ჩხეტია-ჩხეტიანი-ჩხეიძე და ჩხეტისძე მონათესავე საგვარეულოებია. მათ წარმოებასა და გვართა წარმოქმნაში ფუძე ჩხ-ა, ჩხ-ე მონაწილეობს. ეს ფუძე კიდევ რამდენიმე გვარსა და ტოპონიმს აწარმოებს. მაგალითად, ჩხაბერიძე, ჩხაიძე, ჩხორია და ასე შემდეგ.
ჩხა ლაზურ-ჭანური ენის პირმშოა, მოქანდაკე კობა გურულმა გვითხრა: „ჩხა ქართველურში რომ ვაზის ტოტია, ციური შემოწირულობით ის სხივებგამოტყორცნილი მზეა, მზის გამოკრთომაა, ქრისტეს სასიცოცხლო ენერგიაა, მზისადმი წაბაძვით იტყვიან მზეობს, სხივოსნობს, გადატანით ამბობენ – მზეობს, მზეოძე...”
თურქი მოგზაური ევლია ჩელები საუბრობს ორ ლაზურ-ზანურ ტომზე (მასთან ტომი იგივეა, რაც ჩვენთან საგვარეულო) ჩუჩუსა და ჯღეთასა (ჩხეტი)-ზე. ის თავის წიგნში „მოგზაურობის წიგნი” წერს: „აქ მთელი მოსახლეობა არს ჩიჩუ, ჯღეთას ტომი (მოსახლეობა) ლაზიაო.”
ევლია ჩელების მინიშნებაზე ყურადღება გაამახვილეს ქართველმა მეცნიერებმა, კერძოდ, აკაკი შანიძემ, სიმონ ჯანაშიამ, სერგი ჯიქიამ, ყიფშიძემ, არნოლდ ჩიქობავამ. აკაკი შანიძე თვლიდა, რომ „ჩხეტია რაჭულ გვარ ჩხეტიძედან ასო ტ-ს ამოვარდნილ ჩხეიძეთა ვარიანტიაო.” სიმონ ჯანაშია კი ასკვნის, რომ რაჭული გვარი ჩხეტიძე და მეგრული ჩხეტია სვანურ გვარ ჩხეტიანისგან მომდინარეობსო. ყიფშიძე კი თვლის: „ჩიჩუკა-ჩიჩეკ ოღლი (ოღლი, ქართულად შვილია, ი.ა), ხუსეინ ეჭ „ჩიჩეკ ოღლი“ (ჩიჩუკა), პატრონებს ხსომებიათ ქრისტიანობის დროინდელი ძველი გვარი და ის ჩიჩუკად გადმოუციათ.” „ჩხეტია იგივე ჩხეიძეაო, ჩხეიძე ზანურად ჩხეტიას უდრიდაო. „ჩხეიძე, ჩხეტიას გათურქებული, დამახინჯებული ფორმა უნდა იყოს.”
ჩხეტია და ჩიჩუა ორი დაწინაურებული ტომი (საგვარეულო) ყოფილა, რომლებსაც თავიანთი ბრწყინვალება 1917 წლამდე (რევოლუციამდე) არ დაუკარგავთ და ისინი თავად-აზნაურებად მოიხსენიებიან.
ჩხეტიები, როგორც ერისთავები გონიოს პატრონებად მოიხსენიებიან. ამ გვართან ერთად მოიხსენიება: ჩხორი, ჩხორის თემი. ზურაბ ჭუმბურიძე წიგნში „დედა-ენა ქართული” წერს: „ჩხორია სოფელია ზუგდიდის რაიონში. ჩხორი მეგრულად ნიშნავს „სხივს”, ქართველურად მზე (მზის სხივია) მას დართვია მატოპონიმებელი სუფიქსი ია (ია უფალიცაა) და ასე წარმოქმნილი ჩხორია ანუ „სხივიანი,” „სხივეთი” – მსგავსად ისევე, როგორიცაა ნაწარმოები ზღვაია – „ზღვეთი,” ტყაია – „ტყეთი”, თაია – „თიანეთი” და სხვა.”
ნაჩხეტუ ბორცვია ზანის მარჯვენა მხარეს, ნაჩხეტუ – ჩხეტიაშკა სერია ქუაღესსა და დუდღეეს შუა, საჩხეტიო უბნებია თეკლეთსა და ზედა ეწერაში, სადაც ადრე ჩხეტიები ცხოვრობდნენ და შემდეგ ჩხეტიანებიც შემოემატნენ.
1995 წლის მონაცემებით ანუ აღებული ვაუჩერების მიხედვით საქართველოში, დაფიქსირებულია 1 065 ჩხეტია: ზუგდიდში – 342, თბილისში – 212, სენაკში – 74. ცხოვრობენ სხვაგანაც.
×