პირველად მას ათას ცხრაას სამოცდათორმეტი წლის ზაფხულში შევხვდი, წითელ ხიდთან.
ფერეიდნელები გაღმა ნაპირზე გადმოვიდნენ ავტობუსებიდან.
აქეთ, გამოღმა შეკრებილნი, მდუმარედ შევცქეროდით მათ ფუსფუსს, შემდეგ, წუთით, ფერეიდნელებიც გაყუჩდნენ. მშობლიურ მიწაზე ფეხის შემოდგმის წინ მათ სახეზე დაძაბული მოლოდინის, ახალთან შეყრის კრძალვა და რიდი აღბეჭდილიყო და მცირე მანძილიც, ადამიანთა ორ ჯგუფს რომ ყოფდა, ამ წუთებში თითქოს იყო სამსაუკუნენახევრის მორღვეული სივრცე, ერთსა და იმავე დროს წარსულისა და დღევანდელობის, სიშორისა და სიახლოვის, მოწყვეტილობისა და მიახლოების, გაუცხოებისა და შეთვისების, ტკივილისა და სიხარულის ნარევი განცდით სავსე.
შემდეგ ორივე ჯგუფი ერთმანეთისაკენ დაიძრა და ერთ ტალღად შეიკრა ხიდზე, რომელიც, ტრადიციით, ჩვენს ხსოვნაში მრავალ ისტორიულ ამბავს უკავშირდება.
რამანა ონიკაშვილს პირველად აქ გადავეხვიე ძმურად.
ჩამოსულთაგან უმალ გამოირჩა _ ტანმაღალი, სახეგაშლილი, კეთილად მომღიმარი. სიუცხოვისა არაფერი ეტყობოდა, თავისი გრძნობების გამოსახატავად სიტყვებს თავისუფლად პოულობდა. არა და ამ კაცს მხრებზე ეკიდა სამ საუკუნეზე მეტი ხნით სამშობლოს მოწყვეტილი ადამიანის მძიმე ხვედრის უხილავი ტვირთი.
სათქმელად ადვილია სამი საუკუნე! რამდენი რამ დაილექა ამ ხნის მანძილზე ფერეიდნელი კაცის გულში, რამდენი რამ მიეტმასნა მის სულს უცხო, ძნელად შესათვისებელი. თანაც შენ, ვისაც საერთოდ არ გიგემნია დედულ-მამულიდან მოწყვეტის სევდა, გსურს ტყვედყოფილი ძმა იხილო ტყუპის ცალივით შენი მსგავსი, სულითა და ხორცით სულ შენნაირი.
არ ხდება ასე! ამიტომაც განუმეორებელ სიხარულს, საუკუნებრივი წადილის ახდომას რომ ახლდა, რაღაც უკმარობის გრძნობაც დაჰყვა თან. მართლაცდა, სულ ისეთები ვერ იყვნენ გარეგნულად, როგორც წარმოგვედგინა. სიშავემდე მოჰკიდებოდათ სახეზე სპარსეთის თაკარა მზე: ქალებისა და ბავშვების გადამეტებული კრთომა, მათი ტანსაცმლის სიჭრელეც ეუცხოებოდა თვალს. ახლა იმათიც ვიკითხოთ. სხვა რომ არაფერი, როგორი საქმეა ბუდის მეორედ აშლა, ხელახლა დამკვიდრება-დაფუძნება, თუნდაც შენ საკუთარ მამულში. ამის ღრმად გაგება აუცილებელია, სულსწრაფობა აქ მრჩევლად არ გამოგვადგება.
ალბათ ბევრს განუცდია უცნაური გრძნობა, უბრალოდ ბინის გამოცვლას რომ ახლავს ხოლმე. ადგილს ვერ პოულობ, ვიდრე შეეჩვეოდე ახალ ჭერს, ახალ მეზობლობას. მით უმეტეს, უცხოობაში მრავალი საუკუნის მანძილზე ყოფნის შემდეგ შინ დაბრუნებულს რა ეთქმის. უცხოობაო, ვამბობთ, მაგრამ იქაც ხომ თავისებური ცხოვრება იყო. მასაც თავისი მეტნაკლებად უკვე შეგუებული გარემო ჰქონდა, თავისი შეუვალი კანონები და სჯულის წესები, გერკვეული სულიერი ხარკის გაღებას რომ ითხოვდა. კაცი სამასი წელია შიიტად არის გამოცხადებული, ღვინოს ეკრძალებოდა. ახლა მოდი და გაიკვირვე, პირველსავე სუფრაზე რატომ ხარბად არ ეწაფება თავანკარა კახურს, რატომ ერთბაშად და ლაღად არ აჰყვება ჩვენებურ “მრავალჟამიერს”; გადავიწყებია მისი გემო და იმიტომ, უცხო ჰანგით ჰქონდა გამოჭედილი სმენა და იმიტომ. დროა საჭირო, სული მოითქვას, ფილტვებში მშობლიური ცის ჰაერი ჩაუვიდეს კარგად.
რამანა ონიკაშვილი თავიდანვე ისეთ კაცად შევიცანით, რომელსაც ასეთი “აკლიმატიზაცია” არ სჭირდებოდა. პირდაპირ მოვიდა ჩვენთან, ახალ ცხოვრებასთან _ ლაღად, გულგახსნილად, სულ შინაურულად. შეხვედრის სუფრაზე ქციის ნაპირას, ხალისიანად გვიჭახუნებდა ღვინით სავსე ჭიქას ჭიქაზე. ენაწყლიანობდა, ინტერესთ, როცა გაიგო, მის წინ ფერეიდანში ნამყოფი კაცი იჯდა, თვალებში ჩამაცქერდა:
_ ეს თქვენ ბრძანდებით, ბატონო?!
უცბად წამოდგა, სუფრაზე გადმოიხარა და ხელი მაგრად, მაგრად ჩამომართვა, დიდხანს არ უშვებდა ჩემს მარჯვენას. ცხადი იყო, რომ ძველ ნაცნობ-მეგობრების მარაქაში ვყოლივარ ჩათვლილი, თუმცა სამოცდაათი წლის იმ ზაფხულს ფერეიდანში ჩვენ შემთხვევით ავცდით ერთმანეთს. “დიდი საქართველოდან” ჩასული კაცი ხომ ყოველ ფერეიდნელს უკვე ღვიძლ ძმად და ახლობლად მიაჩნია. ახლაც ტანში მაჟრჟოლებს იმის გახსენებაზე, როგორ ჯგროდ მომსდევდა ხალხი ჩემი ზემომარტყოფელი მასპინძლის მურთაზ-ალი ონიკაშვილის სახლიდან გამოსულს,როგორ ფართოდ აღებდნენ ეზოსა თუ სახლის კარებს, როგორ მთხოვდნენ შიგ “ძმის თვალის მოტარებას”, “რაიმე ქართული ლოცვის თქმას”.
რამანა შეხვედრას არ დასწრებია, რადგან იმ დღით შინ არ ყოფილა. როცა ამბავი დაუხვედრებიათ, მაშინვე ისპაჰანისაკენ გამოქანებულა. სასტუმროს ადმინისტრატორისათვის, რაიმე ეჭვის ასაცილებლად, ვერაფერი უკითხავს, დიდხანს უტრიალნია იქ შეხვედრის მოლოდინში. მაგრამ აქაც ავცდით ერთმანეთს.
_ როგორ უნდა გეცნე უნახავი კაცი? _ ვეკითხები რამანას.
_ გურჯი მილეთის ხალხში იცნობის, რაით ვერ გიცნობდით? _ გაიკვირვა რამანამ. _ თოლით გიცნობდი, გულით გიცნობდი.
მაინც რა დიდი მადლია გულით ცნობის ნიჭი!..
უჩვეულო და ამაღელვებელი იყო ფერეიდნელებთან შეხვედრა კახეთის მიწაზე, ჭეშმარიტად სახალხო ზეიმი-ლხინი, ფერეიდნელთა დასახლების წუთები ლამაზ, ორსართულიან სახლებში. რომელთაც მთელი ქართველი ხალხი სიყვარულითა და სასოებით აშენებდა მათი ჩამოსვლის მოლოდინში…
ჩემი მაშინდელი, ყველაზე დიდი შთაბეჭდილება მაინც, უკავშირდება ერთ უბრალო შაშიანელ ქალს. ტრადიციულ სადა კაბაში გამოწყობილი ეს ხნიერი ქალი ავტობუსის კართან იდგა, ყოველ ფერეიდნელს ალერსით ახებდა ხელს ან ეხუტებოდა, თან ილოცებოდა და ილოცებოდა. მაინც რა სიტყვები იყო, რა ღაღადისი! ეს ერთი ქალი მთელი საქართველოს სათქმელის ამოთქმას როგორ ახერხებდა. Oიგი, თითქოს საქართველოს დედა, ახლაც თვალწინ მიდგას, ყურში მესმის მისი ხმა, სიტყვები, ყველას რომ ცრემლი წაგვკიდა თვალებზე. იმ სიტყვების მეხსიერებით აღდგენა და ქაღალდზე გადატანა არ მიცდია. მკრეხელობა იქნებოდა ეს, იმ წუთების გაუბრალოება, მისთვის სულის გამოცლა...…
კრებულიდან: “ვითარცა სკაში თაფლი” ილია რურუა; გამომცემლობა “საბჭოთა აჭარა” ბათუმი - 1982
ფერეიდნელები გაღმა ნაპირზე გადმოვიდნენ ავტობუსებიდან.
აქეთ, გამოღმა შეკრებილნი, მდუმარედ შევცქეროდით მათ ფუსფუსს, შემდეგ, წუთით, ფერეიდნელებიც გაყუჩდნენ. მშობლიურ მიწაზე ფეხის შემოდგმის წინ მათ სახეზე დაძაბული მოლოდინის, ახალთან შეყრის კრძალვა და რიდი აღბეჭდილიყო და მცირე მანძილიც, ადამიანთა ორ ჯგუფს რომ ყოფდა, ამ წუთებში თითქოს იყო სამსაუკუნენახევრის მორღვეული სივრცე, ერთსა და იმავე დროს წარსულისა და დღევანდელობის, სიშორისა და სიახლოვის, მოწყვეტილობისა და მიახლოების, გაუცხოებისა და შეთვისების, ტკივილისა და სიხარულის ნარევი განცდით სავსე.
შემდეგ ორივე ჯგუფი ერთმანეთისაკენ დაიძრა და ერთ ტალღად შეიკრა ხიდზე, რომელიც, ტრადიციით, ჩვენს ხსოვნაში მრავალ ისტორიულ ამბავს უკავშირდება.
რამანა ონიკაშვილს პირველად აქ გადავეხვიე ძმურად.
ჩამოსულთაგან უმალ გამოირჩა _ ტანმაღალი, სახეგაშლილი, კეთილად მომღიმარი. სიუცხოვისა არაფერი ეტყობოდა, თავისი გრძნობების გამოსახატავად სიტყვებს თავისუფლად პოულობდა. არა და ამ კაცს მხრებზე ეკიდა სამ საუკუნეზე მეტი ხნით სამშობლოს მოწყვეტილი ადამიანის მძიმე ხვედრის უხილავი ტვირთი.
სათქმელად ადვილია სამი საუკუნე! რამდენი რამ დაილექა ამ ხნის მანძილზე ფერეიდნელი კაცის გულში, რამდენი რამ მიეტმასნა მის სულს უცხო, ძნელად შესათვისებელი. თანაც შენ, ვისაც საერთოდ არ გიგემნია დედულ-მამულიდან მოწყვეტის სევდა, გსურს ტყვედყოფილი ძმა იხილო ტყუპის ცალივით შენი მსგავსი, სულითა და ხორცით სულ შენნაირი.
არ ხდება ასე! ამიტომაც განუმეორებელ სიხარულს, საუკუნებრივი წადილის ახდომას რომ ახლდა, რაღაც უკმარობის გრძნობაც დაჰყვა თან. მართლაცდა, სულ ისეთები ვერ იყვნენ გარეგნულად, როგორც წარმოგვედგინა. სიშავემდე მოჰკიდებოდათ სახეზე სპარსეთის თაკარა მზე: ქალებისა და ბავშვების გადამეტებული კრთომა, მათი ტანსაცმლის სიჭრელეც ეუცხოებოდა თვალს. ახლა იმათიც ვიკითხოთ. სხვა რომ არაფერი, როგორი საქმეა ბუდის მეორედ აშლა, ხელახლა დამკვიდრება-დაფუძნება, თუნდაც შენ საკუთარ მამულში. ამის ღრმად გაგება აუცილებელია, სულსწრაფობა აქ მრჩევლად არ გამოგვადგება.
ალბათ ბევრს განუცდია უცნაური გრძნობა, უბრალოდ ბინის გამოცვლას რომ ახლავს ხოლმე. ადგილს ვერ პოულობ, ვიდრე შეეჩვეოდე ახალ ჭერს, ახალ მეზობლობას. მით უმეტეს, უცხოობაში მრავალი საუკუნის მანძილზე ყოფნის შემდეგ შინ დაბრუნებულს რა ეთქმის. უცხოობაო, ვამბობთ, მაგრამ იქაც ხომ თავისებური ცხოვრება იყო. მასაც თავისი მეტნაკლებად უკვე შეგუებული გარემო ჰქონდა, თავისი შეუვალი კანონები და სჯულის წესები, გერკვეული სულიერი ხარკის გაღებას რომ ითხოვდა. კაცი სამასი წელია შიიტად არის გამოცხადებული, ღვინოს ეკრძალებოდა. ახლა მოდი და გაიკვირვე, პირველსავე სუფრაზე რატომ ხარბად არ ეწაფება თავანკარა კახურს, რატომ ერთბაშად და ლაღად არ აჰყვება ჩვენებურ “მრავალჟამიერს”; გადავიწყებია მისი გემო და იმიტომ, უცხო ჰანგით ჰქონდა გამოჭედილი სმენა და იმიტომ. დროა საჭირო, სული მოითქვას, ფილტვებში მშობლიური ცის ჰაერი ჩაუვიდეს კარგად.
რამანა ონიკაშვილი თავიდანვე ისეთ კაცად შევიცანით, რომელსაც ასეთი “აკლიმატიზაცია” არ სჭირდებოდა. პირდაპირ მოვიდა ჩვენთან, ახალ ცხოვრებასთან _ ლაღად, გულგახსნილად, სულ შინაურულად. შეხვედრის სუფრაზე ქციის ნაპირას, ხალისიანად გვიჭახუნებდა ღვინით სავსე ჭიქას ჭიქაზე. ენაწყლიანობდა, ინტერესთ, როცა გაიგო, მის წინ ფერეიდანში ნამყოფი კაცი იჯდა, თვალებში ჩამაცქერდა:
_ ეს თქვენ ბრძანდებით, ბატონო?!
უცბად წამოდგა, სუფრაზე გადმოიხარა და ხელი მაგრად, მაგრად ჩამომართვა, დიდხანს არ უშვებდა ჩემს მარჯვენას. ცხადი იყო, რომ ძველ ნაცნობ-მეგობრების მარაქაში ვყოლივარ ჩათვლილი, თუმცა სამოცდაათი წლის იმ ზაფხულს ფერეიდანში ჩვენ შემთხვევით ავცდით ერთმანეთს. “დიდი საქართველოდან” ჩასული კაცი ხომ ყოველ ფერეიდნელს უკვე ღვიძლ ძმად და ახლობლად მიაჩნია. ახლაც ტანში მაჟრჟოლებს იმის გახსენებაზე, როგორ ჯგროდ მომსდევდა ხალხი ჩემი ზემომარტყოფელი მასპინძლის მურთაზ-ალი ონიკაშვილის სახლიდან გამოსულს,როგორ ფართოდ აღებდნენ ეზოსა თუ სახლის კარებს, როგორ მთხოვდნენ შიგ “ძმის თვალის მოტარებას”, “რაიმე ქართული ლოცვის თქმას”.
რამანა შეხვედრას არ დასწრებია, რადგან იმ დღით შინ არ ყოფილა. როცა ამბავი დაუხვედრებიათ, მაშინვე ისპაჰანისაკენ გამოქანებულა. სასტუმროს ადმინისტრატორისათვის, რაიმე ეჭვის ასაცილებლად, ვერაფერი უკითხავს, დიდხანს უტრიალნია იქ შეხვედრის მოლოდინში. მაგრამ აქაც ავცდით ერთმანეთს.
_ როგორ უნდა გეცნე უნახავი კაცი? _ ვეკითხები რამანას.
_ გურჯი მილეთის ხალხში იცნობის, რაით ვერ გიცნობდით? _ გაიკვირვა რამანამ. _ თოლით გიცნობდი, გულით გიცნობდი.
მაინც რა დიდი მადლია გულით ცნობის ნიჭი!..
უჩვეულო და ამაღელვებელი იყო ფერეიდნელებთან შეხვედრა კახეთის მიწაზე, ჭეშმარიტად სახალხო ზეიმი-ლხინი, ფერეიდნელთა დასახლების წუთები ლამაზ, ორსართულიან სახლებში. რომელთაც მთელი ქართველი ხალხი სიყვარულითა და სასოებით აშენებდა მათი ჩამოსვლის მოლოდინში…
ჩემი მაშინდელი, ყველაზე დიდი შთაბეჭდილება მაინც, უკავშირდება ერთ უბრალო შაშიანელ ქალს. ტრადიციულ სადა კაბაში გამოწყობილი ეს ხნიერი ქალი ავტობუსის კართან იდგა, ყოველ ფერეიდნელს ალერსით ახებდა ხელს ან ეხუტებოდა, თან ილოცებოდა და ილოცებოდა. მაინც რა სიტყვები იყო, რა ღაღადისი! ეს ერთი ქალი მთელი საქართველოს სათქმელის ამოთქმას როგორ ახერხებდა. Oიგი, თითქოს საქართველოს დედა, ახლაც თვალწინ მიდგას, ყურში მესმის მისი ხმა, სიტყვები, ყველას რომ ცრემლი წაგვკიდა თვალებზე. იმ სიტყვების მეხსიერებით აღდგენა და ქაღალდზე გადატანა არ მიცდია. მკრეხელობა იქნებოდა ეს, იმ წუთების გაუბრალოება, მისთვის სულის გამოცლა...…
კრებულიდან: “ვითარცა სკაში თაფლი” ილია რურუა; გამომცემლობა “საბჭოთა აჭარა” ბათუმი - 1982