რა კარგი დღეა!.. _ ახალგაზრდა ქალმა ჭიშკართან კუნძზე ჩამომჯდარ ყმაწვილ კაცს გადახედა, _ ახლა სატირალში წასვლა ცოდვაა პირდაპირ, არა, ცოტნე?..
ცოტნემ მათრახის ტარით ყაბალახი წარბებს ზევით აიწია და ჭროღა თვალებით გაიღიმა.
_ რას იზამ...
_ რას იზამ!.. _ გამოაჯავრა ასინეთმა, _ შენ კი ისე მეპატიჟები, გეგონება, ქორწილში მიგყავარ.
_ კაი, ახლა, ასინეთ, გასვენებაზედაც თუ აღარ წავედით, აბა, რითა ვცეთ პატივი მიცვალებულს. მე რას მესაყვედურები, ჩემ სატირალში ხომ არ მიდიხარ.
_ ჰოი, შენ სიკვდილს მოვესწრო და ტირილი კი არა, სულ ასკინკილას ვითამაშებ.
_ ჰო, დაუჩქარე, დაუჩქარე, _ ცოტნემ მოუთმენლად შეისწორა პაიჭზე ყვითელბალთიანი ლეკვერთხი, _ ამდენ ხანს ერთი ბრმა ცხენი ვეღარ შეგიკაზმავს და კიდევ ბევრს ლაპარაკობ...
_ მოდი, თუ ძმა ხარ, მოსართავები მოუჭირე, მე ამ წუთში მოვალ.
ასინეთი ზმორებით წავიდა ოდასახლისკენ. დილიდანვე მოუსვენრად გრძნობდა თავს, კარგად გამოიძინა, მაგრამ როცა ლოგინიდან წამოდგა, სხეულს თითქოს აკლდა რაღაც, ფეხის კუნთები თავისთავად ეკუმშებოდა და მოალერსე კატასავით მოძრაობდა.
ქალი ოთახში შევიდა, კედლის სარკეს მიუახლოვდა და თმა შეისწორა.
«ნამდვილ მოზარეს კი დავემსგავსე ამ დარაიის თალხ კაბაში... _ გაიფიქრა ასინეთმა, _ მაგრამ მაინც რომ კარგი ვარ, მაინც!..»
ახალპირდაბანილი კატის სიამაყით იცქირებოდა სარკიდან შავგვრემანი სახე შავი თვალებითა და მოგრძო ნიკაპით; თალხი ფერები ვერ ჩრდილავდნენ თვალებში სინდიყის ბურთულებივით გაბნეულ გაზაფხულის მზის ანარეკლს და მთელი სახე უნებურად უღიმოდა. ასინეთმა თავის თავს შესცინა. თეთრი კბილები გამოაჩინა. მერე ვიღაცას, მგონი იმათ, ვინც მოზარეობა დააკისრა, მარჯნისფერი ენის წვერი გამოუყო. კიდევ უფრო მოეწონა თავისი თავი, დოინჯშემოყრილი ქუსლებზე შემოტრიალდა და კარში გავარდა.
_ რას შვრები ამდენ ხანს, ცოტნე ჭირისუფალო?..
ქალმა ხელიდან გამოსტაცა ბიჭს ცხენის აღვირი, ყაბალახი ცხენზე ჩამოუფხატა და წამსვე უნაგირზე გაჩნდა.
_ ჰაი, გადაგრიოს ჩემმა გამჩენმა, _ წაიბუტბუტა ცოტნემ და ყაბალახის სწორებით წავიდა ჭიშკართან დაბმული ულაყისკენ, _ მართლაცდა რა უნდა ამ ალქაჯს სატირალში!
წაბლამ, როცა ულაყის ფლოქვების ხმა გაიგონა, ყურები შეარხია, ცილისფერი ბრმა თვალები მიაბრუნა ულაყისკენ და გაუბედავად დაიჭიხვინა.
«ამასაც დაეტყო გაზაფხული», _ გაიფიქრა ასინეთმა, შუბლი ხელით დაიჩრდილა და შორეულ, თითქოს იასამნის მტე ვნებისაგან ნაშენებ კავკასიონის მთებს გახედა.
გზაზე ცხენებით მხარდამხარ გავიდნენ. ასინეთმა დახრილ წამწამქვეშ ისე შეათვალიერა შავ, ტანმორჩილ ულაყზე მჯდარი ცოტნე, თითქოს აქამდე არ ენახა. ცოტნე ქერა იყო; ტანზე ცარიელსაქილეებიანი შავი ჩოხა ეცვა და წვივებზე შავი პაიჭები.
ვიწრო შარაგზას, რომლითაც ცხენოსნები მიდიოდნენ, ორივე მხრიდან მისდევდა სიმინდის ყანები. ყანების სიმწვანე შეუმჩნევლად უერთდებოდა ტყის ზოლს და გამოძინებული ბავშვის თვალებივით მოკრიალებულ ცაზე ჰორიზონტი მოულოდნელად მთავრდებოდა იასამნისფერი კავკასიონის მთებით, რომლებიც თითქოს მოახლოებულიყვნენ ამ გაზაფხულის დილით.
ნაწვიმარზე გავლილ ურემს ორი ღარი დაეტოვებინა უკვე გამხმარ აყალო მიწაში, ცხენოსნების მოახლოებისას თხრილიდან მტრედისფერი, შავლაქებიანი ბოლოქანქარა წამოფრინდა, ყანის პირას დასკუპდა და გრძელი კუდის რხევა განაგრძო.
_ ამინდს კარგი პირი უჩანს, _ თქვა ცოტნემ, მათრახი გაიქნია, ფრინველი დააფრთხო და ქალს გადახედა, _ თოხნის დროც მოვიდა.
_ თოხნის დრო კი მოვიდა, მაგრამ შენ კომკავშირლები სატირალში დაგყავს, ამხანაგო კომორგო, სიმინდი კი თვითონ არ გაითოხნება...
_ კაი, ახლა, ასინეთ, ნუ ეწევი პროვოკაციას. ჯერ ერთი, დღეს დასასვენებელი დღეა, მერე კიდევ _ ის ქალი პატივისცემით უნდა დავასაფლაოთ. საწყალი თებრონე დუდრუხანის დედა იყო, დუდრუხანი კი ჩვენი პირველი სტახანოველია...
_ შენმა მზემ!..
_ ჰო, ვიცით, შენც სტახანოველი ხარ, მერედა რაკი სტახანოველი ხარ და პატეფონით დაგაჯილდოეთ, გასვენებაზე აღარ უნდა წახვიდე?..
_ რაო? მოვალე ვარ ყველა გასვენებაზე ვიარო?
_ კარგი, ასინეთ, არავინ არაფერს გავალებს, თებრონე ჩვენი ამხანაგის დედა იყო და პატივი უნდა ვცეთ.
_ მეც ვიცი, მარა ზარი და მოთქმა სულ სხვაა... რომ არ მეტირება?..
_ არც უწინ ეტირებოდათ ხოლმე, მაგრამ ზოგი მოზარეობით ცხოვრობდა.
_ ის სხვა დრო იყო, ჩემო ძმაო, მაშინ კაცს თუ საკუთარი ცრემლების იმედი არ ჰქონდა, სხვებს დაუძახებდა და გაჭირვებული ხალხი ქელეხის ნარჩენი ლავაშისთვის მზად იყო დილიდან საღამომდე მოთქმით გაეყრუებინა სოფელი, ახლა, ბიჭო, რაღა დროს მოზარეობაა!..
_ მოზარე იყავიო, ვინ გაძალებს, ქალიშვილო?
_ ეჰ, თუ სატირალში წახვალ, კიდეც უნდა იტირო, მეზობელია და დაგძრახავენ.
_ ჰოო, მეც მანდა ვარ! შენი ხასიათის პატრონს რა უნდა სატირალში, მაგრამ ანგარიში უნდა გავუწიოთ ხნიერ ხალხს და შევასრულოთ ეს პატარა ცერემონია; უწინაც ხომ ყოფილხარ ვინმეს გასვენებაზე, მერე, როცა დავასაფლავებთ, თუ გინდა «თებრონე მიდის წყალზედა» იმღერე...
ასინეთს ჩაეცინა... «თებრონე მიდის წყალზედა»... _ ქალი შეეცადა მოეგონებინა ამ სიმღერის მოტივი. კარგა ხანს ეძებდა მეხსიერებაში ნაცნობ ხმებს, მაგრამ ამაოდ.
ნებაზე მიშვებული ცხენები აუჩქარებლად მიაბიჯებდნენ; ნიავი არხევდა მზეზე მწვანედ მოლაპლაპე სიმინდის ნორჩ ფოთლებს და ცოტნეს თეთრი ყაბალახის ბოლოს.
ასინეთს დაჟინებით მოუნდა იმ სიმღერის ღიღინი. მან რამდენიმეჯერ კიდეც სცადა მოტივის მოგონება, ძებნაში სხვა სიმღერებს წააწყდა: «ინდი მინდი», «ბიჭებო, ვთოხნოთ სიმინდი», «მაღლობზე გადმომდგარიყო»... «თებრონე» კი სულ არ ეკარებოდა სახმო სიმებს; სიტყვები არ დავიწყებოდა:
თებრონე მიდის წყალზედა,
კოკა უდგია მხარზედა,
თებრონე, კოკა ჩამოდგი,
გადმომიგორდი მკლავზედა...
მაგრამ, მოტივი...
ცოტნე დუმდა და ფიქრს არ უშლიდა. ქალი ცდილობდა, როგორმე დაეჭირა ნაცნობი ხმები, ყურს უგდებდა ცხენის ფლოქვების დარტყმას კოპიჭნარზე, სიმინდის ყანების ჩუმ შრიალს, კოღოს ბზუილს, საკუთარ სუნთქვასაც, მაგრამ ათასგვარი ინტონაციისაგან, რომლებიც მის სმენამდე აღწევდა, არც ერთი არ უდგებოდა «თებრონეს». პირმოკუმული ასინეთი ბგერების კორიანტელში დაბორიალებდა, აკომპანემენტს ეძებდა და თან უნაგირზე მყუდროდ მჯდარი და თვალმინაბული სიამით იშმუშნებოდა, მხრებს გაზაფხულის მზეზე ითბობდა, ნაცნობი სიმღერა ქალს ენაზე უთამაშებდა და სანატრელი სიზმარივით არ უნდოდა მისი გაშვება, მაგრამ ხმები საჭირო წესრიგით არ იკრიბებოდნენ. და თან ეს ხმები უცნაურად იზიდავდა ასინეთს; გრძნობდა, რომ მისი ახალგაზრდა სხეული გამოძახილს აძლევდა გაზაფხულს.
გამჭვირვალე ჰაერი მიწის ოხშივარით ივსებოდა, იასამნისფერი კავკასიონის მთები ოდნავ კრთოდნენ ამ ორთქლში, ცა თითქოს ჟღერდა დარხეული სიმივით და გზისპირას დამდგარ გუბეებში წყლის ზედაპირიც ირხეოდა ცის ბუნდოვანი ანარეკლით. მთების მოჩვენებითი რხევა, სიმინდის ფოთლების ჩუმი შრიალი და ბაყაყის წამოძახილი ქმნიდა ბუნების ერთ სიმღერას და ასინეთს გულით სურდა, თავისი ხმა მოესმინა ამ სიმღერაში, მაგრამ «თებრონე» დავიწყებული სიზმარივით გაურბოდა მეხსიერებას.
ასინეთს თვალწინ წარმოუდგა ლექსის გმირი, წვივშიშველი, მზენაკოცნი გოგონა, მხარზე კოკით, ტანის რხევით წყალზე რომ მიიჩქარის. ცალი ხელით კოკა უჭირავს და მაღლა აწეული მკლავის გამო მკერდის მოხაზულობა კიდევ უფრო თვალსაჩინოა ჩითის კაბის ქვეშ. შავი თმის კულული ნამგლად ჩამოშლია ლოყაზე და მაცდური ღიმილით მონაოჭებული ტუჩის კუთხეს ფარავს.
როგორ დაედევნებოდა მას ბიჭი მხურვალე ალერსის მოლოდინით, ტკბილი და მაცდური სიმღერით!..
მაგრამ მოტივი, «თებრონეს» მოტივი...
ქალი უკვე ფიქრობდა, ვითომ დილანდელი მოუსვენრობა სწორედ ამის ბრალი იყო: სხეული რომ ლოგინიდან უკმაყოფილო აჰყვა, სარკეში იცქირებოდა და მთებიც იზიდავდა, ეს დაკარგული «თებრონეს» გამო ხდებოდა სულ.
ასინეთი მოუთმენლად მიუბრუნდა ჩაფიქრებულ ცოტნეს.
_ ცოტნე, აბა, თუ გახსოვს «თებრონე მიდის წყალზედა»...
ცოტნემ ჭროღა თვალებით გაიღიმა და გაუბედავად გააღო პირი...
_ თებრო... თებრონე...
_ აჰ! გაჩუმდი, შენ მგონი «სულიკო» დაიწყე...
ცოტნე უხერხულად შეირხა უნაგირზე.
_ რა ვიცი... მე რა მომღერალი მნახე...
ასინეთი ისევ თვითონ შეუდგა ძებნას. მას ახლა აღარაფერი ახსოვდა, პეიზაჟის ფერები ბგერებად ეჩვენებოდა და როგორც მხატვარი ყალმით, ისე ცდილობდა ხმებით მათ ასახვას.
უამრავი სიმღერიდან, მან რომ იცოდა, ამ წუთში არც ერთი არ მიაჩნდა «თებრონესავით» მომხიბლავ ტკბილხმიანი.
«რამ გამომაშტერა, კაცს მჭადის სახელი დაავიწყდაო... თებ-რო-ნე... აჰ, არ გამოდის! იქნებ ბოლო მახსოვს, _ თებრონემ კო-კა... მაინც არა. რა უბედურებაა, მინდოდეს და ვერ ვიმღერო, ჰა?.. თებრონე... ფუ!.. ალილო! საიდან მომაგონდა ეს ალილო!.. მაინც, რამდენი ხანია «თებრონე» არ მიმღერია, სულ პატეფონს ვაჭყვიტინებ და ჯაზებმა ჩვენებური სიმღერები გადამავიწყა. სჯობდეს მაინც, სად ჩვენი გულგაშლილი სიმღერები და სად იმათი ჩხარაჩხური და ფშუტუნი, ჭინკების ქორწილი გეგონება»...
ფიქრებში გართულ ქალს არც გაუგია, როგორ მიადგნენ სოფლის განაპირა მდგარ კრამიტით დახურულ ოდას, მით უმეტეს, რომ «ჩამყოლები» არ დახვედრიათ.
როცა ცხენებიდან ჩამოხტნენ და ჭიშკარში შევიდნენ, ასინეთმა ყურადღება ოდის წინ ჩამწკრივებულ ატმის ხეებს მიაქცია მხოლოდ. ატმები ყვაოდნენ და ქალწულის ტუჩის ფერი საოცრად ამშვენებდა წვიმისაგან გაშავებულ ფიცრულ სახლს.
ხეებთან ჭრელფარდაგიანი ტახტი იდგა. ზედ ყავარჯნიანი მოხუცი კაცი და ორი წელში მოხრილი ბებერი ქალი ჩამომსხდარიყვნენ.
სახლს მტრედების გუნდი დაფარფატებდა, მტრედების ჩრდილი მოძრავ ხალებად დაცურავდა აყვავებული ატმის შტოებიდან კრამიტიან სახურავზე და წამით აქრობდა სარკმლის მინაში არეკლილ მზეს.
ცოტნემ ცხენები ეზოს ბოლოში, კოინდარზე გაუშვა და თვითონ ოდაში შევიდა, ასინეთი თავდაკვრით მიესალმა მზეზე გაყუჩებულ ბებრებს, რომლებმაც ჩამქრალი თვალებით გულმოდგინედ შეათვალიერეს ახალგაზრდა ქალი, და ატმის ხეს მიეყრდნო.
სამძიმარი გარდაცვალების დღეს ჰქონდა ნათქვამი და ახლა თავისუფალი იყო. იგი ჩუმად, გუნებაში ისევ ეძებდა «თებრონეს» მოტივს; თვალმილულული იდგა ხის ქვეშ და გრძნობდა, რომ ატმის ყვავილების სუნისა და გაზაფხულის მზის მცხუნვარებისაგან სუნთქვა ეკვროდა და ასე ეგონა, დარაიის თალხი კაბა უჭერდა მკერდზე.
ოდიდან თმაგაშლილი ქალები გამოვიდნენ. მათ უკან მამაკაცებმა კიბეზე ფრთხილად ჩამოიტანეს თავახდილი წითელი კუბო.
ლეჩაქიან, საქორწინო თეთრ კაბაში გამოწყობილ მიცვალებულ ქალს წაწვეტებულ ცხვირზე სანთლის სიყვითლე დაჰკრავდა.
კუბო იმ ტახტზე დაუშვეს, ცოტა ხნის წინ რომ ბებრები ისხდნენ.
ყველა გაჩუმებული იყო. მიცვალებულის გვერდით ან გაჰკივიან ხოლმე, ან სულ სდუმან, თანაც ეტყობოდათ, თრისა არვის აუტყდებოდა. ასინეთი ისე უაზროდ ადევნებდა ყველაფერს თვალყურს, ვითომ იქ არც ყოფილიყოს.
კუბოში ჩასვენებული ლეჩაქიანი მოხუცი ატმის ყვავილებქვეშ თავს თითქოს უხერხულად გრძნობდა. ფიცრებშუა ძალით ჩატენილი მხრები ოდნავ მოღრეცოდა და გულხელდაკრეფილი ისე მოჩანდა, თითქოს ადგომა უნდა, მაგრამ ხალხისა რცხვენიაო.
მტრედების გუნდი ისევ დაჰფარფატებდა ეზოს და მუშტისოდენა ჩრდილების გროვა ატმის შტოებიდან კრამიტიან სახურავზე და კოინდარზე დაცურავდა.
ოდიდან ნაძვის ტოტებით შეკრული გვირგვინი გამოიტანეს და კუბოს თავთან მიაყუდეს ისე, რომ ყველას წაეკითხა წარწერა შავარშიიან მუყაოს ნაჭერზე. შემდეგ დაბალი ჯორკოები მოიტანეს და მიცვალებულის გარშემო ნახევარწრედ ჩაამწკრივეს.
ასინეთმა შეჩვეული მოძრაობით სწრაფად დაიშალა ნაწნავები, თმა მკერდზე და მხრებზე დაიფინა, სახეღაჟღაჟა ივლიტეს მიუჯდა გვერდით, თავი უკან გადასწია, ხელები იღლიებში დაიმწყვდია და წამწამები დახარა. რამოდენიმე წლის წინ ხშირად მიუღია მონაწილეობა ასეთ ცერემონიებში და ახლა არაფერზე ფიქრობდა. მხოლოდ თავისთვის, შეუგნებლად ისევ მღეროდა, დაჟინებით ეძებდა მოტივს.
ჭაღარა ქალი, მიცვალებულის შვილი, კუბოს თავთან ჩამოჯდა ჯორკოზე, სხვა ქალებმაც ნახევარი წრე შეკრეს კუბოს ირგვლივ და...
_ ვა-ვაა-აიჰ!
გაისმა სასოწარკვეთილი შეძახილი.
ატმის ყვავილებიდან ორიოდე ფურცელი ჩამოვარდა.
ეზოს ბოლოში გაშვებულმა ბრმა წაბლამ ბალახის ძოვა მიატოვა, ასწია თავი და რძეჩაღვრილი თვალებით გაიხედა ოდისკენ
_ დია ჩემო-ო!..
ქალების გუნდმა ამოიოხრა, ხოლო მტრედების გუნდი ცაში კიდევ უფრო მაღლა აიწია.
_ რაზე დაგვტოვე-ე...
_ უკვე გაზაფხულდა და ბჟოლამ ფოთლები გამოისხა... _ მოთქვამდა ერთი.
_ ვო-ოჰ, ვინღა დასვამს აბრეშუმის ჭიას? _ აგრძელებდა მეორე და ლოყებს თითქმის იხოკდა.
_ უი, ჩვენო თებრონე...
_ რა გამრჯე იყავი და რა ხელმადლიანი... _ ყველას ხმას ფარავდა უმარილშეცხებული ზორბა დედაკაცი.
_ ხნიერი იყავი, მარა ბევრ ყმაწვილ ქალს ჯობდი... _ იძახდა შავთავსაფრიანი ბებერი და საათის ქანქარასავით არხევდა თავს.
ასინეთი გულმოდგინედ აძლევდა მოძახილს საერთო მოთქმას და თან ტირილის ტაქტის მიხედვით მთელი ტანით ირხეოდა ჯორკოზე. მან შეამჩნია, რომ მეზობლად მჯდარი სახეღაჟღაჟა ივლიტე განუწყვეტლივ იმეორებდა ნახევარტონით:
_ თებრონე, თებრონე, თებრონეეე...
ივლიტეს ალბათ ეზარებოდა საერთო მოთქმას აჰყოლოდა და ჩაფიქრებული მშვიდად ღიღინებდა:
_ თებრონე, თებრონე, თებრონეეე...
_ ვაი, ყველა წუხს შენს წასვლას... _ მოთქვამდა ჭაღარა ქალი.
ცოტნეს ყაბალახი მოეხადა და ატმის ხეებთან დამდგარიყო. უკან გადავარცხნილი ქერა თმა ზღარბივით ჰქონდა აბურძგნილი.
_ ვა-აიჰ!... _ სხვებთან ერთად მოთქვამდა ასინეთი და ივლიტეს აკვირდებოდა, ჩაშტერებოდა ივლიტე ერთ წერტილს და ღაჟღაჟა სახეზე კუნთშეურხევლად ღიღინებდა ხმადაბლა:
_ თებრონე, თებრონე, თებრონე...
ასინეთმა ისევ ცოტნეს შეხედა.
_ ვა-აიჰ, რატომ დაგვტოვე-ე... _ აგრძელებდნენ ქალები და უთუოდ კიდევ დიდხანს არ აპირებდნენ გათავებას.
_ თებრონე, თებრონე, თებრონე...
გარკვევით ესმოდა ასინეთს ივლიტეს მოთქმა თუ ღიღინი და ცოტნეს უყურებდა.
და უეცრად ცოტნემ შეამჩნია, რომ ასინეთს ისე შეეცვალა სახე, თითქოს ნაცნობი ვინმე დაინახაო, დახრილ წამწამქვეშ თვალებმა უცნაურად გაუელვეს, ტუჩები შეუგნებელი ღიმილით შეუთამაშდა, ასე სიზმარში იღიმებიან ხოლმე, და... საერთო მოთქმაში მოულოდნელად გაისმა უცნაური ტირილ-სიმღერა, ერთი წუთით გადახლართული და ერთმანეთისგან განურჩეველი:
_ თებრო-ნე მიდის წყალ-ზედა...
შემპარავი, უძალადო ხმა ბადაგივით ჩაიღვარა გაზაფხულის მზით გამთბარ ჰაერში და მიჩუმდა.
მოთქმა წამით შეწყდა და ყველამ მოიხედა ასინეთისკენ.
ასინეთი სკამზე წამოიწია, ხელები მიიფარა სახეზე და იმავ ხმით, სიმღერითა და მოთქმით, სულმოუთქმელად შესძახა:
_ ო, ოჰ! რაზე დაგვტოვე, თებრონე-ე...
_ ვა-ვაა-აიჰ! ჩვენს უბედურ თავს! _ უყოყმანოდ გამოეხმაურნენ ქალები.
_ ვუ-უიჰ, რას გვერჩოდი... _ მიეშველა ჭაღარა ჭირისუფალი.
_ უი! უი !უი! _ ისევ აჰყვნენ ქალები.
და... განაგრძეს.
მტრედების გუნდი ისევ დაჰფარფატებდა სოფელს. მუშტისოდენა ჩრდილები ოდის კრამიტიანი სახურავიდან მწვანე კოინდარზე დაცურავდნენ და სარკმელში ანარეკლ მზეს წამით აქრობდნენ.
ცოტნე იდგა პირდაღებული და ვერ გადაეწყვიტა, მართლა წამოიმღერა ასინეთმა და ასე მოხერხებულად მიაფუჩეჩა, თუ ესეც მოთქმა იყო და გაზაფხულის მზემ სიმღერად მოაჩვენა ცოტნეს.
ლეჩაქიანი, თეთრკაბიანი მიცვალებული მოხუცი ქალი კი აყვავებულ ატმის ხეებქვეშ უხერხულად იწვა კუბოში.
1938
ხიმშიაშვილი კოტე - Ximshiashvili Kote
⏱️ 1 წთ.
👁️ 2
100%