"ლადოს სიყვარული თანაკურსელ გოგონას, მარიამ ტრაპაიძის მიმართ ცალმხრივი იყო"
"მე ასე მწამს, ერთი ნორჩი ნაძვის ძირას/ ყაყაჩოში საუკუნოდ ჩაგეძინა,/ ჩაგეძინა სიყვარულით ანაჩქროლებს.../ არა, ლადო, აღარ მოვწყვეტ ყაყაჩოებს..." - ასე, თავისივე დამკვიდრებული სიმბოლოს, ყაყაჩოს დახმარებით მიეხმატკბილა ანა კალანდაძე ლადო ასათიანს, რომელმაც "ყაყაჩოს ქვეშ" თავისი ცხოვრების გაზაფხულზე, 26 წლის ასაკში მიიძინა... მარადჭაბუკმა პოეტმა მხოლოდ ასიოდე ლექსისა და ორიოდე პოემის დატოვება მოასწრო მომავალი თაობებისთვის. თუმცა, მისი შემოქმედება ქართველი პოეტების, მხატვრებისა თუ კომპოზიტორებისთვის დღემდე შთაგონების უშრეტ წყაროდ რჩება... ცხოვრების მინორული ტონალობის მიუხედავად, ლადო ასათიანის პოეზია მაჟორული ხმოვანებით, ეროვნულ-პატრიოტული შემართებით, არტისტიზმით, განცდათა მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. გურამ ასათიანის შეფასებით, "ლადოს ლექსს ერთი იშვიათი თვისება აქვს: აღელვებს ისეთ მკითხველსაც, რომელიც ჩვეულებრივ, გულგრილია პოეზიისადმი."
წელს ლადო ასათიანის დაბადებიდან 100 წელი შესრულდა. ამ თარიღის აღსანიშნავად, პოეტის ცხოვრების პერიპეტიებს ჩვენი ჟურნალის ფურცლებზე კიდევ ერთხელ გავიხსენებთ... ფილოლოგი მურად მთვარელიძე ექსკლუზიურად მოგითხრობთ ლადო ასათიანის პირველი გატაცების შესახებ, რომელიც პოეტის ქუთაისში გატარებულ, სიჭაბუკის პერიოდს უკავშირდება...
ლადო ასათიანი ქუთაისში, 1917 წლის 14 იანვარს დაიბადა. მშობლები ლეჩხუმში, სოფელ ბარდნალას სკოლაში ასწავლიდნენ, სადაც ლადო ზაფხულობით ჩადიოდა ხოლმე. ცაგერის სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკუმის წარმატებით დასრულების შემდეგ, ქუთაისის პედაგოგიური ინსტიტუტი ქართული ენისა და ლიტერატურის სპეციალობით დაამთავრა. ინსტიტუტში გიორგი ახვლედიანის, კორნელი კეკელიძის, ვარლამ თოფურიას, დიმიტრი უზნაძის, სიმონ ყაუხჩიშვილის, ვახუშტი კოტეტიშვილის, მოსე გოგიბერიძის, შალვა ნუცუბიძის, აკაკი შანიძის ლექციებს ისმენდა. აგროვებდა ხალხური ზეპირსიტყვიერების ნიმუშებს - ლექსებს, ზღაპრებს, გამოცანებს, მონაწილეობდა ლიტერატურულ საღამოებში.
დედა, ქართული ენის პედაგოგი ლიდა ცქიტიშვილი 1937 წელს, დაბეზღებით დაპატიმრებული, "ტროიკამ" გაასამართლა და გადასახლება მიუსაჯა. ახლობლებმა გაიგეს, როდის გამოიყვანდნენ ციხიდან. ლადომ დაინახა, როგორ ჩასვეს მანქანაში და შეუძლოდ შეიქნა. მას შემდეგ დედა აღარ უნახავს... გაზეთი გაუგზავნა, რომელშიც მისი პირველი ლექსი დაიბეჭდა. პოეტის უკვე მომაკვდავ დედას გაზეთს არ აძლევდნენ, მაგრამ ქართველი პატიმრების თხოვნით, მას შვილის ლექსი წაუკითხეს. დედის დაკარგვით გამოწვეული სტრესის გამო, ბოლო წლებში პოეტი ლეჩხუმში აღარ ჩასულა...
მურად მთვარელიძე, ქართველი მწერალი და ლიტერატორი, ფილოლოგი:
- თითქმის არ წერენ ან ძალიან ცოტა თუ იხსენებს ლადო ასათიანის პირველ გატაცებას, ქუთაისში გატარებული სიჭაბუკის დღეებს რომ უკავშირდება. არადა, ეს პირველი განცდა სულაც არ აკნინებს იმ დიდ სიყვარულსა და აღმაფრენას, რაც პოეტს უკვე თბილისში ეწვია. ანიკო ვაჩნაძისა და ლადოს სიყვარული ლეგენდად იქცა. მანამდე კი იყო ქუთაისის პედაგოგიური ინსტიტუტის კედლებში გატარებული სტუდენტობა და ის უჩვეულო რომანტიკა, რაც ლადოსა და მის მეგობრებს სდევდა თან. ინსტიტუტში 1934 წელს ჩაირიცხა. მომავალი წლის გაზაფხულზე კი უკვე შეყვარებული იყო თანაკურსელ გოგონაზე, რომელსაც "შავთვალა" შეარქვა და მისი ეს დამახასიათებელი მეტაფორა პოეზიის კუთვნილებად აქცია. ლექსს - "სევდის ტირილი", ლადო თანაკურსელ მეგობარს, შემდგომში პროფესორ ნელი დუმბაძეს უძღვნის. ლექსის შესახებ წიგნში დართულ კომენტარებში ვკითხულობთ: "...შავთვალა გოგონასადმი მის გულისხმას პირველი კურსის პირველი თვეებიდან ვისმენდით. შემდეგში არა მარტო ლადოს თანაკურსელებმა, არამედ მთელმა ფაკულტეტმა იცოდა ლადოს გატაცების ამბავი. იგი ხმამაღლა მღეროდა "შავ თვალებზე", "შავი თვალებით" ზომავდა მთელ ქვეყანას და თავის სამზეოს საინტერესო მხატვრული სიმბოლოც შეურჩია - "შავ თვალებს, ბნელ ღამეს". ამ სათაურით ლადომ ლექსების მთელი დასტა დაწერა, მაგრამ... ადრესატს ისინი აღარ შემოუნახავს". როგორც ჩანს, ლადოს სიყვარული თანაკურსელი გოგონას, მარიამ ტრაპაიძის მიმართ ცალმხრივი იყო. მარუსია (ასე ეძახდნენ მეგობრები) არ იზიარებდა პოეტის გულისთქმას. 1936 წელს, ლადო ნელი დუმბაძეს უგზავნის ლექსს - "კეთილო დაო, ნელი", რომელშიც საკუთარ სულიერ მდგომარეობასაც წარმოაჩენს: "გული ნაცრემლი, გული თელილი,/ ძნელია, დაო, მერწმუნე, ძნელი,/ ამიტომ მსურდა მე ეს წერილი/ არ ყოფილიყო უკანასკნელი..." წერილში ლადო წერს "შავთვალა" გოგონას შესახებ. "ლექსად ქცეული ვარ და ლექსად გესიტყვები. მიხვდები, ალბათ, რას გეუბნება ლექსი ეს... მარუსია წამოვიდა ისე, როგორც მას სჩვევია. რა ვუყოთ, მე ხომ იცი, აკიდება მეჯავრება... მარუსიას ასე უთხარი ჩემს მაგიერ, სახარების ენით: "ყოველმან ხემან, რომელმაც არა გამოიღოს ნაყოფი კეთილი, მოიკუეთის და ცეცხლსა დადვასო". მარიამი ლადოში მხოლოდ თანაკურსელ მეგობარს ხედავდა. როდესაც ყველაფერი გაირკვა, ლადოს ეყო ძალა, გაეგო გოგონასთვის და გრძნობა თავისივე სულის ლაბირინთებში გადაემალა. ისინი მეგობრებად დარჩნენ".
1938 წლიდან პოეტი საცხოვრებლად და სამუშაოდ თბილისში გადავიდა. მუშაობა გაზეთ "ნორჩი ლენინელის" რედაქციაში დაიწყო. მალე მომავალი მეუღლე, ანიკო ვაჩნაძე გაიცნო, რომელიც მწერალთა კავშირში ეკონომისტად მუშაობდა. ლადომ ის პირველად ქუჩაში ნახა და ანონიმური სასიყვარულო წერილი გაუგზავნა. წერილის ავტორის დადგენა ხელწერის მიხედვით, მწერლებმა მოინდომეს. რევაზ მარგიანმა ლადოს ხელი ამოიცნო. ანიკომ წერილი დახია, რასაც შემდეგ ყოველთვის ნანობდა.
ლადო და ანიკო ერთმანეთს პოეტის უახლოესმა მეგობარმა, ნიკა აგიაშვილმა გააცნო. პირველი შეხვედრიდან რამდენიმე დღეში დაქორწინდნენ. ანიკო ულამაზესი ქალი იყო. ლადოს გაცნობამდე მას ლექსები სიმონ ჩიქოვანმა, პაოლო იაშვილმა, ვალერიან გაფრინდაშვილმა, გიორგი შატბერაშვილმა, კოლაუ ნადირაძემ, გიორგი ქუჩიშვილმა და სერგეი მიხალკოვმა მიუძღვნეს. მოგვიანებით ყველა ამ ლექსს ლადომ მინაწერები გაუკეთა. წყვილი ერთხანს ანიკოს მშობლებთან ცხოვრობდა, შემდეგ კი ძერჟინსკის ქუჩაზე, ერთ პატარა, უფანჯრო ოთახში გადავიდა, რომლის ფართობი სულ 14 კვადრატული მეტრი იყო. ოთახში დღის სინათლე მხოლოდ კარზე ჩასმული მინიდან შედიოდა.
ახალგაზრდა პოეტი ტუბერკულოზით დაავადდა. ჭლექი იმ დროს განუკურნებელი სენი იყო. აღმართზე მისი სიარული არ შეიძლებოდა, რის გამოც, მეუღლემ ოთახი სასტუმროში იქირავა. მათი ფანჯარა ლადო გუდიაშვილის სახლს გადაჰყურებდა. პოეტს ძალიან უნდოდა, მისი წიგნი გუდიაშვილს გაეფორმებინა. ანიკოს მისი ამ ნატვრის შესახებ მხატვრის მეუღლისთვის უთქვამს. როცა ლადო ასათიანი გარდაიცვალა, ლადო გუდიაშვილმა მისი პორტრეტი სურათიდან დახატა და მის წიგნს წაუმძღვარა, მოგვიანებით კი პოეტის ერთტომეულიც გააფორმა.
1939 წელს ლადო ასათიანი სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაიწვიეს. სამხედრო ექიმებმა გულისხმიერება გამოიჩინეს და პოეტი უკან დააბრუნეს. მისი ლექსების პირველი კრებული 1943 წელს დაიბეჭდა, ავტორს 10 ეგზემპლარი გაუგზავნეს, დანარჩენი კი გაანადგურეს, როგორც არასაბჭოთა სულისკვეთების წიგნი... მომდევნო წელს გამომცემლობიდან კრებულის - "წინაპრები" სასიგნალო ეგზემპლარები მიიღო, თუმცა, წიგნი აღარ გამოცემულა: რა დროს წინაპრებია, ქვეყანაში ომიაო, - უთხრეს. ამ ამბავმა მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა კიდევ უფრო დაამძიმა... ავადმყოფობა გართულდა - პოეტს სუნთქვა უჭირდა, ხველა მოსვენებას არ აძლევდა. ექიმების რჩევით, აბასთუმანში წავიდა. სწორედ იმ დროს დაიწერა არაერთი გახმაურებული ლექსი. ლექსების რვეულს მეუღლეს უგზავნიდა. მალე აბასთუმანი დატოვა და თბილისში დაბრუნდა.
1941 წელს ლადოს და ანიკოს ქალიშვილი, მანანა შეეძინათ. მამას სურდა ის კონსტანტინე გამსახურდიას, სიმონ ჩიქოვანს, ნიკა აგიაშვილსა და ლადო გუდიაშვილს მოენათლათ, მაგრამ მის სიცოცხლეში ეს ვერ მოხერხდა. მხოლოდ მამის გარდაცვალების შემდეგ მონათლეს გოგონა კონსტანტინეს, სიმონ ჩიქოვანისა და ლადო გუდიაშვილის მეუღლეებმა.
სიკვდილის წინ ლადო ასათიანმა ვაჟა-ფშაველასავით მშობლიური ლეჩხუმის წყაროს წყალი ისურვა მამაპაპური სარწყულით. სიკვდილმა ლექსის წერისას მოაკითხა. ჰაერში რაღაც მოხაზა, ბაგე ოდნავ გახსნა და "მა...ა"-ს მსგავსი ბგერა აღმოხდა. არავინ იცის, მამას უხმობდა თუ მანანას... სიკვდილის დადგომიდან სულ მალე, კიბეზე დინჯად ამომავალი კაცის ფეხის ხმა გაისმა - ოთახში დაგვიანებული მამა შემოვიდა... 1943 წლის 23 ივნისი იყო. 26 წლის პოეტი ვაკის სასაფლაოზე დაკრძალეს, 1968 წელს კი მისი ნეშტი დიდუბის პანთეონში გადაასვენეს.
ზამთარ-ზაფხულ კაშნეთი, უქუდოდ დადიოდა. იღლიაში მუდამ წიგნების დასტა ჰქონდა ამოჩრილი. ნიკა აგიაშვილი იხსენებს:
"როგორც ყოველი გულკეთილი კაცი, ლადოც ძალზე ფიცხი იყო და იცოდა სამართლიანი გაბრაზება და გულის მოსვლა. ერთხელ, რუსთაველის პროსპექტზე ერთი კრიტიკოსი შემხვდა, გამალებით მოდიოდა. ცოტა გავიარე და ლადო დავინახე, სახეალეწილი და ძალზე აღელვებული ჩანდა. მითხრა, მწერალთა კავშირის ბაღში ერთი კაცი რაფიელ ერისთავის "სამშობლო ხევსურისას" აგინებდა - ამ ლექსს შოვინიზმის სუნი უდის, ადგილობრივი კუთხური პატრიოტიზმიაო. სახელმძღვანელოებიდან უნდა ამოვიღოთ, თორემ ახალგაზრდა თაობას გარყვნის და თავგზას აუბნევსო. უნდა მეცემა, მაგრამ ძლივს დამიძვრა ხელიდან. აქეთ წამოვიდა, სადმე ხომ არ შეგხვედრიაო? თუმცა, მისგან ნაცემი არავინ უნახავთ. წუთში აფეთქდებოდა, აბობოქრდებოდა, თორემ ძალზე გულჩვილი იყო".
ლადოს განსაკუთრებული სულიერი სიახლოვე აკავშირებდა ფიროსმანთან. მან სამი გახმაურებული ლექსი უძღვნა მასავით თვითმყოფად მხატვარს. ამ ლექსებმა ("არ ვიცი, ასე რამ შემაყვარა", "ფიროსმანის მეგობრებთან", "ფიროსმანის დუქანი") ერთგვარი კატალიზატორის როლი შეასრულეს ფიროსმანის სახელის პოპულარიზაციის საქმეში, რადგან იყო პერიოდი, როცა ხელოვნებათმცოდნეების ერთი ჯგუფი მხატვრის ტილოებში შედევრებს ვერ ჭვრეტდა...
ცნობილია, რომ ასათიანს მარტოს, თავაწეულს უყვარდა რუსთაველზე სიარული. ალექსანდრე ჭავჭავაძის ქუჩის კუთხესთან შეჩერდებოდა, ჭადრის ხეს მიეყრდნობოდა და ფიქრობდა. მეგობრებიც იქვე აკითხავდნენ. სწორედ რუსთაველზე, მოსწავლე-ახალგაზრდობის სასახლის წინ არის მონიშნული მოქანდაკე გიორგი შხვაცაბაიას მიერ შესრულებული ლადო ასათიანის მონუმენტის ადგილი, რომელიც სკულპტორის სახელოსნოს დატოვებას აგერ უკვე ათეული წლებია ელის - მას შემდეგ, რაც კონკურსში პირველად გაიმარჯვა. არსებობს დაპირება, რომ ლადო ასათიანის საიუბილეო წელთან დაკავშირებით, ძეგლი თავის ადგილს წელს დაიკავებს. ავტორის თქმით, ლადოს ძეგლი თავად ლადოს გარდა, ჰგავს მირზა გელოვანსაც, გურამ რჩეულიშვილსაც, ალექსანდრე საჯაიასაც, გაბრიელ ჯაბუშანურსაც, გიორგი ნაფეტვარიძესაც - ყველას, ვინც "ჭაბუკები დარჩნენ მარად" და ვინც თავიანთი შემოქმედებითა და ცხოვრების წესით მთელი თაობის ბედს განასახიერებდნენ...
შორენა ლაბაძე
www. gza.ambebi.ge
ლადო ასათიანის პირველი გატაცება - დღემდე უცნობი ფაქტი პოეტის ცხოვრებიდან
⏱️ 1 წთ.
👁️ 5
100%