავთ რაღაცას, რაც გარედან მოდის; ეს რაღაცა კი სხვაა". ეს გულცივი ფანატიზმი გამოწვევისა და იმედის მილენარულ ფორმას მოიცავს. მახსენდება კოლოქვიუმი სამყაროს დასასრულის შესახებ, რომელიც დაახლოებით ათი წლის წინ გაიმართა ნიუ-იორკში, მე-5 ავენიუზე. ჩემი პირველი რეაქცია ასეთი იყო: რა შესანიშნავი იდეაა კოლოქვიუმისათვის ნიუ-იორკის არჩევა, იგი ხომ სამყაროს დასასრულის იდეალური ეპიცენტრია. მეორე რეაქცია: აბსურდულია, რომ თემას აქ, ნიუ-იორკში ვარჩევთ. მსოფლიო მეტროპოლია ხომ სწორედ სამყაროს დასასრულის რეალურ განხორციელებას წარმოადგენს. ეს პროცესი ჩვენს თვალწინ მიმდინარეობს, რა აზრი აქვს განსჯებს მის შესახებ...?! მაგრამ ბოლოს და ბოლოს გაირკვა, რომ ინტელექტუალთა ეს შეკრება, სამყაროს დასასრულის ბანალური რეალობის მიუხედავად, მიზნად ისახავდა სწორედ სამყაროს დასასრულის "იდეა" ეხსნა, სამყაროს დასასრულის უტოპია ეხსნა. დღესაც ამას ვაკეთებთ აქ, ახლა, საუკუნის დასასრულს.

აპოკალიფსის ავტორები მეთოდური ადამიანები იყვნენ. ისინი ეპისტოლეებს უგზავნიდნენ ერთმანეთს, იმის ნაცვლად, რომ თავად ანტიქრისტეს აზრი გაერკვიათ.

გლობალურის ძალადობა

დღევანდელი ტერორიზმი არ არის ანარქიზმის, ნიჰილიზმის ან ფანატიზმის ტრადიციული ისტორიის პროდუქტი. იგი გლობალიზაციის თანამედროვე პარტნიორია. მისი თვისებების იდენტიფიკაციისთვის აუცილებელია გლობალიზაციის მოკლე გენეოლოგიის წარმოდგენა, განსაკუთრებით კი მისი კავშირისა სინგულარულთან და უნივერსალურთან.

ტერმინებს “გლობალური” (2) და “უნივერსალური” შორის ანალოგია შეცდომაში შემყვანია. უნივერსალიზაციას საქმე აქვს ადამიანის უფლებებთან, თავისუფლებასთან, კულტურასთან და დემოკრატიასთან. ამის საპირისპიროდ გლობალიზაცია არის ტექნოლოგია, ბაზარი, ტურიზმი და ინფორმაცია. გლობალიზაცია ჩანს, შეუქცევადია, მაშინ როდესაც უნივერსალიზაცია უკან იხევს. ყოველ შემთხვევაში იგი ტოვებს სარბიელს როგორც ფასეულობათა სისტემა, რომელიც განვითარდა დასავლური მოდერნულობის კონტექსტში და რომელიც არამსგავსი იყო სხვა კულტურებთან მიმართებაში. ნებისმიერი კულტურა, რომელიც ხდება უნივერსალური, კარგავს თავის სინგულარობას და კვდება. ასე მოუვიდა ყველა იმ კულტურებს, რომელიც ჩვენ დავანგრიეთ მათი ძალისმიერი ასიმილირების გზით. მაგრამ ეს ასეა ჩვენი საკუთარი კულტურის შემთხვევაში მიუხედავად მისი პრეტენზიისა იყოს უნივერსალურად ქმედითი. ერთადერთი განსხვავება ისაა, რომ სხვა კულტურები კვდებიან თავიანთი სინგულარობის გამო, რაც ლამაზი სიკვდილია. ჩვენ ვკვდებით, რადგან ჩვენ ვკარგავთ ჩვენს სინგულარობას და ვსპობთ ჩვენს ფასეულობებს.

ჩვენ გვჯერა, რომ ყველა ფასეულობის იდეალური მიზანია გახდეს უნივერსალური. მაგრამ ჩვენ არ ვიაზრებთ რეალურად იმ მომაკვდინებელ საფრთხეს, რომელსაც ასეთი მიზნები შეიცავს. შორსაა რა აღმავალი მოძრაობიდან, იგი პირიქით, დაღმავალი მიმართულებით, ნულოვანი მაჩვენებილისკენ მიემართება. განმანათლებლობაში უნივერსალიზაცია მოიაზრებოდა როგორც უსასრულო ზრდა და წინსვლადი პროგრესი. დღეს ამის საპირისპიროდ, უნივერსალიზაცია არსებობს საფასურის გადაუხდელობის სახით და გამოიხატება წინმავალ გაქცევაში რომელიც მიზნად ისახავს მიაღწიოს ყველაზე მინიმალურად საერთო ფასეულობას: დღეს აშკარად ასეთია ადამიანის უფლებების, დემოკრატიისა და თავისუფლების ბედი. მათი ექსპანსია რეალურად მათი უსუსტესი გამოხატულებაა.

უნივერსალიზაცია გლობალიზაციის გამო უჩინარდება. გაცვლების (exchanges) გლობალიზაცია წერტილს უსვამს ფასეულობების უნივერსალიზაციას. ეს მიუთითებს უნიფორმული აზრის (3) ტრიუმფს უნივერსალურზე. გლობალიზებულია პირველ რიგში ბაზარი, გაცვლისა და ყველა სახის პროდუქტების სიჭარბე, ფულის უსასრულო ბრუნვაა. კულტურულად გლობალიზაცია გზას უხსნის ნიშნებისა და ფასეულობების აღრევას ანუ პორნოგრაფიის გარკვეულ ფორმას. მართლაც, ყველაფრისა და არაფრის გლობალური გავრცელება ქსელების საშუალებით პორნოგრაფიულია. სექსუალური უხამსობის არანაირი საჭიროება აღარაა. ყველაფერი რაც კი გაგაჩნიათ, გლობალური ინტერაქტიური კოპულაციაა. და ყოველივეს ამის შედეგად აღარანაირი განსხვავება აღარ არსებობს გლობალურსა და უნივერსალურს შორის. უნივერსალური გლობალიზირდა და ადამიანის უფლებები ისევე ცირკულირებს როგორც ნებისმიერ გლობალური პროდუქტი (ნავთობი, თუ კაპიტალი).

გზამ უნივერსალურობიდან გლობალიზაციისკენ განაპირობა კონსტანტური ჰომოგენიზაცია და მას თანდართული დაუსრულებელი ფრაგმენტაცია. დისლოკაციამ და არა ლოკალიზაციამ შეცვალა ცენტრალიზაცია. ექსცენტრიციზმმა და არა დეცენტრალიზაციამ დაიკავა ის ადგილი, რომელიც ოდესღაც კონცენტრაციას ეკავა. ამის შედეგად დისკრიმინაცია და დაუშვებლობა აღარ არის გლობალიზაციის უბრალოდ შემთხვევითი შედეგი, არამედ სწორედ გლობალიზაციიდან ლოგიკური გამომდინარეობაა. გლობალიზაციის არსებობა ჩვენ ფაქტობრივად გვაფიქრებინებს, ხომ არ იყო უნივერსალიზაცია ფაქტობრივად უკვე დანგრეული მისივე კრიტიკული მასის მიერ, არსებობდა კი უნივერსალურობა და მოდერნულობა ოდესმე რაღაც ოფიციალური დისკურსების ან რაიმე პოპულარული მორალური სენტიმენტების მიღმა? ჩვენი მოდერნული უნივერსალიზაციის სარკე დღეს დღეს ჩვენთვის გატყდა. მაგრამ ეს შესაძლოა იყოს შანსი. ამ გატეხილი სარკის ფრაგმენტებში ყველა სახის სინგულარები კვლავ გამოჩნდა. ის სინგულარები, რომელზედაც ჩვენ ვფიქრობთ, რომ საშიშროების ქვეშ იყვნენ, გადარენილნი არიან, ისინი ვიზეც ვფიქრობდით, რომ დაიკარგნენ, აღსდგნენ.

რაც უფრო კარგავენ უნივერსალური ფასეულობები თავის ავტორიტეტს და ლეგიტიმურობას, მოვლენები უფრო რადიკალურნი ხდებიან. როდესაც უნივერსალური რწმენები წარმოდგენილნი იყვნენ კულტურული თვალსაზრისით ერთადერთ შესაძლებელ მედიატორულ ფასეულობებად, ზღაპრულად იოლი იყო ამგვარი რწმენებისთვის სინგულარულობების როგორც განსხვავებულობების მოდელების ჩართვა უნივერსალურ კულტურაში, რომელიც თავის მხრივ პრეტენზიას აცხადებს განსხვავებულობის დაცვაზე. მაგრამ ეს ვეღარ განხორციელდება, რადგან გლობალიზაციის ტრიუმფალურმა გავრცელებამ ააფეთქა განსხვავებულობების ყველა ფორმა და ყველა ის უნივერსალური ფასეულობები, რომელიც იცავდა განსხვავებულობებს. ამდენად, გლობალიზაციამ გზა მისცა აშკარად არაგანსხვავებულ კულტურას. იმ მომენტიდან, როდესაც უნივერსალური გაქრა, დომინანტად მხოლოდ ყოვლისშემძლე გლობალური ტექნო-სტრუქტურა დარჩა. მაგრამ ამ ახალ ტექნო-სტრუქტურას ამჯერად უწევს დაუპირისპირდეს ახალ სინგულარულობას, რომელსაც იმ უნივერსალიზაციის გარეშე, რომელიც მიაძინებს მას, აქვს უნარი თავისუფლად და გააფრთებით გავრცელდეს.

ისტორიამ უნივერსალიზაციას თავისი შანსი მისცა. თუმცა დღეს, გლობალური წესრიგის პირისპირ, ერთი მხრივ ყოველგვარი ალტერნატივის გარეშე, მეორე მხრივ აჯანყებული სინგულარობების ფონზე, თავისუფლების, დემოკრატიის და ადამიანის უფლებების კონცეფციები სასაცილოდ გამოიყურებიან. ისინი უნივერსალიზაციის წარსულის მოჩვენებებად რჩებიან. უნივერსალიზაცია ჩვეულებრივ ავითარებდა კულტურას ტრანსცენდენციის, სუბიექტურობის, კონცეფტუალიზაციის, რეალობისა და რეპრეზენტაციის კონცეფციების მქონეს. ამის საპირისპიროდ დღევანდელმა ვირტუალურმა გლობალურმა კულტურამ უნივერსალური კონცეფციები შეანაცვლა ეკრანებით, ქსელებით, ციფრებით, იმანენტურობითა და სივრცე-დროის კონტინიუმით ყოველგვარი სიღრმის გარეშე. (4) უნივერსალურში ჯერ კიდევ არსებობდა ადგილი ბუნებრივი მიმართებისთვის სამყაროსადმი, სხეულისადმი ან წარსულისადმი. არსებობდა გარკვეული დიალექტიკური დაძაბულება ან კრიტიკული მოძრაობა, რომელიც მატერიალიზდა ისტორიულ და რევოლუციურ ძალადობაში. მაგრამ ამ კრიტიკული ნეგატიურობის გამონაბოლქვმა კარი გაუხსნა ძალადობის სხვა ფორმას, გლობალურის ძალადობას. ეს ახალი ძალადობა ხასიათდება ტექნიკური ეფექტურობის უპირატესობით, პოზიტიურობით, ტოტალური ორგანიზაციით, ინტეგრალური ცირკულაციით, და ყველა გაცვლების (ეხცჰანგეს) ექვივალენტურობით. გარდა ამისა, გლობალურის ძალადობა წერტილს უსვამს ინტელექტუალის სოციალურ როლს (იდეა, რომელიც უკავშირდებოდა განმანათლებლობას და უნივერსალურობას), ასევე აქტივისტის როლს, რომლის ბედი დაკავშირებული იყო კრიტიკული ოპოზიციისა და ისტორიული ძალადობის იდეებთან.

არის გლობალიზაცია ფატალური? ჩვენგან განსხვავებული კულტურები ზოგჯერ ახერხებდნენ გაქცეოდნენ ინდიფერენტული გაცვლის ფატალურობას. დღეს კი, სად არის კრიტიკული წერტილი უნივერსალურსა და გლობალურს შორის? მივაღწიეთ იმ წერტილს, როდესაც უკან დასახევი გზა აღარ არის? რა თავბრუსხვევა უბიძგებს სამყაროს ხაზი გადაუსვას იდეას? და როგორია ის სხვა თავბრუსხვევა, რომელიც იმავდროულად აიძულებს ხალხს კატეგორიულად მოინდომოს იდეის რეალიზაცია?
რეფერენცე
უნივერსალური იყო იდეა. მაგრამ როდესაც ის რეალიზდა გლობალურში, იგი გაქრა როგორც იდეა. მან ჩაიდინა თვითმკვლელობა და ის გაქრა როგორც თავისი თავის დასასრული. მას შემდეგ, რაც კაცობრიობა თავისივე იმანენტური გახდა, რაც მან მკვდარი ღმერთის ადგილი დაიკავა, ადამიანი იქცა რეფერენციის ერთადერთ სახედ და ის სუვერენულია. მაგრამ ამ კაცობრიობას აღარ აქვს რაიმენაირი დასრულებულობა. თავისუფალი ძველი მტრებისგან, კაცობრიობამ უნდა შექმნას მტრები შიგნიდან, რაც ფაქტობრივად წარმოშობს არაჰუმანური მეტასტაზების ფართე ნაირსახეობებს.

სწორედ აქედან მომდინარეობს გლობალურის ძალადობა. ის არის სისტემის პროდუქტი, რომელიც ბოლომდე მისდევს და დევნის ნეგატიურობისა და სინგულარულობის ყველა ფორმას, რასაკვირველია სიკვდილის ჩათვლით როგორც სინგულარულობის დამასრულებელ ფორმას. ეს არის საზოგადოების ძალადობა, რომელშიც კონფლიქტი აკრძალულია, სადაც სიკვდილი დაშვებული არ არის. ეს არის ძალადობა, რომელიც წერტილს უსვამს თავად ძალადობას და ესწრაფვის დაამკვიდროს სამყარო, რომელშიც ყველაფერი, რაც ბუნებრივთან კავშირშია (რაც არის სხეულში, სექსში, დაბადებაში ან სიკვდილში), უნდა გაუჩინარდეს. უმჯობესია ამ გლობალურ ძალადობას ვუწოდოთ გლობალური საშიშროება. ძალადობის ეს ფორმა მართლაც ვირუსულია. ის მოძრაობს ინფექციის გავრცელების გზით, ვრცელდება ჯაჭვური რეაქციით და თანდათანობით ანგრევს იმუნურ სისტემას, სპობს ჩვენს შესაძლებლობას მას წინააღმდეგობა გავუწიოთ.

მაგრამ თამაში ჯერ არ დასრულებულა. გლობალიზაციას ბოლომდე არ გაუმარჯვია. ამგვარი გათქვეფილი და ჰომოგენიზირებული ძალის წინააღმდეგ ჰეტეროგენური ძალები – არა უბრალოდ განსხავეული, არამედ აშკარად ანტაგონისტური – ყველგან თავს წევს. გლობალიზაციის მიმართ მზარდი, ძლიერი რეაქციის, გლობალურისადმი სოციალური და პოლიტიკური წინააღმდეგობების ფორმებს უკან ჩვენ ვხედავთ უფრო მეტს ვიდრე ეს უარყოფის ნოსტალგიური გამოხატვაა. ამის მაგიერ ჩვენ ვხედავთ მოდერნულობისა და პროგრესის პირისპირ მყოფ დამანგრეველ რევიზიონიზმს, არა მხოლოდ გლობალური ტექნო-სტრუქტურის უარყოფას, არამედ გლობალიზაციის იმ მენტალური სისტემის არ მიღებისა, რომელიც აღიარებს ყველა კულტურებს შორის ექვივალენტურობის პრინციპს. ამ სახის რეაქციამ შესაძლოა მიიღოს გარკვეული ძალადობრივი, არა-ნორმალური და ირაციონალური სახე. ბოლოს და ბოლოს ისინი შესაძლოა მიჩნეულ იყვნენ ძალადობრივად და ირაციონალურად ჩვენი ტრადიციული განმანათლებლური აზროვნების პერსპექტივიდანაც. ამ რეაქციამ შეიძლება მიიღოს კოლექტიური ეთნიკური, რელიგიური და ლინგვისტური ფორმები. ამავე დროს შეიძინოს ინდივიდუალური ემოციური აფეთქების და ნევროზის ფორმაც. ყველა შემთხვევაში შეცდომა იქნება ვლანძღოთ ეს რეაქციები როგორც უბრალოდ პოპულისტური, არქაული და ტერორისტულიც კი. ყველაფერი, რასაც კი აქვს მოვლენის სახე დღეს მიმართულია გლობალურის აბსტრაქტული უნივერსალურობის წინააღმდეგ (5), და ეს ეხება თვით ისლამის ოპოზიციასაც დასავლური ფასეულობებისადმი (რადგან ისლამი არის ყველაზე მძლავრი მოდავე იმ ფასეულობში, რომლებიც დღეს მიჩნეულია დასავლეთის ნომერ პირველ მტრად).

ვის შეუძლია სძლიოს გლობალური სისტემა? ბუნებრივია, არა ანტი-გლობალიზაციის მოძრაობას, რომლის ერთადერთი მიზანია შეანელოს გლობალური დერეგულაცია. ამ მოძრაობის პოლიტიკური იმპულსი შესაძლოა მნიშვნელოვანის იყოს. მაგრამ მისი სიმბოლური იმპულსი უვარგისია. ამ მოძრაობის ოპოზიციურობა სხვა არაფერია თუ არა შიდა მოვლენა, რომლის კონტროლი ადვილად შეუძლია დომინანტურ სისტემას. პოზიტიურ ალტერნატივებს არ შეუძლიათ დაამარცხონ დომინანტური სისტემა, მაგრამ სინგულარებს, რომლების არც პოზიტიურნი და არც ნეგატიურნი არიან, შეუძლიათ. სინგულარები არ არიან ალტერნატივები. ისინი სხვა სიმბოლურ წესრიგს წარმოადგენენ; არ არიან გაბატონებულ ფასეულობათა თუ პოლიტიკური რეალობათა ერთგულნი. შესაძლოა იყვნენ საუკეთესონი ან ყველაზე უარესნი; არ შეიძლება იყვნენ “დარეგულირებადნი” კოლექტიური ისტორიული ქმედების გზით (6). ისინი ამარცხებენ ყველა განსაკუთრებულ დომინანტურ აზრს, ამავე დროს არ წარმოადგენენ თავს ერთადერთ კონტრ-აზრად. ისინი უბრალოდ თამაშობენ თავიანთ თამაშს და წარმოაჩენენ თავიანთ კანონებს. ყველა სინგულარობა არ არის ძალადობრივი. ზოგიერთი ლინგვისტური, არტისტული, ფიზიკური თუ კულტურული სინგულარი სავსებით დახვეწილია. მაგრამ სხვები, როგორიცაა ტერორიზმი, შესაძლოა იყოს ძალადობრივი; ტერორიზმის სინგულარობა შურს იძიებს იმ კულტურების სინგულარობისთვის, რომელთაც გლობალური ძალაუფლების თავსმოხვევის საფასური საკუთარის განადგურების სახით გადაიხადეს.

ჩვენ ნამდვილად არ ვსაუბრობთ “ცივილიზაციათა შეჯახებაზე,” არამედ ანთროპოლოგიურ კონფრონტაციაზე არადიფერენცირებულ უნივერსალურ კულტურასა და იმ ყველანაირ დანარჩენს შორის, რომლებიც ინარჩუნებენ გადაულახავ განსხვავებულობათა ხარისხს. გლობალური ძალაუფლების პერსპექტივიდან (ისევე როგორც ფუნდამენტალიზმისთვის თავის რწმენაში და სხვა ორთოდოქსული რელიგიებისთვის) ყველა სახის განსხვავებულობა და სინგულარობა მწვალებლურია. სინგულარული ძალების არჩევანი მხოლოდ გლობალურ სისტემასთან შეერთებაა (ნებით თუ ძალით) ან განადგურებაა. დასავლეთის (უფრო სწორად ყოფილი დასავლეთის, რადგან მან დიდი ხნის წინ დაკარგა საკუთარი ფასეულობები), მისიაა გამოიყენოს ყველა შესაძლო ხერხი რათა ყველა კულტურა დაუმორჩილოს კულტურათა ექვივალენტურობის უხეშ პრინციპს. თუ კულტურამ ერთხელ დაკარგა თავისი ფასეულობები, იგი შეიძლება ესწრაფვოდეს მხოლოდ რევანშს სხვებზე იერიშის განხორციელების გზით. პოლიტიკური და ეკონომიკური მიზნების მიღმა, ისეთი ომები, როგორიცაა ავღანეთის (7), მიზნად ისახავენ სიველურის ნორმალიზაციას და ყველა ტერიტორიების გათანაბრებას. მიზანი ყველა რეაქციული ზონის თავიდან მოცილებაა, ყველა ველური და წინააღმდეგობის გამწევი ტერიტორიის კოლონიზება და მოთვინიერებაა როგორც გეოგრაფიულად ისე მენტალურად.

გლობალური სისტემის დამკვიდრება ინტენსიური ეჭვიანობის შედეგია. ეს არის ეჭვიანობა ინდიფერენტული და დაბალი განსაზღვრების კულტურისა უფრო მაღალი დეფინიციის კულტურის მიმართ; თილისმისგან განთავისუფლებული და დე-ინტენსიფირებული კულტურისა მაღალი ინტენსივობის კულტურული გარემოს მიმართ, და დე-საკრალიზებული საზოგადოებისა სამსხვერპლო ფორმების მიმართ. ამ დომინანტური სისტემის წინააღმდეგ ყველა რეაქციული ფორმა ვირტუალურად ტერორისტულია. (ამ ლოგიკის მიხედვით შესაძლოა ვთქვათ, რომ ბუნებრივი კატასტროფები ასევე ტერორიზმის ფორმებია). ძირითადი ტექნოლოგიური შემთხვევები, როგორიცაა ჩერნობილი, ტერორისტული აქციაცაა და ბუნებრივი კატასტროფაც. ტოქსიკური გაზის გამოდენა ბოპალში, ინდოეთში და სხვა ტექნოლოგიური შემთხვევები შესაძლოა ასევე ყოფილიყვნენ ტერორისტული აქტის შედეგი. ნებისმიერი თვითმფრინავის ჩამოვარდნა ტერორისტული ჯგუფის მიზეზით შეიძლება მოსდეს. ირაციონალური შემთხვევების ძირითადი მახასიათებელი ისაა, რომ ისინი შესაძლოა დაბრალდეს ნებისმიერს და მას საფუძვლად დაედოს ნებისმიერი მოტივაცია. გარკვეულწილად ყველაფერი შეგვიძლია მივიჩნიოთ კრიმინალად – თავად მიწისძვრაც და სიცივის ფრონტიც კი; ეს ახალი არ არის. 1923 წელს ათასობით კორეელი მოკლეს, რადგან ისინი მიიჩნიეს იმ წლის ტოკიოს მიწისძვრაზე პასუხისმგებლად. ასე ინტენსიურად ინტეგრირებულ სისტემაში, როგორიც ჩვენია, ყველაფერს შეიძლება ჰქონდეს დესტაბილიზაციის ეფექტი. ყველაფერს მიჰყავს სისტემა წარუმატებლობისკენ, რომელიც თავს შეუფერხებელად სცნობს. ჩვენი თვალსაზრისით, ანუ მათი, ვინც მომწყვდეულნი ვართ სისტემის რაციონალური და პროგრამირებული კონტროლის ქვეშ, შეგვიძლია ვიფიქროთ, რომ უარესი კატასტროფა თავად ეს უშეცდომო, შეუფერხებელი სისტემაა. შეხედეთ ავღანისტანს. ფაქტი, რომ თავად ამ ქვეყნის შიგნით, “დემოკრატიული” თავისუფლების და გამოხატვის ყველა აღიარებული ფორმები – დაწყებული მუსიკიდან და ტელევიზიიდან, ქალის სახის ნახვის შესაძლებლობამდე – აკრძალური იყო, და თავად შესაძლებლობა, რომ ასეთმა ქვეყანამ შესაძლოა აირჩიოს იმისგან ტოტალურად საწინააღმდეგო გზა რასაც ჩვენ ცივილიზაციას ვუწოდებთ (არა აქვს მნიშვნელობა რა რელიგიურ პრინციპებს ატარებს იგი), არ იყო მისაღები “თავისუფალი” სამყაროსათვის. მოდერნულობის უნივერსალური განზომილება არ შეიძლება უარყოფილ იქნას. დასავლეთის პერსპექტივიდან, მისი კონსესუალური მოდელიდან და აზროვნების უნიკალური ხასიათიდან გამომდინარე, დანაშაულია არ მიიღო მოდერნულობა როგორც კარგის აშკარა წყარო ან კაცობრიობის ბუნებრივი იდეალი. დანაშაულია ასევე, როდესაც ჩვენი ფასეულობების უნივერსალურობა და ჩვენი მოქმედება საეჭვოდაა მიჩნეული გარკვეული ინდივიდუალობის მიერ, რომლებიც, როგორც კი გამოხატავენ თავიანთ ეჭვს, მაშინვე ინათლებიან ფანატიკოსებად.

მხოლოდ ანალიზს, რომელიც ხაზს უსვამს სიმბოლური ვალდებულებების ლოგიკას, შეუძლია აზრი მისცეს გლობალურისა და სინგულარულს შორის კონფრონტაციას. რათა გავიგოთ მთელი დანარჩენი სამყაროს ზიზღი დასავლეთის მიმართ, პერსპექტივები უნდა შეტრიალდეს. არა-დასავლელი ხალხის ზიზღი არ ეფუძნება იმ ფაქტს, რომ დასავლეთმა მათ ყველაფერი მოპარა და სანაცვლოდ არაფერი მისცა. ის ეფუძნება სწორედ იმ ფაქტს, რომ მათ ყველაფერი მიიღეს, მაგრამ არასოდეს მიეცათ უფლება სანაცვლოდ რაიმე უკან მოეცათ. ეს ზიზღი ექსპლუატაციიდან თუ საკუთრების წართმევიდან არ გამომდინარეობს, არამედ მოდის დამცირებიდან. და ეს ის სახეობაა ზიზღისა, რომელიც ათვალსაჩინოებს 11 სექტემბრის ტერორისტულ დარტყმებს. ეს იყო დამცირების აქცია, საპასუხოდ სხვა დამცირებას.

0უარესი, რაც შეიძლება გლობალურ ძალადობას მოუვიდეს, არის არა შესაძლებელი შემოტევა ან დანგრევა, არამედ დამცირების განცდა. გლობალური ძალაუფლება დამცირდა 11 სექტემბერს, რადგან ტერორისტებმა დარტყმა მიაყენეს ისეთ რაიმეს, გლობალური სისტემა სამაგიეროდ რომ ვერ შეუტევს. საპასუხო სამხედრო ზომები მხოლოდ ფიზიკური პასუხი იყო. მაგრამ 11 სექტემბერს გლობალური სისტემა სიმბოლურად დამარცხდა. ომი პასუხია აგრესიაზე, მაგრამ არა სიმბოლურ გამოწვევაზე. სიმბოლური გამოწვევა იმ შემთხვევაშია მიღებული და აღმოფხვრილი თუ მოწინააღმდეგე საპასუხოდ მცირდება (მაგრამ ეს არ მუშაობს მოწინააღმდეგეს დაბომბვის ან გუანტანამოში ციხის გისოსებს მიღმა ჩაკეტვის შემთხვევაში). სიმბოლური ვალდებულებების ფუნდამენტური წესის პირობას დომინაციის ნებისმიერი ფორმის ბაზისად ნებისმიერი კონტრაპუნქტის, ნებისმიერი უკან დაბრუნების ტოტალური არარსებობა წარმოადგენს (8). ცალმხრივი ძრვენი ძალაუფლების აქტია. და კარგის იმპერია, კარგის ძალადობა უპირატესად ნიშნავს სწორედ შესაძლებლობას გასცე რაიმის საპასუხოდ დაბრუნების გარეშე. აი რას ნიშნავს იყო ღმერთის პოზიციაში. ან იყო ოსტატის პოზიციაში, რომელიც იძლევა ცხოვრების ნებას მუშაობის სანაცვლოდ. (მაგრამ მუშაობა არ არის სიმბოლური კონტრაპუნქტი, და მონის სანაცვლო პასუხიც საბოლოო ჯამში ბუნტია ან სიკვდილი). ღმერთი იძლეოდა გარკვეულ სივრცეს მსხვერპლშეწირვისთვის. ტრადიციული წესრიგის მიხედვით ყოველთვის იყო შესაძლებელი მსხვერპლშეწირვის გზით გადაგეხადა ღმერთისთვის, ბუნებისთვის ან რაიმე სხვა მაღალი არსებისთვის. აი რა განაპირობებდა სიმბოლურ წონასწორობას არსებებსა და საგნებს შორის. მაგრამ დღეს ჩვენ არავინ გვყავს, ვისაც დავუბრუნებთ სიმბოლურ ვალს. ეს ჩვენი კულტურის დაწყევლაა. ეს არ ნიშნავს, რომ ძღვენი შეუძლებელია, მაგრამ ნიშნავს, რომ კონტრ-ძღვენი დაშვებული არ არის. ყველა სამსხვერპლო ფორმები ნეიტრალიზდა და უკუიგდო (რაც დარჩა, ეს პაროდიაა მსხვერპლშეწირვისა რაც თვალსაჩინოვდება ყველა თანამედროვე მსხვერპლშეწირვის მაგალითით).

ამგვარად, ჩვენ გამოუსწორებელ სიტუაციაში ვართ, როდესაც სულ უნდა მოვიღოთ, ყოველთვის მივიღოთ, მაგრამ უკვე არა ღმერთისგან თუ ბუნებისგან, არამედ საყოველთაო გაცვლებისა და საერთო სიამოვნების ტექნოლოგიური მექანიზმების საშუალებით. ყველაფერი გვეძლევა ვირტუალურად და მოგვწონს ეს თუ არა, ჩვენ ყველაფერზე მოვიპოვეთ უფლება. ჩვენ ვგავართ მონებს, რომელთა ცხოვრება განიავდა, მაგრამ ვინც მიუხედავად ყველაფრისა შეზღუდულია ვალის გადაუხდელობით. ეს სიტუაცია გარკვეული დროით შესაძლოა გაგრძელდეს, რადგან ის არსებულ ეკონომიკურ წესრიგში გაცვლის საფუძველია. და მაინც, ყოველთვის დგება დრო, როდესაც ფუნდამენტური წესი კვლავ ზედაპირზე ამოდის და ნეგატიური (ვალის) დაბრუნება გარკვეულად ეპასუხება დადებით ტრანსფერს, როდესაც თავს იჩენს ძალადობრივი უკურეაქცია ტყვეობაში ცხოვრებაზე, დაცულ არსებობაზე, და არსების ამგვარ სატურაციაზე. ამგვარმა რევერსიამ შესაძლოა მიიღოს როგორც ღია ძალადობის აქტის ფორმა (როგორც ტერორიზმია), ისე უძლური კაპიტულაციის (რაც უფრო სახასიათოა ჩვენი მოდერნულობისათვის), თვითზიზღისა და მონანიების სახე, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, იმ ნეგატიური ვნებების იერი, რომელიც შეუძლებელი კონტრ-ძღვენის გადაგვარებულ ფორმებს წარმოადგენენ.

რაც ჩვენ ჩვენს თავში გვეზიზღება – ჩვენი სასოწარკვეთის ბნელი ობიექტები – ესაა ჩვენი რეალობის, ძალაუფლების, კომფორტის სიჭარბე, ჩვენი უნივერსალური შესაძლებლობები, ჩვენი გარკვეული სრულყოფილება, იმგვარი ბედისწერა, რომელიც დოსტოევსკის დიდ ინკვიზიტორს შემონახული ჰქონდა მოშინაურებული მასისთვის. ეს არის სწორედ ის ნაწილი ჩვენი კულტურისა, რომელსაც ტერორისტები სისაძაგლედ მიიჩნევენ (რაც ასევე ხსნის იმ მზრუნველობას, რომელსაც ისინი იღებენ და იმ ხიბლს, რომელიც მათ შეუძლიათ გამოავლინონ).

ტერორიზმის მზრუნველობა დაფუძნებულია არა მხოლოდ მათ სასოწარკვეთაზე, ვინც დამცირებული და შეურაცხოფილია. იგი ეფუძნება მათ უხილავ სასოწარკვეთასაც, ვისაც გლობალიზაციამ პრივილეგია მიანიჭა, ჩვენს საკუთარ მორჩილებას ყოვლის შემძლე ტექნოლოგიებისადმი, გამანადგურებელი ვირტუალური რეალობისადმი, ქსელების იმპერიისადმი და იმ პროგრამებისადმი, რომლებიც, შესაძლოა, იმ ადამიანთა ტიპის, იმ კაცობრიობის რეგრესიული კონტურების ხელახალი გამოხატვის პროცესში არიან, რომელიც “გლობალური” გახდა. (ყოველივე ამის შემდეგ განა ადამიანთა მოდგმის პირველადობა დედამიწაზე სხვა დანარჩენ სიცოცხლესთან მიმართებაში სარკისებური სახე არ არის დასავლეთის დომინირებისა სამყაროს სხვა დანარჩენ ნაწილებზე?). ეს უხილავი სასოწარკვეთა, ჩვენი უხილავი სასოწარკვეთა, უიმედოა რამდენადაც ეს ყოველივე ჩვენი საწადელის რეალიზაციის შედეგია.

ამდენად, თუ ტერორიზმი მომდინარეობს რეალობის ამ ზედმეტობიდან და ამ რეალობაში შეუძლებელი გაცვლიდან, თუ იგი არის სიჭარბის პროდუქტი ყოველგვარი კონტრაპუნქტის ან დაბრუნების შესაძლებლობის გარეშე, და თუ ეს მომდინარეობს კონფლიქტების ძალისმიერი გადაწყვეტიდან, ილუზია იმისა, რომ ჩვენ მას თავის დავაღწიეთ, როგორც ობიექტურ სიბოროტეს, დასრულდა. (9) და ეს რამდენადაც თავის აბსურდულობაში და უაზრობაში ტერორიზმი ჩვენი საზოგადოების საკუთარი განაჩენი და სასჯელია.


პლასტიკური გარდუვალობა

მეტად რთულია ისაუბრო უორჰოლზე, რადგან როგორც თავად უორჰოლი თავის ინტერვიუებსა და დღიურებში ყოველგვარი ირონიის გარეშე ყოველთვის იმეორებს, არც არაფერია საფუძვლიანი მასზე სათქმელი. ასე რომ, კომენტატორებს ისღა დარჩენიათ, იმავე მიმართულებით განაგრძონ, ოღონდ, რასაკვირველია ნაკლები ინიციატივით. მხოლოდ უორჰოლს შესწევდა უნარი გარდაეტეხა თავისი ხატების უმნიშვნელობა თავისი დისკურსის უმნიშვნელობაში. ამიტომაცაა რომ _ რაც უნდა ნათელი ეფინებოდეს ობიექტს-უორჰოლს, უორჰოლს-ეფექტს _ არის რაღაც, რაც აშკარად იდუმალი რჩება მასში, რაღაც, რაც ხელოვნების და ხელოვნების ისტორიის პარადიგმის მიღმაა. ესაა ობიექტის იდუმალება, რომელიც წარადგენს თავს თავის ტოტალურ გამჭვირვალებაში და ამდენად თავს არიდებს კრიტიკული და ესთეტიკური დისკურსის მხრიდან ნატურალიზებას; ესაა იდუმალება ზედაპირული და ხელოვნური ობიექტისა, არტეფაქტისა, რომელიც ახერხებს შეინარჩუნოს თავისი ხელოვნურობა (ხელოვნურობა ხელოვნებაში ყოველთვის არის ის, რაც წინააღმდეგობას უწევს ხელოვნების კრიტიციზმს). ყოველი თანამედროვე ინდუსტრიული არტეფაქტი _ მონროს სახე, ქემფბელის სუპის რკინის ქილა, ელექტრონული სკამი _ მიდრეკილია გახდეს ნატურალური და დაკარგოს ჩვენთვის ხელოვნურობა. უორჰოლის საიდუმლოება, ისევე როგორც მისი სახელგანთქმულობის საიდუმლოება სხვა არაფერშია, თუ არა ამ წმინდა ხელოვნურობაში. ეს ხელოვნურობა თავიდან იცილებს ყოველგვარ ნატურალურ და გრძნობად მნიშვნელობას და ამდენად ფეტიშის უაზრო მოჩვენებით ინტენსივობას იღებს თავის თავზე.
უორჰოლის აურა უდაო სიმულაკრის აურაა. ჩემი აზრით უორჰოლი მუტანტია.
საზოგადოდ, არტეფაქტის არეალი აღემატება ხელოვნების არეალს. ხელოვნების და ესთეტიკის მეფობა ეს ილუზიაზე ზოგადად მიღებული მმართველობის, იმ შეთანხმების მეფობაა, რაც ილუზიის გიჟურ ეფექტს საზღვრებში აქცევს, რაც ასუსტებს ილუზიას, როგორც უკიდურეს ფენომენს. ესთეტიკა აღადგენს სუბიექტის ბატონობას სამყაროს წესრიგზე. ესაა სამყაროს ტოტალური ილუზიის სუბლიმაციის ფორმა, რომელიც სხვა შემთხვევაში ჩვენ გაგვანადგურებს. თავიანთ ცდაში, დაიცვან საღმრთო წონასწორობა, სხვა კულტურებმა მიიღეს ამ სამყაროს ტოტალური ილუზიის სასტიკი მანიფესტაცია. ჩვენ _ თანამედროვე კულტურებს _ უკვე აღარ გვჯერა სამყაროს ილუზიის, არამედ გვჯერა მისი რეალურობის (რაც ეჭვგარეშე საბოლოო ილუზიაა) და ჩვენ ავირჩიეთ ილუზიის განადგურების შერბილება სიმულაკრის კულტივირებული და დამჯერი ფორმის საშუალებით, რაც წარმოადგენს ესთეტიკურ ფორმას.
ამ ესთეტიკურ ფორმას აქვს მთელი ისტორია, მაშინ როდესაც ილუზიას იგი არ გააჩნია. მაგრამ რადგან მას აქვს ისტორია, მას დასასრულიც ექნება, და შესაძლოა ჩვენ ახლა მოწმენი ვართ ამ ისტორიის, ამ შეზღუდული და შეთანხმებული ფორმის გაქრობისა, სიმულაკრის ამ ესთეტიკური ფორმისა უდაო სიმულაკრის სასარგებლოდ, ილუზიის იმ პირველსაწყისი სცენისა, როგორიც ის იყო, და სადაც ჩვენ ბოლოს და ბოლოს კვლავ შევუერთდებით ჩვენამდე არსებული ყველა კულტურის ნიღბებს, რიტუალებს და არაადამიანურ ფანტასმაგორიებს ჩვენი კულტურის ესთეტიკის მიზანსცენამდე.
მე ვიტყოდი, რომ უორჰოლი ამ უდაო სიმულაკრის ილუსტრაციაა, ხელოვნების თამაშის წესების წინააღმდეგი, ჩვენი კულტურის ესთეტიკური შეთანხმების წინააღმდეგი.
უორჰოლი პირველი იყო, ვინც შემოიტანა თანამედროვე ფეტიშიზმი _ ტრანსესთეტიკური ფეტიშიზმი _ ხატი ფასეულობის გარეშე, მყოფობა წადილის გარეშე.
როგორც ვიცით, ფეტიშს, ფეტიშის ობიექტს არ აქვს ღირებულება, ან მეტიც, მას აქვს ღირებულებებზე მსჯელობებისგან დამოუკიდებელი აბსოლუტური ღირებულება. ესაა ღირებულების ექსტაზი. ამდენად, უორჰოლის ყველა ხატს, თავისთავად უმნიშვნელოს, ამავდროულად აქვს აბსოლუტური ღირებულება, ფიგურის ღირებულება, რომლიდანაც ყველა ტრანსცენდენტული წადილი ამოღებულია და ხატის იმანენტურობის გარდა არაფრისთვის ტოვებს ადგილს. ამ თვალსაზრისითაც ხატი ხელოვნურია, რადგან ნატურალური რომ იყოს, უნდა არსებობდეს სუბიექტი, რომელიც მასში გამოხატავს თავს, განახორციელებს ხატში რეალური სამყაროს ტრანსფორმაციას.
უორჰოლის ხატები არ არიან ბანალურნი, რადგან ასახავენ ბანალურ სამყაროს _ ისინი არიან ბანალურნი, რადგან არიან შედეგნი სუბიექტში არარსებული პრეტენზიისა, მოახდინოს ინტერპრეტაცია ან მიანიჭოს მნიშვნელობა _ ისინი არიან ხატის წმინდა ფიგურაციამდე აყვანის შედეგნი, მცირეოდენი ტრანსფიგურაციის გარეშეც კი. ამდენად ეს აღარაა ტრანსცენდენტი, არამედ წარმოადგენს პოტენციალიზაციას ნიშნისა, რომელიც კარგავს რა ყველა ნატურალურ მნიშვნელობას, სიცარიელეში ასხივებს მთელს თავის ხელოვნურ სინათლეს.
მისტიკურ ხედვაში უმცირესი დეტალის განათება გამომდინარეობს ღვთაებრივი ინტუიციიდან, რომელიც ამნიშვნელოვანებს მას, ტრანსცენდენციის გრძნობიდან, რომელიც მკვიდრობს მასში. ჩვენთვის ეს პირიქითაა. სამყაროს განსაცვიფრებელი სიზუსტე გამომდინარეობს წინასწარაკვიატებული აზრიდან არსის შესახებ, რომელიც სტოვებს სამყაროს, ჭეშმარიტების შესახებ, რომელიც აღარ მკვიდრობს მასში; გამომდინარეობს სიმულაკრის საგულდაგულო აღქმიდან, განსაკუთებით კი მედიატური და ინდუსტრიული სიმულაკრისა. ასეთია უორჰოლი და მისი სერიული ჰიპოსტასი ხატებისა _ სუფთა და ცარიელი ფორმა ხატებისა, უმნიშვნელო და ექსტატიკური იკონოსფერო. ეს ჩვენი ახალი მისტიციზმიცაა და აბსოლუტური ანტიმისტიციზმიც, იმ გაგებით, რომ სამყაროს ყოველი დეტალი, ყოველი ხატი მიძღვნაა, მაგრამ მიძღვნა არაფრისადმი.
ეს ფეტიშისტური ტრანსფორმაცია ნიშნისა და ხატისა განასხვავებს უორჰოლს დიუშანისა და ყველა სხვა წინამორბედისაგან ხელოვნების თანამედროვე რევოლუციაში. რადგან დიუშანი, დადა და სიურეალიზმი და ყველა, ვინც რეპრეზენტაციის დეკონსტრუქციას და ხელოვნების ნაწარმოების დანგრევას მიმართავდა, ინარჩუნებდა ავანგარდის გაგებას და სხვადასხვა სახით ექვემდებარებოდა კრიტიკულ უტოპიას. თანამედროვე ხელოვნების ისტორია არის უტოპია, რამდენადაც ხელოვნება (და თავად ხელოვანი) იღებს მას, როგორც რევოლუციურს ან რევოლუციის წინამორბედს ან უკვე რევოლუციის მიღმა არსებულს. ყოველ შემთხვევაში ჩვენთვის, თანამედროვეთათვის ხელოვნება უკვე აღარ არის რადიკალური ილუზია, იგი გადაიქცა იდეად ან უტოპიად. იგი უკვე აღარ არის კერპთაყვანისმცემლური ან რიტუალური, გახდა რა კრიტიკული და უტოპიური. მიუხედავად იმისა, რომ ის თავისი ობიექტის დემისტიფიკაციას ახდენს დიუშანთან და მისი ბოთლის საკიდთან ერთად _ ის ახდენს ყოველდღიური რეალობის მთელი ველის ერთდროულად ესთეტიზირებას.
ეს ვრცელდება აბსტრაქტულ ექსპრესიონიზმზე და პოპ-არტის მთელს ერთ ნაწილზეც კი თავისი პოპკორნისა და კომიქსების ლირიკული ხედვით. ბანალურობა, რომელიც ჰაიდეგერის მიხედვით გამოხატავს ადამიანის მეორედ დაცემას პირველის შემდეგ მიწიერ სამოთხეში, ამჯერად ხდება ესთეტიკური გადარჩენის კრიტერიუმი და მხატვრის შემოქმედებითი სუბიექტურობის განდიდების საშუალება: ობიექტის დანგრევა, რათა უკეთ იყოს მინიშნებული ხელოვნების იდეალური სივრცე და სუბიექტის იდეალური პოზიცია.
თავად უორჰოლი არ განეკუთვნება რაიმე ავანგარდს ან რაიმე უტოპიას. და თუ იგი ბოლოს უღებს უტოპიას, ეს იმიტომ, რომ მომავალი მიძინებისათვის მისი თბილად შენახვის მაგიერ იგი თავის თავს აყენებს პირდაპირ უტოპიის შუაგულში, ანუ არსად-ის შუაგულში. თავისი თავის იდენტიფიცირებას იგი არსად-თან ახდენს. იგი თავადაა ეს არსად, და აი ამგვარად იგი გაივლის ავანგარდის მთელ სივრცეს და მიდის იქ, სადაც მათ უნდოდათ წასვლა, და რაცაა არსად. მაგრამ მანამ, სანამ ისინი თავიანთთვის სათადარიგოდ ინახავდნენ ხელოვნებისა და ესთეტიკის შემოვლით გზას, იგი წინ მიიწევს შეუჩერებლად, და მთლიანად ასრულებს ესთეტიკის ციკლს. ამ გზით იგი საბოლოოდ გვათავისუფლებს ჩვენ ხელოვნებისაგან და მისი კრიტიკული უტოპიისაგან.
თანამედროვე ხელოვნებამ უკვე დიდი გზა გაიარა თავისი ობიექტის დეკონსტრუქციისა, მაგრამ უორჰოლი იყო ის, ვინც შორს წავიდა ხელოვნების სუბიექტის, მხატვრის დეკონსტრუქციაში. იგი ყველაზე შორს წავიდა შემოქმედებითი აქტის მხილებაში. შეიძლება ითქვას, რომ ესაა მისი სნობიზმი, მაგრამ სნობიზმი, რომელიც გვათავისუფლებს ხელოვნების ყოველგვარი აფექტაციისაგან _ სწორედ იმიტომ, რომ ის მანქანურია. პიკაბიამ და დიუშანმა შეიყვანეს მანქანა როგორც სურათში, ისე ფერწერის მექანიზმში, მაგრამ მათში არსებობდა სიურეალისტური მექანიციზმი, საფუძველში კრიტიკული ფუნქციის მქონე (რედი-მეიდიც კი გვეუბნება ამას) _ და არა როგორც მანქანურობა. რამდენადაც უორჰოლი თავს მანქანურთან აიგივებს, ისევე როგორც უტოპიის არარსებობასთან, ამდენად იგი წარმოადგენს მას და თავის თავს როგორც თანამედროვე სამყაროს ავტომატურ რეალობას.
ესაა ნამდვილი სნობიზმი, ტოტალური მანქანიზმი. ეს ანიჭებს მის ხატებს გადამდებ ძალაუფლებას, მაშინ როდესაც სხვები, რომლებიც თუმცა კი აღადგენენ ბანალურობის მექანიზმს, რჩებიან ცალკეულ ობიექტებად. ისინი არ გახდნენ ჭეშმარიტი მანქანები და ამდენად ჭეშმარიტი სნობები: ისინი იყვნენ უბრალოდ მხატვრები. მათი ნამუშევრები გონებამახვილურ გამოგონებასა და უტყუარ არტეფაქტს შორისაა. დაკარგეს რა რეპრეზენტაციის საიდუმლოება, ისინი არ წამოსწევენ წინ შედეგს _ რაც ეფექტურად, მანქანური სნობიზმით გადმოსცემს თვითმკვლელობის სახეობას.
უორჰოლთან მინიმალური პრეტენზიაა არსებობისადმი, მინიმალური სტრატეგიაა მნიშვნელობებისა და დასასრულებისა. “სრულყოფილია არაფერი, რადგან იგი წინააღმდეგობას უწევს არაფერს”. უნდა წაიკითხოთ დღიურები, უორჰოლის მთელი დღიური, როგორც ძალიან ლამაზი თხრობა ამ სიმსუბუქისა, ამ ნებისა არამნიშვნელოვნებისკენ, რაც ეჭვგარეშე არის ძალაუფლებისადმი ნების ჩვენი თანამედროვე ვერსია.
“არაფერი აკლია. ყველაფერი აქაა”, _ წერს უორჰოლი. “A-დან B-მდე და კვლავ უკან: ენდი უორჰოლის ფილოსოფია”. “აფექტის გარეშე დაჟინებული ცქერა. გარდატეხილი გრაცია. მოსაწყენი მოდუნებულობა. გამოფიტურლი ფერმკრთალობა. დახვეწილი უცნაურობა. საფუძველშივე პასიური გაოცება. დამონებული საიდუმლო ცოდნა. ბავშვური, საღეჭი რეზინის მღეჭავის ნაივურობა, სასოწარკვეთაში ფესვებგადგმული მომხიბვლელობა, თვითაღფრთოვანებული უდარდელობა, სრულყოფილი სხვადყოფნა, უჩინარობა, ჩრდილოვანება, გარყვნილი, ბუნდოვანი, ავბედითი აურა, ფერმკრთალი, ტკბილად მოსაუბრე მაგიური მყოფობა, კანი და ძვლები…”
ამ გამჭვირვალების გამო უორჰოლის ხატები შესაძლოა უსასრულოდ გამრავლდეს, მაგრამ სიღრმეში შესწავლილი არ იქნეს. სხვა ფერმწერებისგან განსხვავებით არ არსებობს უორჰოლის ნამუშევრის არცერთი გადიდებული დეტალი. მის კატალოგებშიც კი. თითოეული ნამუშევარი ფუნქციონირებს თითქოს როგორც ჰოლოგრამა, სადაც არ არსებობს არანაირი განსხვავება დეტალსა და მთელს შორის; და სადაც დაჟინებული მზერა სუბსტანციის გარეშე ვრცელდება ობიექტიდან მის ვირტუალურ მდგომარეობასთან აღრევის წერტილამდე.
უორჰოლი მისი ხატების მსგავსად სხვა არაფერია, თუ არა ერთგვარი ჰოლოგრამა. “ფაბრიკაში” მის გარშემო იყვნენ ცნობილი ადამიანები და არაფერს იღებდნენ მისგან. ისინი შეწოვილნი იყვნენ მის ვირტუალურ მყოფობაში, გადიოდნენ მასში, როგორც ფილტრში თუ ფოტოგრაფიულ ლენ-ში, რასაც ის ეფექტურად წარმოადგენდა კიდეც ობიექტივში. ვალერი სოლანასი კიდევაც შეეცადა დაემსხვრია ეს ობიექტივი, როდესაც მან ესროლა უორჰოლს, როდესაც იგი შეეცადა გამჭოლად გაევლო ჰოლოგრამაში, სასოწარკვეთილად ეცადა დარწმუნებულიყო, რომ სისხლი შესაძლოა ჯერ კიდევ გადმოდიოდეს მისგან. ჩვენ შეგვიძლია უორჰოლთან ერთად ვთქვათ: ჩემზე უფრო ზედაპირული, შენ კვდები.
და უორჰოლი ახლოს იყო სიკვდილთან. ამის შემდეგ იგი თვლიდა კიდეც თავს მკვდარად, ცოცხლად დარჩენილად.
ყველაფერი უორჰოლის შესახებ ხელოვნურია: ობიექტი ხელოვნურია, რადგან იგი დაკავშირებული აღარაა სუბიექტთან, არამედ მხოლოდ და მხოლოდ ობიექტის წადილთან. ხატი ხელოვნურია, რადგან იგი აღარაა დაკავშირებული ესთეტიკურ მოთხოვნილებასთან, არამედ მხოლოდ და მხოლოდ ხატის წადილთან. (და უორჰოლის ხატებს აქვთ წადილი, და ერთნი ბადებენ მეორეს, რამდენადაც არ არსებობს სხვა ბედი ხატისა თუ არა ხატი). მათ აღარ აქვთ საკუთარი მნიშვნელობა, ამდენად ისინი აღარ არიან გაუცხოებულნი. ამ მხრივ ფეტიშისტური სტადია, სტადია უდაო სიმულაკრისა, არის გაუცხოებისთვის დაფარული და მიუღწეველი სტადია. იგი გვათავისუფლებს ჩვენ გაუცხოებისაგან. ამდენად უორჰოლი არის პირველი არაგაუცხოებული მხატვარი, რომელმაც მიაღწია რადიკალური ფეტიშიზმის სტადიას _ ესაა, როგორც ის ამბობს განსხვავება, მიყვანილი სრულყოფილებამდე (შეიძლება ითქვას, გაუცხოების მიღმამდე). უფრო მეტად გაუცხოებული, ვიდრე გაუცხოება არის: გაუცხოებისგან თავისუფალი უკიდურესი ფენომენის ექსპოტენციური პრინციპის მიხედვით.
გაუცხოებულობის რევოლუციურ ლოგიკას შემდგომ მოსდევს სიმულაკრის ფეტიშისტური ლოგიკა, ფეტიშიზმის რადიკალური ლოგიკა. უორჰოლი პირველია, რომელიც განახორციელებს ამ მუტაციას ხატების ფორმაში. ამიტომაა, რომ იგი იძენს მომხიბვლელობის ამ განსაკუთრებულ ფორმას, რომელიც დასრულდება მხოლოდ ფეტიშით, იმ ფეტიშისტური აურით, რომელიც უკავშირდება სიცარიელის განსაკუთრებულობას. და საყოველთაოდ ცნობილი დიდების 15 წუთი, რომელზეც მან ილაპარაკა, სხვა არაფერია, გარდა უნარისა, შეუერთდეს იმ უკიდურეს უმნიშვნელობას, რომელიც ქმნის თავის გარშემო სიცარიელეს და რომლის მიმართაც გადაუდებლად თავს იყრის ყველა არარსებული წადილი. მაგრამ არცთუ ისე ადვილია მიაღწიო შეთანხმებას ამ უმნიშვნელობასთან. წადილის ცარიელ სივრცეში ვაკანტური ადგილები პრემიების სახით რიგდება.
ფეტიშებს თავისი ცხოვრება აქვთ. ისინი, ფროიდის მიხედვით, სიზმრის სიჩქარეზე ფიქრის ყოველშემძლეობასთან ურთიერთობენ. რამდენადაც ნიშნებს აქვთ გადაწყობილი და ამდენად განსხვავებული ურთიერთკავშირები, ფეტიშები (ხატები, ობიექტები-ფეტიშები) მიჰყვებიან იმავწუთიერ ჯაჭვურ რეაქციას, რადგან ისინი ინდიფერენტულ მენტალურ სუბსტანციას წარმოადგენენ. ეს ნათელი მოდის ფეტიშიზმში, რომლის ობიექტები მომენტალურად იცვლებიან, რადგან მათ არ აქვთ მნიშვნელობა. თავად იდეებიც შეიძლება ამ სახით იცვლებოდნენ: მათ ფეტიშირება ესაჭიროებათ. მოდით ნუ გვაცდუნებს ბანალიზაცია ფორმით, “თვითინდიფერენტულობა”, რომელსაც უორჰოლს ეს ფეტიშიზმი სძენს. რაც ამ მანქანური სნობიზმის უკან ხდება, ეს ძალაუფლებაში ზრდაა, ობიექტის, ხატის, ნიშნის და სიმულაკრის პოტენციალიზაციაა. ღირებულების ძალაუფლების გაზრდაა, რომლის საუკეთესო მაგალითია თავად ხელოვნების ბაზარი. ამ ბაზრის სფეროში ჩვენ შორს ვართ ფასის განკერძოებისაგან, რომელიც ჯერ კიდევ საგანთა ნამდვილი საზომია. ჩვენ ღირებულების ფეტიშიზმში ვიმყოფებით, რომელიც აფეთქებს ბაზრის თავად გაგებას და იმავე დარტყმით ანგრევს ხელოვნების ნამუშევარს, როგორც ასეთს. უორჰოლი, ბუნებრივია, თანამონაწილეა ღირებულების ამ განადგურებისა იმ გადაჭარბებით, რომელიც ბოლოს უღებს თავად ფასეულობას. იგი მუშაობს რეალობის ექსტერმინაციაზე ხატის საშუალებით და ამ გზით ხატის იმგვარ გადაჭარბებაზე, რომელიც ბოლოს უღებს ესთეტიკურ ღირებულებას. ამ თვალსაზრისით შეუძლებელია ითქვას, მსგავსად ჰ. ობალკისა, რომ უორჰოლი არ არის დიდი მხატვარი. საბედნიეროდ ის საერთოდ არ არის მხატვარი. პირიქით: მის ნამუშევრებში საფრთხეშია ჩაგდებული ხელოვნებისა და ესთეტიკის უშუალო არსის ანთროპოლოგიური გამოწვევა.
მაგრამ თუ ვიმსჯელებთ ამის გარშემო, მაშ რას აკეთებს საერთოდ თანამედროვე მხატვარი? მსგავსად რენესანსის მხატვრებისა, რომლებიც ფიქრობდნენ, რომ ისინი ხატავდნენ რელიგიურ სურათებს, მაგრამ სინამდვილეში ქმნიდნენ ხელოვნების ნაწარმოებებს, განა ჩვენი თანამედროვე მხატვრებიც, რომლებიც ფიქრობენ, რომ აკეთებენ ხელოვნების ნაწარმოებს, არ ქმნიან რაღაც სრულიად განსხვავებულს? შეუძლიათ ობიექტებს, რომელთაც ისინი ქმნიან, იყვნენ სრულიად სხვანი, ვიდრე ხელოვნებაა? მაგალითად, იყვნენ ფეტიშის ობიექტები, მაგრამ გრძნეულებისგან თავისუფალი ფეტიშები, დეკორატიული ობიექტები დროებითი სარგებლობისთვის (როგორც როჟე კაილუასი იტყოდა, ჰიპერბოლური ორნამენტები). სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით ცრურწმენითი ობიექტები, იმ თვალსაზრისით რომ ისინი უკვე აღარც მიმართავენ ხელოვნების ამაღლებულ ბუნებას და აღარც პასუხობენ ხელოვნებისადმი ღრმა რწმენას, მაგრამ მიუხედავად ამისა, უკვდავყოფენ ხელოვნების ცრურწმენას ყველა მის ფორმაში _ აშკარად არიან ფეტიშები ისეთი შთაგონებისა, როგორც სექსუალური ფეტიშიზმი, რომელიც თავისთავად სექსუალურად ინდიფერენტულია: თავისი ობიექტის ფეტიშად განსაზღვრისას ფეტიშიზმი სიმულტანურად უარყოფს სექსის რეალობასა და სექსუალურ სიამოვნებას. მას არ სჯერა სექსის, არამედ მხოლოდ სექსის იდეის (რაც, რასაკვირველია, ასექსუალურია). ზუსტად ასევე ჩვენ აღარ გვწამს ხელოვნების, არამედ მხოლოდ ხელოვნების იდეის (რაც, რასაკვირველია, აღარ არის ესთეტიკური).
ამიტომაცაა, რომ ხელოვნება, რომელიც აღარაფერია გარდა იდეისა, ამჯერად მუშაობს იდეებზე. დიუშანის ბოთლების საკიდი იდეაა, უორჰოლის ქემფბელის სუპის ქილა იდეაა, ივ კლაინის მიერ გალერეაში ჩეკების ბლანკებად გაყიდული ჰაერი იდეაა. ყველაფერი ეს იდეებია, ნიშნებია, ალუზიებია და კონცეფტებია. ისინი აღნიშნავენ სრულიად არაფერს, მაგრამ აღნიშნავენ ერთსა და იმავეს. ის, რასაც ჩვენ ხელოვნებას ვუწოდებთ, ადასტურებს განსაკუთრებულ სიცარიელეს. ხელოვნება იდეის მიერაა დამახინჯებული, იდეა ხელოვნების მიერაა დამახინჯებული. ესაა სწორედ ტრანსსექსუალურობის ფორმა, ტრანსვეტიზმის ფორმა, განვრცობილი ხელოვნებისა და კულტურის მთელს სფეროზე. ხელოვნება თავისებურად ტრანსსექსუალურია, როდესაც მას ჰკვეთს იდეა, როდესაც მას ჰკვეთს ხელოვნების ცარიელი ნიშანი, და განსაკუთრებით კი მისი გაუჩინარების ნიშანი.
მთელი თანამედროვე ხელოვნება აბსტრაქტულია იმ გაგებით, რომ მას ჰკვეთს უმეტესწილად უფრო იდეები, ვიდრე წარმოსახვა ფორმებისა და სუბსტანციების. მთელი თანამედროვე ხელოვნება კონცეფტუალურია, რამდენადაც იგი ნამუშევარში კონცეფტის, ხელოვნების ცერებრალური მოდელის სტერეოტიპის ფეტიშირებას ახდენს _ ისევე, როგორც საქონელი, რომელიც ფეტიშირებულია, არაა რეალური ღირებულების, არამედ წარმოადგენს ღირებულების აბსტრაქტულ სტერეოტიპს.
ხელოვნებას, რომელიც ეძღვნება ფეტიშიზმსა და დეკორატიულ იდეოლოგიას, აღარ გააჩნია საკუთარი არსებობა. ამ პერსპექტივიდან ჩვენ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ჩვენ ვდგავართ ხელოვნების, როგორც სპეციფიკური აქტივობის გაქრობის გზაზე. ეს ან ხელოვნების ტექნიკებსა და წმინდა ხელოსნობაში გადასვლასთან მიგვიყვანს, რომელიც ელექტრონიკაში გადასვლით დასრულდება, ან პირველად რიტუალიზმთან, სადაც ყველაფერს შეუძლია შეასრულოს ესთეტიკური ნაკეთობის როლი. ხელოვნება დასრულდება უნივერსალური კიჩით, როგორც რელიგიური ხელოვნება თავის დროზე დასრულდა შაინტ-შულპიციან კიჩით. ვინ იცის? შესაძლოა ხელოვნება, როგორც ასეთი, არც ყოფილა არაფერი, გარდა ჩვეულებრივი ბრჭყალებისა, გარდა სახეობების ერთგვარი ეფემერული ფუფუნებისა. შემაწუხებელი ისაა, რომ კრიზისი ხელოვნებაში დაუსრულებელი ხდება, და განსხვავება უორჰოლსა და სხვებს შორის, რომლებიც საფუძველშივე კომფორტულად არიან ამ დაუსრულებელ კრიზისში, ისაა, რომ უორჰოლისთვის ხელოვნების ეს კრიზისი სუბსტანციურად მიღწეულია.
მანქანიზაციის ამ სტადიაზე _ ავტომანქანიზაციაზე, რაშიც უორჰოლის სნობიზმი მდგომარეობს _ აღარაა არც კრიზისი, არც კრიტიკული სივრცე. ეს პარადოქსული სივრცეა. სიმბოლური ძალაუფლების ბატონობის მიერ სამყაროს ტრანსფორმაციის პერსპექტივიდან კრიტიკულ სივრცე, არის შესაბამისი მყოფობა სუბიექტისა და ობიექტის, მხატვრისა და სამყაროსი. მეორე მხრივ, პარადოქსული სივრცე გამომდინარეობს სუბიექტისა და ობიექტის გაუჩინარებიდან და ენიგმატურზე უფრო მეტ რაღაცაში გარდაქმნიდან. რათა ჩახვდეთ ამ აზრს, იფიქრეთ მიმდინარე სიტუაციაზე ყველაზე უფრო მოწინავე მეცნიერებებში, სადაც ობიექტის ობიექტურობა და სუბიექტის კრიტიკული პოზიცია (ცოდნა) სიმულტანურად უჩინარდება, და სადაც ობიექტის ერთადერთი რეალურობა არის მისი რასტრი ეკრანზე მოხაზულობა. ეს ახალი სივრცე არაგარკვეულობისა მეცნიერებაში თავისთავად ასევე პარადოქსული სივრცეა. ამ თვალსაზრისით უნდა მოვიაზროთ უორჰოლი და დღევანდელი ხელოვნების მთელი პარადოქსი. ამ ხატების უკან არ არსებობს ნამდვილი სამყარო, ისევე, როგორც იმ ეკრანის უკან, რომელიც გამოხაზავს ნაწილაკის ტრაექტორიას _ უორჰოლის ეფექტის უკან არაა უორჰოლი-სუბიექტი. ესაა ყველაზე ორიგინალური და სპეციფიკური სიტუაცია, რომელსაც ჩვენ ვუცქერთ როგორც მეცნიერების, ისე ხელოვნების შემთხვევაში (შესაძლოა, ეს აღარაა ხელოვნება, და შესაძლოა ეს აღარაა მეცნიერება: რა არის პარადოქსული მეცნიერება?) ხატის ვირტუალური, გაურკვეველი და პარადოქსული სტატუსი მისი იდეალური სტატუსია, როგორც ეს მეცნიერების ობიექტისთვისაა (მოგვწონს ეს თუ არა, ხელოვნებაცა და მეცნიერებაც ეკრანებად იქცნენ).
ამდენად, ჩვენ უნდა დავასრულოთ პოპ-არტისა და უორჰოლის ათწლეულებით გაგრძელებული დადანაშაულება, დაუსრულებელი იდეოლოგიური დისკუსიები მათი კრიტიკული ან არაკრიტიკული ფასეულობის შესახებ, მათი თანამონაწილეობის შესახებ მედიებთან და კაპიტალისტურ სისტემასთან. რასაკვირველია, უორჰოლის სამყაროში არ არის არავითარი განკიცხვა, მასში, მკაცრად რომ ვთქვათ, საერთოდ არ არის არანაირი განაცხადი.
მაგრამ ეს ანიჭებს მას ძალაუფლებას. ყოველგვარი კრიტიკული მინიშნება მხოლოდ დაასუსტებს პარადოქსულ პოზიციას, მისი ხატების პარადოქსულ გამჭვირვალებას. ყოველი უარყოფითობა მხოლოდ გამოფიტავს ხატს, როგორც პარადოქსს, როგორც ექსტრემალურ ფენომენს და დაამცირებს მას გამარტივებულ დასასრულამდე. კრიტიკული ფუნქცია გვიპყრობს ჩვენ, ჩვენ მნიშვნელობებს ვართ მიჩვეულნი, აზრს ვანიჭებთ ყველაფერს, მაგრამ ამ შემთხვევაში ეს ჩამოაცილებს ამ ხატებს მათ ზედაპირულ რადიკალურობას, იმავდროულად მათ მატერიალურ უბიწობას, გადააქცევს რა მათ გზავნილებად, რამდენადაც მათმა ხარისხმა მკაცრად უნდა უარყოს ყველა ინტერპრეტაცია სიცარიელის სასარგებლოდ. ხატების მიერ რეალობის მიმართ ამ ინდიფერენტულობის შენარჩუნების წყალობით ჩვენ ვინარჩუნებთ მათ სისავსეს და ინტენსიურობას.
ობიექტის გარეშე არსებული ხატის პარადოქსი, რასაც დამატებით სუბიექტის წარმოსახვაც აკლია, წააგავს ლიხტენშტაინის დანას, ცნობილ დანას დანის პირის და სახელურის გარეშე. ფაქტობრივად ესაა იდეალური დანა. ამ შემთხვევაში სახელურის დანის პირთან შეწინააღმდეგებაზე უფრო მეტია სახელურის არარსებობის წინააღმდეგობა დანის პირის არარსებობასთან. ესაა დანის პარადოქსული სრულყოფილება, და ასეთია უორჰოლის სამყარო, სადაც არაფერი ეწინააღმდეგება არაფერს. კიდევ ერთხელ: “სრულყოფილია არაფერი, რადგან იგი ეწინააღმდეგება არაფერს”. ისევე, როგორც არავინ ეწინააღმდეგება არავის, ასევე სხვაობის სრულყოფილება, რადგან ესაა უმნიშვნელობა, რომელიც აკავშირებს საგნებს ერთიმეორესთან, აკავშირებს ადამიანებს ერთიმეორესთან. ესაა არაჩვეულებრივი ფილოსოფია, ტოტალური წინააღმდეგობა ჩვენი საერთო კონსესუსის იდეოლოგიისა აზრის მხრიდან.
უორჰოლი აგნოსტიკოსია, ისევე როგორც ჩვენ ყველანი ფარულად ვართ. აგნოსტიკოსი ამბობს: ღმერთი არსებობს, მაგრამ მე მისი არ მწამს. უორჰოლი ასევე ამბობს: (ალბათ) ხელოვნება არსებობს, მაგრამ მე მისი არ მწამს. და სწორედ იმიტომ, რომ მე მისი არ მწამს, მე საუკეთესო ვარ. ეს არც ცინიზმია და არც ნარცისიზმი, როგორც ამას ხალხი ამბობს: ესაა აგნოსტიკოსის ლოგიკა. ეს განცხადებული იყო ანტიკურობაში, გვიან ანტიკურობაში, ეპოქაში, რომელსაც ჩვენ შეგვიძლია შევედაროთ. აგნოსტიკოსები იყვნენ მართლაც საუკეთესონი, ყველაზე მოქმედნი პრაქტიკაში ანუ თავის პროფესიაში, მიუხედავად მათი ურწმუნობისა, ან სწორედ მის გამო.
უორჰოლი რაიმე ამის მსგავსს იტყოდა: რომ დარწმუნებული ვიყო, რასაც ვაკეთებ მხოლოდ ბლეფია, განსაკუთრებულ რაღაცეებს გავაკეთებდი. რომ ვიცოდე, რომ ყველაფერი, რასაც ვაკეთებ, არ არის “მე”, მშვენიერ რაღაცეებს გავაკეთებდი. დიახ, ეს სნობიზმია; ეს ასევე აგნოსტიკოსის გამოწვევაა, იმისი, ვისაც არ სჯერა, რათა აკეთოს უკეთ, ვიდრე იმან, ვისაც სჯერა.
უორჰოლი არასდროს მუშაობს ბევრს. აგნოსტიკოსი არ აპირებს ბევრ მუშაობას ღმერთის სადიდებლად ან მისი არსებობის დასამტკიცებლად (!). უორჰოლი არ აპირებს ხელოვნებისთვის ან ხელოვნების არსებობის დასამტკიცებლად მუშაობით თავის გადაღლას, რადგან არსებითად არავის სჭირდება ხელოვნების პათოსი. ეს სტოიკოსების დამახასიათებელი თვისებაა. ჩვენ არ უნდა შევმატოთ სამყაროს პათოსი, ან უნდა ვიტანჯოთ, რადგანაც ცოცხლები ვართ. უორჰოლი ერთი და იმავე დროს სტოიკოსიცაა, აგნოსტიკოსიც, პურიტანიც და ერეტიკოსიც. არა მარტო ჩვენ ვანიჭებთ მას ამ თვისებებს, არამედ იგი ამ თვისებებით თავად გულუხვად აჯილდოებს ყოველივეს, მის გარშემო არსებულს. სამყარო არის და ეს მშვენიერია; ხალხი არის და ისინი კარგები არიან. მათ არ ესაჭიროებათ სჯეროდეთ იმისა, რასაც აკეთებენ, ისინი სრულყოფილნი არიან. ის თავად საუკეთესოა, მაგრამ ყველანი არაჩვეულებრივნი არიან. არასოდეს ყოფილა ამ სახით განადგურებული შემოქმედის, მხატვრის, გენიოსის პრივილეგია. და ყოველგვარი უპატივცემულობისა და დემაგოგიის გარეშე. ამაში არის რაღაც გაუთვითცნობიერებელი უბიწობა, პრივილეგიის ანულირების შემწყნარებლური ფორმა. მასში არის რაღაც კატარებისა და მათი სრულყოფილების თეორიისაგან. მაგრამ უორჰოლის ეს დემოკრატია, ასე განსხვავებული ძირითადი კასტური გრძნობადობისაგან, რომელიც პრევალირებს ხელოვნების სამყაროში, არ გამომდინარეობს ადამიანის უფლებებისაგან. ის უფრო ბოროტების პრინციპიდან მომდინარეობს. ბოროტების პრინციპი სამყაროს, როგორც რადიკალური ილუზიის პრინციპია (როგორც ეშმაკის ოინი). ეს პრინციპი კატარელებმა შეითვისეს პარადოქსულად სწორედ იმავე დროს, როდესაც მათ აქ, დედამიწაზე განხორციელებული სრულყოფილების პრინციპი მიიღეს (ეკლესიისთვის ეს ორი ფუნდამენტური მწვალებლობა იყო; ეს დღესაც ასეა ყველა პოლიტიკური და მორალური ორთოდოქსისთვის). ამჟამად ილუზიის პრინციპი _ და ეს შეიძლება დამოწმებული იყოს კატარების საშუალებით _ ყველაზე დემოკრატიული და ეგალიტარული პრინციპია, რადგან ყველანი თანასწორნი არიან სამყაროს, როგორც ილუზიის წინაშე, ისე როგორც ყველანი თანასწორნი არ არიან ჭეშმარიტების სამყაროს წინაშე _ ჭეშმარიტების პრინციპი და მიზეზი წარმოქმნის ყოველგვარ უთანასწორობას.
ამიტომაცაა, რომ უორჰოლს შესწევს უნარი თავი გადაიქციოს ყველაფერთან თანასწორი სრულყოფილი ფიგურაციის სცენარისტად. ყველა ხატი კარგია, რამდენადაც ყველა თანასწორად წარმოადგენს ილუზიას. ყველა ადამიანი დიდია, შენ მხოლოდ მომენტალური ფოტო უნდა გაკეთო, _ ამბობს ის; შეუძლებელია ააცდინო ერთადერთ ფოტოგრაფიაში. ესაა ფიგურაციის უნივერსალური დემოკრატია. თავად უორჰოლი სხვას არაფერს აკეთებს. ის აკეთებს ფიგურაციას. მერილინი-ვარსკვლავი თავის თავს ფიგურირებს. ის დიდებას აღწერს მხოლოდ იმიტომ, რომ ის საკუთარი თავის ფიგურაციაში შევიდა. ვალერი სოლანასი, როდესაც მან უორჰოლს ესროლა, იყო მხოლოდ და მხოლოდ ფიგურანტი, რომელმაც მეორე ფიგურანტს ესროლა. მისი ასისტენტები ფიგურანტები-დამატებები იყვნენ _ ისინი მისთვის, მის ადგილას მუშაობდნენ. მთელი სამყარო _ პოლიტიკური და მორალური და არა მარტო კინემატოგრაფიული _ ეძღვნება ფიგურაციას. ეს არ არის ესთეტიკის საკითხი _ ახალი ფიგურაციისა თუ ნარატიული ფიგურაციისა _ არამედ ჩვენი თანამედროვე სამყაროს მეტაფიზიკური მდგომარეობაა, უდაო სიმულაკრის სამყაროსი, რომელზედაც მე ვსაუბრობდი. განსხვავება ისაა, რომ მისი დატირების თუ მისი გაძლების მაგიერ განდგომის ან დეპრესიული მდგომარეობის საშუალებით, უორჰოლი მას ეგზალტირებითა და აღტაცებით უძლებს.
მაშ, ეს ისევ სნობიზმის სხვა, მაგრამ ბედნიერი ეფექტი შეიძლება იყოს. შეგიძლიათ წარმოიდგინოთ მანქანა, რომელიც შეიძლება უბედური იყოს? ის შესაძლოა იყოს უბედური, რადგან ის საკმარისად გაუცხოებულია. მაგრამ ნურას უკაცრავად. უორჰოლი გამოიგონებს მანქანის აღტაცებას, აღტაცებას, რომელიც სამყაროს კიდევ უფრო ილუზორულს ხდის, ვიდრე ეს უწინ იყო. რადგან ესაა ტექნიკის ჭეშმარიტი ბედი: გახადო სამყარო უფრო მეტად ილუზორული, ვიდრე უწინ. უბრალოდ უორჰოლის შემთხვევაში ეს აღტაცებით, აფექტაციის გარეშე ხდება. შეუძლებელია მანქანის აფექტაცია. უორჰოლი სიამოვნებას იღებს ფიგურაციის, როგორც მეორე ბუნების ამ მდგომარეობით. არის ეს უდიდესი ნაივი? მე ამაში უფრო ვხედავ დიდ სიცხადეს, სიცხადეს, რომელიც არცხვენს ჩვენს მიერ სამყაროს ნატურალისტურ ხედვას, ჩვენს მიერ სიმულაკრის დეპრესიულ ხედვას. უორჰოლი მიხვდა, რომ მანქანა თანამედროვე სამყაროს ტოტალური ილუზიის გენერატორია, და რომ ფიგურაციის დასასრულისკენ სვლის ჟამს ამ მანქანური ფიგურაციის მხიარული განწყობის გადმოღების გზით იგი მიაღწევს გარკვეულ ტრანსფორმაციას, მაშინ როდესაც ხელოვნება, რომელიც თავს ხელოვნებად მიიჩნევს, გადაეშვება ვულგარულ სიმულაციაში.
ასეთივე თავდაყირა სიტუაციაა გარე სამყაროში, განსაკუთრებით სახელგანთქმულთა სამყაროში. რაც შეეხება დიდებას, უორჰოლის პოზიცია ძალიან მარტივია. დიდება თანაარსებობს მოწყენილობასთან, ისევე როგორც ხატის ზემოქმედება თანაარსებობს უმნიშვნელობასთან. დიდება და დიდებისგან მოწყენილობა თანაარსებობენ. ერთი მასალაა მეორესთვის. ნიშანდობლივია, თუ როგორ თანაარსებობს მის დღიურებში დიდების გულმოდგინე ორგანიზაცია და საკუთარი სიცოცხლისადმი ინდიფერენტულობა. დიდება პროექტორის შემთხვევითი გაცივებაა, რომელიც მისი საკუთარი ცხოვრების შემთხვევით მოქმედ პირებს გამოანათებს; ესაა თითოეული მათგანის მყოფობის აურა, ჩაფიქრებული როგორც სახელგანთქმული არა-მოვლენა, ხელოვნური განათებით შექმნილი სახელგანთქმულობა. ყველაფერი დამოკიდებულია განათებაზე. გენიოსის ბუნებრივი სინათლე იშვიათობაა, მაგრამ ხელოვნური განათება, რომელიც მართავს ჩვენს თანამედროვე სამყაროს, იმდენად უხვია, რომ ყველას ეყოფა. მანქანა თავისთავად, შეიძლება იყოს სახელგანთქმული და უორჰოლს არასოდეს მოუთხოვია სხვა რამ, გარდა მანქანური დიდებისა, სახელგანთქმულობისა შედეგის გარეშე, რომელიც არ ტოვებს კვალს. ეს არც ისტორიულია და არც ესთეტიკური; ეს ფოტოგენურია და უკავშირდება ყოველივეს დღეს დანახვას, დაჟინებული მზერის საშუალებით პლებისცირების მოთხოვნილებას.
დღეს ყველა საგანს, ყველა მოვლენას უნდა, რომ იყოს ფოტოგრაფირებული. თქვენ გგონიათ, რომ ფოტოთი იღებთ სცენას სიამოვნებისთვის _ სინამდვილეში ეს სცენას უნდა, რომ იყოს ფოტოგრაფირებული _ თქვენ უშუალოდ მისი მიზანსცენის ოპერატორი ხართ. სწორედ ამას აკეთებს უორჰოლი: ის უბრალოდ საგანთა ირონიული გამოფენის აგენტია. ამბობენ, რომ ის თავის საკუთარ რეკლამას ქმნის. მაგრამ არა _ ის იმ უზარმაზარი რეკლამის მედიუმია, რომელსაც სამყარო ტექნიკის საშუალებით, ხელების საშუალებით ქმნის თავისთვის _ ახდენს რა ჩვენი წარმოსახვის წაშლის, ჩვენი ვნებების გამოვლენის ფორსირებას, ამსხვრევს რა სარკეს, რომელიც ჩვენ მის წინ გაწვდილი გვქონდა და რასაკვირველია ჰიპოკრიტიკულად, რათა დაგვეპყრო იგი ჩვენს სასარგებლოდ.
სწორედ სამყაროა, რომ ხატების საშუალებით და განსაკუთებით უორჰოლის ხატების საშუალებით თავს გვახვევს თავისი უწყვეტობის არარსებობას, თავის ფრაგმენტულობას, თავის ოინებს, თავის მომენტალურობას. ამიტომაა, რომ უორჰოლი ხელოვნების ისტორიის ნაწილი არ არის; იგი ჩვენს სამყაროში არსებული საგნების მდგომარეობის ნაწილია. ის არ წარმოადგენს მას, ის მისი უბრალოდ ფრაგმენტია, სუფთა ფორმის ფრაგმენტი.
ამიტომაა, რომ ესთეტიკური თვალთახედვიდან იგი მართლაც იმედს აცრუებს _ აღქმული, როგორც ფრაგმენტი, როგორც ჩვენი სამყაროს რეფრაქცია, ის სრულიად ცხადია. ის თავად სამყაროს მსგავსია. ყველაფრის ერთად აღქმისას და მნიშვნელობის, როგორც ათვლის წერტილიდან სამყარო მართლაც იმედის გამაცრუებელია _ დეტალურად ცქერისას როგორც საიდუმლოსი და თითქოს სხვა სამყაროდან, ის სრულიად ცხადია.
ესეც ასე. რასაკვირველია, შესაძლებელია ეთაყვანებოდე ბუნებას, ან აუფასურებდე არარაობას, უორჰოლის ნებისმიერ ხატს. მაგრამ ეს იქნება რაღაც მსგავსი დამატებითი ღირებულებისა. რაც ჩემთვის მნიშვნელოვანია, ესაა უორჰოლი მანქანის სიცხადე, სამყაროს გასაფილტრავი ამ ექსტრაორდინარული მანქანისა თავის სიცხადესა და ირონიულ მატერიალურობაში.
მე არ მაქვს პრეტენზია, რომ აღვწერე იგი, და არავის შეუძლია ამის პრეტენზია ჰქონდეს, რადგან ამით ნაგულისხმევი იქნება უორჰოლთან პირდაპირი, მანქანური თანამონაწილეობა, მაგრამ ყველას არა აქვს შანსი, იყოს მანქანა.