წიწკანა (wiwkana)
გასულ ზამთარს, რაღაც პრობლემების გამო, ჩვენმა ოჯახმა ოთხოთახიანი ბინა ცხელ წყალში გარეცხილი შალის სვიტერივით დააპატარავა და ახალ უბანში გადავიდა საცხოვრებლად.
წიწკანაც მაშინ გავიცანი. მეზობლად ცხოვრობდა: ჩვეულებრივი, რვასართულიანი სახლის მერვე სართულზე. ჩვენ – ოროთახიანში, წიწკანა – ერთოთახიანში.
წესით, წიწკანას ბუდეში უნდა ეცხოვრა. ჩიტები ხომ ბუდეში ცხოვრობენ, მაგრამ წიწკანა ჩიტი კი არა, ერთი თვითნასწავლი, მარტოხელა მხატვარი იყო და აბა, გინახავთ სადმე, თვითნასწავლი, მარტოხელა მხატვარი ჩიტები?
მაგრად კი ხატავდა! მთელი სახლი ნახატებით ჰქონდა სავსე. ნახატები ყველგან იყო: კედლებზე, საწოლზე, სკამებზე, მაგიდაზე, ძველ, ჭიებისგან გამოხრულ კომოდზე და ჭერზეც კი…
იმის აღმოჩენამ, რომ მხატვარი მეზობელი მყავდა, ძალიან მომხიბლა, რადგან ბავშვობაში მეც ვხატავდი, ტანკებზე და თვითმფრინავებზე უფრო სერიოზულ რაღაცეებსაც კი. თანაც, იმდენად კარგად, რომ რამდენიმე გამოფენიდან სიგელებიც მოვიტანე სახლში. მახსოვს, დედაჩემი როგორ ამაყობდა ამით, ყველა შემოსულს უყვებოდა ტყუილს და მართალს ჩემს ნიჭსა და ტალანტზე და საქაღალდეში სათუთად ჩაწყობილ სიგელებს უშლიდა მაგიდაზე, სიტყვებით: დედა ენაცვალოს, სულ მამაჩემს ჰგავს, ის იყო ასეთი ნიჭიერი და ა. შ. იყო მერე, ჩვენს მასიურ, მრგვალ მაგიდასთან დიდი სჯა–ბაას–გადაძახილ–გადმოძახილი ჩემს მომავალზე, რომელშიც მონაწილეობდნენ: დედა, მამა და ჭკუამოეკითხება ნათესავები.
უკვე იმ ასაკში, როცა საულვაშეზე ღინღლი ამიბიბინდა და მე ნამდვილი წვერი მეგონა, ოჯახი ისევ შემოუსხდა მრგვალ მაგიდას და დაასკვნა, რომ პერსპექტივაში, როგორც მხატვარს, დიდებასთან ერთად შეშლილობა, ან უკეთეს შემთხვევაში, გალოთება და ამის ნიადაგზე ნაადრევი სიკვდილი მელოდა და რადგან შეშლილობისთვის, ლოთობისთვის და სიკვდილისთვის ვერ გამიმეტეს, ეკონომიკურ ფაკულტეტს შემწირეს თოკშებმული ცხვარივით. მე კი, დიდი წინააღმდეგობის უნარით, სწორედაც რომ ცხვარივით არ გამოვირჩეოდი და მერჩივნა, მამა ყოჩს და დედილო ცხვარს გავყოლოდი უკან, ვიდრე ჩემით გადავჩეხილიყავი სადმე.
“დიდი ამბავი, ხატვას ისედაც მოვახერხებ, სამაგიეროდ, კარგი სამსახური მექნება და სტაბილური შემოსავალი. მერე მოვიყვან ცოლს, მეყოლება შვილები, შვილიშვილები… ხატვით კი, როცა მინდა, მაშინ დავხატავ”– რაღაც ამდაგვარს ვფიქრობდი მშვიდად. ამასობაში, კურსიდან კურსზე გადავდიოდი და მე და მხატვრობა დროსა და სივრცეში თანდათან ვშორდებოდით ერთმანეთს. ბოლოს კი, სულაც, ჩემი სათუთად და მომავალი ცოლის თვალების დასავსებად შენახული სიგელებით დედაჩემი ჩემი დის პატარა შვილებს ართობდა ჭამის დროს.
მერე მშვიდად დავამთავრე უნივერსიტეტი, მშვიდად დავიწყე მუშაობა და საერთოდაც, გავაგრძელე მშვიდი ცხოვრება, ყოველგვარი ზედმეტი გაწევ–გამოწევის გარეშე. ვიყავი რა, სტანდარტული ტიპი: გაჩხერით არ ვიჩხირავდი, სმით – იშვიათად ვსვამდი. ერთი–ორჯერ დავბოლდი და მაინცდამაინც ეგეც ვერ დავამუღამე. სიგარეტს, კი ბატონო, ვეწეოდი. ქალებშიც, რა თქმა უნდა დავდიოდი, არც ისეთი თავისუფალი აზროვნება მქონდა, კაცებისკენ გამქცეოდა მზერა. მოკლედ, მამაჩემი იტყოდა ჩემზე: “არის რა, არც მწვადს წვავს და არც შამფურსო” – რომ ვენახე, მაგრამ რაღას მნახავდა, უკვე წლებია, ზღვას გადაჰყურებდა სასაფლაოდან.
ასე, რომ, ჩვეულებრივი ადამიანი ვიყავი: ცოტა ოცნებით, ცოტა ხელფასით, ცოტა ფანტაზიით და ბევრი პრობლემით.
ჰოდა, ამ ჩემს სტანდარტულ, ჩვეულებრივ ყოფაში შემოვიდა ადამიანი, რომელმაც ისე გამაფერადა, როგორც შავ–თეთრნახატებიანი წიგნი თუ რვეული, ზედ რომ აწერია: “აბა, გააფერადე”.
პირველად რომ შევედი წიწკანასთან, აღარ მახსოვს, ჩაქუჩზე თუ ბრტყელტუჩაზე, რაღაც უცნაურმა ნათებამ ამაფორიაქა. დიდი მნიშვნელობა არც მიმინიჭებია ამისთვის, უბრალოდ, წიწკანას გავეცანი, ხელი ჩამოვართვი, ჩაქუჩი თუ ბრტყელტუჩა გამოვართვი და გამოვედი. მერე, როცა საღამოს ისევ შევედი წაღებულის დასაბრუნებლად და იგივე დამემართა, მივხდი, რომ ეს უცნაური, შორეულსევდიანი ნათება წიწკანას ნახატებიდან მოდიოდა.
ყველა ნახატზე ხეები იყო:
ზამთრის, ზაფხულის, შემოდგომის, გაზაფხულის… და ჩიტები კიდევ, ეგზოტიკური კი არა, თუთიყუშებივით, ან ახალზელანდიური ჩიტებივით გადაპრანჭულ–აფოფრილები, ჩვეულებრივი, ჩვენებური, პატარა ჩიტები იყვნენ და ამ ჩიტებს უცნაური ფერები ჰქონდათ...
აი, ერთი ხე იდგა, რაღაცნაირი, მშვიდმწვანე, და ამ ხეზე შაშვი იჯდა, ოღონდ შავი კი არა, ისეთი წითელი, რომ ფერით ჭახჭახებდა და მე კიდევ, მესმოდა ეს ჭახჭახი!
ერთ ხეზე ყვითელი წიწკანა იბუზებოდა. ყვითელი რა, განა ვან–გოგის გიჟი ყვითელი იყო, სულ რომ აგჭრის და გადაგრევს და იმ ყვითელში გაწოლა კი არა, გაშოტვა და მერე სირბილი მოგინდება და თვალებზე ხელს იფარებ უცებ, ისე გჭრის ეს ყვითელი და თითებს შორის იყურები: აუ, ბიჭო, ეს ცხადია თუ ყვითელი სიზმარი არლის ნაპირებზე… არაა, მშვიდი ყვითელი იყო, თავადაც პატარა წიწკანასავით მობუზული და მაინც ანათებდა იმ სიმწვანეში.
ერთ ხეზე კიდევ, მოლაღური იჯდა, თხელ მინის სასმისს ჰგავდა და თითქოს, გამჭვირვალე ბროწეულისფერი სითხე ესხა ამ სასმისში. ანათებდა ეს ბროწეულისფერი თვალისმომჭრელად, ზედ მზის სხივების ათინათებიც დაჰკრავდა და ისეთი გრძნობა მქონდა, აი, ახლა, აი, ახლა გადმოიხრება მოლაღური და ეს ბროწეულისფერი ჭიკჭიკი, ღვინოსავით, მარტო ხეზე კი არა, აქ, ამ ოთახშიც გადმოიქცევა–მეთქი.
ხმელი ჩინარის ტოტებზე შედგმული, ხუხულასავით ბუდიდან ყვავის ბახალა იხედებოდა – ნამდვილი სათამაშო რეზინის ბურთი! რაღაცნაირად სასაცილოდ გაოცებულს დიდი, შავი თვალები დაეჭყიტა და ლურჯ ტანზე თეთრი კოპლები ეყარა.
ახლა ხეები?
ზაფხულის ხეები მწვანესარფნიან გოგოებს ჰგავდნენ, გაცნობა რომ მოგინდებოდა, ისეთებს.
გაზაფხულის ტყემლის ხეზე კი, რომელიც ძალიან ჰგავდა მეზობელი ბიჭის ღობესთან შეჩერებულ, სკოლაში მიმავალ ახლადაკვირტულ გოგოს – თეთრი წინსაფრით და თმაზე ბაფთებით, პატარა, ნაცრისფერი ბეღურა იჯდა და იმასაც უცნაური ნათება შესდგომოდა ბუმბულებში, ოღონდ ვარდისფერი ნათება. აი, ისეთი, ჩემი ჩვილი დის შვილის ოთახში რომ იღვრებოდა აბაჟურიდან.
ზამთრის ხეები ჩვენი პაპებივით იყვნენ. ქართლელი პაპა მყავდა – სანდრო, ისეთი თეთრი იყო, სოფელში ბატიას ეძახდნენ. წელში მოხრილს, მუდამ გაწკიპინებული, რკინიგზელის შავი ფორმა ეცვა და ზედ ვერცხლისფერი ღილები უპრიალებდა. აი, ეგეთი ზამთრის ხეები იყო, რაღაცნაირად პაპაჩემივით მოხრილები, თითქოს სიბერის გამო სევდიანები და ყინულისგან დაჭირხლული აქა–იქ შერჩენილი ფოთლები ხომ ზუსტად იმ ვერცხლისფერი ღილებივით უბრჭყვიალ–უპრიალებდათ და ყველაზე მაგარი ის იყო, რომ ამ ზამთრის ხეებზე უკვე წითელი შაშვები ან ყვითელი წიწკანები კი არა, პატარა, შაბიამნისფერი ბოლოქანქარები ისხდნენ. თითქოს პაპაჩემი სანდრო ვენახში მუშაობისგან დაღლილიყო, მერე ხის სამფეხა სკამზე ჩამომჯდარიყო და ზურგზე მოკიდებული აპარატიდან შაბიამანი გადმოქცეოდა რკინიგზელის პიწკინა ფორმაზე!
შემოდგომის ხეები ხომ ბებიებს ჰგავდნენ, სულაც ჩემს ნინა ბებოს, გამოხუნებულ, ნაცრისფერ წინსაფარში რომ სასუსნავს გვიმალავდასავით შვილიშვილებს და ეს სასუსნავი – “პავიდლოიანი” კანფეტები, ლოყებატკრეცილი შაფრანები, ტკბილი კვერები, ჭორფლიანი, მწიფე მსხლები, კვახის მარცვლის თხელი, თაფლისფერი ჩურჩხელები წინსაფრის ჯიბეებიდან გვიწვევდა, გვეპატიჟებოდა პირის ჩასაკოკლოზინებლად… და ამ შემოდგომის ერთ ხეზე იჯდა პატარა ბუკნაჭო, როგორც ალუმინის “კრუშკა”, რომელსაც ხშირი წვიმებისგან თავზე ორთქლი ასდიოდა და შემცივნული დედას ეძახდა. დედაც იქვე იყო – სულაც, სპილენძის, აქა–იქი შემურულ–შეჭეჭყილი, ცხვირმოტეხილი ჩაიდანი, აი, ისეთი, სოფელში რომ გვქონდა. და ეს ბუ–ჩაიდანი თავისი ელამი თვალებით დაჰყურებდა ბუკნაჭოს – წვიმებისგან ორთქლადენილ ალუმინის “კრუშკას” და თითქოს მის გაშრობას ლამობდა, ემანდ, არ გამიცივდესო. ..
მოკლედ, ამ ჩემს სტანდარტულ, ჩვეულებრივ ყოფაში, წიწკანას გამოჩენა ჩემთვის, უკაცრიელ კუნძულთან ათასფერალმებშებმული ხომალდის გამოჩენას ჰგავდა.
წიწკანამ გამახსენა, რომ თურმე, ის სამყარო, რომლის კარიც დიდი ხნის წინათ, ჩემივე ნებით გამოვიკეტე და ზედ ერთი კი არა, რატომ ათი ბოქლომი არ დავადე, ისევ ისეთი ლამაზი და შეუცნობელი იყო: თავისი ტუბებიდან გადმოსული ფერებით, პალიტრაზე ახლადდადებული საღებავის სუნით, დაგრუნტული ტილოების მიმზიდველი სიცარიელით, აკვარელით – წვიმის გუბეების ანარეკლი რომ დაჰკრავდა თუ ჩვეულებრივი შავი ფანქრით, რომელიც ჩემს ქვეცნობიერზე მარკერივით მკვეთრად მინიშნავდა იმ ადგილებს, დაკეტილ კარსმიღმა რომ მივატოვე.
ეს ყველაფერი მერე გავაანალიზე. მერე დავფიქრდი, რომ ჩვენი ჩვეულებრივი, საშინლად რეალური სამყაროს გვერდით არსებობს პარალელური, ირეალური სამყარო და სულ ცოტა გჭირდება, რომ მასში გადახვიდე. ზოგისთვის ეს წერაა, ზოგისთვის – მხატვრობა, ზოგისთვის – მუსიკა... ამ დროს, ყველაფერს გაუცნობიერებლად აღიქვამ და შეიგრძნობ, როგორც ჩვილი, ან სულაც, მუცლადმყოფი ბავშვი… და თუ მოინდომებ, შეძლებ, ხანდახან მაინც იყო იქ, სადაც ყველაფერს სხვა ფერი, სხვა ბგერა, სხვა მელოდია აქვს და მათთან მიახლოებისას საოცარ შვებას გრძნობ, თითქოს ეს სამყარო შენ აღმოაჩინე.
რაღა ბევრი გავაგრძელო და წიწკანასთან მოვინიშნე ჩემი ადგილი. ხანდახან საღამო ისე გავიდოდა, ორ სიტყვას არ ვეტყოდით ერთმანეთს. ის ხატავდა, მე ვუყურებდი. ვუყურებდი და ვხედავდი, როგორ ჩნდებოდა დაგრუნტულ ტილოზე ვარდისფერი ფლამენგო კი არა, ფირუზისფერი ყანჩა, ბუდეში მოფუსფუსე პატარა, ფირუზისფრად გაბუმბლულ შვილებს რომ დასტრიალებდა თავს… ან მაყვლის ბარდებიდან როგორ ძვრებოდა თავადაც მაყვლის ნაყოფივით კრიალა და შუქიანი ღობემძვრალა. როგორ იწყებდა ხტუნვას ძველი, მიტოვებული სახლის საფეხურზე სევდიანი, მწვანე სკვინჩა, თითქოს იხვეწებოდა: საცაა, ხასხასა ბალახის ბღუჯად ავბიბინდები და არიქა, ამაფრინეთ აქედან, ცოდოა ეს სახლი, ცოდოო.
ჩვენი ძირითადად მდუმარე საღამოებიდან წიწკანაზე ის გავიგე, რომ წიწკანა კი არა, ვაჟა ერქვა, კახეთის ერთ–ერთი სოფლიდან იყო. სადღაც, რუსეთში შვილიც ჰყავდა. მშენებლობებზე მუშაობდა – ხან მლესავად, ხან მღებავად და თუ რამეს იღებდა, სულ საღებავებსა და ფუნჯებში ხარჯავდა,იმიტომ, რომ ხატვის გარეშე არ შეეძლო. ხატვით კი, თურმე ბავშვობიდან ხატავდა. მაშინაც, ძირითადად, ჩიტებსა და ხეებს და წიწკანაც ამიტომ შეარქვეს. რაღაც სხვანაირი დამოკიდებულება ჰქონდა ჩიტების მიმართ, ბევრის სახელიც სწორედ მისგან გავიგე.
ხანდახან დასალევს შევიტანდი. ვისხედით, ცოტას ვლაპარაკობდით და ცოტას ვსვამდით. ძველი ჭაღის მინის წკირებს გარედან შემოხეტებული ნიავი არხევდა და ამ წკირების სევდიანი, შორეული წკარუნი წიწკანას ჩიტების ჟივჟივს ერთვოდა.
ამასობაში ზაფხული მოვიდა, შვებულება ავიღე და მეგობართან ერთად ბათუმში წავედი. კარგად გავერთეთ და სანამ ბოლო თეთრისგან და ბოლო ჰორმონისგან არ დავიცალეთ, თბილისში დაბრუნება აზრადაც არ მოგვსვლია.
ჰოდა, ჩამოვედი კმაყოფილი, როგორც საერთოდ, ზღვიდან ჩამოდიან ახალგაზრდა, ჯან–ღონით სავსე ბიჭები, ვაიმერასიცოცხლეხაარ გოგოების მობილურის ნომრებით და პაემნების პერსპექტივებით და... წიწკანა მოკვდაო, სადილის შემდეგ შემომაპარა დედაჩემმა. თან დააყოლა, არ გითხარი, შვილო, არ მინდოდა, შენთვის დასვენება ჩამეშხამებინა, დედა მოგიკვდეს, ისედაც გადაიღალე, ადამიანს აღარ გავხარო და ა. შ. როგორც იციან–ხოლმე, საერთოდ, დედებმა, მერე ცრემლნარევი ხმით განაგრძო:
–ხარაჩოებიდან ჩამოვარდა ჩვენი წიწკანა, საწყალს სული არ დაჰყოლია მიწაზე. აქ არც მოუსვენებიათ, ისე წაასვენეს სოფელში და თავისი მშობლების გვერდით დამარხეს ნათესავებმა. ბინის გასაღები დროებით ჩვენთან დატოვეს. შევდივარ ყოველდღე, სანთლებს ვანთებ და ფსალმუნებს ვკითხულობ, იქნებ შეუმსუბუქდეს იქ მისასვლელი გზა ცხონებულს.
ძალიან განვიცადე ეს ამბავი. დედაჩემს გასაღები გამოვართვი და წიწკანას ბინაში შევედი. ოთახს ნახატების სევდიანი შუქი და წიწკანას სურათთან დანთებული კანდელი ანათებდა. სახლი კი, უცნაური სიჩუმით იყო სავსე. ასეთი სიჩუმე იდგა ჩემთანაც, მამაჩემის გარდაცვალების შემდეგ, მიუხედავად იმისა, რომ დედა და ჩემი და ყოველდღე ხმით ტიროდნენ.
რაღაც სხვანაირია ეს სიჩუმე, თითქოს ყველა ბგერა, ყველანაირი ხმაური ადგილზეა, მაგრამ მაინც სიჩუმეა. თითქოს სახლის სიმი გაწყდა, ერთი გაიჟღრიალა და სამუდამოდ დადუმდა. ალბათ იმიტომ, რომ ხმა, რომელიც გიყვარდა და სამყაროს გივსებდა, აღარ არსებობს.
დედაჩემივით, მეც ყოველდღე შევდიოდი წიწკანას ბინაში. ვჯდებოდი სავარძელში, ვუყურებდი ჩემთვის ძვირფას, ახლა უკვე ტკივილით სავსე და უფრო მრავლისმეტყველ ნახატებს და ვფიქრობდი, იქნებ სულაც არ გადმოვარდნილა წიწკანა ხარაჩოდან, იქნებ გაფრენა უნდოდა, თავისი ჩიტებივით, ვინ იცის…
წიწკანას გარდაცვალებიდან სულ მალე კი, შუაღამისას, უცნაურმა ფრთხიალმა და ჟივილ–ხივილმა წამომაგდო საწოლიდან. არ ვიცი, რატომ, მაგრამ მაშინვე წიწკანას ბინაში შევვარდი და ნახატებს შევხედე… სადღა იყვნენ წიწკანას ფერად–ფერადი ჩიტები?!
გიჟივით ავვარდი სახურავზე და მაღლა ავიხედე. ღამის ცაზე სხვადასხვაფრად მოჩახჩახე ჩიტები მიფრინავდნენ და შეუკრავ სამკუთხედად იშლებოდნენ.
მანამდე ვუყურებდი, სანამ თანდათან არ დაპატარვდნენ და თვალს მიეფარნენ.
უკვე ზუსტად ვიცოდი, რომ თბილი ქვეყნებისკენ კი არა, წიწკანას სოფლისკენ გაფრინდნენ პატარა ჩიტები. ჯერ მისი საფლავის ჟანგიან მესერზე ჩამოსხდნენ, ცოტა ხნით იქ იწივწივეს, მერე მოედვნენ, მოეფინნენ ალაზნის გაშლილ ჭალებს.
ვხედავდი, ცხადად ვხედავდი, ზოგი ფშატებზე რომ შემოჯდა, ზოგი – ალვის ხეებზე… მობუზულები კი იყვნენ, მაგრამ მაინც სულ ჩახჩახებდნენ თავისი უცნაური ფერებით და გარშემო კი, ყველაფერი: ხეებიც, ფოთლებიც, კენჭებიც, ქვებს შორის ჩამდგარი მდინარის წყალიც, თავად ეს მობუზული, პატარა, ჩვენებური ჩიტებიც ისე სევდიანად, გულშიჩამწვდომად წკარუნობდნენ, თითქოს წიწკანას ძველებური ჭაღის მინის წკირები ეხლებოდა ერთმანეთს.