ხანი გამოხდა. ივლიანე მოძღვარს ზღვა მოსწყინდა და ტყე-ტყე და მთა-მთა ხეტიალი მოუნდა.
კარის ეკლესიიდან მწევარ-მეძებრებთან და ქორ-მიმინოებთან გადაბარგდა და სულის სასარგებლო მოღვაწეობა თითქმის დაივიწყა. ოდიშის საუკეთესო მონადირეებს ყოველდღე თავს უყრიდა და დილიდან საღამომდის იმის რჩევასა და ბჭობაში იყო, თუ სად, რომელ ნადირზე და ფრინველზე ენადირათ, რა გზით, როდის წასულიყვნენ, საგზლად რა წაეღოთ და ღამე სად ეთიათ.
ყველა სამზადისსა და თადარიგს რომ მორჩა, ეს ანაფორიანი დევკაცი ცხენზე შეჯდა, გვერდით თეთრონზე ამხედრებული ბატონიშვილი ამოიყენა და მონადირეთა მთელ გუნდს ომახიანი შეძახილითა და პირჯვრის წერით წაუძღვა. რაკი ერთხელ გაგარეგანდნენ, შინ გული აღარ უდგებოდათ, ღამეს ხან სად ათევდნენ და ხან სად. ძილის წინ ან შესვენების დროს, კარავში თუ ხის ჩრდილში წამოწოლილი ივლიანე ბატონიშვილს გვერდით მოისვამდა ხოლმე და ვითომ სხვათა შორის, სახალისოდ ამეცადინებდა.
მონადირეების დაუსრულებელი ყაყანი, მწევარ-მეძებრების წკავწკავი და წამსვლელ-გამცილებელთა გნიასი აყრუებდა მთავრის ეზო-გარემოს.
გახალისებული ცოტნე უჩვეულოდ აღგზნებული ჩანდა, სანადიროდ ფრთაშესხმულივით მიქროდა და წასვლის წინ ღამე არ ეძინა.
მშობლებს ბატონიშვილის გამოცოცხლება, გუნების შეცვლა ახარებდა; უკან მობრუნებული მემკვიდრის ამბავს შერგილი გამოწვლილვით კითხულობდა. მის ნანადირევს ცალკე მიითვლიდა, ისრის აუცდენლად ტყორცნას უქებდა და ახალი შემართებისათვის ამხნევებდა.
მთავარი და მისი მეუღლე სასოებით შეჰყურებდნენ ცოტნეს გამხიარულებას, ცხენოსნობითა და ნადირობით გატაცებას, მაგრამ ამ გატაცების ნამდვილ მიზეზს ვერ ხედავდნენ და არ იცოდნენ მემკვიდრის გულში რა ხდებოდა.
ცოტნე კი...
ყოველ დილას იმ გადაწყვეტილებით დგებოდა, მთაში ნადირობისას შორს წასულიყო, დანარჩენ მონადირეებს ჩამოსცილებოდა, სადმე მივარდნილ მონასტერს წასწყდომოდა და იქ სამუდამოდ ბინა ეპოვა. ნადირობის ეშხში შესული თავის ამ უმთავრეს საწადელს არ ივიწყებდა და ნადირს დადევნებული სულ იმას ცდილობდა, სხვებს მოსწყვეტოდა და განმარტოებულიყო. მაგრამ დრო გადიოდა და ცოტნეს გადაწყვეტილების ასრულებას საშველი არ ადგებოდა: ივლიანე მოძღვარი წამით არ შორდებოდა, როგორც ოდნავ განაპირებულს დაინახავდა, მაშინვე მასთან ჩნდებოდა და ბატონიშვილს თოკით გამობმულივით თან დასდევდა.
საქმე რომ მხოლოდ ამაზე ყოფილიყო, თავის დამარტოხელებას როგორმე მოახერხებდა ცოტნე, მაგრამ თითქოს განგებ ისე ეწყობოდა, რომ ამ ხნის განმავლობაში ერთხელ ვერსად გადააწყდა მიყრუებულ ხეობასა თუ მთაში მივარდნილ მონასტერს.
ცოტნე განზრახ ირჩევდა სანადიროდ ოდიშის შორეულ კუთხეებს, ივლიანე მოძღვარს სულ იმას ეუბნებოდა, რაც შეიძლებოდა შორს წასულიყვნენ, მიუვალ მთებსა და ხეობებში. მოძღვარიც ხალისით თანხმდებოდა, მაგრამ თითქოს ცოტნეს ჯიბრზე მიწის პირისაგან აღგვილიყოს, ბატონიშვილის საოცნებო უდაბნოები და გამოქვაბულები არსად ჩნდებოდა.
დილაადრიან სანადიროდ წასვლა შეუგვიანდა ივლიანეს. თბილისიდან სტუმრები ეწვივნენ ოდიშის მთავარს და ივლიანე აღარ აპირებდა სასახლიდან გასვლას. ისევ სტუმრებმა დააძალეს, ჩვენ აქ მთავართან შევიქცევთ თავს და თუკი ბატონიშვილი ნანადირევით გაგვახარებს, ამაზე კარგს რას ვინატრებთო.
ცოტნემ მშობლებს ადრე დაბრუნება აღუთქვა, ცხენს მოახტნენ და გაჰკურცხლეს.
თითო შველსა და ირემს დასჯერდნენ, ხოხბები და გნოლ-კაკბებიც ინადირეს და უკან დროით გამობრუნდნენ.
ტყიდან გამოსულები შუადღის მზემ შეაწუხათ. წყალი მოსწყურდათ და სოფელში შეუხვიეს. სათიბებს გასცდნენ, გზა ხეხილის ბაღებში გადიოდა. ფერდობზე სკები იყო ჩამწკრივებული და ფუტკრის ზუზუნი ესმოდათ.
უცებ ივლიანემ ცხენი შეაჩერა. ბატონიშვილს რაღაც უჩურჩულა. ცოტნემ ცხენს აღვირი მოსწია და წამით ყველანი შედგნენ.
საფუტკრეს წინ, ახალ გათიბულ მინდორზე, კაცი იწვა. ცალი მხარი ხალათიდან გამოეძრო და შიშველი მკლავი მზეზე გაეშვირა. შიშველ მკლავსა და ხელზე უთვალავი ფუტკარი მისეოდა. სახე მზისაგან გოგრის დიდი ფოთლით ჰქონდა დაფარული. ეტყობოდა, ცალკე მზე აწუხებდა და ცალკე ფუტკრის კბენა. ნიკაპი უძაგძაგებდა და შიშველი მხარ-მკლავი უტოკავდა.
თაფლი აქვს შიშველ მხარ-მკლავზე წასმული, გადაუჩურჩულა ბატონიშვილს მოძღვარმა, იმიტომ ახვევია ფუტკარი.
მერე არ კბენენ? იკითხა ჩუმადვე ცოტნემ.
კბენენ? ვერ ხედავ, როგორ ტოკავს და იგრიხება?.. კბენენ და უძლებს, ითმენს.
ნეტავ რა აიძულებს? გაიკვირვა ცოტნემ.
ვინ იცის, თქვა მხრების ჩეჩვით ივლიანემ და ცხენი დაძრა.
ფუტკარდახვეულმა ცხენების ფეხის ხმაზე თავი ასწია და გოგრის ფოთოლი მოიშორა. წინ წასულმა ცოტნემ ერთხელ კიდევ მოიხედა და ის კაცი ეცნაურა.
ოტია მეჯინიბეა, მოძღვარო, ჩვენი ოტია, გასძახა ბატონიშვილმა ივლიანეს.
ივლიანემაც პირი სკებისაკენ იბრუნა, მაგრამ ოტიას სახე აღარ უჩანდა, ისევ ძველებურად გაწოლილიყო, თავ-პირს გოგრის ფოთოლი უფარავდა და შიშველ მხარ-მკლავზე ფუტკრის გუნდი ეხვია.
სოფლის გულში, ეზოში, ქალი ჭიდან წყალს იღებდა.
ჭის წყალზე უარს არ იტყვი, ალბათ, ბატონიშვილო, გადაულაპარაკა მოძღვარმა ცოტნეს და დასტურის მიღებას აღარ დაუცადა.
მასპინძელო! გასძახა და ცხენი ღობესთან შეაყენა. ქალმა თავი ასწია, თავსაფარი გაისწორა და უცხო სტუმრებს დააკვირდა.
ამას რას მოვესწარი, ცოტნე ბატონიშვილი მობრძანებულა! აღტაცებით წამოიძახა და ჭიშკრისაკენ გაიქცა.
მობრძანდით, ბატონიშვილო! მობრძანდით! იძახდა და ჭიშკარს ფართოდ აღებდა.
ცაბო! დიდი ქალბატონის ფარეში! იცნო ყველამ.
ცაბოს ვახლავარ! მიესალმა ივლიანე მოძღვარი, წყურვილით ვიხრჩობით, შენს ქალობას, ცივი წყალი დაგვალევინე.
წყალი კი არა, ღვინოც მიირთვით, გამოვარდა შარაზე ცაბო, ახლავე სუფრას გავაწყობ, შემობრძანდით!
არა, შემოსასვლელად არ გვცალია, წყალს კი დავლევთ.
ცაბო წყლის მოსატანად გაიქცა. ჭიქები და სურით წყალი მოარბენინა, დაასხა. ყინულივით ცივმა წყალმა თხელი ჭიქები დაორთქლა.
წყალი უმცროსისაა, თქვა ივლიანემ და პირველი ჭიქა ცოტნეს გაუწოდა.
ასე უპატივცემულოდ როგორ გაგიშვათ, კაცი რას მეტყვის! ცოტა ხანს მაინც შემოსულიყავით, ფუსფუსებდა შეწუხებული ცაბო.
ასე სჯობს, აგაშენოს ღმერთმა! ივლიანემ ჭიქა დაცალა და ცოტნეს შესთავაზა, კიდევ ხომ არ ინებებ?
არა, გმადლობთ! თქვა ცოტნემ და მასპინძელს შეეკითხა ოტია სად არი?
ოტია სად იქნება! ეს ერთი ხანია, ვიღაცამ ასწავლა, ფუტკარს დააკბენინე წამხდარი ხელი და გიშველისო. ყოველდღე მეფუტკრესთან დადის, გახეიბრებულ ხელ-მკლავზე თაფლს იცხებს და ზედ ფუტკარს იხვევს.
მერე, არ ტკივა, როგორ უძლებს? იკითხა ცოტნემ.
მე თვითონ მიკვირს, როგორ უძლებს! დაკბენილი, გასივებული მხარ-მკლავი ღამე არ აძინებს, მაგრამ მეორე დღეს ისევ ხელახლა ფუტკარს იხვევს, ეგებ გახევებული ხელი ცოტა მაინც ამიმოძრავდესო. ვერც ვამტყუნებთ უბედურს, ხომ იცით, ცალხელა კაცი ნახევარი კაცია, მოვკვდი მაგის საცოდაობით!
ცოტნეს ტანზე ეკლებს აყრიდა და გული ბაგაბუგით უცემდა, მისი სიცრუით დაღუპული ვაჟკაცის უბედურება რომ ესმოდა.
ვინ იცის, იქნებ არგოს, ყველა ღონე უნდა სცადოს, გაამხნევა ივლიანემ ცაბო.
ღმერთმა ქნას, მაგრამ ვაი, რომ ჯერ საიმედოს ვერაფერს ვატყობ... წაიტირა ცაბომ.
აბა, კარგად იყავით, ოტია მოგვიკითხე, წყლისთვის დიდი მადლობა! გადმოსძახა ივლიანემ და ცხენს სადავე მიუშვა.
იცოცხლე, ბატონო, ღმერთი იყოს თქვენი მოწყალე, მაგრამ ჩემს კაცს რა ვუთხრა, რომ ასე გიშვებთ! მისძახოდა ცაბო.
ცოტნე წამით შეყოვნდა, ფულით სავსე ქისა მოიძია და ჩუმად ჩაუდო ხელში ცაბოს.
ცაბომ იუარა.
უი, რატომ წუხდებით, თქვენი ოჯახისაგან წყალობა და საბოძვარი არ გვაკლია. ღმერთმა ნუ მოგაკლოთ თავისი მადლი და წყალობა.
ცოტნემ ცხენი ადგილს მოსწყვიტა და თანამგზავრებისკენ გააქანა.
მიდიოდა ცოტნე და თვალიდან არ შორდებოდა თაფლწასმული ოტიას მხარ-მკლავი. ტკივილისაგან მტოკავი ნიკაპი და წამოსივებულ შიშველ ხორცზე მისეული ფუტკარი.
წამით გავარვარებული შანთი და საშინელი ტკივილისაგან შეშლილი ოტიას სახე მოელანდა და კინაღამ ისევ გული შეუღონდა. ხელი უნაგირის ტახტას წაავლო, წონასწორობა აღიდგინა და გუნებაში მამის ნათქვამი გაიმეორა: შენც გაუძლებდი! ცხოვრება განსაცდელითაა სავსე და ვაჟკაცი ამქვეყნად მისთვის ჩნდება, რომ ჭირსა და განსაცდელს გაუძლოს!
მუციუს სცევოლა! მუციოს სცევოლა! მოესმა ცოტნეს და ფიქრებიდან გამოერკვა. ივლიანე მოძღვარი რაღაცას იგონებდა და აღტაცებული ბუტბუტებდა.
რა ბრძანე, მოძღვარო?
არაფერი, მუციუს სცევოლა გამახსენდა, რომაელი ვაჟკაცი.
რამ გაგახსენა, ან ვინ იყო ეს სცევოლა?
ოტია მეჯინიბეს ამტანობამ გამახსენა, ფუტკრის კბენას რომ უძლებდა ვაჟკაცურად... ეს ამბავი ძველად, ძალიან ძველად მოხდა, ბატონიშვილო, რომის რესპუბლიკას ეტრუსკებთან ჰქონდა სამკვდრო-სასიცოცხლო ომი. ეტრუსკთა მეფე პორსენა სასტიკად უტევდა ალყაშემორტყმულ რომს და დღე-დღეზე ელოდა მის დაცემას.
მაშინ ერთმა რომაელმა ჭაბუკმა, მუციუსმა, გადაწყვიტა რომისათვის თავი გაეწირა, მტრის ბანაკში შეპარულიყო და მათი მეფე მოეკლა. მუციუსმა მოახერხა ეტრუსკელთა ბანაკში შესვლა, მაგრამ შეცდომით რომაელმა ჭაბუკმა პორსენას ნაცვლად მისი ერთ-ერთი დიდებული მოკლა. მკვლელი შეიპყრეს და მეფეს წარუდგინეს.
მე რომის მოქალაქე ვარ, ამაყად განუცხადა ჭაბუკმა ეტრუსკთა ხელმწიფეს, ჩემი სახელია გაიუს მუციუსი. მე აქ მოვედი ჩემი სამშობლოს მოსისხლე მტრის მოსაკლავად. მზადა ვარ ამისთვის პასუხი ვაგო და მოვკვდე. მამაცური მოქმედება და მამაცური სიკვდილი ერთნაირად გვახასიათებს რომაელებს. მე მარტო როდი ვარ, ჩემსავით აქ სხვა რომაელებიც მოვლენ შენს მოსაკლავად, ფხიზლად იყავი, მეფევ, მტრის მახვილი არაერთხელ აღიმართება შენს გასაგმირად.
მეფეს უნდოდა შეეტყო, ვინ და როგორ მოიყვანა მტრის ჯარისკაცი მის სამყოფელში. როცა ჭაბუკი არ გატყდა, პორსენამ სამსხვერპლო ცეცხლი აღაგზნებინა და მუციუსს წამებით დაემუქრა.
მიცქირე, მტარვალო! შესძახა ჭაბუკმა, მიცქირე და ნახე, რა იოლია სიკვდილი მისთვის, ვისაც თვალწინ თავისი უკვდავება უდგას! ამ სიტყვებით მუციუსმა მარჯვენა მიუპყრო აღგზნებულ ცეცხლს და ისე გაუძლო ხელის დაწვას, წარბიც არ შეუხრია. სანახაობით შეძრწუნებულმა მეფემ ბრძანა, ჭაბუკი ცეცხლისაგან მოეშორებინათ. რომაელი ვაჟკაცის გმირობით მოხიბლულმა ეტრუსკთა ხელმწიფემ მუციუსს სიცოცხლე და თავისუფლება აჩუქა.
რა ვაჟკაცი ყოფილა! აღმოხდა ცოტნეს.
ვინა, მუციუს სცევოლა? ყველა დროისა და ყველა ხალხის გმირებში გამოსარჩევად და სამაგალითოდ არის აღიარებული.
გაძლება არ უნდოდა ხელის დანახშირებას?!
დიდი რწმენა და სიყვარული გააძლებინებდა, ბატონიშვილო, სამშობლოს დიდი სიყვარული და ღალატისადმი ზიზღი.
ნუთუ აგრე ყოვლისშემძლეა, მოძღვარო, ეგ გრძნობა?
სამშობლოს სიყვარულისა და ერთგულების გრძნობა? უძლეველი და უმაღლესია! ბედნიერი ის არის, ვისაც მაგ გრძნობის გამოცდის შემთხვევა ეძლევა, რადგან მაგ გრძნობით შეპყრობილი ადამიანი მთვრალსა ჰგავს, სიკვდილის შიში არ იცის და ნებისყოფაგანმტკიცებული მზად არის ბრმად შეეწიროს თავის გადაწყვეტილებას.
იმ ღამეს სიზმრად რომაელი გმირის დანახშირებულ მარჯვენას ხედავდა ცოტნე.
ხვალ გაგარსა და უღრან ადგილებში ვიქნებით, ბატონიშვილო, ამაღამ კარგად გამოიძინე, რომ დღისით მალე არ დაიქანცო. სვანეთის მთებამდე და უფრო შორსაც ვივლით, შველი და ირემი უნდა ვინადიროთ, უთხრა ნავახშმევს ცოტნეს ივლიანე მოძღვარმა. ერთხელ კიდევ ჩამოუარა ცხენებს და მწევარ-მეძებრებს, მონადირეების თადარიგი შეამოწმა და დასაძინებლად წავიდა.
ცოტნეს ჩვეულებად ჰქონდა, სწორედ მაშინ გაუტყდებოდა ძილი, როცა ადრე ასადგომი იყო. ათასი ფიქრი და მოგონება მოესეოდა, ლოგინში შამფურივით ატრიალებდა, თავის ტკივილითა და უძილობით გასავათებულს ძილი როდის-როდის, განთიადის წინ წამოეპარებოდა.
ამჯერადაც ვერ მოერია ამ უხიაგსა და უამურ ჩვეულებას. მოჯარებულ ათასგვარ ფიქრს თავი ვერ გაართვა; რაც უფრო მეტად ატანდა თავს ძალას, ძილი მით უფრო შორს გაურბოდა და ნაძალადევად დახუჭულ თვალს ახლო არ ეკარებოდა. ბოლოს, როცა მთელი სხეული გაუბრუვდა და მოეთენთა, ძილი თავისთავად მოვიდა. ერთხანს დაულაგებელ სიზმრებში იბორიალა, იმ სიზმრებიდან ვერაფერი გამოიტანა. მერე აშლილი ფუტკრის სკასავით აგუგუნებული თავი, როგორც იქნა, დაუწყნარდა და ცოტნეს გულის ძილით დაეძინა.
მძინარე ბატონიშვილთან ისევ ის მოვიდა.
ფეხშიშველა, გრძელკაბიანი ღრუბლებზე მოაბიჯებდა. წამით მძინარეს გადმოხედა, დაიხარა და ხელი მსუბუქად შეახო.
შეუდექ ჩემს გზას! აღსდექ და ეძიე კვალი ჩემი... ჩაესმა მძინარეს ნიავის ჩურჩულივით ჩუმი, მაგრამ საამო ხმა და ბატონიშვილმა იგრძნო, მხრებზე ფრთები ამოუდიოდა, სხეული სიმძიმეს კარგავდა და სადაც იყო, გაფრინდებოდა.
აბრძანდი, ბატონიშვილო! ჩაესმა ცოტნეს ნაცნობი ხმა და თვალი გაახილა.
თავს ივლიანე მოძღვარი ადგა, კარგად გამოძი¬ნებულს ღაჟღაჟა ლოყები და ნაკვერცხლებივით ანთებული თვალები უცინოდა.
გეყოფა ძილი, ბატონიშვილო, დროა გზას გავუდგეთ, ხმადაბლა თქვა ივლიანემ და სარკმლისაკენ ხელი გაიშვირა, თენდება!
ცოტნემ სარკმელს გახედა; ცა მტრედისფრად შემღვრეულიყო. ცხენების ჭიხვინი და ფრუტუნი, ძაღლების ყეფა და მამლების ყივილი ძილის ბურანში გახვეულ არემარეს აფორიაქებდა და მოსვენებას უფრთხობდა.
ცოტნემ საბანი გადაიძრო და წამოხტა. გამოუძინე¬ბლობით აყოლილ დაღლასა და მოთენთილობას სულაც არ გრძნობდა, პირიქით, მუხლსა და მკლავში საიდანღაც სულისა და სხეულის განმაახლებელი ღონე უხილავად ეღვრებოდა და თითქოს სიზმარი გრძელდებაო, უჩვეულო სიმსუბუქე გასაფრენად ეწეოდა.
გეგონებოდა, სამუდამოდ ტოვებს გასაცილებლად გამოსულ დედ-მამასო, დიდხანს ეხვეოდა და კოცნიდა. თავადაც არ ესმოდა, თვალზე ცრემლი რატომ მოადგა, რატომ შეებრალა ჩვეულებრივზე მეტად მისკენ ოდნავ შესამჩნევი შეშფოთებით მზირალი დედა.
ეზოსა და ორღობეს გასცდა თუ არა, თეთრონს მათრახი უჭირა და ახლა კი მართლა ფრთაშესხმულივით გაფრინდა იქით, საითაც ბავშვური გადაწყვე¬ტი¬ლებით შეპყრობილს ასე დიდხანს და დაჟინებით ეძახდა ფიქრი და ოცნება, ერთიმეორისაგან განუყოფელი სიზმარი და ცხადი.
ერთხანს ასე მიქროდნენ.
მერე, ვაკე რომ გათავდა და აღმართს შეუდგნენ, ცოტნემ ცხენი ნაბიჯზე გადაიყვანა.
მოშივებულები მუხების ჩრდილში ჩამოსხდნენ, მწვანეზე სუფრა გაშალეს და საუზმეს შეექცნენ.
ბატონიშვილი საჭმელს არ ეტანებოდა, თვალი სადღაც შორს გაურბოდა, გზის გაგრძელებას ეშურებოდა.
ივლიანე მოძღვარი ყანწით დაილოცა, ხელმწიფის სადღეგრძელო თქვა. დაცლილი სასმისი ღვინით აავსო და საალავერდოდ გაიწოდა, ყანწის ჩამომრთმევის არჩევა ვერ მოასწრო, რომ გვერდით მჯდარმა ბატონიშვილმა ხელი შეაგება და მოულოდნელობისაგან დაბნეულ მოძღვარს სასმისი ჩამოართვა.
ცოტნე სმაში უცადი იყო, ღვინო არასოდეს დაელია, ივლიანე შეშინდა, არ აწყინოსო, მაგრამ პირდაპირ დაშლაც ვერ შეჰბედა და ოდნავ გასაგონად შესთხოვა:
სულ ნუ დაცლი, ბატონიშვილო, უჩვევი ხარ!
ცოტნეს ვითომც არ გაეგონოს მოძღვრის გაფრთხილება, ყანწი მოიყუდა და სულმოუთქმელად დასცალა.
ბატონიშვილის ლოყებს მაშინვე ფეროვნება მოემატა და ისედაც აღგზნებულ თვალებში ცეცხლი ჩაუდგა.
ვაითუ, კიდევ დალიოსო, შეეშინდა ივლიანეს, მეორე სადღეგრძელო პატარა ჭინჭილით შესვა და რადგანაც ყველას თავ-თავისი კულა და ჭინჭილა წინ ედგა, ალავერდს არავისთან გადავიდა.
წასვლის მოსწრაფე ცოტნეს შეეზარა ჭინჭილის ავსება და ვიწრო ყელიდან წუწკად მომდინარე ღვინის ნელი წრუპვა.
ივლიანემაც არ ინდომა სერობის გახანგრძლივება, წასვლისა დაილოცეს, კალთები დაიბერტყეს, სუფრა აალაგეს და ცხენებზე ამხედრდნენ.
ფართო გზიდან ბუჩქებსა და ეკალ-ბარდებში მიმალულ ბილიკებზე გადავიდნენ, აღმა-დაღმა, კლდე-კლდე დიდხანს იარეს და როგორც იყო, ტყის დაბურულ ხეობაში გადავიდნენ, მყუდრო ხეობა შეკავებული ხმაურით აივსო.
ჭალაში დაცემულ მუხნარს შემოუარეს, ალყა მოარტყეს, ბუკსა ჰკრეს და ძაღლები აუშვეს.
ტყე თითქოს უეცრად მოვარდნილმა ქარიშხალმა შესძრაო, ფრინველები დაფრთხნენ, ხოხბები ცაში მაშხალებივით ავარდნენ. მერე იმ მაშხალებისაგან ბევრი ქვასავით მძიმედ წამოვიდა ძირს და ისრის მტყორცნელები გახარებულნი მისცვივდნენ პირველ ნადავლს.
ძაღლებმა ყეფა ატეხეს. ყეფა გაბმულ წკავწკავად გაგრძელდა და ტყეში დამფრთხალი ნადირი დაიძრა.
ასწლოვან მუხას აკრული ბატონიშვილი დაქვეითებული ელოდა ნადირის გამოჩენას.
ცოტნესაგან ოციოდე ნაბიჯით დაშორებული ივლიანეც მშვილდისარმომარჯვებული გულისფანცქალით უცდიდა ნადირის წამოხტომას.
ძაღლების ყეფა და გნიასი მოახლოვდა.
ივლიანემ თავის მობრუნებაც ვერ მოასწრო, გვერდით რაღაცამ გაიშლიგინა და ზურგზე რქებგადაგდებულ, დაოთხილ ირემს რომ თვალი ჰკიდა, ნადირი უკვე შორს იყო.
ისარი სტყორცნა და თავადაც იქით გავარდა,
საითაც აწრიალებული ძაღლები ყეფითა და წკმუტუნით გარბოდნენ. ეტყობოდა, ირმის ჯოგი მოქცეულიყო ძაღლებისა და მონადირეების რკალში.
ყველამ იქით მიაშურა.
დაბნეული ცოტნე წამით შეყოვნდა.
თვალი მოავლო იქაურობას: სრულიად მარტო დარჩენილიყო.
ღვინის ხამ ყმაწვილს თავი უბრუოდა და რაღაც უცნობ სიამეს თუ აღტაცებას განიცდიდა.
იდგა აღგზნებული და დაბნეული და ვერ გადაეწყვიტა, რა ექნა, სხვებივით ირმის ჯოგს გამოდევნებოდა თუ...
უცებ შველი გამოჩნდა.
დაფეთებული პირდაპირ ცოტნესკენ გამოიჭრა.
ცოტნე გაოგნებული მიაჩერდა მისკენ მიმქროლავ შველს. მშვილდ-ისარი გამართული ჰქონდა, მაგრამ მონუსხულივით გაუნძრევლად იდგა და ტყორცნა ვერ მოეფიქრებინა. შველმა თითქოს საფრთხე იგრძნოო, მხარი იცვალა, გვერდით გასხლტა და ისევ ტყეს მისცა თავი.
ახლა კი გამოფხიზლდა ცოტნე. ისარი დაადევნა გაფრენილ ნადირს და თავადაც სირბილით მიჰყვა უკან.
მეორე ისარმა სადღაც უწია კამარ-კამარ მიმქროლავ შველს. ერთი ჩაიკეცა, მაგრამ ისევ მალე წამოდგა და გაფრინდა.
სისხლის წვეთების წვრილი ძაფი გაჰყვა შვლის ნაკვალევს და ბატონიშვილი მიხვდა, რომ მეორე ისარი მიზანს მოხვედრილი იყო. ოდნავ ღვინომოკიდებული, უჩვეულოდ აღგზნებული ცოტნე უცებ ნადირთან რბოლაში გაჯიბრების ჟინმა აიტანა შვლის ცოცხლად შეპყრობა მოუნდა და ისარი აღარ ესროლა.
თვალმოუსწრებლად მირბის შველი და მუხლჩაუხრელად მისდევს ცოტნე, დაჭრილის ნაკვალევზე სისხლის ძაფი თანდათან მსხვილდება და ბატონიშვილი ხვდება, რომ შველი დიდხანს ვეღარ ირბენს, ღონეგამოლეული მალე ჩაიკეცება და ცოცხალი ჩაბარდება.
შველმა ისევ უგანა, ხშირი ტყიდან გავარდა და კლდე-კლდე ხტომით ბუჩქნარს მიჰყვა.
ცოტნეს აღარ ესმოდა, რა ხდებოდა. ზოგჯერ ისე ახლო იყო დაჭრილ შველთან, ხელის წატანება შეეძლო, მაგრამ ღვინისგან თუ უჩვეულო აღგზნებისაგან დევნის მიზანი დავიწყებული ჰქონდა და მხოლოდ ასე დაუსრულებლად ქროლა, დაკოდილ ნადირთან სირბილში გაჯიბრება თუ სხვა რაღაც აუხსნელი ეშხი აკავებდა მსხვერპლის შეპყრობისაგან.
დიდხანს გაგრძელდა ორი სულდგმულის სულმოუთქმელი რბენა.
აღმა-დაღმა ხტომამ, ეკალბარდებში გზის კვლევამ, მონადირეც მოქანცა და მუხლი მიუსუსტა.
ღვინომაც გაჭრა და თავბრუსხვევამ უმატა.
ბუჩქნარი თანდათან შეთხელდა. დიდრონი ლოდები თვალშეუდგამმა ქარაფებმა შეცვალა და ცამდე აყუდებულ კლდეთა ხვეულებში, ქვასა და ღორღზე სისხლის კვალის მიყოლა გაძნელდა.
ოფლი წურწურით სდის ცოტნეს, მაგრამ ისარს მაინც არ ისვრის. ცოტა კიდევ და, დაეცემა ჯიუტი ნადირი.
ფერდხეთქებით მირბის შველი, კლდეთა ნაცნობ ხვეულებში მდევარზე უკეთ იკვლევს გზას, მაგრამ მდევარი უკვე ახლოა და ცოტნეს ყურს სწვდება, როგორ ქელავს ღონეგამოლეული ცხოველი.
აგერ, სვეტად ამართული უშველებელი კლდის ნაპირთან მოჰკრა თვალი შვლის ჟღალ ფერდსა და პაწაწინა შავ კუდს.
ცოტნეც უმალვე გაჩნდა იმ კლდესთან, მაგრამ...
კლდეზე გადამდგარი ბატონიშვილი იმ კლდესავით გაქვავებულა. წუთის წინ აქ გაიქროლა დაჭრილმა შველმა. კლდის იქით აღარც გაქცეული შველი ჩანს, აღარც მისი სისხლის კვალი. ცამ ჩაყლაპა თუ მიწამ, ეს კია, რომ დაკოდილი ნადირი აღარსად არის.
მონადირემ დაბლა დაიხედა: ტაფობში ბაღ-ვენახებს შაოსნები შესევიან, ზოგი ხილს კრეფს, ზოგი ვაზს მორჩავს. ფერდობებზე ფუტკრის უთვალავი სკა ჩარიგებულა და ის სკები სოკოებივით ჩამწკრივებული ჩანს მწვანითა და ფერად-ფერადი მთის ყვავილებით დაფენილ გორაკებზე.
უამრავი ფუტკარი აღმა-დაღმა დაბზუის და ცოტნეს ეჩვენება, რომ ეს ზუზუნი ფუტკარს კი არა, თვითონ მზით გახურებულ ჰაერს გააქვს.
თვალი გორაკებს ზემოთ ააყოლა ცოტნემ. უზარმაზარი პიტალო კლდე ცამდის აზიდულა, იმ ბაღ-ვენახების გასწვრივ წაგრძელებულა და თავბოლო არ უჩანს.
კლდეში გამოკვეთილი უთვალავი კარითა და სარკმლით თვალდათხრილივით იცქირებიან მღვიმეები. კარ-სარკმლებს კლდისგანვე ნაკვეთი ჩუქურთმების გრეხილი ავლია. ალაგ-ალაგ მსხმოიარე ვაზის რტო და ბროწეულებია კლდეზე ამობურცვით გამოყვანილი.
ლომები და ვეფხვები, ქორბუდა ირმები და რქაგრეხილი ხარები თუ ვერძები თითქოს მაღალ კლდეზე იმისთვის შეურეკავთ, რომ შემდეგ იქ გაექვავებინათ და სამუდამოდ შეეხორცებინათ ნაცრისფერი ქვის მდუმარებისათვის.
ახლა მარჯვნივ მოიბრუნა თავი ცოტნემ.
კლდეშივე ნაკვეთი გრძელსაფეხურებიანი კიბე შედიოდა გამოქვაბულებში. ცოტნეს წინაშე მონასტრის ქვაბები აღმართულიყო. თავი ისევ ძილში ეგონა. ნელ-ნელა იწყებდა გამოფხიზლებას, და ხვდებოდა, რომ სიზმარი ახდა, ბედისწერა ასრულდა.
კიდევ ცოტა მარჯვნივ გაიხედა: აღმართზე ფართო გზა მიიკლაკნებოდა, რკინის ჭიშკართან თავდებოდა და იმ ჭიშკრის იქით ამართულ კლდეში ნაკვეთ კიბეს ებჯინებოდა.
ცოტნე კლდე-კლდე ხტომით იმ გზისკენ წავიდა.
გზა კლდის ჩრდილში მიდიოდა. აღმართს აჰყვა, მაგრამ ღონე აღარ ჰყოფნიდა. ატყობდა, თუ სადმე არ შეისვენებდა, მუხლები თავისთავად ჩაეკეცებოდა.
წყლის ჩხრიალი მოესმა.
გვერდზე გაიხედა: კლდის ნიშში მაჯის სისხო წყარო გადმოსჩქეფდა. პატარა აუზიდან წყაროს წყალი ღელედ მიედინებოდა და გზის ქვეშ ბაღ-ვენახებისაკენ მიჩუხჩუხებდა.
პირგამშრალი წყაროს მიეტანა. ჩაჩოქილი სულმოუთქმელად დაეწაფა და გაძღომამდე სვა.
როგორც იყო, წყალს ტუჩი მოაშორა. იქვე მწვანეზე მიწვა და თვითონაც ვერ გაიგო, როგორ წაართვა ძილმა თავი.
შენჯღრევამ გამოაღვიძა.
ზურგზე გოდორაკიდებული შაოსანი ბერი ადგა თავს.
რა ხანია გაღვიძებ! ქვაზე ძილი საშიშია, სნეულება რამ არ აგყვეს, უთხრა ბერმა.
ცოტნე ჯერ უცნობს მიაჩერდა, მერე იქაურობას თვალი მოავლო და ყველაფერი გაიხსენა.
მზე კარგა ხნის ჩასული იყო.
როგორ მკვდარივით მძინებია! თავისთვის ჩაილაპარაკა ცოტნემ.
აქ საიდან გაჩნდი? ვისთან მოხვედი? ჰკითხა ბერმა, ხილით სავსე გოდორი ზურგიდან ჩამოიღო, ქვაზე ჩამოჯდა და ერთი ბროწა ვაშლი ყმაწვილს გაუწოდა, პირი გაისველე...
ცოტნეს დილასაქეთ პირში ლუკმა არ ჩასვლოდა. მთელი დღის ნამგზავრსა და ნარბენს მგელივით შიოდა და ბევრი თავპატიჟი არ გაუდევს, გამოწვდილი ვაშლი ჩამოართვა, მადლობა გადაუხადა და მადიანად ჩაკბიჩა.
აქ ვისთანა ხარ? იკითხა ისევ ბერმა და შუბლზე ოფლი მოიწმინდა.
შენ აქაური ხარ? კითხვაზე კითხვითვე მიუგო ცოტნემ.
ჰო, მე ამ მონასტრის უღირსი ბერი ვარ.
ამ მღვიმეებში მონასტერია?
არ იცოდი... მონასტერია... განთქმული მონასტერი.
მონასტრის უფროსი ვინ არი?
მონასტერს უფროსი არ ჰყავს. ჩვენი წინამძღვარი, ანუ იღუმენი ერისკაცობაში სახელგანთქმული ოდიშის მთავარი, ერისთავთ ერისთავი და დიდი თამარის ვაზირყოფილი ვარდან დადიანია.
ვარდან დადიანი? ოდიშის მთავარყოფილი? იკითხა ცოტნემ და ხმაში შეშფოთება შეეტყო.
დიახ, ვარდანყოფილი, აწ კირიონად წოდებული, სიწმინდით და მოღვაწეობით განთქმული ჩვენი წინამძღვარი.
ცოტნე საგონებელში ჩავარდა.
წეღან რომ ეგონა, საწადელს მიაღწია და ამდენი ხნის ოცნების ასრულებას ეწია, თავის მოტყუება ყოფილა. გზის უცოდინარი თავად განგებამ მოიყვანა ამ მონასტრის კართან, სწორედ იმ მონასტრის კართან, რომელზედაც მახარებელ ქობალია უამბობდა. ცოტნე საკუთარი ბიძის სავანეში მოსულა და ახლა იგი მახეში გაბმულ ჩიტს ჰგავდა, დღეს თუ არა, ხვალ შერგილი მოვა ან თავის კაცებს გამოგზავნის, მისი უფროსი ძმა, ვარდან ყოფილი იღუმენი, თავისი ხელით გამოიყვანს ამ უღონო ჩიტს მახიდან და ოდიშის მთავარს დაუბრუნებს, რათა ღვთის სამსახურის გზა საბოლოოდ შეუკრან და სამთავროს მემკვიდრე მეფის ერთგულ ერისკაცად აღზარდონ.
მაინც არ იტყვი, საიდან ხარ და ვისთან მოხვედი? იკითხა ისევ ბერმა.
ცოტნე ფიქრისაგან გამოერკვა. შეკითხვა ისევ უპასუხოდ დატოვა და ისევ იქით შეეკითხა:
დიდი ხანია, რაც ამ მონასტერში ბერად მოღვაწეობ?
კი... კარგა ხანია. თითქმის შენოდენა ვიყავი, ბერად რომ აღვიკვეცე, ადრე დავობლდი და უპატრონო ბალღი აქ მომიყვანეს.
ვინ მოგიყვანა?
ჩემსავით ღარიბმა და უქონელმა ნათესავებმა.
უფალს არ მოუწოდებია?
უფალს? არა, უფალს არ მოვუწოდებივარ.
მე კი სულ უფალი მეცხადება. სიზმრად ამ მონასტერს ვხედავ, უფალი ღრუბლებიდან ჩამოდის, ხელით მეხება და მძინარს ჩამძახის «აღსდექ და შეუდექ ჩემს გზასო».
მართალს ამბობ? გაოცებისაგან პირი დააღო ბერმა.
სიმართლეს, იმ უფლის მადლს ვფიცავ.
ამ მონასტრისკენ გეძახის?
ამ მონასტრისკენ... სიზმრად სწორედ ამ ქვაბებს ვხედავ, ამ წყაროსაც, ამ კიბესაც...
რას ამბობ?!
კარგა ხანია სიზმრად ვხედავ და ცხადადაც მელანდება. გზა არ ვიცოდი, თორემ აქამდე მოვიდოდი.
მერე ახლა როგორ მოაგენი?
ზღაპარსა ჰგავს, არ დაიჯერებ... სანადიროდ წამოსულს შველი წამომიხტა, ისარი ვტყორცნე, დავჭერი და დავედევნე. ცოცხლად დაჭერა მინდოდა და ფეხდაფეხ ვდიე. დაჭრილი აქეთ მორბოდა. ტყიდან გამოვიდა, კლდე-კლდე ირბინა და ამ ქარაფებში შემომიყვანა. აი, ამ სვეტად ამართული კლდის ნაპირთან მოვიდა, ცოტნემ კლდისკენ ხელი გაიშვირა, და გაქრა! მიწამ ჩაყლაპა თუ ცამ აიტაცა, ვერ გავიგე. კვალწმინდად დაიკარგა და ვეღარსად ვიპოვე.
ვერ იპოვიდი, თუ წმინდა სვეტს შეეფარა... საღვთო ყოფილა.
როგორ?
როგორ და ეგ კლდის სვეტი ამ მონასტრის დამაარსებლისა და ამშენებლის, გრიგოლის სახელითაა ცნობილი. გრიგოლ მესვეტე წმინდანი ყოფილა, მაგ კლდის სვეტზე დაყუდებული ცხოვრობდა და სასწაულებს ახდენდა თურმე. ეგეც წმინდანის სასწაულია დაჭრილი შვლის უკვალოდ გაქრობა.
ნამდვილი სასწაულია, თორემ ასე თვალსა და ხელს შუა რად უნდა დამკარგვოდა?!
უფრო მეტი სასწაული ის არის, რომ დაჭრილი შველი მონასტრისკენ წამოგიძღვა, ღვთის გზაზე დაგაყენა და უფლის მოწოდება აგასრულებინა.
უცნობი ყრმის ამბით მოჯადოებული ბერი კრძალვით შეჰყურებდა უფლის მიერ მოწოდებულ ყმაწვილს. თვალებში შეჰფოფინებდა სასწაულით მოსულს და მის შეგნებაში უკვე წმინდანად შერაცხულ ყრმას.
შებრძანდი მონასტერში, რაკი უფლის ნებაა, თქვა ბერმა და წამოდგა, იღუმენი ახლა მწუხრის ლოცვად იქნება დამდგარი. ვიდრე წინამძღვარი ლოცვას დაასრულებს და შენი მობრძანება მოხსენდება, ჩემს უბირ სენაკში დაისვენე.
ბერმა გოდორი აიკიდა.
წამობრძანდი... ბერი პატივისცემის ნიშნად მოიხარა და უფლის ჩაგონებით მოსულ ყრმას წინ წაუძღვა.
განგების ნებითა და ჩაგონებით მოსული ყმაწვილის ამბავი ელვისებური სისწრაფით გავრცელდა მონასტერში. ბერები სენაკს მოაწყდნენ «წმინდა ყრმის» სანახავად. სენაკში შესვლასა და წმინდანთან გამოლაპარაკებას ვერ ბედავდნენ, შორით უცქერდნენ და ერთმანეთს ეკითხებოდნენ ათჯერ მოსმენილსა და გაგონილს, გაზვიადებულად და გადაკეთებულად უყვებოდნენ ერთიმეორეს ჩურჩულითა და კრძალვით უფლის მიერ მოწოდების სასწაულს.
წინამძღვარს გვიან მოხსენდა.
ნავაზირალმა მონასტრის მიმართ უფლის დიდ წყალობად ჩათვალა წმინდა ყრმის გამოცხადება.
სანთლები აანთებინა და განაპირა სენაკისკენ გალობით წაუძღვა ბერების გუნდს.
სენაკის ზღურბლთან მუხლებზე დაეცა წინამძღვარი და ღაღადჰყო.
მეტისმეტი ყურადღებით შეფიქრიანებული ცოტნე სენაკის კუნჭულში მიყუჟულიყო, სანთლების შუქზე სახეგაბრწყინებული იღუმენის საზეიმო ღაღადმა, ცოტა არ იყოს, შეაკრთო ყმაწვილი. მძიმე ნაბიჯით მიმავალ წინამძღვარს ბებერი ლომივით დაჰფენოდა ფაფარი მხრებზე. ის ფაფარი და წვერ-ულვაშიც ოდესღაც წაბლისფერი უნდა ყოფილიყო და აქა-იქ კიდევ ანათებდა ჟღალად შემორჩენილი თმის თუ წვერის თითო-ოროლა ღერი.
კირიონმა ხელი ცისკენ აღაპყრო და თავი ასწია. ცოტნე შეხედვისთანავე მოხიბლა მოხუცის დიდებულმა გარეგნობამ.
წინამძღვარმა უფლის სამადლობელი ლოცვა მოათავა და ყმაწვილისკენ წავიდა.
ცოტნე სანთლებს შუქს თვალს ვერ უსწორებდა.
კუთხეში მიმწყვდეული ნადირივით ცახცახებდა, დაფეთებული თვალს აცეცებდა და იმასღა ნატრობდა, როგორმე ბიძას მისი ვინაობა არ გაეგო და მონასტრიდან შინ არ გაებრუნებინა. ერთადერთ იმედად ისღა რჩებოდა, დიდი ხნის უნახავი ბიძა ვერ მიცნობსო.
გადაწყვეტილი ჰქონდა, რაც უნდა მომხდარიყო, დადიანების გვარისა და მთავრის ოჯახის არაფერი დასცდენოდა.
წინამძღვარმა ბერები გაისტუმრა და ყმაწვილთან მარტო დარჩა. დინჯად გამოჰკითხა, წვლილად აამბობინა უფლის გამოცხადების, ნადირის დევნისა და კლდის სვეტთან შვლის კვალწმინდად გაქრობის ამბავი.
ეგ სასწაული წმინდა სვეტის ყველაზე დიდი სასწაულია, ამიტომ ყველამ უნდა გაიგოს და იცოდეს. ხვალ, დილაადრიან, ოდიშის მთავარსა და მის მეუღლეს შევატყობინებ, შევუთვლი, სხვა დიდებულებიც წამოიყვანონ, თავისი თვალით გნახონ და მოგისმინონ.
ოდიშის მთავრის ხსენებაზე ცოტნე გაფითრდა და თავი უმალვე ჩაღუნა, რომ მის თვალებში დაჟინებით მზირალ იღუმენს შეშფოთება არ ამოეკითხა.
საიდან ხარ, შვილო, რა გვარისა ხარ? იკითხა ნავაზირალმა.
ცოტნემ თავი უფრო ჩაღუნა, მოიკუნტა და დაპატარავდა.
ვინმე დიდებულის შვილი უნდა იყო, ჩაცმულობაზე გეტყობა, თქვა წინამძღვარმა და ყმაწვილს თავით ფეხებამდე ააყოლ-ჩააყოლა თვალი.
ვარდანყოფილი ერთხანს პასუხს დაელოდა.
ყმაწვილი ხმას არ იღებდა.
მშობლებმა თუ იციან, უფალმა რომ მოგიწოდა? იკითხა წინამძღვარმა.
ცოტნე, თითქოს მიწაში ჩაძრომას აპირებსო, უფრო მოიღუნა და ქვის მაგიდას დაეკრა.
ყრმის დამუნჯებამ, ცოტა არ იყოს, შეაფიქრიანა იღუმენი.
შენს დედ-მამას უნდა შევატყობინო, თუ არ იციან. მონასტერში მოვიხმობ.
არა, ნუ ინებებ, მოძღვარო, შესტირა ცრემლმომდგარმა ყმაწვილმა, სკამიდან ჩაცურდა, დაიჩოქა და მუხლზე მოეხვია წინამძღვარს.
იღუმენს უფლის მიერ მოწოდებული ყმაწვილის ფეხქვეშ ჩავარდნა ეუხერხულა. მხრებზე ხელი მოხვია, მუხლების წართმევა სცადა.
რა გაწუხებს, შვილო, რად შფოთავ? მშობლებისა გეშინია? ნებას არ დაგრთავენ?
ჰო, წინამძღვარო, ნებას არ დამრთავენ, ამოიტირა ცოტნემ.
უფლის მოწოდებას და განგების განაჩენს მოკვდავთაგან წინ ვერავინ აღუდგება. მითხარი, ვინ არიან შენი მშობლები და ხატზე შემოგფიცავ, რომ არ მიგცემ უკან წასაყვანად.
მართლა, მოძღვარო? მართლა არ მიმცემ შინ გასაბრუნებლად? ცოტნემ თავი ასწია და მავედრებელი თვალი თვალში გაუყარა ბიძას.
ქრისტეს რჯულს ვფიცავ, შენს თავს მშობლებს არ დავანებებ და ღვთის განგებას არ დავაშლევინებ... დამშვიდდი და უფალს ვევედროთ, ჩააგონოს შენს მშობლებს სიკეთე და სიწრფოება შენი გადაწყვეტილებისა და მოიღოს შენზე ლოცვა-კურთხევა მათი.
დაჩოქილი ცოტნე წელში გაიმართა.
ვინ არიან შენი მშობლები? დაყვავებით იკითხა ვარდანყოფილმა.
ოდიშის მთავარი შერგილ დადიანი და მეუღლე მისი ნათელა...
წინამძღვარი გველნაკბენივით შეხტა, სკამის სახელურებს ხელები მაგრად ჩასჭიდა და თვალები კინაღამ გადმოუცვივდა. მერე სანთლების შუქზე მისი სახეც იმ სანთლებივით გაფითრდა, ბერიკაცი ერთბაშად მოეშვა და ჩაქრა.
ცოტნეს შეეშინდა, ხომ არ კვდებაო, ფეხზე წამოიჭრა, იქაურობას თვალი მოავლო, ვიწრო სარკმელთან სურა დაინახა, პეშვზე წყალი დაისხა და მოხუცს აპკურა. პირველივე შხეფის დაცემაზე შეირხა იღუმენი.
ცოტნეს ხელი დაუჭირა.
არ მინდა... საჭირო არ არის...
ღრმად ამოისუნთქა, სკამის ზურგზე გადაწვა და ოდნავ გასაგონად აღმოთქვა:
ასეც ვეჭვობდი... გუმანი თავიდანვე მაფრთხილებდა და აკი გამართლდა!..
ცოტა ხანს თვალგაშტერებული, გახევებული იჯდა წინამძღვარი. მერე მძიმედ წამოდგა, წელი ძლივს აითრია და კარისკენ წალასლასდა.
ცოტნემ ხელის შეშველება და მხარში შედგომა დააპირა. მოხუცი შეჩერდა, ყმაწვილის ხელი მოიშორა და ხმადაბლა თქვა:
ახლა გვიან არის. ხვალისა ხვალემ იზრუნოს. შენ აქ მოისვენე ხვალამდის, ჯვარი გადასახა, შიშჩამდგარი თვალებით ერთხელ კიდევ შეხედა ყრმას, უკან-უკან წავიდა და საკნის კარი მიიხურა.
გარეთ საშინელი ქარიშხალი იყო, ცაზე ელვა იკლაკნებოდა და ჭექა-ქუხილი დედამიწას აზანზარებდა.
მერე კოკისპირულად დაუშვა და ღამე კიდევ უფრო ჩამობნელდა.
თავის სენაკში ძლივს შეაღწია წინამძღვარმა. ჯვარცმის წინაშე დაემხო და მაცხოვარს შეჰღაღადა.
შემინდე უკანასკნელი ცოდვა, ჩემთა ცოდვათაგან უმძიმესი და უსაშინლესი. რამეთუ არ განმკურნე მონა შენი ამ ქვეყნის დიდებაზე ფიქრისა და სამეფოს საქმეებზე ზრუნვისაგან. შემინდე და განუტევე სული ჩემი, უფალო...
მოხუცი მიყრუებული ხმით ლოცულობდა, ქვის იატაკზე შუბლს ურტყამდა და პირჯვარს იწერდა.
დიდხანს გულმხურვალედ ილოცა.
როგორც იყო დაასრულა.
გაკერპებული, ძალმოცემული წამოდგა. მაგიდასთან მივიდა და წერილი დაწერა.
მერე ერთი ბერთაგანი იხმო.
წვიმა გადაიღო?
გადაიღო, მამაო.
ახლავე ჯორი შეკაზმე და ოდიშის მთავრის სასახლისკენ გაეშურე. მთავრის მეუღლე ინახულე და ეს წერილი მიეცი. არამც და არამც სხვას არ აჩვენო.
ბერმა თავი დაუკრა, კალთაზე ემთხვია და წინამძღვარმა გზა დაულოცა.
ის იყო, ბერი გამოსვლას აპირებდა, რომ საშინელმა ხმაურმა იღუმენის სავანემდე მიაღწია.
ვიღაც მონასტრის ჭიშკარზე არახუნებდა, კარის გამღებს უხმობდა.
მიაყურადეს. ხმაური შეწყდა. სანამ ბერი და წინამძღვარი გაერკვეოდნენ, მოახლოებული ნაბიჯის ხმა გაისმა.
კარზე დააკაკუნეს.
ვინა ხარ? გაეხმაურა იღუმენი.
მე ვარ, მამაო, ბატონიშვილ ცოტნეს მოძღვარი, მონა ღვთისა ივლიანე.
დიდება შენს სახელს, უფალო! პირჯვარი გადაიწერა წინამძღვარმა, მომეცი! გაიწოდა აკანკალებული ხელი და ბერმა ბარათი დაუბრუნა.
ღვთის ნებაც ის ყოფილა, რაც მე ჩამაგონა ლოცვა-ვედრებამ! გმადლობ, უფალო, რომ მიხსენ და განმარიდე ყოველთა ცოდვათაგან უმძიმეს ცოდვას!
ცოტნეს მთელი ღამე თვალი არ მოუხუჭავს. ყურის წამღები ჭექა-ქუხილი მის თავზე მოვლენილ ღვთის რისხვად ესახებოდა, პირჯვარს იწერდა და კანკალებდა.
მერე, წვიმამ რომ გადაიღო, მონასტრის ჭიშკარზე რახუნი მოესმა.
ცოტა ხანი კიდევ გამოხდა და მონასტერში რაღაც უჩვეულო ხმაური ატყდა. დერეფნებში ჩქარი ნაბიჯით გადი-გამოდიოდნენ, გარბოდნენ.
სენაკის კარზე დააკაკუნეს. დამკაკუნებელი პასუხს არ დაელოდა, კარი შემოაღო და სენაკში შემოვიდა.
წინამძღვარი გიხმობს, მიმართა ბერმა ცოტნეს და თვალზე მომდგარი ცრემლი სახელოთი მოიწმინდა.
ცოტნე წამოდგა.
მთელი მონასტერი ფეხზე დგას, ნუთუ არ შეგიტყვია?
რაო, რა მოხდა?
იღუმენი, ბერს გული აუჩუყდა და აფშლუკუნდა.
ცუდად ხომ არ არის? იკითხა შეშფოთებულმა ცოტნემ.
ცუდად... ძალიან ცუდად... წმინდა ზიარება მიიღო და ანდერძი ბრძანა.
რას ამბობ? ცოტნე აჩქარდა.
ბერი წინ წაუძღვა, აღელვებული ბატონიშვილი წინ უსწრებდა მეგზურს.
შენი მოსვლით გახარებულს თურმე მთელი ღამე არ უძინია. განთიადისას უღონობა უგრძვნია. ჩვენს ბერებში მკურნალები და წამლის შემმზადებლებიც არიან. ზედ გადაეგნენ, რა არ იღონეს, მაგრამ ვერაფერს გახდნენ. ბოლოს, თვითონვე გამოგვიცხადა, უფალმა მომიწოდაო. ანდერძი დაიბარა, წმინდა ზიარება მიიღო და შენ გიხმო.
ცოტნე მიხვდა, რა «სიხარულმაც» გაუტეხა ძილი წინამძღვარს. ალბათ, ძმიშვილის მისვლამ, მისი ვინაობის გამჟღავნებისას ნაცემმა ელდამ წააქცია მოხუცი და ცოტნე რომ აქ არ გამოჩენილიყო, ვინ იცის, კიდევ რამდენ ხანს იცოცხლებდა ბერიკაცი!
ბერმა კარი გაუღო და აფორიაქებულმა ცოტნემ ფრთხილად შედგა ფეხი წინამძღვრის სენაკში.
ლოგინზე თვალმილულული მოხუცი იწვა. ხელები უღონოდ ეწყო საბანზე და აჩქარებულად სუნთქავდა. სენაკის კუთხეში ივლიანე მოძღვარი იჯდა თავჩაღუნული და გულხელდაჭდობილი.
მის დანახვაზე ცოტნეს მუხლები მოეკვეთა და ნაბიჯის გადადგმა ვეღარ შეძლო.
მოხუცმა თვალი ოდნავ გაახილა, შემოსულს გაუღიმა.
მოხვედი? მოდი, შვილო, აქ დაჯექ, ხელის ოდნავ შენძრევით ანიშნა. მერე ცალი თვალით ივლიანეს გახედა, ცოტნეს აღმზრდელი მიხვდა, ბიძა-ძმისწული მარტო უნდა დაეტოვებინა. წამოდგა და კარისკენ წავიდა, ცოტნეს რომ გაუსწორდა, წამით შეყოვნდა და თვალცრემლიანმა შეჰღაღადა:
რას მერჩოდი, რომ ეგრე გამწირე? რა პირით უნდა ვჩვენებოდი შენს უბედურ დედ-მამას?!
ბატონიშვილი ღვთის ნებითა და ჩაგონებით მოვიდა მონასტერში, მოძღვარო, მე ეს წვლილად მოგითხრე. ცოტნეს არც შენგან, არც მშობლებისაგან საყვედური არ ეთქმის, მკაცრად თქვა იღუმენმა და ხელით ისევ ძმისწულს ანიშნა, დამჯდარიყო.
შემინდე, მამაო! აღმოხდა წამოწითლებულ ივლიანეს, შებრუნდა და სენაკიდან გავიდა.
ცოტნე საწოლთან მივიდა.
დაჯექი, ისევ შეანძრია ხელი ბერიკაცმა.
ცოტნე სკამზე ჩამოჯდა.
მომიწოდა უფალმა, შვილო! მომიწოდა, მაგრამ საით, ეს არავინ იცის და მე ცოდვილს საიდან მეცოდინება?! მე ვკვდები... შენ ხარ ერთადერთი მემკვიდრე ოდიშის მთავრების, ერისთავთ-ერისთავ დადიანების. ჩემი უკანასკნელი სიტყვა მაინც შენკენ იქნებოდა მომართული და აი, განგებამ ამ სიტყვის მოსასმენად აქ მოგიყვანა. დიდი იყო ცოდვა ჩემი უფლისა და ღვთივგვირგვინოსანი ხელმწიფის წინაშე. იცის ღმერთმა, ქვეყნის ღალატი გულს არ მდებია, მაგრამ უზომო განდიდების წყურვილმა და უზენაესობისაკენ სწრაფვამ ტახტისაგან განმაყენა და სამშობლოსა და მეფის ორგულობის მეთაური გამხადა. სიხარბემ და უმადურობამ დამაბრმავა, საქართველოს მეფეთ მეფის ურიცხვი წყალობა დამავიწყა და ხმალი იმის წინააღმდეგ ამაღებინა, რის განმტკიცებასა და გაძლიერებასაც მანამდე მთელი ჩემი ძალა და ღონე გადავაგე. მაშინ ღალატად და უკეთურობად კი არ მიმაჩნდა ჩემი ბრძოლა. მეგონა, თუ საქართველოს ტახტზე რუს უფლისწულს დავსვამდი, ქვეყნისათვის, ჩვენი სამშობლოსათვის ეს უმჯობესი იქნებოდა, რადგან შინაგანად მჯეროდა, რომ რუსის ზურგს უკან ამოფარებული ქვეყნის მმართველი თუ ვიქნებოდი, უკეთ წარვმართავდი ჩვენი სამეფოს საქმეს. თავგასულ დიდებულებს ავლაგმავდი, თავნებობის მადას დავუკარგავდი, ძლიერ ლაშქარს საქართველოს საზღვრებს იქით გავუძღვებოდი და ახალ მიწა-წყალს შევმატებდი ჩვენს ქვეყანას.
საკუთარი სინდისის წინაშე მართალი ვიყავი და არა ვტყუოდი; მაგრამ ვერ ვხვდებოდი, რომ თამარის წინააღმდეგ ბრძოლა საქართველოს ერთობისა და ძლიერების წინააღმდეგ ბრძოლა იყო; ვერ გამეგო, რომ ტახტისა და ხელმწიფის ორგულობა ღვთისა და ქვეყნის ორგულობაც იყო. კაცი თურმე ერთხელვე არ უნდა გაიბზაროს. თავის პირველ რწმენას არ უნდა განუდგეს და ერთი ხელის მოსმით არ უნდა წაშალოს ის, რასაც მთელი ცხოვრების მანძილზე ემსახურებოდა. გული თუ ერთხელ გაიორგულე, კრძალვა და პატივისცემა მეორის მიმართაც გაკლდება და გეკარგება.
მოხუცი ხელის ფათურით წყლიან ჭიქას მისწვდა, ცხელი ტუჩები გაისველა და მისუსტებული ხმით განაგრძო:
ჩემი უბედურება ის იყო, ღმერთი ღრმად, ბავშვობიდანვე არ მწამდა და ბაგრატიონების გვარი არ მიყვარდა. სამაგიეროდ, ჩუმად, ჩემს გულში ძალაუფლების კერპს ვეთაყვანებოდი და ჩემი ქვეყანაც უსაზღვროდ მიყვარდა. ამ სიყვარულში დავმარცხდი, კერპები დამემსხვრა და უღონოქმნილი იმას შევეფარე, რისი იმედიც არასოდეს არ მქონდა. ქრისტეს სარწმუნოებაში მაშინ დავიწყე თავშესაფრისა და სულის სიმშვიდის ძებნა, როცა სხვა ამქვეყნიური ყოველი სასოება შემომეცალა და აღარაფერი შემრჩა. რაკი თავიდან არ ვიყავი მტკიცე მორწმუნე და თითქმის ყველაფერს ეჭვით ვუყურებდი, ვქირდავდი და გულს არ ვუდებდი, მონასტრის მყუდროებაშიც ვერ შევძელი უფალთან მიახლოება. მარტო მარხულობა და დღედაღამ ლოცვა არ კმარა თურმე. მთავარი სული ყოფილა. მე კი ეჭვის ჭიით ერთხელვე შეჭმული სული ვერ იქნა და ვერ განვიწმინდე. ამ ქვეყნის ცდუნებისაგან ფიქრი ვერ მოვიკვეთე. ხელისუფლების გემოს გასინჯვა უბედურება ყოფილა. ვინც ერთხელ გამოცდის იმის გემოს, მერე სიმშვიდეს ვეღარ დაიბრუნებს; ყელამდე რომ ოქროში ჩასვა, მაინც ბედის უმადური იქნება და ვერ მოისვენებს, ქვეყნის სადავეების ხელახლა ხელში აღების სურვილს ვერასოდეს გულიდან ვეღარ ამოიგდებს! მეც ამ სენით ვიყავი შეპყრობილი და თუმცა ბევრი ვეცადე, ვერ განვიკურნე. ლოცვისა და ხორცის გვემის ჟამსაც, მინდოდა თუ არა, სულ იმას ვფიქრობდი, ვის უნდა გაეგრძელებინა ჩვენი გვარიდან ტახტისა და გვირგვინისათვის ბრძოლა. ჩემი უმცროსი ძმა შერგილი კარგი ვაჟკაცი და მეომარია, მაგრამ ოდიშის ახლანდელ მთავარს საზმრადაც არ მოუვა საქართველოს გვირგვინოსნობაზე ფიქრი. მას ჩემი შემართება და პატივმოყვარეობა არ აქვს და ამიტომ დიდი წინააღმდეგობის გაუწევლად დაუდვეს ხელთ ჩემმა მტრებმა ერისთავთერისთავობა.
შენღა მრჩებოდი გვარის ერთადერთ იმედად.
ჯერ კიდევ სულ პატარა იყავი, მონასტერში სალოცავად და ჩვენს მოსანახულებლად ამოსულ ჩემს რძალსა და დედაშენს, შერგილის მეუღლეს საიდუმლოდ ვესაუბრებოდი ხოლმე. სულ იმას ვარიგებდი, ტახტის მემკვიდრის მსგავსად აღეზარდე, დიდი ცოდნა მოეცა შენთვის და თან ის ჩაეგონებინა, რომ ბაგრატიონებს ღვთისგან საუკუნოდ როდი აქვთ ჩაბარებული ტახტი და გვირგვინიც. აღმზრდელებს შენთვის ის რწმენა უნდა ჩაენერგათ, რომ ბაგრატიონებზე ნაკლები არაფრით იყავი და თუ კარგად გაიწვრთნებოდი, შენც ისეთივე უფლება გექნებოდა საქართველოს ტახტზე თვალი გჭეროდა, როგორც თამარის შთამომავლებს აქვთ; რადგანაც არც ისე დიდი ხნის წინათ ბაგრატიონებიც ჩვენსავით ერის მთავრები იყვნენ და მხოლოდ მუდმივი მცდელობისა და მოხერხების, დაჟინებული სწრაფვისა და ძალ-ღონის დაუშურველობის შედეგად შეძლეს სრულიად საქართველოს ტახტისა და გვირგვინის მისაკუთრება. სათნო და გონიერი დედაშენი ჩემს შეგონებას ყურადღებით ისმენდა და თავის მხრივ ცდილობდა შენთვის საქართველოს ტახტზე ოცნება ჩაენერგა. ამიტომ გიხმობდა დედა უფლისწულობით და სხვებსაც ჩუმად იმას ეუბნებოდა, შენთვის უფლისწული ეწოდებინათ. ეგრე არ იყო?
ეგრე იყო, წინამძღვარო.
ჰოდა, აგრე ნაზარდი ყრმისაგან ბერად შედგომის ფიქრს სულ არ მოველოდი. ამიტომ მეცა ელდა, შენი ვინაობა და მონასტერში დაყუდების გადაწყვეტილება რომ გავიგე. ალბათ, ივლიანე მოძღვარმა ჩაგაგონა ეგ სათნო განზრახვა.
ივლიანე მოძღვარი უბრალოა ჩემ წინაშე, ამოიოხრა ცოტნემ.
შენი მოსვლით აფორიაქებული წუხელ მთელი ღამე ლოცვად ვიყავი დაცემული. ბოლოს უფალმა ის ჩამაგონა, შერგილისათვის მისი მემკვიდრის გადაწყვეტილება შემეტყობინებინა და შენი მშობლები მონასტერში მეხმო. წერილი რომ დავწერე და ვგზავნიდი, იმის შეგნება მზარავდა, რომ უფლის საწინააღმდეგოდ ვმოქმედებდი, ღვთის გზაზე შემდგარ ყრმასაც ვღუპავდი და ჩემს სულსაც სამუდამო ჯოჯოხეთს ვუმზადებდი. ამ განსაცდელში ჩავარდნილს შენი მძებნელი ივლიანე მომადგა კარს და შვებით ამოვისუნთქე. მივხვდი, უფლისათვის სათნო შენი მონასტრიდან გაბრუნება იყო და არა აქ დარჩენა. შენი აღმზრდელის მოსვლით განგება უდიდესი ცოდვისაგან მათავისუფლებდა.
ცოტნეს წამწამს კურცხალი მოსწყდა და ლოყაზე ჩამოუგორდა.
ნუ ტირი, ბატონიშვილო... ბოლომდე მათქმევინე. ყველაზე დიდი სამსახური უფლის მიმართ სამშობლოს სამსახურია. საქართველოს მეფეს ახლა ქვეყნის შიგნით და გარეთ მესიის მახვილს უწოდებენ. ამიტომ მისი სამსახური მარტო საქართველოს სამსახური კი არა, უფლის სამსახურიცაა, რადგან ქართველები ხმალს მარტო სახელმწიფოს საზღვრების გაფართოებისათვის როდი იქნევენ. საქართველოს საზღვრების გაფართოება დღეს ქრისტეს სარწმუნოების გავრცელებასაც გულისხმობს. ვინც ამისთვის სისხლსა ღვრის, ის ქრისტეს რჯულისათვისაც ღვრის სისხლს და მხოლოდ ამქვეყნიურ ბედნიერებას კი არა, საუკუნო ცხოვრებასაც იმკვიდრებს. წმინდა ბალავარისა და იოდასაფის თავგადასავალი ალბათ მოეხსენება ბატონიშვილს...
ვიცი, წინამძღვარო.
იოდასაფის დროს ქრისტეს რჯულს მხოლოდ რჩეულნი აღიარებდნენ და ისინიც ფარულად, რადგან ჭეშმარიტი სარწმუნოების მქადაგებლები ხელისუფალთაგან იდევნებოდნენ. იმ დროს საჭირო იყო მეფეთა და უფლისწულთაგან მაგალითის ჩვენება, ამქვეყნიური დიდების უარყოფა, ტახტსა და უზრუნველ ცხოვრებაზე ხელის აღება. იოდასაფისა და მის მსგავსთა მაგალითმა ქრისტეს ჭეშმარიტ სარწმუნოებაზე ურიცხვი წარმართი და ურჯულო მოაქცია. ახლა, როცა მთელი საქართველო ქრისტეს რჯულის მსახურია, ვის უნდა მისცე მაგალითი სასახლიდან გაქცევითა და მონასტერში დაყუდებით?! ანდა კიდეც რომ აჰყვნენ შენს მაგალითს და ყველამ მონასტერს მიაშუროს, ვინღა დარჩება ქრისტეს სარწმუნოების დამცველად? საქართველო დაუძლურდება და როგორც კი დასუსტებულს ნახავენ, ცეცხლითა და მახვილით შემოესევიან ქრისტეს სარწმუნოების მტრები ჩვენს ქვეყანას, ქართველობას მარტო სოფლებსა და ქალაქებში კი არა, მონასტრებშიაც გაჟლეტენ და ვინც ცოცხალი გადარჩება, ძალით უწმინდური მაჰმადის სარწმუნოებაზე მოაქცევენ.
წინამძღვარი დაიღალა, ცოტა შეისვენა, წყლით პირი გაისველა და განაგრძო:
შენ ჯერ კიდევ ყმაწვილი ხარ, შვილო. დაფიქრებული განსჯა და ქვეყნისათვის უკეთესის გამორჩევა ჯერ არ შეგიძლია. ამიტომ სხვებს, შენზე უფრო გონიერებსა და შენთვის კეთილისმნდომლებს უნდა მიუპყრო ყური. ნაბიჯი კარგად აწონ-დაწონე და ისე გადადგი. წრფელი გულით უფლის სამსახური მონასტრის გარეთაც შეიძლება. შენ დიდგვარიანი აზნაური ხარ. თუ შენს ღონესა და გავლენას გონივრულად გამოიყენებ, მეფის კარზე სამსახურით გაცილებით მეტ სარგებელს მოუტან ქრისტიანობას, ვიდრე მონასტრის ბნელ საკანში ჩაკეტვითა და ერისაგან განდგომით. იცოდე, საქართველოს ახლა შენი ხმალი და სახელმწიფო ნიჭი მარტომყოფის ვედრებაზე მეტად სჭირია, რადგან ჩვენი სამშობლო კუნძულივით არის გარშემორტყმული საისლამოს ზღვით და მხოლოდ ქართველი ვაჟკაცების სიმტკიცის გალავანი აკავებს იმ ზღვის მოწოლას. როგორც კი ეს სიმტკიცე შესუსტდება და შეირყევა, სამაჰმადიანოს ზღვა ისევ აბობოქრდება, კუნძულზე გადმოივლის და საქრისტიანოს მიუდგომელ ბურჯს, საქართველოს მთლიანად წალეკავს თავის სასახლეებიან-მონასტრებიანად.
წინამძღვარმა ხელის ცახცახით აიღო ჭიქა და წყალი მოსვა.
კარგად დაუფიქრდი ჩემს ნათქვამს, შვილო, რადგან სიკვდილის წინ გულწრფელობისა და ჩვენი ხალხის სიყვარულის მეტი არა მალაპარაკებს რა, ცოტა დაფიქრდი და დაიცადე. ჭკუაში რომ ჩავარდები, მაშინ ეგებ სხვაგვარად გადაჭრა. აჩქარება ყოველთვის მავნეა და ზიანის მომტანი. მე თვითონ ჩემი მწარე გამოცდილებით ვიცი ეს. ცხოვრებაში დგება ხოლმე გადამწყვეტი, საბედისწერო წამი. იმწამს მიღებულ გადაწყვეტილებაზე ხშირად არა მარტო ერთი კაცის ბედია დამოკიდებული, არამედ მთელი ერის ღირსება და მომავალიც. დიდბუნებოვან ადამიანებს იმ საბედისწერო წამს შინაგანი ხმა თუ ზეგარდმო შთაგონება ერთადერთ სწორ გადაწყვეტილებას მიაღებინებს ხოლმე და მათი ეს ნაბიჯი შემდგომ თაობებს საამაყოდ და თავის მოსაწონებლად რჩება. პიროვნებისა და მთელი ერისათვის ამგვარი საბედისწერო წამი მხოლოდ რჩეულთა ცხოვრებაში დგება. ყველაფრით გეტყობა, ღვთისაგან რჩეული ხარ, შვილო ჩემო, ამიტომ კარგად დაიხსომე, იმ წამისათვის ერთადერთი სწორი პასუხის გაცემა, მეტწილად, პირად მსხვერპლს, თავგანწირვას მოითხოვს. ჩემს ცხოვრებაში იყო ასეთი წამები, მაგრამ დიდების წყურვილმა და პატიმოყვარეობამ თავი ვერ გამამეტებინა და სამშობლოსათვის მსხვერპლად სიცოცხლე ვერ მივიტანე. მსხვერპლის გაუღებლად კი საშვილიშვილო საქმე არასოდეს გაკეთებულა და უკვდავის სახელი არავის დაუმკვიდრებია, მოხუცმა ღრმად ამოიოხრა, ღმერთმა ქნას, რაც მე ვერ შევძელი, შენ შეგაძლებინოს, ერის ცხოვრების საბედისწერო წამს სწორი გადაწყვეტილება მიგაღებინოს უფალმა და შენს მიერ გადადგმული ნაბიჯი ღვთისა და ერისათვის მოსაწონი და საქებარი ყოფილიყოს!
კირიონ წინამძღვარი დიდი პატივით დაასაფლავეს.
საქართველოს ყველა კუთხიდან მოდიოდნენ ვაზირყოფილის დასატირებლად. თბილისიდან თვითონ მეფეთ მეფე თამარმა სამძიმრის წერილი გამოუგზავნა ოდიშის მთავარს, ტახტისა და სამშობლოს წინაშე ვარდანის ძველ დამსახურებას მადლობით მოიხსენიებდა გვირგვინოსანი და თავის მხრივ უფალს შესთხოვდა, შეენდო გარდაცვლილისათვის ცდუნებანი და შეცოდებანი.
ცოტნეს დედ-მამის ხვეწნა არ დასჭირვებია, ისე, უსიტყვოდ გაჰყვა მშობლებს. წინამძღვრის გულახდილმა საუბარმა ღრმად დააფიქრა ყმაწვილი. მართლაც, რა აზრი უნდა ჰქონოდა მთავრის ერთადერთი მემკვიდრის ბერად შედგომას, როცა საქართველოს მეომარი უფრო სჭირდებოდა, ვიდრე ქრისტეს სარწმუნოების მქადაგებელი. თუ საქართველო ისლამის ურიცხვ აღმსარებელთა წინააღმდეგ სამკვდრო-სასიცოცხლო ომში დამარცხდებოდა, მაშინ მისი ეკლესია-მონასტრებიც ცეცხლითა და მახვილით შეიმუსრებოდა და ძალით თუ ნებით ქართველი ხალხიც ბილწი მაჰმადის რჯულზე მოიქცეოდა. ჭეშმარიტი სარწმუნოება იმდენად განმტკიცებული იყო საქართველოში, რომ მისი პირველი გამავრცელებლების მსგავსად, საკუთარი მაგალითით, ძალაუფლებასა და სიმდიდრეზე ხელის აღებით ქრისტეს რჯულს ახალ მიმდევრებს ვეღარ შესძენდა. ქრისტესათვის სათნო თურმე ის იქნებოდა, თუ ცოტნე მის მხედრობას შეუერთდებოდა და ხმლის ძალით საქართველოსა და საქრისტიანოს საზღვრების შორს წაწევისათვის იბრძოლებდა. ქრისტეს საფლავის გამოხსნისათვის თავდადებულ ჯვაროსნებს დასავლეთის ეკლესია ცოდვათაგან ათავისუფლებდა თურმე და მათგან ყველაზე გამოჩენილები წმინდანებადაც კი შეურაცხავს პეტრეს საყდარს. როგორც წმინდანობის გზაზე დამდგარმა ბიძამ დაარწმუნა, ქრისტეს სამსახურის უმთავრესი ასპარეზი ახლა წარმართთა და მაჰმადის აღმსარებელთა წინააღმდეგ ბრძოლა ყოფილა და ამ ასპარეზიდან გაქცევა მარტო სამშობლოს ღალატს კი არა, ქრისტეს რჯულისაგან განდგომის სწორი იქნებოდა.
თუკი ხმლით შეიძლება ჭეშმარიტი სარწმუნოების სამსახური და საკუთარი ცოდვების შემსუბუქება, ჭაბუკობაში ფეხშედგმულ მთავრის მემკვიდრეს რატომ სხვებივით ხმლისკენ არ უნდა მიუწევდეს გული?!
ცოტნეს უბედური მშობლებიც ხომ თავიანთი სიცოცხლის ერთადერთ გამართლებად სამთავროსა და ერის მეთაურად ბატონიშვილის აღზრდას სახავენ.
უფლისათვის სათნო ის ყოფილა, რაც შეიძლება მალე ჩადგეს ცოტნე თამარის უძლეველ ლაშქარში და იქ უდროოდ გამოკლებული მამის ადგილი ღირსეულად დაიჭიროს.
სპეტაკი, უბიწო ცხოვრებით, ქრისტეს ჯვრისა და სამშობლოს ერთგული სამსახურით იქნება უკეთესი მაგალითიც უჩვენოს ცოტნემ თანამემამულეებს, იქნებ სწორედ ხმლისა და გონების ძალით უფრო ადრე გამოსთხოვოს უფალს უნებურ ცოდვათათვის შენდობა. ხოლო თუ ღვთის ნება და სურვილი ცოტნეს მონასტერში დაყუდება იქნება, უფალი კვლავაც მოუწოდებს იმ ცივი სენაკებისაკენ, სადაც ამჯერად მისი დარჩენა არ ინდომა. ბერად შედგომას, მონასტერში ჩაკეტვას, კირიონ წინამძღვრის თქმისა არ იყოს, ყოველთვის მოასწრებს ცოტნე, მანამ კი ჯვაროსნობა უნდა მიიღოს და ქრისტეს საფლავის გამოხსნისათვის იბრძოლოს.
ამ გადაწყვეტილებას მარტო საკუთარი ფიქრი კი არ ჩააგონებდა; ივლიანე მოძღვარი მსოფლიო ისტორიის უამრავი მაგალითით უნერგავდა იმის რწმენას, რომ საუკუნო სასუფეველი სხვადასხვა ქვეყნის მეფეებსა და მთავრებს სწორედ ბრძოლის ველზე წარმართებთან და ურჯულოებთან ომში დაუმკვიდრებიათ.
ივლიანე აღტაცებით ჰყვებოდა თამარის დიდი პაპის და მისი მემკვიდრეების ჯვაროსნობის ამბავს:
ის, რაც დასავლეთის ჯვაროსნებმა ვერ შეძლეს, ქართველებმა უნდა აღასრულონ. ზურგიდან უნდა დავარტყათ ფრანგებთან პირისპირ ომით გართულ მუსლიმანებს, იერუსალიმში სხვაზე ადრე ქართველთა ლაშქარი უნდა შეიჭრას და ურჯულოთაგან სამუდამოდ უნდა გავათავისუფლოთ წმინდა მიწა-წყალი, მეფეთ მეფე თამარი დიდი ხანია ფიქრობს ამ შორეულ და სახელოვან ლაშქრობაზე. მას შემდეგ, რაც ბიზანტიის ძლიერება დაემხო, აღმოსავლეთში საქართველოს მეტი სხვა ძალა აღარ არის. საქართველოს ლაშქარმა უნდა გამოიხსნას ქრისტეს საფლავი და იერუსალიმში ჩვენს სამეფოს შემოუერთოს. ეს არის უდიდესი ვალი უფლისა ჩვენის ქრისტეს წინაშე. ამ ვალის აღსრულებაში ყველა ქართველმა უნდა დაიდოს წილი და ამით დაიმკვიდროს ორივე ქვეყნის დიდება და საუკუნო ცხოვრება.
ივლიანეს ქადაგებას აღფრთოვანებული უსმენდა ბატონიშვილი. იგი მოუთმენლად ელოდა თამარის ჯვაროსნების გალაშქრებას იერუსალიმისკენ. ეკითხებოდა მოძღვარს, რა გზით და როგორ უნდა დაძრულიყო ქართველობა, ზღვით სად უნდა ეცურათ და ხმელეთზე სად უნდა გაევლოთ, რომელი სულთნის ჯარი სად უნდა გაენადგურებინათ და რა მიწა-წყალი უნდა შემოემატებინათ საქართველოს სამეფოსათვის.
დასავლეთიდან ჩამოსულმა მისიონერებმა ახალი ფრთები შეასხეს ივლიანე მოძღვრის შეგონებას:
ახალი, არნახული ჯვაროსნობა იწყება, ბატონიშვილო, დასავლელ ქრისტეს მხედრებს იმიტომ არ მისცა თურმე ძლევა ამდენ ხანს უფალმა, რომ თავად ჯვაროსნები იყვნენ ღვთის წინაშე შემცოდენი. ახლა შენი ტოლი ყრმები ირაზმებიან თურმე ურჯულოებთან საომრად. უცოდველ ყრმებს თავად გაუძღვება მაცხოვარი სარკინოზთა წინააღმდეგ ბრძოლაში, მათი სიწმინდითა და უმანკოებით დაამხობს მაჰმადის მხედრობის მძლავრობას: საფრანგეთში თორმეტი წლის ყმაწვილი გამოჩენილა მწყემსი ვინმე, ეტიენად წოდებული. ამ მწყემსს ძილში გამოსცხადებია უფალი, ქრისტეს საფლავის გამოხსნის ჭეშმარიტი გზა უჩვენებია და თავისი ხელით დაწერილი წიგნი მიუცია. ახლა თურმე ის ყრმა სოფელ-სოფელ დადის, ქრისტეს წერილს აკითხებს დიდსა და პატარას, სასწაულებს ახდენს და თავის ტოლ ყმაწვილებს ჯვაროსნული ლაშრობისათვის იწვევს.
მერე ბევრი შესდგომია წმინდა მწყემსის გზას? იკითხა სმენად ქცეულმა ცოტნემ.
ბევრი... ძალიან ბევრი... ქვეყნის ყველა მხრიდან დაძრულან დროშებითა და ჯვრებით შენი ტოლი ყრმები ნორჩი წინასწარმეტყველის ლაშქარში შესასვლელად. ახლა ეტიენს თურმე შენსავით უმანკო ყრმების დიდძალი მხედრობა ჰყავს, ხმალსა და მშვილდოსნობაში წვრთნის და სულ მალე შორეული პალესტინისკენ წაუძღვება.
ხმელეთით წამოიყვანს წმინდა ეტიენი თავის ლაშქარს თუ ზღვა-ზღვა ცურვით წამოუძღვება?
საფრანგეთიდან ზღვით უფრო ახლოა პალესტინა. თვითონ ქრისტეს აღუთქვამს წმინდა ეტიენისათვის, რომ მისი მხედრობის წინაშე ზღვა გაიპობა და გზას მისცემს ნორჩი ჯვაროსნების ლაშქარს ისე, როგორც მოსეს წინაშე გაიპო ზღვა და ხმელეთი უჩინა ეგვიპტიდან გამოსულ ისრაელობას.
ჩვენ არ წაგვიყვანს, ქართველ ყრმებს, ფრანგი წმინდანი იერუსალიმის გამოსახსნელად?
არა, ვერ წაგიყვანთ. აქედან საფრანგეთი შორს არის, თქვენ იქ ვერ ჩახვალთ და მათ ვერ შეუერთდებით, მაგრამ თუ მეფე თამარს უფალი კვლავაც ხელს მოუმართავს და ქართველთა ლაშქარი მზად იქნება სარკინოზებთან საომრად, აღმოსავლეთიდან, ერაყის გავლით შევძლებთ ჩვენ მტრის ზურგში მოულოდნელ გამოჩენას და ღვთის შეწევნით პირველნი შევალთ ქრისტეს სატახტოში. წმინდა ადგილებს რომ ურჯულოთაგან გავათავისუფლებთ, ქალაქის კარს ფართოდ გავაღებთ და გორგასლიან-დავითიანი დროშებით შევეგებებით მაცხოვრის გამოსახსნელად დასავლეთიდან მოსულ წმინდა ეტიენის მხედრობას.
ნეტავ მართლა ეგრე იქნებოდეს! ოხვრა აღმოხდა ცოტნეს.
იქნება, უსათუოდ იქნება! ირწმუნებოდა ოცნებით ფრთაშესხმული ივლიანე, ოღონდ თქვენ არ უნდა ისხდეთ გულხელდაკრეფილები საქართველოს ახალგაზრდები, უფლისწულები და მთავართა შვილები. თქვენც უნდა დაიდოთ წილი ამ საღვთო ომში.
ჩვენ როგორ, თუკი ეტიენთან შეერთება შეუძლებელია?
ერთიმეორე უნდა განაზრახოთ, თქვენი მამები ჯვაროსნობისათვის აღძრათ, უფლისწულები ლაშა და რუსუდანი უნდა მიიმხროთ და ხელმწიფეს იერუსალიმზე ლაშქრობის დაჩქარება გადააწყვეტინოთ.
თამარი შორს არის და მიუწვდომელია... უფლისწულებიც შორს არიან, სინანულით თქვა ცოტნემ.
მალე ახლო იქნებიან... მთავრის სურვილია მეფის კარზე წარგგზავნოს, ბატონიშვილო, ამას წინათ მითხრა, დიდმა თამარმა მოუწოდა ჩემს ძეს, თბილისს იბარებს სამეფო კარზე თავის ნათლულსო.
ნუთუ მართალია? ჩემთვის არაფერი უბრძანებია.
მართალია, მალე თვითონ მთავარი გეტყვის... თამარის კარზე დიდ პატივში იქნები და შენ იცი, როგორ გამოგვაჩენ შენს მშობლებსა და აღმზრდელებს...
ივლიანე მოძღვრის საუბრებმა ცოტნეს ოცნებად უქციეს თბილისს მალე წასვლა, ახალგაზრდა ქართველ ჯვაროსანთა შეკრებაში წილის დადება და ტახტის მემკვიდრის ლაშა გიორგის მეთაურობით პალესტინაზე გალაშქრება
ცოტნეს სიზმრად ეჩვენებოდა ერაყის უდაბნოებზე მიმავალი ქართველ ყრმათა ლაშქარი, ბაღდადისა და იერუსალიმის აღება და ქართული დროშებით ფრანგი ეტიენის მხედრობის შეგებება ქრისტეს ქალაქის კართან. იგი ხშირად ცხადად წარმოიდგენდა ხოლმე ფრანგთა გაკვირვებას იმის გამო, რომ მათთვის აღთქმული გამოხსნა ქრისტეს საფლავისა, მათზე ადრე უფალმა ქართველებს არგუნა. ეტიენი ალბათ ცხენიდან ჩამოხდება, დაიქვეითებს და ქართველ ყრმათა წინაშე მუხლს მოიყრის, რადგან იერუსალმის გამოხსნა მხოლოდ უფლის შეწევნით არის შესაძლებელი და თავის საფლავის გამათავისუფლებლებსაც თავად ქრისტე ირჩევს.
ცოტნე მადლობელი იყო განგებისა, მონასტრიდან გამობრუნებულ ოდიშის მთავრის მემკვიდრეს იმაზე მეტი რა სამსახური უნდა გაეწია უფლისათვის, ვიდრე მაცხოვრის საფლავის გამოხსნაში მონაწილეობა იქნება და რაკი ღვთის ნებამ ცოტნე ამ გზაზე დააყენა, იგი მოუთმენლად ელოდა საქრისტიანოს უმაღლესი ოცნების განხორციელებას, წმინდა მიწა-წყლის გათავისუფლებას და ამ საღვთო ომში სხვა ქართველ ტოლებთან ერთად თავის გამოჩენას.
დიდხანს ამზადებდნენ ცოტნეს თბილისს გასამგზავრებლად, რამდენიმე ხელი უფლისწულის საკადრისი ტანსაცმელი შეუკერეს, სატახტოსაკენ გამყოლი ამალაც საგანგებოდ შემოსეს და გამოაწყვეს, ცხენებსაც აღკაზმულობა განუახლეს.
ოდიშის მთავარს სჯეროდა, მისი მემკვიდრე ბუნებრივი სათნოებითა და სწავლა-გაწვრთნილობით კარისა და მეფის ყურადღებას მიიპყრობდა. ცოტნე თვალტანადი, მომხიბლავი ყმაწვილი იყო და თუ იგი მეფის კარზე შესაფერისი ბრწყინვალებით გამოცხადდებოდა, ხელმწიფესა და უფლისწულებს თავს მოაწონებდა.
ამ სამზადისში რომ იყვნენ, მთავარი საგვარეულო ტაძრის მშენებლობა, მორთვა და მოწყობაც დამთავრდა.
ტაძრის საკურთხებლად მწიგნობართუხუცესი ჭყონდიდელი უნდა ჩამოსულიყო და მთელი ოდიში ფეხზე იდგა.
ტაძრის ეზოსა და მისასვლელ გზებს წმენდდნენ და ალამაზებდნენ, ტაძრის კურთხევის, ნადიმის თადარიგს იჭერდნენ, საკლავსა და ფრინველს არჩევდნენ.
ყველაფერი ნავარაუდევი იყო, ნაანგარიშევი და აწონილ-დაწონილი. მხოლოდ მახარებელ ქობალიას ვერ დაესრულებინა ტაძრის ერთი კუთხის მოხატვა. აჩქარებდნენ და თავადაც ჩქარობდა. ღამეც ტაძარში რჩებოდა, მუშაობას დილაადრიან იწყებდა და ზოგჯერ ბინდი რომ მიუსწრებდა, ხატვას სანთლების შუქზე აგრძელებდა.
სწყინდა, დროს რომ უკვეცავდნენ. ერთი პირობა მთავარს წინააღმდეგობაც შეჰბედა, მაგრამ რას გახდებოდა! ჭყონდიდელი აფხაზეთს ეშურებოდა იქაური საქმეების გასარიგებლად და რაკი თავად ინება ოდიშის ახალი ტაძრის საკურთხებლად შეჩერება, გადადებას ვინ შეჰკადრებდა. ესოდენ საპატიო სტუმრის საამებლად, რომ დასჭირვებოდა, მთავარი ახალი ტაძრის აგებასაც კი დაიწყებდა, თორემ სამეფოს პირველი ვაზირისაგან აშენებულისა და დამთავრებულის კურთხევას როგორ დააყოვნებდა.
მუშაობით დაღლილი ქობალია სასმელს ეძალებოდა, შეზარხოშებული ღიღინებდა და ხატვას რომ წყვეტდა, ზოგჯერ ხარაჩოდან ბარბაცით ჩამოდიოდა.
წერისაგან ატანილს ჰგავდა იმ დღეებში მახარებელი. ჯვარცმულის კუბოში ჩასვენებას ხატავდა და ყველას იმას ეუბნებოდა, ჩემი წამების დასასრულსა და საფლავში ჩასვლას ვხატავო.
ღვინით გამხიარულებული ოსტატის გაღაჟღაჟებულ სახეს რომ ხედავდნენ და წამების კვალს ვერ ატყობდნენ, მხატვრის წინასწარმეტყველებისა არავის სჯეროდა... მაგრამ წინასწარმეტყველება ასრულდა.
მთავრის ოჯახი და ამალა ტაძარს უახლოვდებოდა. ცოტნემ შორიდანვე შენიშნა: საყდრის ეზოსკენ ხალხი გარბოდა, დიდი და პატარა ტაძრის კარს აწყდებოდა.
რაღაც ამბავია, შერგილ ბატონო, ეკლესიას უამრავი ხალხი მოსდგომია, თქვა შეფიქრიანებულმა ნათელამ და ცხენი წამით შეაყოვნა.
ალბათ, მახარებელი მორჩებოდა მუშაობას, კარს გააღებდნენ და მნახველები თუ იჩქარიან ტაძრის დასათვალიერებლად, მშვიდად თქვა უსინათლო მთავარმა.
ხალხი კი ისევ გარბოდა ტაძრისკენ.
მოკვდა? კითხულობდა ვიღაც მარაქას ჩამორჩენილი და სულმოუთქმელად მისდევდა წინ გასწრებულებს.
არა, არ მომკვდარა, მაგრამ აღარც სასიცოცხლო პირი აქვს, პასუხობდა ვიღაც ეკლესიის ეზოდან.
ერთნი ტაძარში შერბოდნენ, მეორენი უკან გამოდიოდნენ, ვიღაცას უხმობდნენ, ვიღაცას ეძებდნენ და იყო ერთი წრიალი და გნიასი.
ბატონებმა დაიქვეითეს.
რა ამბავია? ჰკითხა ნათელამ შემოგებებულთ.
მხატვარი გადმოვარდნილა ხარაჩოდან, მოახსენეს შეწუხებულებმა.
რას ამბობ! ღმერთო კი მომკალი, შეიცხადა ნათელამ და ტაძრისაკენ გაქანდა.
როგორ არის? ხომ არაფერი დაშავებია? იკითხა შეშფოთებულმა შერგილმა და ისიც ტაძრისკენ გაეშურა.
სულს ღაფავს, ბატონო, სლუკუნით ამოთქვა ადევნებულმა მსახურმა.
ხუცესს თუ დაუძახეთ, ეზიარა? იკითხა დაწინაურებულმა ნათელამ.
ხუცესი აქ იყო, მაშინვე თავს დაადგა, მაგრამ არც აღსარება თქვა და არც ზიარება მიიღო.
გზა მისცეს და ბატონები ტაძარში შევიდნენ.
კედელთან მისვენებული მახარებელ-მაკარიოსი იმ ლეიბზე იყო გართხმული, რომელზედაც გულაღმა იწვა ხოლმე, როცა ტაძრის ჭერსა და გუმბათს ხატავდა.
მთავრისა და მისი სახლობისაკენ დამნაშავესავით გამოიხედა.
სრულ ვყავ, მთავარო, შენი ვალი არ მიმყვება, ამოიკვენესა მხატვარმა.
რა დროს ვალზე ლაპარაკია, ოსტატო! როგორ ხარ?
ასე თქვენი მტერი იყოს! ამოიოხრა მახარებელმა, ხელის ჩაქნევა უნდოდა, ღონე არ ეყო და თითები ძლივსღა შეარხია.
არ შეშინდე, კარგად გახდები, გაამხნევა შერგილმა, მკურნალს თუ უხმეთ? მიუბრუნდა იქ მყოფთ.
აქა ვარ, მთავარო, გამოეხმაურა წვეროსანი მოხუცი და ბატონებთან თავდახრით წარდგა.
ბატონების რიდით გარეშენი ტაძრიდან გაიკრიფნენ.
მკურნალი მთავარს ჩურჩულით რაღაცას ეუბნებოდა. იმ ჩურჩულიდან კანტიკუნტად ესმოდა ცოტნეს: «წამალს რაღა შეუძლია... შიგანი ჩაქცეული აქვს»...
შეძრწუნებულმა ცოტნემ ნაბიჯი წინ წადგა, წრე გაარღვია და სულთმობრძავის პირისპირ დადგა.
აფსუს რა ხელოვანი იყო! სმამ დაღუპა, უბედური!
ბოლოს მაინც ძალიან დაეძალა.
ამ სიმაღლიდან მთვრალი კი არა, ფხიზელი ვერ ჩამოვა კაცი და გადმოვარდებოდა, აბა რა იქნებოდა!
მახარებელმა თვალი გაახილა.
ცოტნეს დანახვაზე ჩამქრალი სახე გაუნათდა:
შენც მობრძანდი, ბატონიშვილო, ჩემი სიკვდილის სანახავად? ძნელი ყოფილა სიკვდილი, როცა ღმერთი არ გწამს, ეტყობოდა, მხატვარი უკანასკნელ ძალ-ღონეს იკრებდა, ცდილობდა, სათქმელის თქმა როგორმე მოესწრო, ასე მგონია, სადღაც ბნელი უფსკრულისაკენ უნდა გავქანდე, საშინელი სისწრაფით მივქრი და უკან არაფერი მრჩება. ცხოვრების საუკეთესო წლები უცხოობაში, სხვათა სამსახურში გავატარე. სამშობლოში მაშინ მოვბრუნდი, როცა სხვას უკვე დიდად აღარად ვუღირდი. სხვათა ზღვას ჩემ მიერ შემატებული წვეთი არ დაეტყო, ჩემს ქვეყანასაც დიდი ვეღარაფერი შევძინე და ამიტომ სახელიც არ მრჩება. სხვა ხალხს თან რომ გადაჰყვე, მაინც თავისი ურჩევნია შენსას და ისევე მალე დაგივიწყებს, როგორც მალე მიგიკედლა და გამოგიყენა. რაც მე სირიასა და საბერძნეთში ტაძრები და სასახლეები მოვხატე, ვინ მოთვლის! ფულს ბლომად მიხდიდნენ და პატივსაც მცემდნენ, მაგრამ სახელი ვერსად დავიმკვიდრე და სიყვარულითაც ვერსად შემიყვარეს, რადგან მათი სისხლ-ხორცი არ ვიყავი. კაცმა თუ თავისი სიცოცხლე და შემოქმედება სამშობლოს არ ანაცვალა და მოახმარა, სხვაგან მსხვერპლი არსად დაუფასდება. მე უბედურმა გვიან გავიგე ცხოვრების ეს კანონი, სამშობლოს გვიან დავუბრუნდი და აქ უკვე ვეღარავის გამოვადექი. რაც უცხოობაში მიშრომია და მიოცნებია, ჩემთვისაც დაკარგულია და ჩემი ქვეყნისთვისაც. აქ რომ ერთი სანთლის ანთება მაინც მომესწრო, ჩემი ხალხი იმასაც არ დამიკარგავდა და ჩემს სახელს შთამომავლობას შეუნახავდა, მაგრამ ახლა სინანული გვიან არის!
ადამიანის უკვდავება სამშობლოს სიყვარულში, მისთვის თავდადებაშია თურმე. დანარჩენი სხვა, ამაოებათა ამაოება ყოფილა მხოლოდ.
მახარებელმა თვალი მოხუჭა, ნელ-ნელა დაცხრა, ხმა მიუსუსტდა და აღგზნებაც გაუნელდა. ეტყობოდა, ტკივილმა უმატა, სახე ეღმიჭებოდა და სუნთქვა გაუხშირდა.
ისევ მალე გაახილა თვალი. თითქოს ცოტნეს რაღაცას ანიშნებსო, ხელის უღონო მოძრაობით თითი კედლისკენ გაიშვირა.
ცოტნე მიხვდა, იმ კედელზე უთითებდა, სადაც ეშმაკურად მზირალი ქვეყნის შემოქმედი უფალი ჰყავდა გამოხატული.
მორჩა ჩემს წამებას... ხომ ხედავ, რა არხეინად იღიმება, თითქო თვითონ არაფერ შუაში იყოს! უსამართლოა და მეც უსამართლოდ მომექცა, მის მიერვე ჩაგონებული ცოდვები არ მაპატია, სულის სიმშვიდე არ მაღირსა!
ცოტნეს გარდა, იქ მყოფებმა ნათქვამის აზრი ვერ გაიგეს, ერთიმეორეს გაკვირვებულებმა გადახედეს.
ღმერთი ის არის, მართალი და მოწყალე, ყოვლის შემნდობი და მომტევებელია, იმას მიბაძე, ბატონიშვილო, და მისი სათნოება გაიხადე სამაგალითოდ... ამოილუღლუღა ქობალიამ და თითი გუმბათისკენ ოდნავ შემართა.
ცოტნემ მაღლა აიხედა, მაცხოვარი კეთილი, სათნო თვალებით უყურებდა იქ მყოფთ და თითოეულ მათგანს გამოურჩევლად უგზავნიდა სულის სიმშვიდეს, ნუგეშსა და შენდობას.
ამაოება ამაოებათა და ყოველივე ამაო! ნაწყვეტ-ნაწყვეტ ამოიჩურჩულა მხატვარმა, სახე მწარე ტკივილისაგან დაეღრიჯა, ერთი გაიზმორა და სული დალია.
რაც მახსოვრობა ჰქონდა ცოტნეს, თავისი დიდი ნათლიის სახელი ესმოდა. მთავრის სასახლეში, ყველგან, საქართველოს ხელმწიფის სურათებს უცქერდა კედელზე დაწერილს თუ ქსოვილზე ამოქარგულს, თიხაზე მოხატულს თუ ლითონზე ამოტვიფრულს. თვითონ ცოტნეს დედის ბეჭდის თვალზე დედოფლის ულამაზესი თავი იყო გამოკვეთილი, ხოლო მამის ქამარ-ხანჯალზე ზარნიშით თამარის ქება ეწერა. მხვნელ-მთესველნი, ცხენოსანნი თუ მენავენი თამარის დიდებას მღეროდნენ, მეჩანგენი და მეებნენი უმშვენიერესი თამარის შესამკობელს გალობდნენ.
ერთი სიტყვით, ცოტნე თვალის ახელისა და ყურის განხმის დღიდან თამარის სახეს ხედავდა, მისი ხოტბა ესმოდა; ამიტომ მის წარმოდგენაში თამარი ყოველივე უმშვენიერესისა და უსათნოესის, უბრძენესისა და უკეთილშობილესის განსახიერება იყო.
და მაინც, როცა ფეხი სამეფო დარბაზის ზღურბლზე გადადგა და ტახტზე მჯდომარე გვირგვინოსანი დედოფალი დაინახა, თვალთ დაუბნელდა. ესოდენ უნაკლო სილამაზე და უჩრდილო ბრწყინვალება რაღაც არაამქვეყნიურად, ზეადამიანურად ეჩვენა.
მთავრის მეუღლეს ხელჩაკიდებული მიჰყავდა შვილი. ცოტნეს ფეხი ეშლებოდა. ეგონა, ყველა მას მისჩერებოდა, აქეთ-იქით გახედვას ვერ ბედავდა და თავჩაღუნული მიაბიჯებდა. ტახტს რომ მიუახლოვდნენ, ნათელა მუხლზე დავარდა, ცოტნესაც დასწია და თავის გვერდით ჩააჩოქა.
ჩოქვითა და ფარდაგზე შუბლის ცემით წავიდა შერგილ დადიანის მეუღლე მეფეთ მეფისკენ.
ცოტნეც ჩოქვით მიჰყვა თავდახრილი.
მას არაფერი ესმოდა და არც არაფერს ფიქრობდა.
ხელის შეხებამ გამოარკვია, თავი აიღო: მის წინ დედოფალთ დედოფალი იდგა.
თამარს დედა-შვილისთვის მხრებზე ხელი მოეხვია და ზეზე წამოსაყენებლად მოუწოდებდა.
ნათელა დედოფლის კალთას ემთხვია, მერე კრძალვით წამოდგა და მემკვიდრეც წამოაყენა.
მშვიდობა თქვენს მოსვლას, ბრძანა დედოფალმა, მთავრის მეუღლეს მოეხვია და ლოყა საკოცნელად მიუპყრო. მერე ყრმას მიუალერსა, შუბლზე აკოცა, თავი აუწია, შეხედა და ნასიამოვნებმა თქვა:
სახიერი ყოფილა, დაო, ჩემი ხელით განათლული, ოდიშის მთავრის ძე.
ნათელას ერთიმეორეზე მეტად იამა მეფისაგან დად ხსენება და ბატონიშვილის ქება, გულს ნათელი მოეფინა და დედოფალს მადლი გადაუხადა.
ცოტნეს თითქოს ცეცხლი ეკიდა. არ იცოდა, ალმოდებული სახე სად დაემალა. დედოფლის შეხედვას ვეღარ ბედავდა.
თამარმა ორივე ტახტისკენ წაიყვანა.
ლაშა და რუსუდანი მოეგებნენ ცოტნეს. ტახტს უკან შუაში ჩაიყენეს, მოეფერნენ და მიეალერსნენ.
ცოტნე ცდილობდა, უფლისწულებთან ღირსეულად სჭეროდა თავი, ზრდილად და თავმდაბლად პასუხობდა მათ კითხვებზე, მაგრამ მისი ფიქრი მაინც თამარის ირგვლივ, არნახული და გაუგონარი მშვენიერების ირგვლივ ტრიალებდა. უფლისწულები გაჩუმდნენ. დიდი თამარი ოდიშის მთავრის მეუღლეს შვილისა და მაზლის სამძიმარს ეუბნებოდა.
არც ერთის დაკრძალვას არ უნდა გამოვკლებოდი, მაგრამ უცალო ვიყავ საქვეყნო საქმეთაგან. სიონში ვაწირვინე კათალიკოსს და გულმხურვალედ შევავედრე მათი სულები მხსნელსა და მაცხოვარს.
ზეციური ჰანგივით ჩაესმოდა ცოტნეს ნარნარად ნათქვამი სიტყვები დედოფლისა. სმენადამტკბარი დარბაზში მყოფ დიდებულებს აკვირდებოდა. პატივისა და ღირსების მიხედვით ისხდნენ და იდგნენ ვაზირები და ერისთავთ ერისთავები, ვინ მეფის ახლოს, ვინ მოშორებით.
დარბაზის კედლები და თაღები უცხოდ იყო მოხატული. ოქროთი დაფარული ჭერი, სვეტები და კამარები ჭაღებით იყო გაბრწყინებული.
ცოტნეს გაახსენდა ივლიანე მოძღვრის ნაამბობი. ბერძენთა იმპერატორისა და ვენეციელი დოჟების სასახლეს ისე აღწერდა ხოლმე, თვალნათლივ წარმოუდგენდა მათ სიმდიდრესა და სიტურფეს. მაშინ ცოტნეს ეგონა, იმ სასახლეების ბადალი ქვეყნად სხვა აღარაფერი იქნებაო, მაგრამ ახლა, როცა თამარის სასახლეს ათვალიერებდა, რწმუნდებოდა, რომ ამის უმდიდრესსა და უმშვენიერესს დედამიწის ზურგზე კაცი სხვას ვეღარაფერს მოიგონებდა და შექმნიდა.
იქნებ ასეც არ იყო, მაგრამ სხვა სასახლეში თამარი ხომ არ იქნებოდა და სასახლეს, სადაც თამარი არ არის, რა შნო და შუქი უნდა ჰქონოდა!
ივლიანე მოძღვრის გახსენებაზე ცოტნეს თავის აღმზრდელთან განმარტოება, მისთვის შთაბეჭდილების გაზიარება მოუნდა.
მოძღვარი წეღან მეფის დარბაზის კარამდე მოჰყვა. მერე, როცა ცოტნემ წონასწორობა დაკარგა და გზააბნეულივით წავიდა ტახტისკენ, ყველაფერი დაავიწყდა, აღარც თავი ახსოვდა, აღარც აღმზრდელი და ახლობლები.
ცოტნემ ნელა მოავლო თვალი დარბაზს და სადღაც ივლიანე მოძღვრის ფაფარს რომ მოჰკრა თვალი, გაუხარდა. მხარბეჭიანი ბუმბერაზი მთელი თავით მაღალი იყო მის ირგვლივ მყოფებზე. ივლიანე ბატონიშვილისკენ გაღიმებული იცქირებოდა, თავს ოდნავ უხრიდა, რაღაცას უწონებდა და ამხნევებდა.
ცოტნესაც ღიმილმა გადაჰკრა, ცოტა გული გაუმაგრდა და სიმშვიდე დაუბრუნდა.
ოდიშის მთავრის ცოლ-შვილს თამარმა თავის სასახლეში მიუჩინა პალატები.
პირველი ღამე თითქმის თეთრად გაათენა ცოტნემ. დღის შთაბეჭდილებით გაოგნებულს ძილი არ ეკარებოდა. თვალწინ სულ თამარი ედგა სახიერი და სხივოსანი. მისი ღიმილი სულში ნათელივით ეღვრებოდა, მისი გამოხედვა სითბოთი და სინაზით ავსებდა.
დაქანცულსა და დათენთილს კარგა ნაშუაღამევს ძლივს დაეძინა. გულისძილში წასვლაც ვერ მოასწრო, რომ სიზმარში თვალწინ ისევ თამარი დაუდგა:
დავაჟკაცებული ცოტნე მეფის ტახტისკენ მიაბიჯებს. უკან დიდებულთა მთელი გუნდი მიჰყვება ოდიშის მთავრის მემკვიდრეს. ცოტნესა და დიდებულებს გულზე და ზურგზე ჯვარი ახატიათ, იმის ნიშნად, რომ დიდებულთა ეს გუნდი ცოტნეს მეთაურობით პალესტინისკენ მიემგზავრება ლაშქრად ურჯულოთაგან წმინდა მიწა-წყლის გამოსახსნელად.
თამარი წამოდგა.
თვალისმომჭრელად ბრწყინავს დედოფლის თავზე პატიოსანი თვლებით შემკული გვირგვინი, მაგრამ კიდევ უფრო დამაბრმავებლად დედოფლის თვალები ბრწყინავენ და ცოტნე გრძნობს, რომ მუხლებში ძალა ელევა, თავით ფეხამდე ჟრუანტელი უვლის და ცოტაც რომ გაგრძელდეს, დაეცემა.
თამარმა სეფე დროშა მოიღო. ცოტნეს გადასცა, იერუსალიმის გზა დაულოცა და შუბლზე ეამბორა ჯვაროსანთა მეთაურს.
ცოტნეს ისევ თვალთ დაუბნელდა. შეტორტმანდა, მაგრამ დროშის ტარს მიეყრდნო და წონასწორობა შეინარჩუნა. თვალი ისევ გაუნათდა და გაოცდა: დიდი თამარის ადგილას ცოტნეს წინ მისივე ტყუპისცალი თამარი ედგა. საოცრად გაზრდილი და დამშვენებული ეჩვენა ადრე დაკარგული დაი. თავს ოქროს გვირგვინი ედგა ტანაყრილსა და დაქალებულს. ახლა ცოტნემ თვითონ მიიწია საკოცნელად დისკენ, ხელი მოხვია და ჩაეკონა.
მერე წამით თავი ასწია, შეხედა და ისევ გამოიცვალა ყველაფერი: ცოტნეს დაი სასწაულებრივად გაქრა თვალსა და ხელს შუა; ჯვაროსანთა წინაშე ისევ მეფეთ მეფე თამარი იდგა ლოცვად ხელაწვდილი და ცისკენ თვალაპყრობილი.
ცოტნემ მუხლი მოიყარა, დროშას ემთხვია და დედოფლის კაბის კალთას სამგზის ეამბორა.
დედოფალმა წამოაყენა, ცოტნემ გაბედა და გვირგვინოსნის სახეს შეაცქერდა, თვალებში ჩახედა და იქ რომ მოულოდნელად თავისი თავი დაინახა, საოცრად გაუხარდა.
სად იყავი აქამდე, შენ ხომ ჩემი ტყუპისცალი ხარ, ჩემი სულისა და სხეულის ნაწილი და განაყოფი?!
არ ვიცოდი, დედოფალო! თავი იმართლა ცოტნემ.
ჰოდა, ამიერიდან მაინც აღარ დამტოვო. სულ ერთად ვიყოთ, როგორც დედის მუცელში ვიყავით ერთად და განუყრელად, თქვა დედოფალმა, ცოტნეს მოეხვია და...
იმ ღამეს დასრულდა ცოტნეს ყრმობა.
მეორე დილას ოდიშის მთავრის მემკვიდრე უკვე ჭაბუკი იყო, საქართველოს მეფეთ მეფეზე და უმშვენიერეს დედოფალზე უგონოდ გამიჯნურებული ჭაბუკი.
ნელ-ნელა მოშინაურდა თამარის სასახლეში ცოტნე. მეფის კარზე მყოფი დიდებულთა შვილები მოწყენისა და დანაღვლიანებისათვის დროს არ უტოვებდნენ. საბურთაოდ და ჭადრაკის სამღერლად იწვევდნენ, ქალაქგარეთ სანადიროდ და სასეირნოდ იტაცებდნენ.
ერთხანს, ვიდრე მთავრის მეუღლე თბილისს იყო, დედა-შვილი თითქმის ყოველდღე ხედავდა დიდ თამარს. მეფე ხან სერობაზე ეძახდა შერგილის ცოლ-შვილს, ხან დარბაზობაზე. ის დღეები ცოტნეს ცხოვრების უბედნიერესი დღეები იყო. თავდაღუნული ჭაბუკი შეფარვით გააპარებდა ხოლმე თვალს უმშვენიერესი დედოფლისაკენ და ეს კმაროდა, სახეზე მაშინვე ალი ეცემოდა, ტანში ჟრჟოლა დაუვლიდა და მუხლებში კანკალი შეუვიდოდა.
მეფეთ მეფე იმხანად მოღლილსა და მოწყენილს ჰგავდა. ჩვეულებრივზე მეტად გამხდარი ჩანდა და სახე ოდნავ გაფერმკრთალებული ჰქონდა.
მჭვრეტელებს თამარის სიტურფე, მიმზიდველობა და ჰაეროვნება კიდევ უფრო მომატებული ეჩვენებოდათ და მარტო მეხოტბეებსა და მგოსნებს კი არა, უბრალო, ენაბრგვნილ ადამიანებსაც კი მისი ეს განუმეორებელი სილამაზე ლექსისა და სიმღერის გამოთქმას ჩააგონებდა.
საკვირველია, თქვა ერთხელ დარბაზობიდან დაბრუნებულმა ნათელამ, დედოფალი ასე მშვენიერი არასოდეს ყოფილა, ოღონდ ეს მაფიქრებს, თვალებში სევდა მოსძალებია და სახის ფეროვნება გამკრთალებია.
ცოტნეს ალმური მოედო.
ნათელა, თითქოს შვილის იქ ყოფნა აღარც ახსოვსო, ღვთისმშობლის ხატთან მივიდა, მუხლზე დაეშვა და შეევედრა:
ღვთისმშობელო, მარიამ ქალწულო! გაფანტე ჩემი ეჭვი... ჯანის სიმრთელე და დღეგრძელობა მიეცი დიდ თამარს, ნუ შეარყევ ქართველთა ძლიერებასა და იმედის სიმტკიცეს.
უცებ დედის გვერდით შვილმაც ჩაიჩოქა და ნათელას გაახსენდა, რომ მარტო არ იყო, ხმას დაუწია და ჩურჩულით განაგრძო ღვთისმშობლის სავედრებელი.
ცოტნე ვერ მიხვდა, რა ეჭვების გაფანტვას შესთხოვდა უფალს მისი კეთილი დედა, მაგრამ ეს კი შეატყო, რომ მთავრის მეუღლეს რაღაც აფიქრებდა და აშფოთებდა. ის გაურკვეველი შეშფოთება ცოტნესაც გადაედო და გულმხურვალე ლოცვას მთელი არსებით მიეცა.
მგრძნობიარე ჭაბუკის გაუმხელელ სიყვარულს ასპარეზი ღამის სიმარტოვეში, ერთიმეორეზე გადაბმულ სიზმრებში ეძლეოდა.
სიზმარში სრულდებოდა ყველა ნატვრა და ოცნება, მაგრამ ყველაზე თამამ ზმანებაშიაც კი უსაზღვრო კრძალვისა და კრთომის საზღვრებს ვერასოდეს გადადიოდა კეთილშობილი ჭაბუკი. მისი ბედნიერებისათვის ისიც კმაროდა, თუ სიზმრად გმირობას ჩაიდენდა და თამარის ღიმილს ან ყურადღებას დაიმსახურებდა, მის ახლო, სადმე ჩრდილში იდგებოდა და იქიდან ჭვრეტის შესაძლებლობა ექნებოდა.
ნათელა კმაყოფილი იყო: ბატონიშვილი მეფის სასახლის გარემოს შეეჩვია, უფლისწულებს დაუახლოვდა და დიდებულთა შვილებს დაუმეგობრდა.
ცოტნეს ახალი ცხოვრება სწორედ ისე ეწყობოდა, როგორც მთავარი და მისი მეუღლე ოცნებობდნენ. ოდიშის მთავრის მემკვიდრე არც წირვასა და ლოცვას აკლდებოდა, არც ბურთსა და ნადირობაში რჩებოდა ვისმე უკან, არც სწავლასა და წვრთნას ცდებოდა. მხოლოდ ეს იყო, ცოტნე ხშირად დანაღვლიანდებოდა, სევდამოწოლილი განმარტოებას ეძებდა.
შვილის მოწყენას მარტივად ხსნიდა დედა: ყმაწვილი, ალბათ, თავის მშობლიურ კუთხეს, ტოლ-მეგობრებს ნატრობს, მეფის კარს უკეთ შეეჩვევა და დარდიც გაუვლისო.
ბატონიშვილს საულვაშე ნელ-ნელა უშავდებოდა და დედას მარტო ის კი არ ახარებდა, შვილის დავაჟკაცებას რომ მოესწრებოდა, ისიც იცოდა, სიჭაბუკის ასაკი მის მემკვიდრეს ახალ გატაცებებს მოუტანდა და ბერად შედგომის ფიქრზე სამუდამოდ ხელს ააღებინებდა.
შვილის მომავლისა იმდენად აღარ ეფიქრებოდა, მაგრამ ქმრისა და ოჯახის დარდი თავიდანვე არ ასვენებდა ნათელას, უმისობა უსინათლო მთავარსაც გაუჭირდებოდა, ხალხსა და ჯალაბსაც შეეტყობოდა.
სასახლეში საკმაო ხანი დაჰყო მთავრის მეუღლემ. დრო იყო, მეფისათვის შინ წასვლის ნება გამოეთხოვა და შვილის ბედ-იღბალი ჩაებარებინა.
თამარმა სტუმრის თხოვნა მოისმინა და შეიწყნარა:
რაკი ოჯახი მოგენატრა, წასვლას როგორ დაგიშლი, ჩემო ნათელა. შერგილის უსინათლობა ჩვენ გვაწუხებს და შენ როგორ არ გექნება ქმრისა და სამთავროს დარდი? წაბრძანდი, ღმერთი იყოს თქვენი სახლისა და ნათესავის შემწე და მფარველი. ჩემს ნათლულ ბატონიშვილზე ნუ იდარდებ, უფლის¬წულების სწორად მეყოლება, ზრუნვას არ მოვაკლებ და პატივს. ოღონდ ერთი სათხოვარი მექნება ჩემი ხელით განათლულთან ჩემს რუსუდანს გაუწიოს ძმობა და რაინდობა. ცოტნე და რუსუდანი თითქმის ტოლები არიან, ვატყობ, ერთმანეთს კარგად ეთვისებიან და მინდა მათი დაძმური სიახლოვე კიდევ უფრო განმტკიცდეს. ლაშას თავისი ცოლ-შვილი ეყოლება, სამეფო საქმისგანაც მოცალეობა არ ექნება და ერთი ვინმე ხომ უნდა ჰყავდეს მეფის ასულს ძმასავით ერთგული და მისანდო.
ნათელამ მუხლი მოიყარა და ცოტნემაც მაშინვე ჩაიჩოქა.
თუ ამ პატივის ღირსად ცნობ ჩვენს შვილსა და სახლს, ამაზე დიდი ჯილდო რა იქნება, დედოფალო! ამოთქვა სიხარულით გულაჩუყებულმა ნათელამ და კალთის საამბორებლად მიიწია.
ყველანი სიკვდილის შვილები ვართ, განაგრძობდა თამარი, მხოლოდ უფალი ღმერთია უკვდავი და ჩვენ მის განგებას ვართ მინდობილნი. სხვისთვის არ გამიმხელია და შენ გიტყდები პირველად: ბოლო დროს სიკვდილზე ფიქრი შემომეჩვია და უგუნებობაც დამჩემდა. ჩემი გიორგი უკვე ვაჟკაცია და მჯერა, რომ სამეფოს ბედი საიმედო ხელთ იქნება. რუსუდანი მებრალება, სათუთია და ნებიერი. ცხოვრებას ბევრი განსაცდელი სდევს და ვაითუ გაუძნელდეს სუსტსა და უზრუნველობას ჩვეულს. ამიტომ მინდა მხარში მეორე ძმასავით ედგეს თქვენი ძე და ჩემი ნათლული, რომ უდედმამობამ და ობლობამ არ დამიჩაგროს საყვარელი ასული.
ღმერთმა ნუ შეასწროს საქართველო და საქრისტიანო უშენობასა და შენგან დაობლებას! ეს როგორ ბრძანე, დედოფალო?! შეჰღაღადა ელდანაცემმა ნათელამ.
განგებას ვერავინ შეცვლის და არავინ ვართ მეცნიერი იმისა, თუ ხვალინდელი დღე რას მოგვიტანს! ჩემი ნათლული სათნოა და კეთილი, სიმხნე არ აკლია და სიქველე. ამიტომ ავირჩიე ჩემი ასულის მფარველ რაინდად და იმედი მაქვს, ჩვენს ამ სურვილს შეიწყნარებს ბატონიშვილი.
სიკვდილამდე ერთგული იქნება შენი და შენი ასულის, დაასწრო ნათელამ, შეჰფიცე, შვილო, შეჰფიცე დიდ მეფესა და მოწყალე დედოფალს საუკუნო ერთგულება ტახტისა და მისი მემკვიდრეებისა!
ვფიცავ, დედოფალო, ძლივს ამოიდგა ენა ცოტნემ, თვალზე მოძალებული ცრემლის დასამალავად თავი დახარა და დედოფლის ფეხებთან ფარდაგს ემთხვია.
რუსუდანის სიახლოვემ გაახალისა ცოტნე.
თუმცა მეფის ასული ცოტნეზე სამიოდე წლით იყო უფროსი, ოდიშის მთავრის მემკვიდრესა და დედის ნათლულს ტოლივით ეპყრობოდა. დარბაზობისა და სეირნობის, გართობისა და თავშექცევის დროს გვერდით არ იშორებდა, სასახლიდან უმისოდ ფეხს არ დგამდა. მოსწონდა რუსუდანს ძმასავით ახლობელი ცოტნე, ზრდილი და თვალტანადი, ალალ-მართალი და უეშმაკო ჭაბუკი.
თავის მხრივ ცოტნეც იმთავითვე მოხიბლა რუსუდანის ლაღმა და მხიარულმა ბუნებამ, გულკეთილობამ და უშუალობამ, პირდაპირობამ და კეთილშობილმა უბრალოებამ.
ოდიშარი ბატონიშვილი თვალ-წარბში შესჩერებოდა თავის ახალგაზრდა ქალბატონს და მზად იყო, ყოველწამს მისი გულისთვის თავი გაეწირა. ამას რომ წარმოიდგენდა, ორმაგ ბედნიერებას განიცდიდა. ერთი რუსუდანისთვის თავდადება იქნებოდა, მეორე ის, რომ თამარი გაიგებდა, თუ როგორ გასწირა თავი უფ¬ლისწულის რაინდად მის მიერ არჩეულმა ცოტნემ როგორ აღასრულა მეფისათვის მიცემული ერთგულების ფიცი და როგორ იხსნა განსაცდელისაგან თავისი სათაყვანებელი მეფის ასული.
რუსუდანი უკვე გასათხოვრად მოწიფული ქალიშვილი იყო. უცხო-უცხო ქვეყნების მეფეებისა და იმპერატორებისაგან, სულთნებისა და მელიქებისაგან ცხრა მთას იქიდან მოდიოდნენ ელჩები და დესპანები ძლიერი საქართველოს მეფის ასულის რძლად სათხოვრად.
თამარი არ ჩქარობდა, გამორჩევით უყვარდა თავისი ნებიერი ასული და შორს გადასაკარგავად ვერ იმეტებდა.
ჯერ არ უგვიანდებოდა რუსუდანს, სინორჩე სულ ახლახან გათავებული ჰქონდა და ნამდვილ გაფურჩქვნას ახლა იწყებდა, ყოველდღე მშვენება და მიმზიდველობა ემატებოდა.
მშვენება კი მართლაც საარაკო ჰქონდა მეფის ასულს.
თეთრ-ყირმიზა რუსუდანი დედას ჰგავდა, მაგრამ მამისაც ზოგი რამ გამოჰყოლოდა. ტანის სისავსე და ნაკვთების სილბო, გამომწვევი გამოხედვა და სიცოცხლის დაუამებელი წყურვილი აშკარად ასხვავებდა ჰაეროვანი და ნატიფი დედისაგან, რომელიც მარტო დიდებულებით კი არა, თავის ირგვლივ დაფრქვეული დიდი შინაგანი მშვენიერების ძალითაც ხიბლავდა მნახველს.
დასავლეთიდან ჯვაროსნების ამბები გამუდმებით მოჰქონდათ ფრანგ და იტალიელ მისიონერებს.
საქრისტიანო ევროპა ახალი უჩვეულო აღგზნებით ემზადებოდა და მთელი იმედი წმინდა ადგილების გამოხსნისა უცოდველი ყრმების ლაშქრობაზე იყო დამყარებული.
წმინდა ეტიენის ლაშქარს ყოველი კუთხიდან ემატებოდა ახალ-ახალი რაზმი, დაუსრულებელი წირვა და ლიტანიობა უფალს მათ გამარჯვებას გამოსთხოვდა და ყველა მორწმუნეს წმინდა ყრმათა ლაშქრის დასახმარებლად მოუწოდებდა.
ივლიანე მოძღვარს ყური ფხიზლად ჰქონდა და გამუდმებით უყვებოდა თავის მოწაფეს რომის პაპისა და ეტიენის ლაშქრის ყოველ ნაბიჯზე.
ცოტნეს მასწავლებლის წაქეზება არ უნდოდა, თვითონ სულ პალესტინისაკენ გალაშქრებას ოცნებობდა და ყოველთვის, როცა საამისო საშუალება იყო, რუსუდანს ევედრებოდა დედისა და ძმისათვის იერუსალიმზე გალაშქრების დაჩქარება ეთხოვა.
და აი, ერთხელ, უფლისწულების თანდასწრებით, თამარმა ბრძანა:
ოდიშის მთავრის მემკვიდრე, ჩემი საყვარელი ნათლული ურჯულოთაგან იერუსალიმის გამოსახსნელად გალაშქრებას იხვეწება რუსუდანის პირით. ჩემი ვაზირები და დიდებულებიც ამასვე მევედრებიან, მაგრამ მე უკვე უძლური ვარ ეგოდენ დიდი ტვირთის ზიდვად. ალბათ, შენ მოგიწევს, საქართველოს ახალ ხელმწიფეს, შვილო ჩემო, ლაშა, ქართველთა ამ ოცნების ხორცის შესხმა. შენ უნდა წარუძღვე ქართველ ჯვაროსნებს იერუსალიმისკენ, შენ უნდა გამოიხსნა მაცხოვრის საფლავი. მხოლოდ ერთს გევედრები და ეს იყოს ჩემი უპირველესი ანდერძი: ჩემი ცოდვილი ნეშტი წაიღე და წმინდა მიწას მიაბარე, ჯვრის ქართულ მონასტერში.
მაგას რად ბრძანებ, დედაბატონო! ღმერთმა ეგ დღე ნუ ქნას! შეიცხადა ლაშამ და დედას მოეხვია.
ეგ რა თქვი, დედა, არ გეცოდები?! მოიქუფრა რუსუდანი და ცრემლმორეული დედას ყელზე შემოეჭდო.
თამარმა თვალს მომდგარი ცრემლი მოიწმინდა, ნაძალადევად გაიღიმა და შვილებს შეუძახა:
რა გატირებთ, თქვე ჯაბნებო! ადექით, გარეთ გამოიხედეთ, სიცოცხლეს რა სჯობს! წამოჰყარა ფეხზე შვილები.
სამივე კარამდის მიაცილა.
კარის ზღურბლზე ლაშა შეაჩერა წამით.
იცოდე, შვილო, როცა უფალი მომიწოდებს, ჩემი ეს ანდერძი არ დაგავიწყდეს...
ლაშა გაფითრდა, თამარს ისევ კურცხალი წასცდა, ერთი მძიმედ ამოიოხრა და შეშფოთებისაგან დაბნეულ შვილს კარი მიუხურა.
ნაჭარმაგევს მყოფი თამარი სამეფოს საქმეებით იყო მოუცლელი. ვაზირები და დიდებულები, ეკლესიის მეთაურები და ორთავ აკადემიის მოძღვართ მოძღვრები ერთთავად სულ ნაჭარმაგევის პალატებში ტრიალებდნენ.
მეფე და მისი თანამოსაყდრე ლაშა-გიორგი დილით სხდებოდნენ საქვეყნო საზრუნავის გასაბჭობად და გარიგებად. დიდი და ძლიერი სამეფოს მოვლა-პატრონობას დრო და ღონეც დიდი მიჰქონდა, ვაზირებთან და ერისთავებთან თათბირი და გამორჩევა, ელჩების მიღება, დესპანების გაგზავნა, არხებისა და გზების გაყვანა, ციხეების შენებისა და ლაშქრის მზაობის ღონისძიება, ყველაფერი მეფის უშუალო მონაწილეობითა და ხელმძღვანელობით წყდებოდა, საქვეყნო საქმის ყოველი წვრილმანი ხელმწიფის ყურამდე აღწევდა, ცოტად თუ ბევრად ქვეყნისათვის მნიშვნელოვანი საკითხი თამარის რჩევითა და დასტურით წყდებოდა.
დანარჩენ დროს მეფე წირვის მოსმენასა და ლოცვას, წიგნის კითხვასა და ხელსაქმეს ანდომებდა:
ბოლო ხანს სისუსტეს გრძნობდა თამარი, უმადობა დასჩემდა და გახდომა შეეტყო. თავის ტკივილი და უღონობა ისეთ დროს მოერეოდა, საქმის მიტოვება რომ არ შეეძლო. ჯიუტობდა, უძლებდა, ეგონა, უღონობა გაუვლიდა. შვილთაგან და ახლობელთაგან სატკივარს მალავდა, არავის უმხელდა.
ჯაფისაგან ისე არ იღლებოდა, როგორც უძილობისაგან. შუაღამემდე ვერ იძინებდა, ქსოვასა და ქარგვაში ან წიგნის კითხვაში შემოათენდებოდა ხოლმე და მეორე დღეს თავის თავს თვითონ ვეღარ ცნობდა: ყველაფერი უმძიმდა, ტახტზე ჯდომაცა და ფეხზე დგომაც, კითხვაცა და წერაც.
შემოდგომის მშვიდი დღე იდგა.
ტყეებს სიმწვანე წასვლოდათ, ალაგ ყვითელი, ალაგ ალისფერი დასდებოდათ. ვენახებსა და მარნებში ხმაური მიმწყდარიყო, მაჭარი დადუღებულიყო და სოფელ-სოფელ მობარბაცე მთვრალ დიონისეს უკვე ჟინდამცხრალს ეძინა.
გვიან შემოდგომის ის დრო იყო, ახლა რომ ჩვენში «თათრის ზაფხულს» ეძახიან. ნაზად მქროლავ ნიავს ჯერ კიდევ არ მოჰქონდა მთებიდან სუსხი. დედამიწაც მისუსტებული, მაგრამ საამო სითბოთი სუნთქავდა; მზეს მცხუნვარება დაჰკარგვოდა, სილბო და ალერსიანობა, თაფლი და მიმზიდველობა მომატებოდა.
გაგრძელება იქნება
აბაშიძე გრიგოლ
⏱️ 1 წთ.
👁️ 4
100%