რაც უფრო მეტი დრო გადის არჩილ სულაკაულის გარდაცვალებიდან, მით უფრო უფო იზრდება სინანულიც ის ხომ იმ რჩეულთა რიცხვს ეკუთნოდა, ასე მტკივნეულად რომ აკლია და ასე მტკივნეულად ჭირდება ჩვენს ცხოვრებას, ჩვენს სინამდვილეს. ინტელიგენტურ ოჯახსა თუ გარემოში აღზრდილი, თავად სულით ხორცამდე ინტელიგენტი, მოწოდებით თითქოს თავისი გენეტიკური წინაპრების დიად საქმეს აგრძელებდა ისიც მწყემსი იყო, ოღონდ მწყემსი ქართული სიტყვისა, ქართული აზრისა, ქართული ღირსებისა და სრულებითაც არ ვიქნები პათეტიკური, თუ ვიტყვი: მწყემსი ქართული მიწისა! მართლაც, შესაშური მგზნებარებით, თუ შეიძლება ითქვას მგზნებარე გონიერებით უყვარდა თავისი ქვეყანა, მისით სულდგმულობდა, მისით არსებობდა და ღირსეული მოქალაქე იყო არა მარტო ჩაბნელებული, გაღატაკებული, დამცირებული, დაფლეთილი სამშობოსი, არამედ იმ ქართული სახელმწიფოსიც, რომლისკენაც და ოცნებაში წარმოედგინა, როგორც მხრებ გაშლილი, ნამდვილად თავისუფალი, მსოფლიოს კულტურულ ცხოვრებაში აქტიურად ჩაბმოლი, სინათლით სავსე სამყარო.
ასე დაუდგა მწყემსად, მე ვიტყოდი გადამრჩენ მწყემსად მოევლინა "მნათობს”, ჩვენი სულიერების ერთ ეკლესიას, ახლი ქართული ლიტერატულის მფარველსა და მატიანეს; დიდებული ჟურნალი გაქრობას გადაარჩინა იმ სიბნელეში, რომელიც სამოქალაქო ომის შემდეგ დამკვიდრდა საქართველოში, განუკითხაობისა და სისასტიკის, უვიცობისა და ნიჰილიზმის აღზევების ხანაში, რომელიც, სამწუხაროდ, დღესაც გძელდება. ასევე უნდა ვუმადლოდეთ მას ჩვენი ეროვნული საგანძურის შენახვას, მოვლასა და ისევ თავის სახლში, ანუ ჩვენს გულებში დაბრუნებას. ვგულისხმობ ქართული პოეზიის თხუთმეტტომეულის გამოცემას.
ველა ხალხს გააჩნია თავისივე ოცნებებითა და სიზმრებით მოქსოვილი სამყარო, კალმით, ფუნჯითა თუ საჭრეთლით შექმნილი მეორე სინამდვილე, რომელშიაც ითქვამს ყოველდღიური ერთფეროვნებით გატანჯულ სულს. ჩვენი ხალხის სიზმარეთის, მართლას რომ ჯადოსნური ქვეყვის, ერთ-ერთ კედელს მან პატარა ბიჭი მიახატა, რომლის სახელიც დღეს ჩვენში ყველამ იცის დიდმაც და პატარამაც რომელიც სამუდამოდ შერჩება კიდეც ამ კედელს, ანუ ხალხის ხსოვნას. თვითონაც სიკეთისა თუ თანაგძნობის, სიყვარულისა და ნუგეშის სალამური ეპყრა ხელთ, მხოლოდ რჩეულთ რომ მიანდობს ხოლმე განგება და მისი ხმა, თითქოს გაფრთხილებასავით, ყოველწამს ჩაგვესმის როგორმე შევინარჩუნოთ ჩვენი სული ისეთივე სპეტაკი, როგორიც გამჩენმა ჩაჰბერა თიხისაგან გამოძერწილ ჩვენს სხეულს, ანუ შევინარჩუნოთ ამ ქვეყნად ჩვეულებრივი და ამავე დროს ყველაზე რთული რამ ადამიანობა!
რეპრესირებული მამის შვილს გაწამებული ბავშვობა და სიყმაწვილე ჰქონდა, შეიძლება ამითაც აიხსნას მისი სწრაფვა ზღაპრული სამყაროსკენ, ბავშვებისკენ. ტოლსტოი წერდა, ანდერსენი მარტოხელა იყო და ამიტომ უყვარდა ბავშვებიო. ის, რა თქმა უნდა, დიდი დანიელი მეზღაპრისგან განსხვავებით, ცხოვრებაში მართოხელა არ ყოფილა, უძვირფასესი, გამგები მახლობლები ეხვია გარს,მაგრამ რას გაუგებ ჭეშმარიტი შემოქმედის ბუნებას, ვინ ჩასწვდება მის საიდუმლოს! ასე იყო თუ ისე, მისი ცხოვრება მარტივი არ ყოფილა, ბევრი წინააღმდეგობის გადალახვა მოუწია, გამორჩეულად ნიჭიერსა და პრინციპულ პიროვნებას, მეგობრებთან ერთად, რასაკვირველია, მტერიც მრავალი ჰყავდა. პოეტების მტრები კი, რატომღაც, ყველგან და ყოველთვის განსაკუთრებული დაუნდობლობით გამოირჩევიან.
თუმცა არაფერი ამ ქვეყნად ისე პირობიტი არ არის, როგორც ბედნიერება, მაინც ალბათ ბედნიერი იყო დროს გძნობდა ერთბაშად, მთლიანად, მთელი ძალით. დრო ადიდებული მღვრიე მდინარესავით, თუნდაც მის მოთხრობებში სულჩადგმული მტკვარივით, იღვრებოდა მის არსებაში, მისივე სიტყვით: ,,ოთხივე მხრიდან”. დრო მის გულზე გადადიოდა და, მართლაც მდინარესავით, ზედ იმ ცხოვრებისეულ შლამს ტოვებდა, საიდანაც ახალი სიცოცხლე აღმოცენდებოდა ხოლმე. ან ერტმანეთში გაზავებული ტკივილითა და სიამით სავსე წუთებში თითქოს დაეძებდა და ნატრობდა ბავშვობის უმწიკლო სიზმრებს:
"არა იმიტომ, რომ დავიღალე
და მინდა, ძილში მოვითქვა სული.
ო, ღმერთო, ერთხელ მაჩვენე კიდევ
ძველი სიზმარი.
ო, ერთხელ, ვიდრე
მარადიული ძილი მეწვევა,
ვიდრე ჯერ კიდევ შემიძლია გამოღვიძება!”
დღითი დღე იზრდება სინანული-მეთქი, ვთქვი, ასევე იზრდება ის სიცარიელეც, რომელიც მან ჩვენს გულებში დატოვა. შახელი არჩილ სულაკაური თანდათანობით კიდევ უფრო გაბწყინდა, კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი გახდა, როდესაც ცოტატი მაინც გონს მოვეგებით, როდესაც ჩვენს ძირითად საქმეს, ღმერტისგან მოზომილი, დაკისრებული მისიის შესრულებას შევუდგებით, ანუ ქართულ კულტურას, მწერლობას მივუბრუნდებით და, ბოლოს და ბოლოს, მივხვდებით, რომ სწორედ ეს არის ჩვენი გაერთიანებული, გადამრჩენი ძალა.
სიკვდილი გვანთავისუფლებს მტრებისგან და გვძენს მარადიულ მეგობრებს. დღითიდღე ახალი და ახალი მეგობარი გაუჩნდა მის შემოქმედებას, თუნდაც იმიტომ, რომ ჭეშმარიტი ნიჭით აღბეჭდილი შემოქმედება, ყველა თაობისთვის ერთნაირად თანამედროვეა.
ეს პატარა წერილი-გახსენება ისევ მისივე ლექსით მინდა დავამთავრო:
"ქვეყნად რაიმე მაქვს, თუ არა მაქვს,
მე მდიდარი ვარ მამულო, შენით!
ჩემი სიმწრის დასაფარავად
უკვდავი სულით ბოლომდე მშველი.
ბოლომდე მშველი ანდა მიშველი,
ოდეს შენს მონას მიმიღებ მსხვერპლად,
ოდეს კივილი სულს შიშველის
მოეფინება შენს მიწას ფერფლად.”
ასე დაუდგა მწყემსად, მე ვიტყოდი გადამრჩენ მწყემსად მოევლინა "მნათობს”, ჩვენი სულიერების ერთ ეკლესიას, ახლი ქართული ლიტერატულის მფარველსა და მატიანეს; დიდებული ჟურნალი გაქრობას გადაარჩინა იმ სიბნელეში, რომელიც სამოქალაქო ომის შემდეგ დამკვიდრდა საქართველოში, განუკითხაობისა და სისასტიკის, უვიცობისა და ნიჰილიზმის აღზევების ხანაში, რომელიც, სამწუხაროდ, დღესაც გძელდება. ასევე უნდა ვუმადლოდეთ მას ჩვენი ეროვნული საგანძურის შენახვას, მოვლასა და ისევ თავის სახლში, ანუ ჩვენს გულებში დაბრუნებას. ვგულისხმობ ქართული პოეზიის თხუთმეტტომეულის გამოცემას.
ველა ხალხს გააჩნია თავისივე ოცნებებითა და სიზმრებით მოქსოვილი სამყარო, კალმით, ფუნჯითა თუ საჭრეთლით შექმნილი მეორე სინამდვილე, რომელშიაც ითქვამს ყოველდღიური ერთფეროვნებით გატანჯულ სულს. ჩვენი ხალხის სიზმარეთის, მართლას რომ ჯადოსნური ქვეყვის, ერთ-ერთ კედელს მან პატარა ბიჭი მიახატა, რომლის სახელიც დღეს ჩვენში ყველამ იცის დიდმაც და პატარამაც რომელიც სამუდამოდ შერჩება კიდეც ამ კედელს, ანუ ხალხის ხსოვნას. თვითონაც სიკეთისა თუ თანაგძნობის, სიყვარულისა და ნუგეშის სალამური ეპყრა ხელთ, მხოლოდ რჩეულთ რომ მიანდობს ხოლმე განგება და მისი ხმა, თითქოს გაფრთხილებასავით, ყოველწამს ჩაგვესმის როგორმე შევინარჩუნოთ ჩვენი სული ისეთივე სპეტაკი, როგორიც გამჩენმა ჩაჰბერა თიხისაგან გამოძერწილ ჩვენს სხეულს, ანუ შევინარჩუნოთ ამ ქვეყნად ჩვეულებრივი და ამავე დროს ყველაზე რთული რამ ადამიანობა!
რეპრესირებული მამის შვილს გაწამებული ბავშვობა და სიყმაწვილე ჰქონდა, შეიძლება ამითაც აიხსნას მისი სწრაფვა ზღაპრული სამყაროსკენ, ბავშვებისკენ. ტოლსტოი წერდა, ანდერსენი მარტოხელა იყო და ამიტომ უყვარდა ბავშვებიო. ის, რა თქმა უნდა, დიდი დანიელი მეზღაპრისგან განსხვავებით, ცხოვრებაში მართოხელა არ ყოფილა, უძვირფასესი, გამგები მახლობლები ეხვია გარს,მაგრამ რას გაუგებ ჭეშმარიტი შემოქმედის ბუნებას, ვინ ჩასწვდება მის საიდუმლოს! ასე იყო თუ ისე, მისი ცხოვრება მარტივი არ ყოფილა, ბევრი წინააღმდეგობის გადალახვა მოუწია, გამორჩეულად ნიჭიერსა და პრინციპულ პიროვნებას, მეგობრებთან ერთად, რასაკვირველია, მტერიც მრავალი ჰყავდა. პოეტების მტრები კი, რატომღაც, ყველგან და ყოველთვის განსაკუთრებული დაუნდობლობით გამოირჩევიან.
თუმცა არაფერი ამ ქვეყნად ისე პირობიტი არ არის, როგორც ბედნიერება, მაინც ალბათ ბედნიერი იყო დროს გძნობდა ერთბაშად, მთლიანად, მთელი ძალით. დრო ადიდებული მღვრიე მდინარესავით, თუნდაც მის მოთხრობებში სულჩადგმული მტკვარივით, იღვრებოდა მის არსებაში, მისივე სიტყვით: ,,ოთხივე მხრიდან”. დრო მის გულზე გადადიოდა და, მართლაც მდინარესავით, ზედ იმ ცხოვრებისეულ შლამს ტოვებდა, საიდანაც ახალი სიცოცხლე აღმოცენდებოდა ხოლმე. ან ერტმანეთში გაზავებული ტკივილითა და სიამით სავსე წუთებში თითქოს დაეძებდა და ნატრობდა ბავშვობის უმწიკლო სიზმრებს:
"არა იმიტომ, რომ დავიღალე
და მინდა, ძილში მოვითქვა სული.
ო, ღმერთო, ერთხელ მაჩვენე კიდევ
ძველი სიზმარი.
ო, ერთხელ, ვიდრე
მარადიული ძილი მეწვევა,
ვიდრე ჯერ კიდევ შემიძლია გამოღვიძება!”
დღითი დღე იზრდება სინანული-მეთქი, ვთქვი, ასევე იზრდება ის სიცარიელეც, რომელიც მან ჩვენს გულებში დატოვა. შახელი არჩილ სულაკაური თანდათანობით კიდევ უფრო გაბწყინდა, კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი გახდა, როდესაც ცოტატი მაინც გონს მოვეგებით, როდესაც ჩვენს ძირითად საქმეს, ღმერტისგან მოზომილი, დაკისრებული მისიის შესრულებას შევუდგებით, ანუ ქართულ კულტურას, მწერლობას მივუბრუნდებით და, ბოლოს და ბოლოს, მივხვდებით, რომ სწორედ ეს არის ჩვენი გაერთიანებული, გადამრჩენი ძალა.
სიკვდილი გვანთავისუფლებს მტრებისგან და გვძენს მარადიულ მეგობრებს. დღითიდღე ახალი და ახალი მეგობარი გაუჩნდა მის შემოქმედებას, თუნდაც იმიტომ, რომ ჭეშმარიტი ნიჭით აღბეჭდილი შემოქმედება, ყველა თაობისთვის ერთნაირად თანამედროვეა.
ეს პატარა წერილი-გახსენება ისევ მისივე ლექსით მინდა დავამთავრო:
"ქვეყნად რაიმე მაქვს, თუ არა მაქვს,
მე მდიდარი ვარ მამულო, შენით!
ჩემი სიმწრის დასაფარავად
უკვდავი სულით ბოლომდე მშველი.
ბოლომდე მშველი ანდა მიშველი,
ოდეს შენს მონას მიმიღებ მსხვერპლად,
ოდეს კივილი სულს შიშველის
მოეფინება შენს მიწას ფერფლად.”