ჩანაწერები როსტომ ჩხეიძის წიგნის კითხვისას
(chanawerebi rostom chxeizis wignis kitxvisas)
შიოს მწვერვალი
(მზე და მწუხრი)
ბურანიდან ამოიჭრება თითქოს არაგვისპირელის სახება, მძიმედ, დუნედაც შეიძლება მოგეჩვენოს, მაგრამ იკვეთება ნელინელ, როგორც მარმარილოზე საჭრეთლის მონოტონური კაკუნითა თუ ხეთქებით გამოიჭრება ქანდაკი კაცის, და ხელშესახებად ცხადი და ნათელი ხდება.
როგორღაც ახერხებს როსტომ ჩხეიძე შიოს თანამედროვე გაგვხადოს, მისებურია ხელწერაც, არავისში შეგეშლება, ცნობიერების ნაკადად მოედინება თითქოს დაბნეული და გაფანტული თხრობა, სადღაც მაინც რომ იკვრება; გგონია უკვე დაჰკარგე სიუჟეტური ძაფი და ვერაფერი გიშველის ძირითადსა და მთავარს მიჰყვე და დედააზრს გაადევნო გონება, რომ უცებ ამოიჭრება ადამიანის მთელი ბიოგრაფიული შტრიხი თავისი ნიუანსებით და ფიქრობ შიოს– ვიცნობ, სახოკიასავით ჩემი მეგობარიც იყო და ჩემთან ერთად დატანტალებდა აგერ, სკოლაში თუ სემინარიაში და მეც მეშინოდა კუპრივით შავი, ნახვისას პირჯვარგადასაწერი ბალღისო; სითბოთი ჩაგეჭრება გულში მივიწყებული გმირის (კი გმირის) აღმოსავლური შავლეგო ჰაბიტუსი და გაგათბობს როგორც დედაბრიშვილის მამის წვერზე დაკიდული კანფეტები ათბობს და მოუბრუნებს გულს ერთ ციდა გოგოს, წვერის შეჭრით რომ ემუქრებოდა მღვდელს, როგორც მითიურ ტყაშმაფას აუვნებელყოფენ უმთავრესი ძალის– დალალების მოკვეცით, როგორც სამსონს აუვნებელყოფენ ღვთაებრივი თმის შეჭრით, ასე რომ ემუქერებოდა მღვდელს წვერის შეკრეჭვითა და ისიც ძილში, ამსოფლიურ სიძნელებათაგან მცირეხნით განკიდეგანებულს.
***
არაფერს ვიტყვი როსტომ ჩხეიძის ენერგიაზე, რომელიც ასე ანებივრებს მკითხველს ბიოგრაფიული რომანებით, არ ელოდები თითქოს ისეთ პიროვნებას მიუძღვნის და ხელახლა აღმოუჩენს თანამედროვე მკიხველსაც და საზოგადოებასაც, ფართო ლიანგებს. კარგად გამოსდის ეპოქა დახატოს პიროვნების ბიოგრაფიით, და ამ დროს არც მისდევს თითქოს გმირის ცხოვრებას, ააგებს პირამიდას ცნობიერების ნასხლეტებით, მოგონებებით, საარქივო თუ მემუარული ცნობებითა თუ ნაკვესებით და აჰყავხარ ნელი–ნელ მწვერვალზე, შიო არაგვისპირელის მთა რომაა, და ხან რომ გვგონია არა აქვს მწვერვალი და თვითონაც არ ელი ისე აღმოაჩენ, არათუ ჰქონია მწვერვალი, ციცაბოც ყოფილა საკმაოდ, სახიფათოცა და ძნელადასასვლელიც და რაოდენ გიხარია რომ შენც მოგახერხებინა ავტორმა მწვერვალის დალაშქვრა.
***
როგორ იხატება არაგვისპერელის ფსევდონიმად აღების თითქოსდა აშკარა თავგადასავალი, როგორ ასურეთამდე ჩასდევს ავტორი, „ქალდეას მონატრებასაც“ გაგახსენებს და დიაგნოზივით დასვამს– ყველა ქართველს რაღაც არამიწიურ წარსულში, იდიგინასა და ბურანუნუს ორმდინარეთში ეგულება საწყისი თუ ფესვები, სადაც ღმერთები დაეშვნენ პირველად, სადღაც ერიდუში: ყველა ქართველს იქვე , მესოპოტამიის შემოგარენში რომ ეგულება წინაპრები მაინც. ეჭვიც არ შეგაქვს „არაგვისპირელი გაწბილებისა“ რომაა და შიოს დაასწრეს თორემ „მღვიმელს“ აირჩევდა უთუოდ და სინანულიც გაგკრავს თითქოს, ვერ მოასწროო.
***
გლობალური და მაშტაბური ანალიზის ფონზე მთელი კაცობრიობის გამოცდილებაზე დაყრდნობით იკვლევს მწერალი ნოველის არსსა და რაობას და აანალიზებს მას არაგვისპირელის შემოქმედების ჭრილში, დამაჯერებლად და დამარწმუნებლად, „ თქმული სიდონია დედაკაცისა“ დან და ჰომეროსიდან მოყოლებული მთელი შუასაუკუნეების მწერლობა აქვს ერთ ლამაზ პრიზმაში გატარებული. გულისშემატოკებლად მოქმედებს მკითხველზე, მწერალი მამის, –ოთარ ჩხეიძის– სულს რომ გამოიხმობს უკვე გაკვალულ, მამისგან გაკვალული ღრანტეებში სამოგზაუროდ, ოთარ ჩხეიძის სუნთქვაც გესმის არაგვისპირელის ბიოგრაფიული რომანის კითხვისას ასე ოსტატურად რომ გასმენინებს ავტორი და თან მამაშვილობის მართლაცდა იშვიათ და ძაფის ხიდზე გასასვლელ ნიუანსებს ეხება ხელით.
***
რომანული სიუჟეტებიც გამოკრთება ხოლმე 16 წლის საკინძეჩახსნილი გოგონას სახით, სამოცი წლის გაბუდაყებულ ვაჭარს რომ მიათხოვებენ და კლასიკური სასიყვარულო, მაგრამ ამჯერად ტრადიციული სამკუთხედიც ინაკვთება ბიძის, ძმისწულისა და მეგობრის სახით ტრადიციული ქართული ვაშინერსით რომ ზღვარდადებულა ენითგამოუთქმელი ურთიერთობისას, თითქოს განიცდი, ემანდ ვინმეს რამე არ შეეშალოსო, არაგვისპირელისთვის საბედისწეროდ რომ გასრულდება შემდგომ და საზოგადოების რისხვად გადაექცევა ბოლოს.
***
საოცარო ოსტატობას ავლენს მწერალი როცა შიოს ევროპულ სტუდენტობას აღწერს, იმდროინდელი ახალი „რელიგის“– მარქსიზმთან შეხებაც რომ უწევს და თვით „სიმართლის თქმით დაღლილ“ ფილიპე მახარაძესაც კი ადამიანურ რაღაც პროფილს უძებნის და გაოგნებულს დაგვანახებს საკუთარი სამშობლოს წინააღმდეგ სასტიკად მებრძოლს,– რა ემართება ამ ხალხს, თითქოს თავიდან სწორ პოზიციაზე არიან და უცებ ეროვნული ბაცილა შემოეყრებათო, რაღაცნაირად გეცოდება თვით ეს უსამშობლო რევოლუციონერიც კი....
***
ისე მრავლის დამტევია თხრობა და ფართო ჰორიზონტი კვლევისა– ქართული ლეტერატურის ისტორიას მომაგონებს თავისი მონუმენტურობით, როგორც ოთარ ჩხეიძის ჩანაფიქრი „ქართლის ცხოვრების“ რკალად რომ განეზრახა რომანების ციკლი, ასევე ხომ არაა ამ შემთხვევაში და საქმე ფაქტიურად ქართული ლიოტერატურის ისტორიასტან ხომ არ გვაქვს? მით უფრო რომ სხვა წიგნებში თითქოსდა კვეთენ ერთმანეთს ეპოქათა სამანები, „მამაჩემი ოთარ ჩხეიძე“ ხომ საერთოდ მთელი XX საუკუნის II ნახევრის ისტორიაა თითქოს, მაგრამ ეს სხვა თემაა და აქ არ განვავრცობთ, მით უმეტეს– ეს უფრო ლიტმცოდნეების სფეროა და არა უბრალო შთაბეჭდილებებისა თუ გამოხმაურებისა.
***
განსაკუთრებით ფინალმა შემძრა, ამ წიგნში, როცა მწერალი შიოს შვილის– შოთას სახეს გვიხატავს, თითქოს მარადიულ ფილოსოფიაზე, ცხოვრების უბრალო სარკასტულ ფილოსოფიამდეა აყვანილი: წუთისოფელში უმწეოდ და უნუგეშოდ მირჩენილი შვილი, განდეგილი, მოკვეთილი, საზოგადოებისაგან გარიყული, მწერლის შვილი, უცხო ენაზე მოლაპარაკე რომ დააბიჯებს თბილისში, როგორც ამ გულგრილი და უზნეო საზოგადოების განაჩენი.
P.S მე მგონი ზედმეტი საუბარი არ ეგების ამ წიგნზე, ერთადერთი გზა მისი ნამდვილი ღირსების გასაგებად წაკითხვაა მხოლოდ, იმასღა დავამატებ– მადლობა როსტომს ამ წიგნისთვის და იმიტომაც რომ „მაიძულა“, „ქართული მწერლობის“ 32–ე ტომი მომეძია მაღაზიებში (ათამდე ტომი გადავშალე სანამ შიო არაგვისპირელის ტომეულს მივაგნებდი) და გადამეკითხა: იქ სადღაც ჩემი ბავშვობის ტკბილი მოგონებები იყო შემორჩენილი.
(chanawerebi rostom chxeizis wignis kitxvisas)
შიოს მწვერვალი
(მზე და მწუხრი)
ბურანიდან ამოიჭრება თითქოს არაგვისპირელის სახება, მძიმედ, დუნედაც შეიძლება მოგეჩვენოს, მაგრამ იკვეთება ნელინელ, როგორც მარმარილოზე საჭრეთლის მონოტონური კაკუნითა თუ ხეთქებით გამოიჭრება ქანდაკი კაცის, და ხელშესახებად ცხადი და ნათელი ხდება.
როგორღაც ახერხებს როსტომ ჩხეიძე შიოს თანამედროვე გაგვხადოს, მისებურია ხელწერაც, არავისში შეგეშლება, ცნობიერების ნაკადად მოედინება თითქოს დაბნეული და გაფანტული თხრობა, სადღაც მაინც რომ იკვრება; გგონია უკვე დაჰკარგე სიუჟეტური ძაფი და ვერაფერი გიშველის ძირითადსა და მთავარს მიჰყვე და დედააზრს გაადევნო გონება, რომ უცებ ამოიჭრება ადამიანის მთელი ბიოგრაფიული შტრიხი თავისი ნიუანსებით და ფიქრობ შიოს– ვიცნობ, სახოკიასავით ჩემი მეგობარიც იყო და ჩემთან ერთად დატანტალებდა აგერ, სკოლაში თუ სემინარიაში და მეც მეშინოდა კუპრივით შავი, ნახვისას პირჯვარგადასაწერი ბალღისო; სითბოთი ჩაგეჭრება გულში მივიწყებული გმირის (კი გმირის) აღმოსავლური შავლეგო ჰაბიტუსი და გაგათბობს როგორც დედაბრიშვილის მამის წვერზე დაკიდული კანფეტები ათბობს და მოუბრუნებს გულს ერთ ციდა გოგოს, წვერის შეჭრით რომ ემუქრებოდა მღვდელს, როგორც მითიურ ტყაშმაფას აუვნებელყოფენ უმთავრესი ძალის– დალალების მოკვეცით, როგორც სამსონს აუვნებელყოფენ ღვთაებრივი თმის შეჭრით, ასე რომ ემუქერებოდა მღვდელს წვერის შეკრეჭვითა და ისიც ძილში, ამსოფლიურ სიძნელებათაგან მცირეხნით განკიდეგანებულს.
***
არაფერს ვიტყვი როსტომ ჩხეიძის ენერგიაზე, რომელიც ასე ანებივრებს მკითხველს ბიოგრაფიული რომანებით, არ ელოდები თითქოს ისეთ პიროვნებას მიუძღვნის და ხელახლა აღმოუჩენს თანამედროვე მკიხველსაც და საზოგადოებასაც, ფართო ლიანგებს. კარგად გამოსდის ეპოქა დახატოს პიროვნების ბიოგრაფიით, და ამ დროს არც მისდევს თითქოს გმირის ცხოვრებას, ააგებს პირამიდას ცნობიერების ნასხლეტებით, მოგონებებით, საარქივო თუ მემუარული ცნობებითა თუ ნაკვესებით და აჰყავხარ ნელი–ნელ მწვერვალზე, შიო არაგვისპირელის მთა რომაა, და ხან რომ გვგონია არა აქვს მწვერვალი და თვითონაც არ ელი ისე აღმოაჩენ, არათუ ჰქონია მწვერვალი, ციცაბოც ყოფილა საკმაოდ, სახიფათოცა და ძნელადასასვლელიც და რაოდენ გიხარია რომ შენც მოგახერხებინა ავტორმა მწვერვალის დალაშქვრა.
***
როგორ იხატება არაგვისპერელის ფსევდონიმად აღების თითქოსდა აშკარა თავგადასავალი, როგორ ასურეთამდე ჩასდევს ავტორი, „ქალდეას მონატრებასაც“ გაგახსენებს და დიაგნოზივით დასვამს– ყველა ქართველს რაღაც არამიწიურ წარსულში, იდიგინასა და ბურანუნუს ორმდინარეთში ეგულება საწყისი თუ ფესვები, სადაც ღმერთები დაეშვნენ პირველად, სადღაც ერიდუში: ყველა ქართველს იქვე , მესოპოტამიის შემოგარენში რომ ეგულება წინაპრები მაინც. ეჭვიც არ შეგაქვს „არაგვისპირელი გაწბილებისა“ რომაა და შიოს დაასწრეს თორემ „მღვიმელს“ აირჩევდა უთუოდ და სინანულიც გაგკრავს თითქოს, ვერ მოასწროო.
***
გლობალური და მაშტაბური ანალიზის ფონზე მთელი კაცობრიობის გამოცდილებაზე დაყრდნობით იკვლევს მწერალი ნოველის არსსა და რაობას და აანალიზებს მას არაგვისპირელის შემოქმედების ჭრილში, დამაჯერებლად და დამარწმუნებლად, „ თქმული სიდონია დედაკაცისა“ დან და ჰომეროსიდან მოყოლებული მთელი შუასაუკუნეების მწერლობა აქვს ერთ ლამაზ პრიზმაში გატარებული. გულისშემატოკებლად მოქმედებს მკითხველზე, მწერალი მამის, –ოთარ ჩხეიძის– სულს რომ გამოიხმობს უკვე გაკვალულ, მამისგან გაკვალული ღრანტეებში სამოგზაუროდ, ოთარ ჩხეიძის სუნთქვაც გესმის არაგვისპირელის ბიოგრაფიული რომანის კითხვისას ასე ოსტატურად რომ გასმენინებს ავტორი და თან მამაშვილობის მართლაცდა იშვიათ და ძაფის ხიდზე გასასვლელ ნიუანსებს ეხება ხელით.
***
რომანული სიუჟეტებიც გამოკრთება ხოლმე 16 წლის საკინძეჩახსნილი გოგონას სახით, სამოცი წლის გაბუდაყებულ ვაჭარს რომ მიათხოვებენ და კლასიკური სასიყვარულო, მაგრამ ამჯერად ტრადიციული სამკუთხედიც ინაკვთება ბიძის, ძმისწულისა და მეგობრის სახით ტრადიციული ქართული ვაშინერსით რომ ზღვარდადებულა ენითგამოუთქმელი ურთიერთობისას, თითქოს განიცდი, ემანდ ვინმეს რამე არ შეეშალოსო, არაგვისპირელისთვის საბედისწეროდ რომ გასრულდება შემდგომ და საზოგადოების რისხვად გადაექცევა ბოლოს.
***
საოცარო ოსტატობას ავლენს მწერალი როცა შიოს ევროპულ სტუდენტობას აღწერს, იმდროინდელი ახალი „რელიგის“– მარქსიზმთან შეხებაც რომ უწევს და თვით „სიმართლის თქმით დაღლილ“ ფილიპე მახარაძესაც კი ადამიანურ რაღაც პროფილს უძებნის და გაოგნებულს დაგვანახებს საკუთარი სამშობლოს წინააღმდეგ სასტიკად მებრძოლს,– რა ემართება ამ ხალხს, თითქოს თავიდან სწორ პოზიციაზე არიან და უცებ ეროვნული ბაცილა შემოეყრებათო, რაღაცნაირად გეცოდება თვით ეს უსამშობლო რევოლუციონერიც კი....
***
ისე მრავლის დამტევია თხრობა და ფართო ჰორიზონტი კვლევისა– ქართული ლეტერატურის ისტორიას მომაგონებს თავისი მონუმენტურობით, როგორც ოთარ ჩხეიძის ჩანაფიქრი „ქართლის ცხოვრების“ რკალად რომ განეზრახა რომანების ციკლი, ასევე ხომ არაა ამ შემთხვევაში და საქმე ფაქტიურად ქართული ლიოტერატურის ისტორიასტან ხომ არ გვაქვს? მით უფრო რომ სხვა წიგნებში თითქოსდა კვეთენ ერთმანეთს ეპოქათა სამანები, „მამაჩემი ოთარ ჩხეიძე“ ხომ საერთოდ მთელი XX საუკუნის II ნახევრის ისტორიაა თითქოს, მაგრამ ეს სხვა თემაა და აქ არ განვავრცობთ, მით უმეტეს– ეს უფრო ლიტმცოდნეების სფეროა და არა უბრალო შთაბეჭდილებებისა თუ გამოხმაურებისა.
***
განსაკუთრებით ფინალმა შემძრა, ამ წიგნში, როცა მწერალი შიოს შვილის– შოთას სახეს გვიხატავს, თითქოს მარადიულ ფილოსოფიაზე, ცხოვრების უბრალო სარკასტულ ფილოსოფიამდეა აყვანილი: წუთისოფელში უმწეოდ და უნუგეშოდ მირჩენილი შვილი, განდეგილი, მოკვეთილი, საზოგადოებისაგან გარიყული, მწერლის შვილი, უცხო ენაზე მოლაპარაკე რომ დააბიჯებს თბილისში, როგორც ამ გულგრილი და უზნეო საზოგადოების განაჩენი.
P.S მე მგონი ზედმეტი საუბარი არ ეგების ამ წიგნზე, ერთადერთი გზა მისი ნამდვილი ღირსების გასაგებად წაკითხვაა მხოლოდ, იმასღა დავამატებ– მადლობა როსტომს ამ წიგნისთვის და იმიტომაც რომ „მაიძულა“, „ქართული მწერლობის“ 32–ე ტომი მომეძია მაღაზიებში (ათამდე ტომი გადავშალე სანამ შიო არაგვისპირელის ტომეულს მივაგნებდი) და გადამეკითხა: იქ სადღაც ჩემი ბავშვობის ტკბილი მოგონებები იყო შემორჩენილი.