თეიმურაზ მეორე დაიბადა თბილისში 1700 წელს. მამამისი იყო ქართლის მეფე ერეკლე პირველი (1688 — 1703), ხოლო დედა — ანა ჩოლოყაშვილი.
1703 წ. სპარსეთის შაჰმა ერეკლე ქართლის მეფობიდან გადააყენა, გაიწვია ისპაჰანს და ძველი სამფლობელოს ნაცვლად კახეთი და ყულარაღასობა (სასახლის გვარდიის სარდლობა) უბოძა. ერეკლე ბედს შეურიგდა და სპარსეთის დედაქალაქში დარჩა, ხოლო კახეთის მმართველობა მისმა ძემ დავითმა (იმამ-ყული-ხანმა) მიიღო. იმამ-ყული-ხანი იმთავითვე შეუდგა ლეკთა თარეშის ალაგმვას.
პატარა თეიმურაზი კახეთში იყო და იქაურ კულტურულ-ლიტერატურულ გარემოში იზრდებოდა. მართალია, თეიმურაზი თავის თავს “უსწავლელს” უწოდებს (“დღისა და ღამის გაბაასება”, “გაბაასება რუსთველთან”), მაგრამ ეს თავმდაბალი პოეტის მორიდებული განცხადებაა. თეიმურაზის ლიტერატურული მემკვიდრეობა საფუძველს გვაძლევს დავასკვნათ, რომ მას საკმაოდ კარგი განათლება მიუღია, კერძოდ, ღრმად შეუსწავლია ძველი ქართული სასულიერო-საეკლესიო მწერლობა და საერო-მხატვრული ლიტერატურა, ღვთისმეტყველება და საეკლესიო ისტორია, გაუვლია საერო-სარაინდო წვრთნა, გაწაფულა სამხედრო ხელოვნებაში, ახლოს გასცნობია ხალხის ცხოვრებას, მის ადათებსა და ზნე-ჩვეულებებს.
თეიმურაზშა ცოლად შეირთო ვახტანგ მეექვსის ასული თამარი, რითაც, რამდენადმე, გაუმჯობესდა ურთიერთობა ქართლსა და კახეთს შორის.
თეიმურაზი ადრევე ჩაება ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში. სპარსეთში მყოფი ერეკლე I მალე გარდაიცვალა. დავითი ისპაჰანის გზას გაუდგა (1711 წ.), ხოლო კახეთის გამგედ თეიმურაზი დატოვა. უფლისწულის მცირეწლოვანების გამო ერთ ხანს სამეფოს დედამისი განაგებდა.
1715 — 1722 წლებში კახეთს ისპაჰანიდან დაბრუნებული დავითი მართავდა. თეიმურაზი მხარში ედგა თავის ძმას და აქტიურად მონაწილეობდა საქვეყნო საქმიანობაში. დავითის გარდაცვალების შემდეტ კახეთის ტახტის გამო ცილობა შეიქნა, ზოგი თეიმურაზს უჭერდა მხარს, ზოგი მის ძმას კონსტანტინეს (მამად-ყული-ხანს).
1723 წელს შაჰმა კახეთის მეფედ კონტანტინე დანიშნა. მდგომარეობა კიდევ უფრო გართულდა. ლეკთა თარეშმა იმატა. თავგასულ მებატონეთაგან შევიწროებული და გამწარებული გლეხობა ზოგჯერ თავისი მოსისხლე ლეკების მხარეზეც კი გადადიოდა. ქვეყანა ნადგურდებოდა. ოსმალნი მიეძალნენ კახეთს, მოკლეს კონსტანტინე, დაარბიეს მოსახლეობა. თეიმურაზი ფშავს გაიხიზნა და რუსეთს წასვლას აპირებდა, მაგრამ კახელებმა თელავს დააბრუნეს (1731 წ.). მან მოახერხა ოსმალთა მეთაურთან საერთო ენის მოძებნა: ისაყ-ფაშამ თბილისს მოიწვია, “კეთილად შეიწყნარა და წარავლინა კვალად კახეთსავე, რათა დაადგრეს ერთგულებასა ზედა და იყოფებოდეს თელავს”.
ამასობაში სამოქმედო ასპარეზზე გამოჩნდა ნადირ-შაჰი, რომელმაც ოსმალთა წინააღმდეგ აქტიური ბრძოლა გააჩაღა. თეიმურაზი ნადირ-შაჰს მიემხრო. თეიმურაზსა და მის დასს, ოსმალთაგან შევიწროებულ ქართველობას სპარსეთის ბატონობა, შედარებით, მსუბუქ უღლად და ნაკლებ ბოროტებად მიაჩნდა, მაგრამ მალე გამოვლინდა “ყიზილბაშობის” ნამდვილი სახე, რის შედეგად გაძლიერდა ქართველთა ბრძოლა თვითმყოფობისათვის.
1737 წელს თბილისისა და ქართლის სპარსელმა მმართველმა სეფი-ხანმა თეიმურაზი მზაკვრულად მიიწვია გორში, შეიპყრო და უცხოეთის შორეულ გზას გაუყენა. მწარედ მოტყუებული, სამშობლოსა და ოჯახს დაშორებული თეიმურაზი გულისტკივილითა და მწუხარებით მოგვითხრობს: ნადირ-შაჰის მიერ “საქართველოს მცველად” დადგენილმა სეფი-ხანმა “ზაკვით მიგვინდო”; შეგვიპყრო მე, ამილახვარი, ერისთავი და სხვანი და “ხელ-ხუნდებით” სპარსეთს გაგვისტუმრა. ჩაგვიყვანეს ისპაჰანს. სიკვდილს ველოდით, მაგრამ გადავრჩით; “ღმერთმან დაგვდვა საფარველი”, თუმცაღა მცირე ხანს გაგრძელდა ჩემი სიხარული; “სოფელმან უარესი მოაწია განსაცდელი”, შაჰმა შვილები მომთხოვა, კახეთში ჩაფარი გაგზავნა და ჩემი ქალ-ვაჟი დაიბარა.
გულის სიღრმიდან ამოხეთქილი სიტყვებით გოდებს თეიმურაზი: სხვა ძე არ მყვანდა, გასინჯეთ, ვინც იყოთ კაცი ბრძენია, აღარვინ მრჩება ოჯახში, ვით მოვითმინო, ძნელია?! ნადირ-შაჰმა თეიმურაზი ყანდაარს წაიყვანა, აჩვენა “ავი გზებია”, განაცდევინა “გზაზედა სიცხე და სიცივებია”. მალე მაშათს მისი შვილები ქეთევანი და ერეკლე ჩაიყვანეს. მამას თავზარი დაეცა, “დაუწყლულდა გული მრთელია”. მას განსაკუთრებით ის აწუხებდა და აღელვებდა, რომ “უმკვიდროდ გახდა კახეთი”. შაჰმა ქეთევანი თავის ძმისწულს მიათხოვა, ხოლო ერეკლე თან იახლა ინდოეთის ლაშქრობაში…
მძიმე მდგომარეობა მალე შეიცვალა: 1738 წელს ნადირ-შაჰმა თეიმურაზი გამოისტუმრა და მისცა კახეთი. ამ ფაქტს გულისხმობს პოეტის სიტყვები: “ჯერ მფლობელ მყო კახეთისა, მერმე ქართლში მემკვიდრობით”. თეიმურაზმა ენერგიულად მიჰყო ხელი კახეთის მართვას, წარმატებაც მოიპოვა — ქართლის ტახტი მიიღო. ქართველთა აჯანყებებით თავმობეზრებულმა და რუს-ქართველთა ურთიერთობის გაცხოველებით შეშფოთებულმა ნადირ-შაჰმა 1744 წელს ქართლი თეიმურაზს მისცა, ხოლო კახეთი — მის ვაჟს, ერეკლეს დაუმკვიდრა. ეს იყო ქართველ მამულიშვილთა დიდი გამარჯვება. “ყიზილბაშობა” დამარცხდა, ნადირ-შაჰმა თავის ჯიქურ პოლიტიკაზე ხელი აიღო და ქართული წესწყობილება აღადგინა, “ქართველობა შეიქმნა”. ამ ფაქტს პოეტი ორიოდე სიტყვით გვაუწყებს:
ღმერთმან მომცა ეს სიმაღლე ნადირ-შაჰის მიზეზობით,
ჯერ მფლობელ მყო კახეთისა, მერმე ქართლში მემკვიდრობით,
კახეთშია ჩემს ძეს დასვამს, — ერეკლესა, — მეფედ ხმობით.
ქართველთა სიხარულს საზღვარი არ ჰქონდა. კარგა ხნის მანძილზე ქართლის ტახტზე ქრისტიანი მეფე აღარ ასულა, თითქმის საუკუნის განმავლობაში ქართლი სპარსეთიდან თუ ოსმალეთიდან მოსულ მაჰმადიან მმართველებს ან გამაჰმადიანებულ ქართველ ბაგრატიონებს ეპყრათ. ამიტომაც თეიმურაზის ქართლის მეფედ კურთხევა ეროვნულ დღესასწაულად გადაიქცა.
აღმოსავლეთ საქართველოს ისტორიაში ახალი ხანა დაიწყო, ქართლ-კახეთი არსებითად გაერთიანდა მამა-შვილის ხელში. თერმურაზისა და ერეკლეს ბრძნული პოლიტიკით, შეთანხმებული საქმიანობითა და გონივრული მმართველობით მდგომარეობა საგრძნობლად გამოსწორდა, ქვეყანა აღმავლობის გზას დაადგა. თავდაცვისუნარიანობის გაზრდამ და მოძალებული მტრის მრავალგზისმა დამარცხებამ ქართლს, ნაწილობრივ, აღუდგინა ძველი სახელი.
ვიყავ ქართლშიგან, მტრისაგან ერთს ალაგს ვერ დავდგებოდი,
იქით და აქით მუდამით ვლაშქრობდი, ვიარებოდი,
ავისა დროს და ჟამისგან ჯარშიგან ვიარებოდი, —
აღნიშნავდა პოეტი და, მართლაც, დღენიადაგ ქართლის კეთილდღეობის სადარაჯოზე იდგა და მის დაცვასა და ძლიერების განმტკიცებაზე ზრუნავდა. ქართველთა ორიენტაცია რუსეთზე სულ უფრო და უფრო შესამჩნევი ხდებოდა. თეიმურაზი და ერეკლე გარეგნულად სპარსული ორიენტაციის გზას ადგნენ, სინამდვილეში კი რუსეთისაკენ ისწრაფოდნენ. წინააღმდეგ რეაქციული წრეებისა, რომლებიც სპარსეთსა თუ ოსმალეთს ემხრობოდნენ, ქართლ-კახეთის მეფეები საქართველოს დამხმარედ მხოლოდ რუსეთს თვლიდნენ. მათ კარგად იცოდნენ, როგორ დაისაჯა კახეთი ალექსანდრე მეორისა და თეიმურაზ პირველის რუსეთისაკენ სწრაფვის გამო, ნათლად ახსოვდათ, რა დღე დაადგა რუსეთთან კავშირისათვის ვახტანგ მეექვსეს, მაგრამ, მწარე გაკვეთილების მიუხედავად, თეიმურაზმა და ერეკლემ სპარსეთ-ოსმალეთის გარემოცვის პირობებში კვლავ რუსეთი აღიარეს საიმედო ძალად. მათი სამართლიანი დასკვნით, ქართველთა თვითმყოფობის შესანარჩუნებლად აუცილებელი იყო რუსეთთან მჭიდროდ დაკავშირება.
თეიმურაზი და ერეკლე გრძნობდნენ, რომ კულტურულად და ეკონომიურად ჩამორჩენილი მაჰმადიანური აღმოსავლეთის საპირისპიროდ რუსეთი ერთადერთი ძალა იყო, რომლის მფარველობითაც ქართველობას შეეძლო ეროვნულ-კულტურული თვითმყოფობის შენარჩუნება.
თეიმურაზმა ადრევე დაამყარა კავშირი ჩრდილოეთის ერთმორწმუნე ქვეყანასთან და არა ერთი ელჩი გაგზავნა რუსთა სამეფო კარზე (1736 წელს -როსებ გიორგის ძე, 1752 წელს — ათანასე ამილახვარი და ა. შ.), ხოლო 1760 წელს თვითონ გაეშურა პეტერბურგისაკენ.
ქართლის მეფის რუსეთის საზღვრებში გამოჩენამ პეტერბურგის სამეფო კარზე დაბნეულობა გამოიწვია: რუსეთი შვიდწლიან ომში იყო ჩაბმული და ოსმალეთის გაღიზიანებას ერიდებოდა; ქართლის მეფესთან კეთილ დამოკიდებულებას შეეძლო უარყოფითი გავლენა მოეხდინა რუსეთ-ოსმალეთის ურთიერთობაზე… თეიმურაზი კარგა ხანს ყიზლარში გააჩერეს, შემდეგ ასტრახანში გადაიყვანეს და მთელი შემოდგომა იქ აცდევინეს.
დიდი წვალების შემდეგ თეიმურაზი ჩავიდა პეტერბურგში და რუსეთის სამეფო კარს სპარსეთის წინააღმდეგ ერთობლივი ბრძოლის გეგმა წარუდგინა, მაგრამ ამას სასურველი შედეგი არ მოჰყოლია…
ელისაბედ პეტრეს ასულმა პატივით მიიღო ქართლის მეფე. თეიმურაზი ახლოს იყო სამეფო კართან, მონაწილეობდა იქაურ საზეიმო შეკრებულებებში, ესწრებოდა სპექტაკლებსაც (პეტერჰოფში) და ა. შ. 1761 წლის 21 ივნისს იგი სწვევია რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის სტამბას, სადაც მისი თანდასწრებით ქართულად და რუსულად აუწყვიათ და დაუბეჭდავთ მცირე ზომის ტექსტი — მისალმება თეიმურაზისადმი.
თეიმურაზი მოულოდნელად გარდაიცვალა პეტერბურგში 1762 წლის 8 იანვარს. მისმა მხლებლებმა ცხედარი “წარმოასვენეს მცხეთას დასაფლველად”, მაგრამ მგზავრობა გახანგრძლივდა. ამან გამოიწვია თავდაპირველად მიღებული გადაწყვეტილების შეცვლა. ქართლის მეფის ნეშტი დაკრძალეს ასტრახანის იმ ტაძარში, რომელშიც ადრე (1737 წ.) ვახტანგ მეექვსემ პოვა სამუდამო განსასვენებელი.
×