malacidze irma - solomona
კლდეს წერაქვებით ამსხვრევდნენ. იმიტომაც იყო ასეთი მყარი და მედეგი, რომ კლდე იყო. ილაჯგაწყვეტილი ადამიანები სინესტისაგან გაჟივებულ, აშმორებულ ხის ურიკებს კლდის ნამსხვრევებით ტვირთავდნენ და ხრამისაკენ ეზიდებოდნენ. ორი აზრი არ არსებობდა _ დღეს მათი ბედი გამხმარი ფიჩხისგან შეკრული ეზოს ცოცხივით გაფარჩხული მათრახის კუდზე ეკიდა, რომელსაც გულის მოსაფხანად, შიგადაშიგ `შვაინის~ იმერულ კილოზე ყვირილით უტყლაშუნებდა ზედამხედველი სოლომონა ახლა უკვე მის ხელში ჩავარდნილ, ჭროღათვალებიან გერმანელებს. ან სხვა რა უნდა ექნა _ უბრძანეს, ამ კლდის ადგილას გზა უნდა გაჩნდესო და თავში თუნდაც ამავე კლდეზე ჩამოტეხილი ქვა უნდა ეხალა და გზა გაეყვანა. მნიშვნელობა არ ჰქონდა. გაჯიუტებული სახედრებივით აუჭრელებდა ზურგს ღონემიხდილ ტყვეებს, ფრჩხილებით მოაგლეჯინებდა სალ კლდეს თუ თხოვნის კილოთი მიმართავდა და ზედ `ბიტე~-ს ისე დააყოლებდა, როგორც კეცში გამომცხვარ მჭადზე იმერული ჭყინტი ყველის ნაჭერს.
ტყვეებს კი აღარც დუჟმორეული მთის მდინარის ქუხილი ესმოდათ და აღარც ირმების ყვირილი. არც იმაზე ფიქრით აღარ იმტვრევდნენ თავს, რისთვის შეარკინეს საუკუნობით მიწიდან ამოზრდილ და თითქოს ფესვებგადგმულ კლდეს, ან საით მიდიოდა ბილიკი, რომელიც მალე სამანქანო გზად უნდა ქცეულიყო. კაცმა რომ თქვას, ან რატომ უნდა ეფიქრათ იმაზე, რასაც უფლის გარდა ვერავინ შეცვლიდა.
აი, ღმერთი კი... ღმერთი სულ დავიწყებოდათ. სოლომონა იყო დღეს მათი ბედ-იღბლის განმკარგავი, მათი სურვილების ავად თუ კარგად შემსრულებელი ან არშემსრულებელი, ძალის წამრთმევიც და შემმატებელიც ერთდროულად. ჯადოსნური ძალა ჰქონდა მის მათრახს. შხუილით კვეთდა ნესტით გაჯერებული ჰაერს და ხან ფრანცის, ხან ჰელმუტის, ხანაც ლუდვიგის ზურგებს ისე ეკონებოდა, როგორც დიდი ხნის უნახავი დედები _ უაზროდ წამოწყებულ ომში გასტუმრებულ შვილებს. ამას არ სჯერდებოდა, ყურით დაათრევდა აშმორებული ბარაკიდან კლდესატეხამდე, მათ ნებართვასაც არ ელოდა, ისე უმოწყალოდ, უბოდიშოდ ისრუტავდა ენერგიის უკანასკნელ წვეთებს ღონემიხდილი, ძვლად და ტყავად ქცეული სხეულებიდან.
და არ არსებობდა ძალა, უფრო ძლიერი და უფრო სასტიკი, ვიდრე სოლომონას მათრახისადმი მონური მორჩილება, რომელიც აიძულებდა ფრანცს, ჰელმუტსა და ლუდვიგს, კარი გაეღოთ და თუნდაც ცხვირი შეეყოფინებინათ იმ ურცხვად ატორღიალებული სენისათვის, უიმედობა, უფრო მეტიც, სასოწარკვეთა რომ ერქვა სახელად. ვის ვის და, მხოლოდ რუკაზე ნანახ ქვეყანაში ტყვედ აღმოჩენილ ადამიანებს ვერავინ დაარწმუნებდა, რომ ყოველ მიწურულ დღეს, თუნდაც ძალიან მძიმეს და სასტიკს, სხვა, უფრო ნათელი, იმედიანი დღე არ მოჰყვებოდა. ეს დაუწერელი კანონი იყო და მასში რაიმეს შეცვლა ისევე შეუძლებლად მიაჩნდათ, როგორც მენდელეევის სისტემაში ელემენტების გადაადგილება და მათთვის ვალენტობის შეცვლა.
რომ გეკითხათ, ვერც ერთი მათგანი ვერ აგიწერდათ, როგორ გამოიყურებოდა ეს საოცნებო მომავალი. თუმცა მთელი არსებით გრძნობდნენ, ყნოსვითაც კი აღიქვამდნენ მის თავბრუდამხვევ სურნელს და წყევლა-კრულვას უთვლიდნენ ჰიტლერს მათი მომავლისაკენ ასეთი შმაგი, გიჟური ლტოლვისათვის ავადმყოფური აკვიატებით ერთ დღეში წერტილის დასმის გამო.
რაც უფრო ხშირად ახსენდებოდა სოლომონას ერთადერთი ვაჟის შავი, გრუზა თმა და გაშლილი მხარ-ბეჭი, მით უფრო ხშირად გაისმოდა ტყვეების კვნესა, რაც სალბუნად ედებოდა შვილმკვდარი მამის გაბოროტებულ, გონებასთან ხელჩართულ ბრძოლაში ჩაბმულ გულს. იმიტომ კი არა, რომ მართლაც სძულდა ისინი, უფრო იმიტომ, რომ გაწბილებული იმედებისათვის, დაკარგული წლებისათვის, დაღუპული შვილისათვის ვინმესგან უნდა მოეთხოვა პასუხი, ვინმეზე უნდა გადმოენთხია გულში დაგროვილი ბოღმა და ბალღამი. მტერთან ანგარიშსასწორებლად კი სწორედ ფრანცის, ჰელმუტისა და ლუდვიგის პირისპირ დარჩენილიყო. მძვინვარებდა, ბრდღვინავდა შეზარხოშებული სოლომონა და შვილის გადიდებულ, შავ ჩარჩოში ჩასმულ სურათთან იქადნებოდა, იფიცებოდა, პირობას დებდა, რომ შვილის სისხლს არ შეარჩენდა მტერს. მტერი კი _ გაურკვეველი, აბსტრაქტული, რაღაც ამორფული სხეული უფრო იყო, ვიდრე გარკვეული, კონკრეტული ან ხორცშესხმული ადამიანი.
Oწლები კი მიფრინავდნენ. სოლომონას მუხლიც ნაკლებად უჭრიდა და თვალიც და აწი იმისთვის თუ ივარგებდა მხოლოდ, რომ ვაჟი ეგლოვა, ქალიშვილის გათხოვებაზე ეზრუნა, მერე შვილიშვილისთვის დაღუპული შვილის სახელი დაერქმია და ბავშვის სახეში შვილთან მსგავსება ეძებნა, ცხოვრება რომ გაგრძელებულიყო, განელებული აზრი დაბრუნებულიყო, გაღვივებულიყო, როგორც მიმქრალ ბუხარში, ნაცარქვეშ მინავლებული ნაკვერჩხალი.
მიდიოდა დრო. ჭრიალებდა ურიკები, კვნესოდნენ ტყვეები და იგინებოდა სოლომონა. ათიოდე წერაქვი თავგამეტებით უტევდა ბუნების შვილს, რომელიც დიდი წინააღმდეგობის შემდეგ მაინც ნებდებოდა ადამიანის ხელით შექმნილ იარაღს.
ასე იყო და ასე იქნებოდა, რომ არა ის დილა, ქვიშის საათივით ყირამალა რომ დააყენა ყველაფერი და როგორც სოლომონას, ისე ტყვეების გონებაშიც მტერ-მოყვრის ცნება საქოთნე თიხასავით აზილა და ერთმანეთს ისე შეაწება, სანთლით რომ ეძებნათ, არათუ ბზარს, ძაფის სიმსხო ზღვარსაც ვეღარ მიაგნებდნენ, ფრჩხილი რომ ჩაესოთ და ისევ გაეხლიჩათ ორ, მოსისხლე მტრად ქცეულ ნაწილად.
იმ დილას ცა ძირს ჩამოდიოდა. მსუყე ფანტელები დედამიწისკენ თავპირისმტვრევით ისე მოჰქროდნენ, თითქოს დასაჯდომი ადგილი არ ჰყოფნით და ხეობაში მოთარეშე ქარის ამარა, ჰაერში გამოკიდული რჩებიანო. შემოდგომას დარჩენილი სამი დღე ისევე არ ემეტებოდა ზამთრისათვის, როგორც სოლომონას _ ტყვეები სამთვიანი შესვენებისათვის. მაგრამ თავს ზემოთ ძალა არ იყო. ზამთარი უკვე უტევდა ხეობას და საქმე მოსასწრებად ჰქონდა. ვიდრე არემარეს ხორცის ნახარშის ზედაპირზე გაცივებული ქონივით თეთრი ფენა გადაეკვრებოდა, კიდევ უნდა მოესწროთ რამდენიმე ურიკა ნამსხვრევების გამოტანა.
ჭუჭყისაგან გაზეპილ შარვალ-ხალათში ჩაცმულ ტყვეებს ვერც სიფრიფანა ტანსაცმელი იცავდა გამჭოლი სიცივისაგან და ვერც ძვლებზე გადაკრული ხორცის თხელი ფენა, ასეთივე თხელი, გაცვეთილი კანით. ფრთხილად დააბიჯებდა სოლომონა გაყინულ ბილიკზე, თითქოს დანაღმულ ველზე მიდისო. მაგრამ არც სიფრთხილე იყო საიმედო და არც გაყინული ბილიკი, ერთმაც უმუხთლა და მეორემაც, ვერაგულად გამოეცალა ფეხქვეშ მიწა და შემზარავად ღრმა ხრამის თავზე, აქაფებულ და გაგიჟებულ მდინარეზე გადამხობილი ნაძვის ფესვზე ჩამოეკიდა. ცოტა აკლდა, თავის დარდიან-ბოღმიანად ხრამში გადაშვებულიყო და ღმერთმა უწყის, რამდენი საუკუნის წინ ჩამოგორებულ ქვებზე დაესრულებინა სიცოცხლე, რომ არა ფრანცის გაწვდილი, სუსტი და ძალაგამოლეული ხელი. სოლომონაზე უკეთ აბა ვინ იცოდა, როგორ დაშრეტილიყო ახალგაზრდა კაცის ერთ დროს დაკუნთულ მკლავში ძალ-ღონე. ისიც შესანიშნავად ესმოდა, მხოლოდ ფრანცის ხელი რომ ვერაფერს გახდებოდა სოლომონას ზორბა სხეულის სიმძიმესთან, მაგრამ წყალწაღებულივით ჩააფრინდა მას და ცოცხალი თავით არ დათმობდა, ან თან ჩაიყოლებდა, ან მასთან ერთად გადარჩებოდა.
ჰელმუტი და ლუდვიგი განზე იდგნენ და ხმაამოუღებად ადევნებდნენ თვალს მტრების ჭიდილს სიკვდილ-სიცოცხლის მიჯნაზე და ალბათ სიკვდილის წონა გადასწონიდა, ლუდვიგი და ჰელმუტიც რომ არ მიშველებოდნენ და რის ვაი-ვაგლახით არ ამოეთრიათ ერთი ათად დამძიმებული ზედამხედველი.
კარგა ხანს ერთმანეთს უხმოდ მისჩერებოდნენ, სიკვდილს გადარჩენილი, ხვნეშით და წვალებით ამობობღებული, თავზარდაცემული და ცოტა დარცხვენილი ზედამხედველი და საკუთარი საქციელით გაოცებული, უფრო კმაყოფილი, ვიდრე უკმაყოფილო ტყვეები.
`დანკეო~... _ ძლივს გასაგონად ამოღერღა სოლომონამ. ეს იყო პირველი, ტყვეების მისამართით ადამიანურად და უცნაური სითბოთი გაჟღენთილი სიტყვა, რომელიც სოლომონას პირიდან ამოსულიყო. აშკარა იყო, რომ ახლა, ამ წუთას, ამ გათოშილ ბილიკზე საბოლოოდ დაესვა წერტილი ამ უბედურ ადამიანებს _ შვილის სიკვდილით გულდამძიმებულ, ერთი შეხედვით უხეშ და ტლანქ, მაგრამ სადღაც შიგნით ბევრად უფრო ფაქიზ და ადამიანურ სოლომონასა და სამშობლოს მოწყვეტილ, არანაკლები დარდით დამძიმებულ ახალგაზრდა კაცებს შორის მტრობას. როცა შვილის დაღუპვის ამბავი შეიტყო, თავზარდაცემულ სოლომონას თვითონ სურდა უფსკრულში გადავარდნა და გაუსაძლისი ტკივილისაგან განთავისუფლება. დარწმუნებული იყო, რომ იქ იყო მისი ადგილი, ამ გზით სურდა შვილის ბედის გაზიარება და მისთვის სიკვდილის შემსუბუქება, თუმცა ისიც კარგად ესმოდა, რომ არ არსებობდა ამ ქვეყნად, უფრო სწორად კი უკვე იმ ქვეყნად წასული ადამიანი, რომლის არყოფნას სხვა ადამიანის, თუნდაც ძალიან ახლობლის და თუნდაც მშობლის სიკვდილი ხარისხს შეუცვლიდა, შეუმსუბუქებდა ან დაამძიმებდა. ყოველი ადამიანი თავისი სიკვდილით კვდება და მეორის სიკვდილი უკვე უძლურია, რაიმე შეცვალოს. სოლომონაც მიხვდა ამას. თამროც გაახსენდა, ნაბოლარა და ნაფერები, სახეზე რძე და ღვინო რომ გადასდიოდა და ალვის ხესავით აშოლტილიყო, თვალსა და ხელს შუა დაქალებულიყო ბავშვი.
***
მას შემდეგ, რაც მტრობა დამთავრდა, ყველაფერი შეიცვალა. სოლომონამ ნესტიან ბარაკებში, შიშველ მიწაზე დაბინავებული ტყვეები თავის ოდაში გადაიყვანა, ერთი ოთახი მიუჩინა და საჭმელ-სასმელშიც ჩაიზიარა, მათი ჭირ-ვარამიც გაიზიარა და გაზაფხულის ლოდინს მათთან ერთად შეუდგა. რა იცოდა, რა გაუთვალისწინებელი, დაუგეგმავი და ამაფორიაქებელი ამბავი ხდებოდა მის თავს, თვალსა და ხელს შუა რომ დაუნგრევდა სიმწრით შეკოწიწებულ მშვიდობას.
ვიდრე სოლომონა მიხვდებოდა, ფრანცს უკვე გაეცნობიერებინა, რომ უმჯობესი იყო, აქვე, ჩანასახშივე მომკვდარიყო ერთი შეხედვით გამოფიტულ, სიცოცხლის ნიშანწყალდაკარგულ ნიადაგზე აღმოცენებული უცნაური გრძნობა, ლტოლვა, სურვილი, ვიდრე მერე ჩაჭკნობოდა ხელში, როცა მის არსებობას დაიჯერებდა, ირწმუნებდა, საპასუხოდ ასეთივე სითბოს მიღების იმედი ან თუნდაც სურვილი გაუჩნდებოდა. ერჩია, ვიდრე გული თონეში გაღვივებული ნაკვერჩხალივით უხურდა, თამროს იქამდე მიესხა ცივი წყალი და აალების საშუალება არ მიეცა. იცოდა, ეს რომ არ მომხდარიყო, მერე ზღვაც ვეღარ ჩააქრობდა გაგიჟებულ ცეცხლს, მთელ სხეულს მოედებოდა და ქვად და ნახშირად აქცევდა.
თამრომ კი წყლის ნაცვლად ნავთი მიასხა, ღიმილზე ღიმილით უპასუხა, ღაწვებისაკენ და ახლად ამობრუცული მკერდისაკენ გაპარებულ ხელს გატრუნული შეეგება და ალმურმოდებულ ტყვეს საკუთარი, არანაკლებ ალმურმოდებული სხეული ლანგარით მიართვა, თბილ ჩაიში ჩაყრილი შაქარივით დადნა და პირველი მამაკაცის წინ ისე დაიღვარა, როგორც გატეხილი კოკიდან _ წყაროს სუფთა, წკრიალა წყალი. ხანძარმა ერთის მაგივრად, ორი სხეული შთანთქა და ცეცხლში ისე გაახვია, ვეღარ გაიგებდი, სად იყო ზღვარი ქალსა და კაცს, სიყვარულსა და სიძულვილს, მტრობასა და მეგობრობას შორის.
ასე შეიკრა უცნაური სამკუთხედი _ ტყვე, ტყვის ზედამხედველი და ტყვის `ტყვე~ ანუ ზედამხედველის ქალიშვილი ფერხულში ჩაებნენ. განსაკუთრებით იმის შემდეგ, რაც სოლომონამ ამ უცნაური, დაუშვებელი, მამის, დედისა და სადღაც დნეპრის პირას ძაღლივით ჩაკლული ძმის ღალატის ტოლფასი სიყვარულის შესახებ შეიტყო, რამაც ისე გააცოფა, ისე გაამხეცა, რომ მზად იყო, საკუთარი ხელით მიეხრჩო ხორციელ სურვილებს აყოლილი შვილიც და სულ ახლახან დამოყვრებული, ისევ მტრად ქცეული მტერიც. ვერავინ დააჯერებდა სოლომონას, რომ თამროსა და ფრანცს შორის დაბადებული გრძნობა გაცილებით უფრო ღრმა, გაცილებით ამაღელვებელი იყო, ვიდრე უბრალო ვნება და ქალსა და კაცს შორის ხორციელი ლტოლვა.
სოლომონას რისხვა უკონტროლო სიშმაგეში გადაიზარდა, როცა თამროს ჩვეულებრივზე მეტად ამოებურცა მუცელი.
`სატანა ჩაგბუდებია სულშიც და სხეულშიცო~ _ იღრიალა და ხისტარიან დანას წამოავლო ხელი. მზად იყო, ისე გამოეფატრა საკუთარი შვილისათვის მუცელი და ისე მოეგლიჯა მისი სხეულიდან ახლადჩასახული ცოდვის შვილი, როგორც გახევებული ვაზის შტოებიდან _ ყურძნის მტევანი. მთავარი მისი მოგლეჯა იყო და ერთბაშად იზამდა ამას თუ მარცვალ-მარცვალ შეაკენკავდა მტევანს ყურძნის მარცვლებს, არსებითი მნიშვნელობა აღარ ჰქონდა.
`სულს წავიწყმედ და არც ერთს არ ვაცოცხლებო~ _ ღრიალებდა, მძვინვარებდა სოლომონა, დანას ბრძოლის ველზე შეჭრილი მეომარივით ატრიალებდა და რომ არა თამროს დედის და სოლომონას ცოლის გულის გამგმირავი კივილი, ვერაფერი შეაჩერებდა საკუთარი უსუსურობით გაცოფებულ კაცს.
იზრდებოდა თამროს მუცელი და მასთან ერთად _ სოლომონას დარდი და ნაღველი. ერთი შვილის დამკარგავს, მეორეშიც ეცილებოდნენ, ერთი სიძულვილით წაართვეს, მეორეს _ სიყვარულით ართმევდნენ, თუმცა მისთვის სულ ერთი იყო, ორივე დაკარგული ჰყავდა და მიზეზს ან საშუალებას რაღა მნიშვნელობა ჰქონდა.
ტყვეები ბარაკს დაუბრუნდნენ _ დამცირებულნი, ნაცემი ძაღლებივით კუდამოძუებულნი. ერთადერთი შეღავათი ის იყო, რომ სოლომონა მათრახით აღარ სცემდა, ეს იყო და ეს. ჰელმუტი და ლუდვიგი ფრანცს განუდგნენ _ წუთიერ სურვილებს გადააყოლე ჩვენი კეთილდღეობაო _ ამუნათებდნენ. ერთმანეთზე გულმოსული ტყვეები იმ თევზებივით ძიძგილაობდნენ, ერთ ტაფაში რომ იწვიან და მაინც ერთმანეთს ედავებიან, ცოტა მიიწიე, აქ ვერ ვეტევიო. იმას კი აღარ ფიქრობდნენ, მალე გამოხრული ფხების გარდა მათგან რომ აღარაფერი დარჩებოდა.
კლდის მსხვრევა ბევრად იოლი აღმოჩნდა, ვიდრე თამროს მუცელთან ბრძოლა. სოლომონას რისხვის მიუხედავად ბუნებას თავისი გაჰქონდა. თამროს სულში უცნაური მოუთმენლობა და შიში ზარმაცი კატასავით გართხმულიყო და გასაქანს არ აძლევდა ქვითკირის ქალად ქცეულ ადამიანს, რომელიც დღითიდღე ლბებოდა და იშლებოდა. ცოტაც და სულ დაინგრეოდა, რომ არა ერთ დღეს ბარაკიდან გამოპარული და თამროსთან უჩუმრად შესული ფრანცი.
ერთმანეთის არ ესმოდათ. თამრომ გერმანული არ იცოდა, ფრანცმა _ ქართული, მაგრამ მათი გულები ერთ ენაზე მეტყველებდა. მეტყველებდა კი არა, ისე გაჰყვიროდა, მარტო სოლომონას კი არა, წესით ნახევარ ქვეყნიერებასაც უნდა გაეგო. ეფერებოდა ფრანცი თამროს ხელებს, ყურს ადებდა დოლივით გადაჭიმულ მუცელზე და დედის წიაღში თავშეფარებულ, მტრების სიყვარულის ნაყოფის გულისცემას უგდებდა ყურს.
ძალა მოემატა მშობლისგან უარყოფილ, სოფელში თავმოჭრილ თამროს. ვერავის უმხელდა, როგორ ეძვირფასებოდა, როგორ უყვარდა ეს უცხო ჯურის კაცი, რომელზეც იმის გარდა არაფერი იცოდა, რომ მტერი იყო და მტრულად უნდა დახვედროდა. მაგრამ ვერც იმას ხვდებოდა გულისთქმაზე ბრმად მინდობილი ქალი, როგორ ამოეძირკვა, ფესვებიანად როგორ ამოეგლიჯა საკუთარ გულში, სულსა და სხეულში შესახლებული გრძნობა, ისეთივე უსაზღვრო და უკიდეგანო, როგორც ცა _ ბაღდათის თავზე.
უცებ კარი სოლომონამ შეაღო და თავს წაადგა ფეხმძიმე შვილსა და მის მუცელს ჩაკონილ გერმანელს, რომელთაც სახეზე მკვდრისფერმა გადაურბინა. არაფერი უთქვამს, მხოლოდ მოიხარა, დაპატარავდა, ზურგი აქცია და ოდის აივანზე გამავალ კარში გაუჩინარდა. ომში დაკარგული შვილი გაახსენდა. მისი მუცლად ყოფნა, ახალშობილის სურნელი, ტიტინი და ბამბასავით ფაფუკი ხელები გაახსენდა. უსაშველოდ მოენატრა, მოსწყურდა პატარა არსება და სახეზე, ამდენი წლის მანძილზე ალბათ პირველად, ღიმილმა გადაურბინა, მოუთმენლობის ჟინმა წამოუარა, ბავშვის ხელში აყვანა ისე მოუნდა, ლამის იყო ძარღვებიდან მთის მდინარესავით აქაფებულ სისხლს გარეთ გამოეხეთქა და თავისსავე სისხლში ჩაეხრჩო დამუნჯებული ზედამხედველი.
კიბეები მდუმარედ ჩაიარა, კოინდარზე მდგარ ჯორკოზე ჩამოჯდა, ყალიონი გამართა და გააბოლა.
სულ ცოტაღა დარჩენილიყო სიცოცხლის დასაწყისამდე.
Pშ. ვინც ბოლო წლების მანძილზე `საირმეში~ მოხვედრილა, მის შესასვლელში აუცილებლად შენიშნავდა პატარა სასაფლაოს, სადაც ყველა საფლავს ერთნაირი, მომცრო ზომის ქვის სვეტი ადგას. ამ ადგილას წინათ ტიპიური საბჭოური საზოგადოებრივი ტუალეტი იდგა, ბინძური და აყროლებული, სადაც `საირმის~ წყლით გაჭყეპილი დამსვენებლები ცლიდნენ გადავსებულ შარდის ბუშტებს და ენით აუწერელ შვებასა და ნეტარებას განიცდიდნენ. ასე იყო, ვიდრე ერთმა მდიდარმა პოლიტიკოსმა არ შეიტყო, ზემოთხსენებული ფეხსალაგის ქვეშ გერმანელი ტყვეები განისვენებენო. ის ტყვეები, ვინც აქამდე მომავალი გზა გაჭრეს. სწორედ ის გზა, რომელზეც ჩამოიარეს ტყვეების ხსოვნის უკვდავსაყოფად აგებული მემორიალის საზეიმო გახსნაზე მომავალმა პოლიტიკოსებმა და სხვა ცნობილმა გვამებმა თავისი `მერსედესებით~, `ვოლვოებითა~ და `პორშეებით~. ბევრი თბილი და ტკბილი სიტყვა ითქვა რეაბილიტირებული მტრების ღვაწლის შესახებ. ეს მიკროფონში. ჯგუფ-ჯგუფად შეგროვილი ხალხი კი მხოლოდ იმაზე ლაპარაკობდა, რა უცნაურიაო ბედისწერა. ამ ტყვეების ზედამხედველი სწორედ რომ გუშინ მიუბარებიათო მიწისთვის. გაუგია სასაფლაოს გახსნის ამბავი, თუმცა ვეღარ მოსწრებიაო ამას. იმასაც ჩურჩულებდნენ, აქ მწოლიარე არაერთი ტყვე მისი დახმარების გარეშე არ აღმოჩენილა ძმათა საფლავში, იმაზე ბევრად ადრე, ვიდრე ღმერთი იმეტებს-ხოლმე ჩვეულებრივ ადამიანებისათვის. თუმცა... ალბათ ეს ყოფილა მათი ბედი!
კლდეს წერაქვებით ამსხვრევდნენ. იმიტომაც იყო ასეთი მყარი და მედეგი, რომ კლდე იყო. ილაჯგაწყვეტილი ადამიანები სინესტისაგან გაჟივებულ, აშმორებულ ხის ურიკებს კლდის ნამსხვრევებით ტვირთავდნენ და ხრამისაკენ ეზიდებოდნენ. ორი აზრი არ არსებობდა _ დღეს მათი ბედი გამხმარი ფიჩხისგან შეკრული ეზოს ცოცხივით გაფარჩხული მათრახის კუდზე ეკიდა, რომელსაც გულის მოსაფხანად, შიგადაშიგ `შვაინის~ იმერულ კილოზე ყვირილით უტყლაშუნებდა ზედამხედველი სოლომონა ახლა უკვე მის ხელში ჩავარდნილ, ჭროღათვალებიან გერმანელებს. ან სხვა რა უნდა ექნა _ უბრძანეს, ამ კლდის ადგილას გზა უნდა გაჩნდესო და თავში თუნდაც ამავე კლდეზე ჩამოტეხილი ქვა უნდა ეხალა და გზა გაეყვანა. მნიშვნელობა არ ჰქონდა. გაჯიუტებული სახედრებივით აუჭრელებდა ზურგს ღონემიხდილ ტყვეებს, ფრჩხილებით მოაგლეჯინებდა სალ კლდეს თუ თხოვნის კილოთი მიმართავდა და ზედ `ბიტე~-ს ისე დააყოლებდა, როგორც კეცში გამომცხვარ მჭადზე იმერული ჭყინტი ყველის ნაჭერს.
ტყვეებს კი აღარც დუჟმორეული მთის მდინარის ქუხილი ესმოდათ და აღარც ირმების ყვირილი. არც იმაზე ფიქრით აღარ იმტვრევდნენ თავს, რისთვის შეარკინეს საუკუნობით მიწიდან ამოზრდილ და თითქოს ფესვებგადგმულ კლდეს, ან საით მიდიოდა ბილიკი, რომელიც მალე სამანქანო გზად უნდა ქცეულიყო. კაცმა რომ თქვას, ან რატომ უნდა ეფიქრათ იმაზე, რასაც უფლის გარდა ვერავინ შეცვლიდა.
აი, ღმერთი კი... ღმერთი სულ დავიწყებოდათ. სოლომონა იყო დღეს მათი ბედ-იღბლის განმკარგავი, მათი სურვილების ავად თუ კარგად შემსრულებელი ან არშემსრულებელი, ძალის წამრთმევიც და შემმატებელიც ერთდროულად. ჯადოსნური ძალა ჰქონდა მის მათრახს. შხუილით კვეთდა ნესტით გაჯერებული ჰაერს და ხან ფრანცის, ხან ჰელმუტის, ხანაც ლუდვიგის ზურგებს ისე ეკონებოდა, როგორც დიდი ხნის უნახავი დედები _ უაზროდ წამოწყებულ ომში გასტუმრებულ შვილებს. ამას არ სჯერდებოდა, ყურით დაათრევდა აშმორებული ბარაკიდან კლდესატეხამდე, მათ ნებართვასაც არ ელოდა, ისე უმოწყალოდ, უბოდიშოდ ისრუტავდა ენერგიის უკანასკნელ წვეთებს ღონემიხდილი, ძვლად და ტყავად ქცეული სხეულებიდან.
და არ არსებობდა ძალა, უფრო ძლიერი და უფრო სასტიკი, ვიდრე სოლომონას მათრახისადმი მონური მორჩილება, რომელიც აიძულებდა ფრანცს, ჰელმუტსა და ლუდვიგს, კარი გაეღოთ და თუნდაც ცხვირი შეეყოფინებინათ იმ ურცხვად ატორღიალებული სენისათვის, უიმედობა, უფრო მეტიც, სასოწარკვეთა რომ ერქვა სახელად. ვის ვის და, მხოლოდ რუკაზე ნანახ ქვეყანაში ტყვედ აღმოჩენილ ადამიანებს ვერავინ დაარწმუნებდა, რომ ყოველ მიწურულ დღეს, თუნდაც ძალიან მძიმეს და სასტიკს, სხვა, უფრო ნათელი, იმედიანი დღე არ მოჰყვებოდა. ეს დაუწერელი კანონი იყო და მასში რაიმეს შეცვლა ისევე შეუძლებლად მიაჩნდათ, როგორც მენდელეევის სისტემაში ელემენტების გადაადგილება და მათთვის ვალენტობის შეცვლა.
რომ გეკითხათ, ვერც ერთი მათგანი ვერ აგიწერდათ, როგორ გამოიყურებოდა ეს საოცნებო მომავალი. თუმცა მთელი არსებით გრძნობდნენ, ყნოსვითაც კი აღიქვამდნენ მის თავბრუდამხვევ სურნელს და წყევლა-კრულვას უთვლიდნენ ჰიტლერს მათი მომავლისაკენ ასეთი შმაგი, გიჟური ლტოლვისათვის ავადმყოფური აკვიატებით ერთ დღეში წერტილის დასმის გამო.
რაც უფრო ხშირად ახსენდებოდა სოლომონას ერთადერთი ვაჟის შავი, გრუზა თმა და გაშლილი მხარ-ბეჭი, მით უფრო ხშირად გაისმოდა ტყვეების კვნესა, რაც სალბუნად ედებოდა შვილმკვდარი მამის გაბოროტებულ, გონებასთან ხელჩართულ ბრძოლაში ჩაბმულ გულს. იმიტომ კი არა, რომ მართლაც სძულდა ისინი, უფრო იმიტომ, რომ გაწბილებული იმედებისათვის, დაკარგული წლებისათვის, დაღუპული შვილისათვის ვინმესგან უნდა მოეთხოვა პასუხი, ვინმეზე უნდა გადმოენთხია გულში დაგროვილი ბოღმა და ბალღამი. მტერთან ანგარიშსასწორებლად კი სწორედ ფრანცის, ჰელმუტისა და ლუდვიგის პირისპირ დარჩენილიყო. მძვინვარებდა, ბრდღვინავდა შეზარხოშებული სოლომონა და შვილის გადიდებულ, შავ ჩარჩოში ჩასმულ სურათთან იქადნებოდა, იფიცებოდა, პირობას დებდა, რომ შვილის სისხლს არ შეარჩენდა მტერს. მტერი კი _ გაურკვეველი, აბსტრაქტული, რაღაც ამორფული სხეული უფრო იყო, ვიდრე გარკვეული, კონკრეტული ან ხორცშესხმული ადამიანი.
Oწლები კი მიფრინავდნენ. სოლომონას მუხლიც ნაკლებად უჭრიდა და თვალიც და აწი იმისთვის თუ ივარგებდა მხოლოდ, რომ ვაჟი ეგლოვა, ქალიშვილის გათხოვებაზე ეზრუნა, მერე შვილიშვილისთვის დაღუპული შვილის სახელი დაერქმია და ბავშვის სახეში შვილთან მსგავსება ეძებნა, ცხოვრება რომ გაგრძელებულიყო, განელებული აზრი დაბრუნებულიყო, გაღვივებულიყო, როგორც მიმქრალ ბუხარში, ნაცარქვეშ მინავლებული ნაკვერჩხალი.
მიდიოდა დრო. ჭრიალებდა ურიკები, კვნესოდნენ ტყვეები და იგინებოდა სოლომონა. ათიოდე წერაქვი თავგამეტებით უტევდა ბუნების შვილს, რომელიც დიდი წინააღმდეგობის შემდეგ მაინც ნებდებოდა ადამიანის ხელით შექმნილ იარაღს.
ასე იყო და ასე იქნებოდა, რომ არა ის დილა, ქვიშის საათივით ყირამალა რომ დააყენა ყველაფერი და როგორც სოლომონას, ისე ტყვეების გონებაშიც მტერ-მოყვრის ცნება საქოთნე თიხასავით აზილა და ერთმანეთს ისე შეაწება, სანთლით რომ ეძებნათ, არათუ ბზარს, ძაფის სიმსხო ზღვარსაც ვეღარ მიაგნებდნენ, ფრჩხილი რომ ჩაესოთ და ისევ გაეხლიჩათ ორ, მოსისხლე მტრად ქცეულ ნაწილად.
იმ დილას ცა ძირს ჩამოდიოდა. მსუყე ფანტელები დედამიწისკენ თავპირისმტვრევით ისე მოჰქროდნენ, თითქოს დასაჯდომი ადგილი არ ჰყოფნით და ხეობაში მოთარეშე ქარის ამარა, ჰაერში გამოკიდული რჩებიანო. შემოდგომას დარჩენილი სამი დღე ისევე არ ემეტებოდა ზამთრისათვის, როგორც სოლომონას _ ტყვეები სამთვიანი შესვენებისათვის. მაგრამ თავს ზემოთ ძალა არ იყო. ზამთარი უკვე უტევდა ხეობას და საქმე მოსასწრებად ჰქონდა. ვიდრე არემარეს ხორცის ნახარშის ზედაპირზე გაცივებული ქონივით თეთრი ფენა გადაეკვრებოდა, კიდევ უნდა მოესწროთ რამდენიმე ურიკა ნამსხვრევების გამოტანა.
ჭუჭყისაგან გაზეპილ შარვალ-ხალათში ჩაცმულ ტყვეებს ვერც სიფრიფანა ტანსაცმელი იცავდა გამჭოლი სიცივისაგან და ვერც ძვლებზე გადაკრული ხორცის თხელი ფენა, ასეთივე თხელი, გაცვეთილი კანით. ფრთხილად დააბიჯებდა სოლომონა გაყინულ ბილიკზე, თითქოს დანაღმულ ველზე მიდისო. მაგრამ არც სიფრთხილე იყო საიმედო და არც გაყინული ბილიკი, ერთმაც უმუხთლა და მეორემაც, ვერაგულად გამოეცალა ფეხქვეშ მიწა და შემზარავად ღრმა ხრამის თავზე, აქაფებულ და გაგიჟებულ მდინარეზე გადამხობილი ნაძვის ფესვზე ჩამოეკიდა. ცოტა აკლდა, თავის დარდიან-ბოღმიანად ხრამში გადაშვებულიყო და ღმერთმა უწყის, რამდენი საუკუნის წინ ჩამოგორებულ ქვებზე დაესრულებინა სიცოცხლე, რომ არა ფრანცის გაწვდილი, სუსტი და ძალაგამოლეული ხელი. სოლომონაზე უკეთ აბა ვინ იცოდა, როგორ დაშრეტილიყო ახალგაზრდა კაცის ერთ დროს დაკუნთულ მკლავში ძალ-ღონე. ისიც შესანიშნავად ესმოდა, მხოლოდ ფრანცის ხელი რომ ვერაფერს გახდებოდა სოლომონას ზორბა სხეულის სიმძიმესთან, მაგრამ წყალწაღებულივით ჩააფრინდა მას და ცოცხალი თავით არ დათმობდა, ან თან ჩაიყოლებდა, ან მასთან ერთად გადარჩებოდა.
ჰელმუტი და ლუდვიგი განზე იდგნენ და ხმაამოუღებად ადევნებდნენ თვალს მტრების ჭიდილს სიკვდილ-სიცოცხლის მიჯნაზე და ალბათ სიკვდილის წონა გადასწონიდა, ლუდვიგი და ჰელმუტიც რომ არ მიშველებოდნენ და რის ვაი-ვაგლახით არ ამოეთრიათ ერთი ათად დამძიმებული ზედამხედველი.
კარგა ხანს ერთმანეთს უხმოდ მისჩერებოდნენ, სიკვდილს გადარჩენილი, ხვნეშით და წვალებით ამობობღებული, თავზარდაცემული და ცოტა დარცხვენილი ზედამხედველი და საკუთარი საქციელით გაოცებული, უფრო კმაყოფილი, ვიდრე უკმაყოფილო ტყვეები.
`დანკეო~... _ ძლივს გასაგონად ამოღერღა სოლომონამ. ეს იყო პირველი, ტყვეების მისამართით ადამიანურად და უცნაური სითბოთი გაჟღენთილი სიტყვა, რომელიც სოლომონას პირიდან ამოსულიყო. აშკარა იყო, რომ ახლა, ამ წუთას, ამ გათოშილ ბილიკზე საბოლოოდ დაესვა წერტილი ამ უბედურ ადამიანებს _ შვილის სიკვდილით გულდამძიმებულ, ერთი შეხედვით უხეშ და ტლანქ, მაგრამ სადღაც შიგნით ბევრად უფრო ფაქიზ და ადამიანურ სოლომონასა და სამშობლოს მოწყვეტილ, არანაკლები დარდით დამძიმებულ ახალგაზრდა კაცებს შორის მტრობას. როცა შვილის დაღუპვის ამბავი შეიტყო, თავზარდაცემულ სოლომონას თვითონ სურდა უფსკრულში გადავარდნა და გაუსაძლისი ტკივილისაგან განთავისუფლება. დარწმუნებული იყო, რომ იქ იყო მისი ადგილი, ამ გზით სურდა შვილის ბედის გაზიარება და მისთვის სიკვდილის შემსუბუქება, თუმცა ისიც კარგად ესმოდა, რომ არ არსებობდა ამ ქვეყნად, უფრო სწორად კი უკვე იმ ქვეყნად წასული ადამიანი, რომლის არყოფნას სხვა ადამიანის, თუნდაც ძალიან ახლობლის და თუნდაც მშობლის სიკვდილი ხარისხს შეუცვლიდა, შეუმსუბუქებდა ან დაამძიმებდა. ყოველი ადამიანი თავისი სიკვდილით კვდება და მეორის სიკვდილი უკვე უძლურია, რაიმე შეცვალოს. სოლომონაც მიხვდა ამას. თამროც გაახსენდა, ნაბოლარა და ნაფერები, სახეზე რძე და ღვინო რომ გადასდიოდა და ალვის ხესავით აშოლტილიყო, თვალსა და ხელს შუა დაქალებულიყო ბავშვი.
***
მას შემდეგ, რაც მტრობა დამთავრდა, ყველაფერი შეიცვალა. სოლომონამ ნესტიან ბარაკებში, შიშველ მიწაზე დაბინავებული ტყვეები თავის ოდაში გადაიყვანა, ერთი ოთახი მიუჩინა და საჭმელ-სასმელშიც ჩაიზიარა, მათი ჭირ-ვარამიც გაიზიარა და გაზაფხულის ლოდინს მათთან ერთად შეუდგა. რა იცოდა, რა გაუთვალისწინებელი, დაუგეგმავი და ამაფორიაქებელი ამბავი ხდებოდა მის თავს, თვალსა და ხელს შუა რომ დაუნგრევდა სიმწრით შეკოწიწებულ მშვიდობას.
ვიდრე სოლომონა მიხვდებოდა, ფრანცს უკვე გაეცნობიერებინა, რომ უმჯობესი იყო, აქვე, ჩანასახშივე მომკვდარიყო ერთი შეხედვით გამოფიტულ, სიცოცხლის ნიშანწყალდაკარგულ ნიადაგზე აღმოცენებული უცნაური გრძნობა, ლტოლვა, სურვილი, ვიდრე მერე ჩაჭკნობოდა ხელში, როცა მის არსებობას დაიჯერებდა, ირწმუნებდა, საპასუხოდ ასეთივე სითბოს მიღების იმედი ან თუნდაც სურვილი გაუჩნდებოდა. ერჩია, ვიდრე გული თონეში გაღვივებული ნაკვერჩხალივით უხურდა, თამროს იქამდე მიესხა ცივი წყალი და აალების საშუალება არ მიეცა. იცოდა, ეს რომ არ მომხდარიყო, მერე ზღვაც ვეღარ ჩააქრობდა გაგიჟებულ ცეცხლს, მთელ სხეულს მოედებოდა და ქვად და ნახშირად აქცევდა.
თამრომ კი წყლის ნაცვლად ნავთი მიასხა, ღიმილზე ღიმილით უპასუხა, ღაწვებისაკენ და ახლად ამობრუცული მკერდისაკენ გაპარებულ ხელს გატრუნული შეეგება და ალმურმოდებულ ტყვეს საკუთარი, არანაკლებ ალმურმოდებული სხეული ლანგარით მიართვა, თბილ ჩაიში ჩაყრილი შაქარივით დადნა და პირველი მამაკაცის წინ ისე დაიღვარა, როგორც გატეხილი კოკიდან _ წყაროს სუფთა, წკრიალა წყალი. ხანძარმა ერთის მაგივრად, ორი სხეული შთანთქა და ცეცხლში ისე გაახვია, ვეღარ გაიგებდი, სად იყო ზღვარი ქალსა და კაცს, სიყვარულსა და სიძულვილს, მტრობასა და მეგობრობას შორის.
ასე შეიკრა უცნაური სამკუთხედი _ ტყვე, ტყვის ზედამხედველი და ტყვის `ტყვე~ ანუ ზედამხედველის ქალიშვილი ფერხულში ჩაებნენ. განსაკუთრებით იმის შემდეგ, რაც სოლომონამ ამ უცნაური, დაუშვებელი, მამის, დედისა და სადღაც დნეპრის პირას ძაღლივით ჩაკლული ძმის ღალატის ტოლფასი სიყვარულის შესახებ შეიტყო, რამაც ისე გააცოფა, ისე გაამხეცა, რომ მზად იყო, საკუთარი ხელით მიეხრჩო ხორციელ სურვილებს აყოლილი შვილიც და სულ ახლახან დამოყვრებული, ისევ მტრად ქცეული მტერიც. ვერავინ დააჯერებდა სოლომონას, რომ თამროსა და ფრანცს შორის დაბადებული გრძნობა გაცილებით უფრო ღრმა, გაცილებით ამაღელვებელი იყო, ვიდრე უბრალო ვნება და ქალსა და კაცს შორის ხორციელი ლტოლვა.
სოლომონას რისხვა უკონტროლო სიშმაგეში გადაიზარდა, როცა თამროს ჩვეულებრივზე მეტად ამოებურცა მუცელი.
`სატანა ჩაგბუდებია სულშიც და სხეულშიცო~ _ იღრიალა და ხისტარიან დანას წამოავლო ხელი. მზად იყო, ისე გამოეფატრა საკუთარი შვილისათვის მუცელი და ისე მოეგლიჯა მისი სხეულიდან ახლადჩასახული ცოდვის შვილი, როგორც გახევებული ვაზის შტოებიდან _ ყურძნის მტევანი. მთავარი მისი მოგლეჯა იყო და ერთბაშად იზამდა ამას თუ მარცვალ-მარცვალ შეაკენკავდა მტევანს ყურძნის მარცვლებს, არსებითი მნიშვნელობა აღარ ჰქონდა.
`სულს წავიწყმედ და არც ერთს არ ვაცოცხლებო~ _ ღრიალებდა, მძვინვარებდა სოლომონა, დანას ბრძოლის ველზე შეჭრილი მეომარივით ატრიალებდა და რომ არა თამროს დედის და სოლომონას ცოლის გულის გამგმირავი კივილი, ვერაფერი შეაჩერებდა საკუთარი უსუსურობით გაცოფებულ კაცს.
იზრდებოდა თამროს მუცელი და მასთან ერთად _ სოლომონას დარდი და ნაღველი. ერთი შვილის დამკარგავს, მეორეშიც ეცილებოდნენ, ერთი სიძულვილით წაართვეს, მეორეს _ სიყვარულით ართმევდნენ, თუმცა მისთვის სულ ერთი იყო, ორივე დაკარგული ჰყავდა და მიზეზს ან საშუალებას რაღა მნიშვნელობა ჰქონდა.
ტყვეები ბარაკს დაუბრუნდნენ _ დამცირებულნი, ნაცემი ძაღლებივით კუდამოძუებულნი. ერთადერთი შეღავათი ის იყო, რომ სოლომონა მათრახით აღარ სცემდა, ეს იყო და ეს. ჰელმუტი და ლუდვიგი ფრანცს განუდგნენ _ წუთიერ სურვილებს გადააყოლე ჩვენი კეთილდღეობაო _ ამუნათებდნენ. ერთმანეთზე გულმოსული ტყვეები იმ თევზებივით ძიძგილაობდნენ, ერთ ტაფაში რომ იწვიან და მაინც ერთმანეთს ედავებიან, ცოტა მიიწიე, აქ ვერ ვეტევიო. იმას კი აღარ ფიქრობდნენ, მალე გამოხრული ფხების გარდა მათგან რომ აღარაფერი დარჩებოდა.
კლდის მსხვრევა ბევრად იოლი აღმოჩნდა, ვიდრე თამროს მუცელთან ბრძოლა. სოლომონას რისხვის მიუხედავად ბუნებას თავისი გაჰქონდა. თამროს სულში უცნაური მოუთმენლობა და შიში ზარმაცი კატასავით გართხმულიყო და გასაქანს არ აძლევდა ქვითკირის ქალად ქცეულ ადამიანს, რომელიც დღითიდღე ლბებოდა და იშლებოდა. ცოტაც და სულ დაინგრეოდა, რომ არა ერთ დღეს ბარაკიდან გამოპარული და თამროსთან უჩუმრად შესული ფრანცი.
ერთმანეთის არ ესმოდათ. თამრომ გერმანული არ იცოდა, ფრანცმა _ ქართული, მაგრამ მათი გულები ერთ ენაზე მეტყველებდა. მეტყველებდა კი არა, ისე გაჰყვიროდა, მარტო სოლომონას კი არა, წესით ნახევარ ქვეყნიერებასაც უნდა გაეგო. ეფერებოდა ფრანცი თამროს ხელებს, ყურს ადებდა დოლივით გადაჭიმულ მუცელზე და დედის წიაღში თავშეფარებულ, მტრების სიყვარულის ნაყოფის გულისცემას უგდებდა ყურს.
ძალა მოემატა მშობლისგან უარყოფილ, სოფელში თავმოჭრილ თამროს. ვერავის უმხელდა, როგორ ეძვირფასებოდა, როგორ უყვარდა ეს უცხო ჯურის კაცი, რომელზეც იმის გარდა არაფერი იცოდა, რომ მტერი იყო და მტრულად უნდა დახვედროდა. მაგრამ ვერც იმას ხვდებოდა გულისთქმაზე ბრმად მინდობილი ქალი, როგორ ამოეძირკვა, ფესვებიანად როგორ ამოეგლიჯა საკუთარ გულში, სულსა და სხეულში შესახლებული გრძნობა, ისეთივე უსაზღვრო და უკიდეგანო, როგორც ცა _ ბაღდათის თავზე.
უცებ კარი სოლომონამ შეაღო და თავს წაადგა ფეხმძიმე შვილსა და მის მუცელს ჩაკონილ გერმანელს, რომელთაც სახეზე მკვდრისფერმა გადაურბინა. არაფერი უთქვამს, მხოლოდ მოიხარა, დაპატარავდა, ზურგი აქცია და ოდის აივანზე გამავალ კარში გაუჩინარდა. ომში დაკარგული შვილი გაახსენდა. მისი მუცლად ყოფნა, ახალშობილის სურნელი, ტიტინი და ბამბასავით ფაფუკი ხელები გაახსენდა. უსაშველოდ მოენატრა, მოსწყურდა პატარა არსება და სახეზე, ამდენი წლის მანძილზე ალბათ პირველად, ღიმილმა გადაურბინა, მოუთმენლობის ჟინმა წამოუარა, ბავშვის ხელში აყვანა ისე მოუნდა, ლამის იყო ძარღვებიდან მთის მდინარესავით აქაფებულ სისხლს გარეთ გამოეხეთქა და თავისსავე სისხლში ჩაეხრჩო დამუნჯებული ზედამხედველი.
კიბეები მდუმარედ ჩაიარა, კოინდარზე მდგარ ჯორკოზე ჩამოჯდა, ყალიონი გამართა და გააბოლა.
სულ ცოტაღა დარჩენილიყო სიცოცხლის დასაწყისამდე.
Pშ. ვინც ბოლო წლების მანძილზე `საირმეში~ მოხვედრილა, მის შესასვლელში აუცილებლად შენიშნავდა პატარა სასაფლაოს, სადაც ყველა საფლავს ერთნაირი, მომცრო ზომის ქვის სვეტი ადგას. ამ ადგილას წინათ ტიპიური საბჭოური საზოგადოებრივი ტუალეტი იდგა, ბინძური და აყროლებული, სადაც `საირმის~ წყლით გაჭყეპილი დამსვენებლები ცლიდნენ გადავსებულ შარდის ბუშტებს და ენით აუწერელ შვებასა და ნეტარებას განიცდიდნენ. ასე იყო, ვიდრე ერთმა მდიდარმა პოლიტიკოსმა არ შეიტყო, ზემოთხსენებული ფეხსალაგის ქვეშ გერმანელი ტყვეები განისვენებენო. ის ტყვეები, ვინც აქამდე მომავალი გზა გაჭრეს. სწორედ ის გზა, რომელზეც ჩამოიარეს ტყვეების ხსოვნის უკვდავსაყოფად აგებული მემორიალის საზეიმო გახსნაზე მომავალმა პოლიტიკოსებმა და სხვა ცნობილმა გვამებმა თავისი `მერსედესებით~, `ვოლვოებითა~ და `პორშეებით~. ბევრი თბილი და ტკბილი სიტყვა ითქვა რეაბილიტირებული მტრების ღვაწლის შესახებ. ეს მიკროფონში. ჯგუფ-ჯგუფად შეგროვილი ხალხი კი მხოლოდ იმაზე ლაპარაკობდა, რა უცნაურიაო ბედისწერა. ამ ტყვეების ზედამხედველი სწორედ რომ გუშინ მიუბარებიათო მიწისთვის. გაუგია სასაფლაოს გახსნის ამბავი, თუმცა ვეღარ მოსწრებიაო ამას. იმასაც ჩურჩულებდნენ, აქ მწოლიარე არაერთი ტყვე მისი დახმარების გარეშე არ აღმოჩენილა ძმათა საფლავში, იმაზე ბევრად ადრე, ვიდრე ღმერთი იმეტებს-ხოლმე ჩვეულებრივ ადამიანებისათვის. თუმცა... ალბათ ეს ყოფილა მათი ბედი!