ხერთვისის ზმანებანი
ეძღვნება გიორგი გოგოხიას (გოშკას) ნათელ ხსოვნას
ისტორიაში წიაღსვლისას ისტორიული სინამდვილისგან მოწყვეტა და ყოვლისმომცველთან ზიარება – ეს არის უკანასკნელი, რაც ჩვენი ცნობიერებისთვის თითქმის მიუღწეველია, მაგრამ რომელთან შეხება ჩვენ მაინც ძალგვიძს.
კარლ იასპერსი
ბაზელი, 1948 წელი
ისეთი ისტორიული პიროვნებების არსებობა, რომელთა ცხოვრება და მოღვაწეობა შთამომავლობის გონებრივი თვალსაწიერისთვის მუდმივად წარმოადგენენ ბრძენი მმართველების, ნიჭიერი მხედარმთავრებისა და ხელოვნების დიდოსტატების სანიმუშო მაგალითებს, მოზარდ თაობაში მყარ საფუძველს ქმნის ეროვნული სიამაყისა და სრულფასოვნების დასამკვიდრებლად.
ავტორი
“ღმერთმა დაგლოცოთ, მშვიდობით იარეთ” – დაგვლოცა კუმურდოს და ახალქალაქის მიტროპოლიტმა, მეუფე ნიკოლოზმა, რომელიც სამცხე-ჯავახეთში ჩვენი ორდღიანი ვიზიტისას მასპინძლობას გვიწევდა. სომეხმა მეგობრებმა და პარტნიორებმა ახალქალაქის გასასვლელამდე მიგვაცილეს და დაგვემშვიდობნენ. ისინი კმაყოფილები დარჩნენ იმ დღეს ახალქალაქსა და ნინოწმინდაში ჩვენთან გამართული მოლაპარაკებებით. მათთვის წარდგენილი საინვესტიციო პროექტი “სამცხე-ჯავახეთის რძის ინდუსტრია” ცენტრიდან წამოსული აქტივობების საუკეთესო მაგალითად მიიჩნიეს. ბიზნეს-გეგმა რეგიონში ისტორიულად განვითარებული დარგის - მესაქონლეობა-მერძევეობის აღორძინებისა და განვითარების პერსპექტივებს რეალურს ხდიდა. მათი აზრით, პროექტი ასევე მნიშვნელოვანი იყო სოციალურად, მოსახლეობის დასაქმების მხრივ და რეგიონში მცხოვრები ეთნიკური სომხების ქვეყნის ერთიან ეკონომიკურ სივრცეში ინტეგრირებას ისახავდა მიზნად.
შუაღამეს დიდი ხნის გადაცილებული იყო და მე და ჩემი მეგობარი გიორგი ვჩქარობდით, რომ გათენებამდე თბილისში ჩავსულიყავით. ღამის წყვდიადში დავუყევით მდინარე ფარავნის ხეობას. გზაზე ავტომანქანა საერთოდ არ შეგვხვედრია და საკმაოდ სწრაფად ვეშვებოდით.
საოცარი ღამე იყო. ვარსკვლავებით მოჭედილი მთვარიანი ცა იმდენად ანათებდა მიდამოს, რომ შეიძლებოდა ირგვლივ მთების სილუეტების გარჩევა, რომელთა გოლიათურ დიდებულებას ღამის სიჩუმე უფრო მიმზიდველს ხდიდა.
როგორც კი ხერთვისის ციხეს გავუსწორდით, ინციდენტი შეგვემთხვა - ავტომობილს საბურავი დაეშვა. სათადარიგო საბურავიც წესრიგში არ აღმოჩნდა. გიორგი იძულებული გახდა მოეხსნა დაზიანებული ბორბალი და უახლოეს ვულკანიზაციამდე ფეხით მიეტანა. ასპინძამდე მსგავსი არაფერი იყო, ამიტომ მოგვიწია შევგუებოდით იმ ფაქტს, რომ საბურავის შეკეთების პროცედურაზე სამიოდე საათს დავკარგავდით. უკვე განვლილი მძიმე სამუშაო დღის შემდეგ, ეს გარემოება ვერანაირ სიამოვნებას გვანიჭებდა, განსაკუთრებით გიორგის, რომელსაც საბურავით ხელში საკმაო მანძილი ფეხით უნდა გაევლო. მე მანქანასთან დავრჩი და მიუხედავად ღამის ცუდი ხილვადობისა, გადავწყვიტე ხერთვისის ციხის და მის გარშემო წარმტაცი პეიზაჟებით დავმტკბარიყავი.
როცა გიორგი თვალს მიეფარა, ჩემს თავთან და ხერთვისთან მარტო დავრჩი. რომანტიული განწყობა შემექმნა, რასაც ამძაფრებდა ღამის ხერთვისი და მნათობებით განათებული ცა მის თავზე. ორი დიდებული მდინარის - ფარავნისა და მტკვრის შესართავთან აგებული ეს დიადი ძეგლი ქართველთა ისტორიული წარსულის ცოცხალი მემატიანეა. მდინარე ფარავანი ზემო ჯავახეთში ამავე სახელწოდების ტბისგან გამოდის. ლეგენდის მიხედვით, საქართველოში სომხეთიდან შემოსულმა წმინდა ნინო კაბადოკიელმა ფარავნის ტბის პირას გაათენა ღამე. იქ, სადაც ახლა მონასტერი მდებარეობს.
“მოდიოდა ნინო მთებით..
ლურჯ მწვერვალებს ქარი რძისფერ ნისლში ჰხვევდა,
და როდესაც ბარში ვარდნი ჰყვაოდნენ,
თოვლი იდო ჯავახეთის მთათა ზედა
და ტყეებში ქარიშხლები ბღაოდნენ.”
ძილში მას ღვთისმშობელი გამოეცხადა და ქართველთა გაქრისტიანებისკენ მოუწოდა. მცხეთას მიმავალმა ნინომ ხერთვისში ფარავნის და მტკვრის შესართავთან შეისვენა და დალოცა მიდამო. “მრავალ დროების მოწამე” - მდინარე მტკვარი, ქართველებისთვის თავად წარმოადგენს ღირშესანიშნაობას. საქართველოს სხვა დიდ მდინარეებთან მისი შესართავი თითქოს ისეთ წმინდა ადგილს წარმოადგენს, სადაც ან ტაძარს აშენებდნენ ან ციხე-კოშკს. ერთ დროს ეს მდინარე სათავიდან მოყოლებული მთლიანად ქვეყნის ტერიტორიაზე მიედინებოდა. ხერთვისის ციხის გზის შესაყარი ლამის საქართველოს გეოგრაფიული ცენტრი იყო. მის მიმდებარედ არსებული ნასოფლარები და მთების კალთებზე მრავლად შეფენილი ტერასები იმაზე მეტყველებენ, რომ ისტორიული მესხეთის მიწა ოდესღაც შრომისმოყვარე ხალხით იყო დასახლებული, რომელთაც ამ ტერასებზე თავიანთი ბაღ-ვენახები ჰქონდათ გაშენებული. უნებურად ნაღველი შემოგაწვება ქართველ კაცს, როცა დაფიქრდები რა დიდი რუდუნებითა და შრომით იღწვოდნენ ჩვენი წინაპრები იმისათვის, რომ შთამომავლობისთვის კულტურული ძეგლებით ასეთი მდიდარი ქვეყანა დაეტოვებინათ და რამდენად მცირეა ის ცოდნა, რაც მათი საზოგადოების შესახებ ჩვენს თანამედროვეობას გააჩნია. ოსმალთა მრავალსაუკუნოვანი ბატონობის შემდეგ ამ მხარეში ბევრი რამ, რაც ოდესღაც მშობლიური იყო, ახლა უცხოდ მოეჩვენება ადამიანს.
საქართველოს სახელმწიფომ თავისი ძლიერების ზენიტს მე-12 საუკუნის მიწურულს, თამარ მეფის ზეობისას მიაღწია. ამ სახელმწიფოს უზარმაზარი ფუნქციური დატვირთვა ჰქონდა და მის ხელისუფლებას მკაცრად განსაზღვრული სტრუქტურა გააჩნდა. ეს დასტურდება იმ შორეული ეპოქის ჩვენამდე მოღწეული ერთ-ერთი ისტორიული წყაროდან, რომელიც ქართულ ისტორიოგრაფიაში “ხელმწიფის კარის გარიგების” სახელითაა ცნობილი და რომელიც საქართველოს მაშინდელი უმაღლესი ხელისუფლების – მეფის კარის მართვის მექანიზმებს და რეგლამენტს გადმოგვცემს.
“..და მოხატული თამარ დედოფლის დარბაზივითა” - ლადო ასათიანის ამ მეტაფორაში მხოლოდ დარბაზის ინტერიერის სილამაზე არ იგულისხმება. ალბათ მეფის დარბაზის რიტუალური ცერემონიალი ასევე საინტერესო და ლამაზი უნდა ყოფილიყო. გარდა დარბაზის მოქმედებისა, საერთოდ საინტერესოა მაშინდელი საზოგადოებრივი ცხოვრება, რით ცხოვრობდნენ მაღალი წრის ახალგაზრდა დიდებულები, “ძლიერნი ამა ქვეყნისანის” შვილები. რა თქმა უნდა, ისინი ნადირობითა და ჯირითით, სამხედრო ხელოვნების დაუფლებითა და ფიზიკური ვარჯიშით, საეკლესიო ცხოვრებითა და ნადიმებით არ იფარგლებოდნენ. სრულიად საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას გადამწყვეტი როლი ენიჭებოდა მათ სულიერ აღზრდაში, ამასთან ბუნებრივი უნდა იყოს, რომ ასეთ განვითარებულ და გაძლიერებულ სახელმწიფოში გარდა “კანონიკური” განათლების მიღების კერებისა, რჩეული საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი უნდა ყოფილიყო იმ ეპოქის მსოფლიო საზოგადოებრიობის არასქოლასტიკური ინტელექტუალური მიღწევები. ცნობილია, რომ თამარ მეფის ვაჟი, გიორგი ლაშა, მიუხედავად მისი კეთილმორწმუნეობისა და საქველო საქმეებისა, მომდევნო საუკუნეების კლერიკალურად განწყობილი ჟამთააღმწერლის მიერ ერთმნიშვნელოვნად დადებითად არ ხასიათდება, თუმცა ეს შეხედულება ჩვენთვის დღევანდელი გადასახედიდან მეტად საკამათო ჩანს. ვინ იყვნენ ახალგაზრდა უფლისწულის მეგობრები, რომელთაც “რინდნი” ეწოდათ და რომელთა შესახებ, მათი თავისუფალი მოაზროვნეობის გამო, მონღოლების დროის ჟამთააღმწერელი გადმოგვცემს:
“უგუნურნი და უწესონი კაცნი, მეფის კარისა ზედა არა ყოფის ღირსნი და აწ კარსა ზედა მყოფნი”.
ძალიან სათუოდ ჩანს, რომ ქართველთა უდიდესი მართლმორწმუნე მეფის, რომელიც შემდგომში წმინდანად შეირაცხა და ნეტარი თამარის სახელით მოიხსენიება ეკლესიის მიერ, ვაჟი მეგობრობდა ისეთ პიროვნებებთან, რომელთაც აღზრდის, განათლებისა და კულტურის პრობლემები ჰქონოდათ. თვით გიორგი ლაშას მემატიანე მას ასე ახასიათებს:
“ვიტყოდით ქებასა მისსა წინაშე ყოველთა კაცთა, არა ვტყუოდეთ და არცა გვრცხუენოდის”.
სხვაგან ის წერს: “მისითა მკლავითა ომნი დასხნა და გარდიხადნა სწორნი დავით, პაპისა-პაპისა მისისანი.”
ძალიან საინტერესოა შოთა რუსთაველის პიროვნება. ნუთუ დიდი რუსთაველი ხერთვისთან ახლოს მდებარე პატარა სოფელ რუსთავიდან იყო? იმ დროისGგვარი რუსთველი რუსთავის მფლობელის მიმანიშნებელია, რადგან შემდეგი პერიოდებისგან განსხვავებით, საქართველოს მოსახლეთა დიდ ნაწილს იმ დროს საკუთარი გვარები გააჩნდა და მარტოოდენ თავიანთი ბატონის ყმებად არ იწოდებოდნენ. ეს ფაქტი ცალკე აღნიშნვის ღირსია, რადგან მეტყველებს მაშინდელი საქართველოს მოსახლეობის განვითარებულ ცნობიერებაზე. მესხეთის რუსთავი თორი-ჯავახეთის საერისთაოს, რომლის ტეროტორიაზეც ეს სოფელი უნდა ყოფილიყო, არცერთ აღწერილობაში არ გვხვდება. ანუ იმდენად უმნიშვნელო მამული იყო, რომ გვარი რუსთველი მის მფლობელზე არ მიუთითებს.
ნუთუ განათლების სისტემა ისეთი იყო, რომ ახალგაზრდა სოფლელ “უგვარო” კაცს შეეძლო კარგად შეესწავლა ანტიკური კულტურა და სხვა საერო მეცნიერებანი, რომელთა ზედმიწევნით კარგ ცოდნას “ვეფხისტყაოსანში” მისი ავტორი ბევრგან ავლენს. ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებში შოთას და მის უკვდავ ქმნილებას კლერიკალური საზოგადოება დიდი აგრესიით ხვდებოდა. შუა საუკუნეების საეკლესიო ნაწერებში ვხვდებით ასეთ სტრიქონებს:
“ესე იყო მთქმელი ლექსთა ბოროტთა, რომელმან ასწავლა ქართველთა სიწმიდისა წილ ბოროტი ბილწება და გარყუნა ქრისტიანობა, ხოლო უწინარეს ჩვენთა საღმრთოდ თარგმნეს ბოროტი ლექსი მისი”.
“არას გვარგებს საუკუნოს, რა დღე იქმნას აღსასრულად”.
პოემის ყალბისმქნელები ცდილობდნენ ეს შედევრი უბრალო ლაყბობად მოენათლათ და ყოველნაირად ჩამოეშორებინათ მისთვის თამარ მეფის სახელი, მიუხედავად იმისა, რომ შოთა პოემის პროლოგში და ეპილოგში ხოტბით მიმართავს მეფე თამარს, და გადმოგვცემს, რომ მისი ნაწარმოები არის თამარ მეფის ქება, რომ პოეტი შთაგონებულია თამარის მიერ და მისი პოემა მას ეძღვნება. რომ არა “ვეფხისტყაოსნში” არსებული ეროვნული ფასეულობების სიუხვე, უდიდესი ჰუმანიზმი და პოეტის გენიალობა, რომელთანაც ყველანაირი საეკლესიო დოგმა უძლურია, ქართველთა ჭეშმარიტი სიამაყის ამ ძეგლს შეიძლება ჩვენს დრომდე ვერც მოეღწია.
“ღმერთსა შემვედრე ნუთუ კვლა, დამხსნას სოფლისა შრომასა,
ცეცხლსა, წყალსა და მიწასა, ჰაერთა თანა ძრწომასა,
მომცნეს ფრთენი და აღვფრინდე, მივჰხვდე მას ჩემსა ნდომასა,
დღისით და ღამით ვჰხედვიდე მზისა ელვათა კრთომასა.”
განა ეს სიტყვები ერთ უბრალო ორთოდოქს ბერ-მონაზონს შეიძლება ეკუთვნოდეს? რა თქმა უნდა, არა. შოთა რუსთაველს პოემაში 193-ჯერ აქვს ღვთაება ნახსენები, მაგრამ იგი არსად საუბრობს სამებაზე.
“არ ახსენებს სამებასა ერთარსულად..”
თუმცა “ვეფხისტყაოსანს” კაცთმოყვარეობისა და ქრისტიანული ეთიკის ძირითადი პრინციპების ჰიმნი შეიძლება ეწოდოს.
საინტერესოა, რამდენად პოპულარული იყო “ვეფხისტყაოსანი” თამარის სიცოცხლეში. თამარის დროიდან ჩვენამდე შენახულა პოეტ ჩახრუხაძის ლირიულ ნაწარმოებთა კრებული “თამარიანი”. სადაც ბოლოსიტყვაობაში ასეთი სტრიქონებია:
“მეხევესძეთა ჩახრუხასძეთა
ექოთ თამარი, მეფე წყლიანი,
ა ეს თინათინ, ნუ ის თინათინ,
არაბეთს იყო სულადიანი.”
ავტორი თამარს ადარებს არაბეთის თინათინს, ცხადია, “ვეფხისტყაოსნის” გმირს. თუ იმას გავითვალისწინებთ, რომ ჩახრუხაძე იყო თამარის ეპოქის საერო პოეზიის ცნობილი წარმომადგენელი, უნდა ვიფიქროთ, რომ რუსთაველის პოემა იმ დროში უკვე პოპულარული იყო.
რას წარმოადგენდა ძლიერი ქართული სახელმწიფოს არსი: ისტორიულ ეპოქათა იღბლიანი შემთხვევითობის პროდუქტს თუ ისტორიულ კანონზომიერებას, რომელსაც დროში და სივრცეში განსაზღვრული საზღვრები ჰქონდა და მხოლოდ მომთაბარე ხალხების მორიგ დიდი გადაადგილებამდე ანუ მონღოლების შემოსევებამდე უნდა ეარსება? რა ძალის ნებით გავერანდა და აოხრდა მომდევნო საუკუნეებში ის მხარე, რომელსაც ღვთივდაცული ერის ქვეყანა და მისი სამკვიდრებელი ეწოდება? ეს კითხვები უფრო აქტუალური ხდება დღეს, როცა ქართული სახელმწიფოს პოლიტიკური ისტებლიშმენტი და სრულიად ქართველი საზოგადოება გაერთიანებულია ერთი იდეის გარშემო – 21-ე საუკუნეში ააშენოს მსოფლიო საზოგადოებრიობისათვის მისაღები, დემოკრატიულ ფასეულობებზე და ეროვნულ თვითმყოფადობაზე დაფუძნებული ძლიერი და ერთიანი სახელმწიფო. ეს სახელმწიფო ტოლერანტული იქნება ეროვნული უმცირესობების მიმართ, მაგრამ ასევე ძირითადი ეთნოსის, ანუ ქართველების სოციალურ-ეკონომიკური და დემოგრაფიული მდგომარეობის გაუმჯობესებისათვის მუდმივად იზრუნებს.
ხერთვისის ციხე იმ ეპოქაში ქვეყნის უმთავრესი კომუნიკაციების შესაყარზე მდებარეობდა და მისი მნიშვნელობაც განუზომლად დიდი იყო. ვარძიის ციხე-ქალაქთან მისი სიახლოვე ამ მნიშვნელობას კიდევ უფრო ზრდიდა. თამარ მეფე ვარძიის მონასტერს ხშირად დიდი ხნით სტუმრობდა. ვარძიიდან დალოცა მან, ქართველთა ეროვნული სიამაყის წმინდა სიმბოლომ, “მეფემან და დედოფალმან თამარ”, ბასიანის ომს მიმავალი ქართველთა ლაშქარი.
ვარსკვლავებით მოჭედილი ჩემი სამშობლოს ცა. რა დიდებულია ის წამი, როცა ციურ მარადიულობას უჭვრეტ და ამ დროს, აქ დედამიწაზე, დროის მსვლელობას მნიშვნელობა ეკარგება. რვაასი წელი! თითქოს ორიოდე წუთია იმ სიდიადესთან, რაც შორეული კოსმოსის მშვენიერებით შეუქმნია შემოქმედს.
ელია მიხრიკისძე გრიგოლ მესამე ჰერეთის ერისთავთ ერისთავის სასახლეში დიდმა მთავარმა ივანე ორბელიანმა ყონდო ჯახობისძის რჩევით წარადგინა და ერისთავთ ერისთავ გრიგოლს მისი ხელობა შეუქო. დიდოსტატი ყონდო ჯახობისძე ელიას თავის საუკეთესო მოწაფედ თვლიდა. სწორედ ელიას მიანდო მან ორბეთთან გუდარეხის ტაძრის მოხატვა. გუდარეხის ტაძრის აშენება, კათოლიკოსის კურთხევით, ორბელიანს და ჰერეთის ბაგრატიონებს დაავალა მეფე თამარმა. ქვემო ქართლის დიდი თავადი ივანე ორბელიანი ტაძრის მშენებლობას უკვე ამთავრებდა და მისი მოხატვისათვის ხატმწერს საგულდაგულოდ არჩევდა. ელია თავისი მორჩილი ბუნებით, გოლიათური აღნაგობითა და განსაკუთრებული ნიჭიერებით მისადმი ყველას პატივისცემით განაწყობდა. გრიგოლ ერისთავთ ერისთავი მას თავიდანვე კეთილგანწყობით შეხვდა და მომავალ სამუშაოებში ყველა საჭირო დახმარება აღუთქვა. ელია მისი მხარდაჭერით სარგებლობდა საერისთაოს სასახლეში, ჰერეთის ციხე-ქალაქ რუსთავში, სადაც ის მუდმივ საცხოვრებლად ორბელიანმა განაწესა. კარგი ურთიერთობა ჰქონდა ელიას გრიგოლის ვაჟებთან შოთასთან და ტბელთან, რომელნიც დაახლოებით მისი ასაკის, ორმოცამდე წლისანი იყვნენ. მამის სიცოცხლეში უფროსი ვაჟი შოთა რუსთავის განმგებელი ყოფილა, აქედან მოიხსენიებოდა იგი რუსთველად. გრიგოლ მესამის გარდაცვალების შემდეგ, 1204 წელს, ჰერეთის ერისთავობა, შოთაზე მემკვიდრეობით გადავიდა. მისი უმცროსი ძმა ტბელი სპასპეტად დაინიშნა. შოთა ბაგრატიონ-რუსთაველის სამფლობელო – ჰერეთის საერისთაო აღმოსავლეთ საქართველოს უმნიშვნელოვანესი ოლქი იყო. ბაგრატიონების ჰერეთის შტოს წარმომადგენლები სამეფო კარზე უდიდესი გავლენით სარგებლობდნენ, ყველას ახსოვდა მათი მეფური წარმომავლობისა და მასთან ნათესავური კავშირის შესახებ. საუკეთესო განათლება ჰქონდათ მიღებული, ჩინებულად იცოდნენ სამხედრო საქმე და მეფე თამართან განსაკუთრებული სიახლოვის წყალობით ბევრი მათ მეფის კარზე საუკეთესო მომავალს უწინასწარმეტყველებდა. შოთამ და ტბელმა ახალგაზრდული შემართება და მხედრული სიმამაცე პირველად შამქორის ომში გამოავლინეს. თავიანთი მეგობრების შალვა თორელი-ახალციხელის და ყვარყვარე-ივანე ციხისჯვარელ-ჯაყელის მხარდამხარ ბრძოლით ტყვედ ხალიფას დროშა წამოიღეს და თამარს მოართვეს. შოთა მწერლობით იყო გატაცებული. რაც კი რაიმე მხატვრული ქმნილება არსებობდა იმ დროს, ყველაფერი მრავალჯერ გადაკითხული ჰქონდა. თვითონაც თხზავდა ლექსებს. ტბელს ჭედურ ხელოვნებაში საოცარი ნიჭი ჰქონდა, მისი ნამუშევრები არაერთხელ შეუქია მის მასწავლებელს დიდოსტატ ბეშქენ ოპიზარს.
ჰერეთის ერისთავები თავიანთ ქვეშევრდომებისთვის საოცრად მოწყალეები იყვნენ და მათთან გართობასა და ტრაპეზსაც არ თაკილობდნენ. ელია მიხრიკისძეც ხშირად უწევდა მათ თანამეინახეობას და მსახურებისთვის მათი მხრიდან სიუხვეების გაცემის ხშირი მოწმეც ყოფილა.
გუდარეხში ზამთრობით დიდთოვლობის გამო სამუშაოები წყდებოდა და ამის გამო ტაძრის დასრულება საკმაოდ გაგრძელდა. იმ წელს ელია მიხრიკისძე დარწმუნებული იყო, რომ ვერაფერი შეაჩერებდა და სამუშაოებს დაზამთრებამდე მორჩებოდა, მაგრამ ბედი მას სხვა რამეს უმზადებდა.
1205 წელს საქართველოში ოქროს ხანა იდგა. შამქორის ომის შემდეგ მაჰმადიანურმა სამყარომ დროებით ფარ-ხმალი დაჰყარა და საქართველოს ძლიერება აღიარა. ნათელი იყო, რომ კავკასიაში ჩამოყალიბდა ქრისტიანული სახელმწიფო, რომლის აღშენებას დიდმა დავით აღმაშენებელმა ჩაუყარა საფუძველი, და რომელიც, რომის იმპერიისა და ალექსანდრე მაკედონელისგან განსხვავებით, დიდი დაპყრობითი ლაშქრობების გარეშე, დიდგორისა და შამქორის გამარჯვებებით მოპოვებული უდიდესი ავტორიტეტის წყალობით შეძლებდა თავის მეგობრად და ვასალად ექცია ის ტერიტორიები, რომელნიც ადრე მაჰმადიანური სამყაროს გავლენის სფეროს ეკუთვნოდა. ამას განაპირობებდა დიდი დავითის მიერ გატარებული ბრძნული პოლიტიკა, რომელიც თავის სახელმწიფოში ეროვნულ უმცირესობებისა და განსხვავებული რწმენის ხალხებისადმი განსაკუთრებული ლოიალურობისა და ტოლერანტობის დაცვას გულისხმობდა. დავით აღმაშენებლის ეს პოლიტიკა წარმატებით გააგრძელეს მისმა ვაჟმა დემეტრე პირველმა, შვილიშვილმა გიორგი მესამემ და შვილთაშვილმა თამარ ბაგრატიონმა. თამარის მემატიანე ბასილ ეზოსმოძღვარი წერს:
“და წამებს ამას ყოველი მახლობელი სამეფო, გარეშემო ქართლისა, თუ რაოდენთა მიმძლავრებულთა უკუნ-სცა სამეფო თვისი, თუ რაოდენნი განდევნილნი სამეფოდვე კუალად აგნა, და რაოდენნი სიკუდილად დასჯილნი განათავისუფლნა. Aმისი მოწამე არს სახლი შარვანშეთი (აღმოსავლეთი კავკასია), და დარუბანდელთა, ღუნძთა (დაღესტნელთა), ოვსთა, ქაშაგთა (ჩერქეზთა), კარნუ-ქალაქელთა ( თურქეთის ანატოლიის მხარისა) და ტრაპიზონელთა, რომელნი თავისუფლებითსა ცხოვრებასა ამის მიერ (თამარის მიერ) იყვნეს და მტერთაგან უზრუნველობასა.”
აღმოსავლეთ საქრისტიანოს ამ სახელმწიფოში, სხვა ქრისტიანული ქვეყნებისგან განსხვავებით, არ იდევნებოდა უცხო სჯულისა და სარწმუნოების წარმომადგენელი, პირიქით ბევრ საქმეში, ქვეყნის სასიკეთოდ, შეიძლება მათ უფრო მეტი ხელშეწყობა ჰქონოდათ უმაღლესი ხელისუფლებისგან. ქართული სახელმწიფოს პირისაგან მიწისა აღგვა და ქართველი ერის დამონება და განადგურება მეზობელი მაჰმადიანური ქვეყნების სანუკვარ მიზანს წარმოადგენდა და როგორც კი მათ ამის საშუალება ეძლეოდათ, მზად იყვნენ შეექმნათ ფართო სამხედრო კოალიცია, რომ გაერთიანებული ძალებით დასხმოდნენ თავს აღმოსავლეთის საქრისტიანოს ამ პატარა ქვეყანას. 1121 წელს დიდგორის მარცხის შემდეგ 74 წელი ვერ ბედავდნენ ისინი მსგავს ლაშქრობას. 1195 წელს შამქორის ომში მათ მრავალრიცხოვანი ჯარი შეკრიბეს, მაგრამ ქართველებმა მტერი სასტიკად დაამარცხეს. და აი 1205 წელს, რევანშის წყურვილით აღვსილებმა, საფუძვლიანი მომზადების შემდეგ, ჩვენი ქვეყნის წალეკვისა და განადგურების მოსურნეებმა დიდი ძალების გაერთიანებას მიაღწიეს და საქართველოსკენ დაიძრნენ. ლაშქრობის ინიციატორი და მთავარსარდალი რუმის სულთანი რუქნადინი იყო, რომელიც დარწმუნებული იყო თავის უპირატესობაში და ქართველებისთვის დამამცირებელ მუქარებს არ იშურებდა.
ელია რუსთავში დაბრუნებულიყო საღებავებისთვის. ერისთავის სასახლეში მეფის შიკრიკებს მოჰკრა თვალი. ცუდად ენიშნა მათი სიმრავლე. როგორც წესი, მეფე თამარი ჰერეთის ერისთავთ ერისთავთან საგანგებო ცნობებს ერთ კაცს ანდობდა ხოლმე.
ამ კაცს ელია კარგად იცნობდა, მისი თემიდან იყო. სვიმონ ელმელიქისძე ჯერ კიდევ თამარის მამის, გიორგი მესამის დროს დაწინაურებულა მეფის სამსახურში. მეფე გიორგი და შემდგომ თამარიც დიდად სწყალობდნენ ერთგულ და გონებაგამჭრიახ, თუნდაც “უგვარო” ქვეშევრდომებს. სვიმონი ბეჯითად ასრულებდა თავის მოვალეობას და ამისათვის მანდატურთუხუცესისგან ბევრჯერ მადლობაც დაუმსახურებია.
ამჯერად სვიმონს მანდატურთუხუცესისა და ამირსპასალარის კაცები – მარუშიან აფაქისძე, ბარამ უშაფათელისძე და სუმბატ ლასურისძეც ახლდნენ თან. ეს ამბავი ავის მომასწავებელი იყო. ელიამ იცოდა, რომ მიუხედავად მათი გარეგნული სიმშვიდისა და მომღიმარი სახეებისა, ჰერეთის ერისთავთ ერისთავთან ამ კაცებმა საგანგაშო ამბავი მოიტანეს. შიკრიკები ხალხის ლაშქარში გახმობისთვისა და მათი რიცხოვნობის დასადგენად დადიოდნენ ქვეყნის მონაპირე საერისთაოებში. ელიას კარგად ესმოდა, რომ ჯარის ასეთი განსაკუთრებული შეგროვება ძლიერი მტერის საქართველოზე მოსვლას ნიშნავდა. არადა, როგორც ახალგაზრდა ერისთავების ნაამბობიდან იცოდა, თამარ მეფის შიშით მაჰმადიანები ქვეყანას საფრთხეს ვეღარ შეუქმნიდნენ და რომელიმე სანაპიროში წესრიგის დამყარებას ამირსპასალარი ხმაურის გარეშეც შეძლებდა. ელია დაელოდა სვიმონს და როცა ის სასახლიდან გამოვიდა, მიეახლა და თბილად მიესალმა. სვიმონ ელმელიქისძესაც ძალიან გაეხარდა თავისი თანასოფლელი ყმაწვილის ნახვა.
“- როგორ გიკითხოთ, სვიმონ ბატონო?”
“- ვერაფრით გაგახარებ, ჩემო ელია, შფოთიანი დღეები დაგვიდგა”.
“- რას ბრძანებ ბატონო, რაიმე საფრთხეა ჩვენს თავს?”
“- რუმის სულთანმა რუქნადინმა დიდი ლაშქარი შეჰყარა და საქართველოსკენ მოიწევს, დიდი ომის გადახდა მოგვიწევს ქართველობას.”
“- განა რუმის სასულთნოს სადაო რა აქვს ჩვენთან?”
“- სადაო ჩვენთან მაგათ სულ ჰქონდათ და მომავალშიც ექნებათ ალბათ. მთავარია ჩვენ ისე მოვემზადოთ, რომ კუდით ქვა ვასროლინოთ და რაც შამქორში დავაკელით, აწი ავუნაზღაუროთ უკლებლივ.”
“- ჩვენმა ბატონმა რა ბრძანა, როდის დანიშნა შეკრება?”
“- მაგას მოგვიანებით შეიტყობ, ჩემო ელია, ახლა ბოდიში უნდა მოგიხადო. ვჩქარობთ, დღეს კახეთს უნდა წავიდეთ და ხორნაბუჯში და კაბალაშიც უნდა მოვასწროთ ჩასვლა.”
“- მშვიდობით გევლოთ, სვიმონ ბატონო.”- დაემშვიდობა ელია მეფის შიკრიკს სვიმონ ელმელიქისძეს და სასახლეს მიაშურა.
შოთა გრიგოლის ძე ჰერეთის ერისთავთერისთავი სახელმწიფო საქმეებისგან ძალიან დაკავებული იყო, რის გამოც მას თავის საყვარელი საქმისთვის - მწერლობისთვის დრო აღარ რჩებოდა. უკანასკნელ ხანს მთელი დღეების განმავლობაში თავის სენაკიდან თითქმის არ გამოდიოდა. მსახურებმა იცოდნენ, რომ ამ დროს ის თხზავდა და ერიდებოდნენ მისი სიმყუდროვის დარღვევას. ელიამ გადაწყვიტა ტბელი მოენახულებინა. ტბელს უკვე შეეტყო შიკრიკების ჩამოსვლა და მათ მიერ ჩამოტანილი ამბავიც იცოდა. ელიას ის ძმურად გადაეხვია და დაწვრილებით გამოჰკითხა გუდარეხის ტაძრის მშენებლობის შესახებ.
“- ელია, ძმაო, ორბელიანებს ბევრი აქვთ აშენებული, მაგრამ გუდარეხის ტაძარი ყველაზე თვალსაჩინო იქნება. ეგ ადგილები ბავშვობაში სულ ფეხით მაქვს მოვლილი. ბირთვისი და სამშვილდე საოცარია, მაგრამ გუდარეხი უკეთესი იქნება.”
“- მართლაც შესანიშნავად შეირჩა ტაძრის აშენების ადგილი, ბატონო. მე მინდა გკითხო იმ საფრთხის შესახებ, რაზეც სვიმონ ელმელიქისძემ მამცნო.”
“- საფრთხე თქმა არ უნდა, მართლაც არის, მაგრამ დღეს ჩვენს ქვეყანას ყველაფერი აქვს, რომ ასეთ საფრთხეს გაუმკლავდეს. რაც არ უნდა ცუდი თქვან მხარგრძელებზე და მათ სომხობაზე, ზაქარია ამირსპასალარის მსგავსი სარდალი დავით აღმაშენებლის შემდეგ ქართველებს არა გვყოლია. მხედარმთავრობის დიდი ნიჭი აქვს და ჯარიც საკმაოდ გაწვრთნილი ჰყავს იმისათვის, რომ მეფე-ქმართან, დავით სოსლანთან ერთად ქართველთა ერთიან ლაშქარს წარუძღვეს და მტერზე გამარჯვება მოიპოვოს.”
“- ჰერეთის საერისთაოს რა ევალება?”
“- შაბათს დილაუთენია შევკრებთ ჯარს. შოთა წაგვიძღვება. შენც ჩვენთან ერთად წამოხვალ. ნაბრძანებია საღამომდე ხერთვისს გადავიდეთ და შალვა ახალციხელის მხედრიონთან ერთად ღამე იქ დავრჩეთ. კვირას დილას ვარძიაში კათოლიკოსი წირავს, მას მეფეც დაესწრება. თამარი ვარძიის მონასტერში ლოცვასა და მარხვაშია. ვაზირებიც უკლებლივ იქ არიან. ელჩი გამოუგზავნია რუმის სულთანს მეფესთან. დარბაზის წინ იმ უბედურს სულთნის ფირმანი მიურთმევია მეფისთვის და რაღაც დანაბარები სიტყვებიც უთქვამს უწმაწურად. ზაქარია მხარგრძელს ვერ მოუთმენია, მეფე-ქმარს დაასწრო თურმე და თამარის წინ ელჩისთვის ისეთი სილა უთავაზებია, საწყალი კაცი უგონოდ დაცემულა და სამი დღე ასულიერებდნენ თურმე. მეფე თამარს ამირსპასალარისთვის ომისთვის საგანგებო მომზადება უბრძანებია - “ამჯერად ისეთი მარცხი უნდა ვაგემოთ მტერს, რომ საუკუნოდ ვეღარ გაბედოს საქართველოზე ხელის აღმართვაო.”
“- დიდია რიცხვი მტრის ჯარისა?”
“- ჩვენი ლაშქარი მათ ნახევარს თუ აღემატება მხოლოდ.”
“- რუქნადინი როგორი მეომარია თვითონ?”
“- დიდი ბრძოლები აქვს მოგებული, ღირსეული მტერია, მაგრამ ამჯერად წაიწყვეტს კისერს” – ბოლო სიტყვები ისეთი მრისხანებით წარმოთქვა ტბელ ერისთავმა, რომ ელიამ საუბრის გაგრძელება აღარ მოინდომა. ამ დროს დარბაზის კარი გაიღო და შოთა შემოვიდა. ელიას დანახვაზე მას პირქუშ სახეზე თბილი ღიმილი აუთამაშდა. ასეთს ხშირად ხედავდა ხოლმე შოთას ელია. სიკეთით გაცისკროვნებული მზერა მისადმი საოცარ სითბოს აღძრავდა ყველა ადამიანში. შოთამაც მოჰკითხა ელიას გუდარეხის ამბავი და მერე თავის ძმას მიუბრუნდა:
“- როდის იქნები მზად?”
“- ხვალ საღამოს, ლოცვაზე ხერთვისს უნდა მივიდეთ.”
“- ზოსიმე მოძღვარს თუ ესაუბრე?”
“- მე ვნახე. შენთანაც სურს გასაუბრება.”
“- მარუშიანმა რა გითხრა?’”
“- კარგად ყოფილან მომზადებული, დიდი ხნით, ასე ერთი წლით დასარჩენად მოდიან თურმე”.
ამ სიტყვების გამგონე შოთას სახე ეცვალა. ბრაზისაგან ლამაზი და კეთილი სახე მთლიანად აელეწა. ასეთი ელიას არასოდეს ენახა.
“- მე გული მწყდება, რომ ჩემი ქმნილების დამთავრება სხვა დროისთვის უნდა გადავდო. დიდებული და მშვენიერი იქნება ჩემი “ვეფხისტყაოსანი”. თორემ საქართველოში შემოსვლა ერთი წლით კი არა მაგ ურჯულოებისთვის ერთი დღითაც ბევრია. შიკრიკები ისე ჩქარობდნენ, წვრილად ვერ გამოვკითხე ყველაფერი.”
“- შავლეგო ხვალ გვეტყვის ხერთვისში.”
შოთა რუსთაველს შალვა თორელი-ახალციხელი, ქართველი ხალხის რჩეული რაინდი, იგივე “შავლეგო” ძალიან უყვარდა და მასთან ერთად ლაშქრობაში წასვლა ყოველთვის უხაროდა. ამბობდა, რასაც შავლეგო ომში მასწავლის, ქაღალდზე გადამაქვს და ჩემი გმირები ლექსებში იმეორებენო.
“- კეთილი. მამა ზოსიმე სად ვნახო?”
“- სენაკში იქნება თავისთან”.
“- დამლოცე მამაო.”
“- ღმერთმა დაგლოცოს, მობრძანდი ერისთავო.”
“- ხვალ ომში მივდივარ მოძღვარო.”
“- ვიცი, შვილო ჩემო, ამიტომ გიხმე, მინდა დაგლოცო.”
“- მამაო, შენი ლოცვებით ვართ, ომში უფალი დაგვიფარავს.”
“- მშვიდობით დაბრუნდებით შინ, ეს უეჭველია, მაგრამ სხვა რამეც მინდა შეგახსენო.”
“- მიბრძანე, მამაო, გისმენ.”
“- შენი ლექსების თაობაზე შემოგკადრებ ჩემს შენიშვნას, თუ ამას ინებებ.”
“- მამაო, მე არაერთხელ მიმიღია ამგვარი შენიშვნები ღვთაების ხსენებასთან ჩემი დამოკიდებულების თაობაზე. მაგრამ არც ისეთ ასაკში ვარ, რომ აწი შევძლო რაიმეს შეცვლა.”
“- ქრისტეს სიყვარული რომ არ გაკლია, ეს ჩემზე უკეთ არავინ უწყის, მაგრამ მართლმადიდებლობის მიმართ შენს დამოკიდებულებას თავისებურად ამჟღავნებ შენს თხზულებებში.”
“- თუ სამების ქებით არ ვიწყებ ლექსს ან მოციქულების სიტყვებით არ ვსაუბრობ, განა ამით დაიწუნება ჩემი ნაწერი? რაიმე ყალბი უთქვამს ჩემს კალამს?”
“- რაღა თქმა უნდა არა. შენი “ქებანი”, ჩვენი მზეთამზის თამარისადმი მიძღვნილი, არის უფლის შთაგონება. მაგრამ ის წესი და რიგი, რაც უბრალო მკითხველისათვის ჩვენს დედაეკლესიას დაუწესებია, შემთხვევითი არ არის, შოთა.”
“- მამაო, განა გარეგნულ სახეს ისეთი მნიშვნელობა უნდა ჰქონდეს, რომ ლექსის ღირსებაზე მხოლოდ ამის მიხედვით ვისაუბროთ? “
“- შვილო, ამპარტავნება და მზვაობრობა მკრეხელობის საწყისია. გარეგნული სახის მიღმა საეკლესიო წიგნებში ისეთი სიღრმისეული სიბრძნეა ჩადებული, რომლის ბოლომდე აღქმა თაობების საქმეა, ხოლო ჩვენ, განდობილთ, გვმართებს ზედმიწევნით ზუსტად გადავცეთ ადამიანებს უფლის წერილი. გეთანხმები, შეიძლება ზოგჯერ გაუგებარია წერილი და სხვა საეკლესიო წესი, მაგრამ უფლის ძალა იმაშია, რომ ჩვენ უბრალო მოკვდავთ მათი შემეცნების სურვილი აღგვიძრას.”
“- მამაო, შენი სიტყვები ჭეშმარიტებაა, რა უფლება მაქვს არ დავეთანხმო. მაგრამ ერთსაც გეტყვი: მე ასე ვწერ და ჩემი განათლება არ მაძლევს საშუალებას სხვაგვარად ვწერო, ამისათვის არ უნდა გავხდე გაკიცხვისა და უარესი, შეჩვენების ღირსი, რითაც ზოგიერთი ჩვენი სულიერი მამა გვემუქრება. განა შეიძლება ჩვენს ხალხს არ ჰქონდეს არჩევანი, რა წაიკითხოს? განა საქართველოს მაჰმადიანები ჩვენი ძმები არ არიან? მათ რა, არ უნდა გავანდოთ მოყვასის სიყვარული, მეგობრობისა და ერთგულების ის სიმშვენიერე, რაც უფალმა ქართველთ ასე უხვად გვიბოძა? აუცილებლად თავისი სჯული უნდა დათმონ მათ ამისათვის, როგორც ეს წმინდა აბო თბილელმა გააკეთა? დავით აღმაშენებელი დიდი იმითაც იყო, რომ ეს კარგად ესმოდა და თავის ქვეშევრდომთ ეროვნების გამო ნაკლებად გამოარჩევდა, აკი თავის ლაშქარი ყივჩაღებისგან შეავსო ძირითადად? ლიპარიტი რომ მართლმორწმუნე ქართველი იყო იმიტომ არ უღალატა დავითს რამდენიმეგზის?”
“- შოთა, რასაც შენ ბრძანებ სიმართლეა. მეფე დავითი, თავის ხელმწიფობას სწორედ ასეთი საქციელით განიმტკიცებდა. და ეს სწორიც იყო ასეთი სახელმწიფოს შექმნისას. მაგრამ ახლა საქართველოს მკვიდრთ უფრო მეტად მართებთ ქართული ენისა და ადათ-წესების შესწავლა. ამ საქმეში სრულიად საქართველოს ეკლესიას დიდი ვალი აწევს. შენს მიმართ შენიშვნები ეკლესიის მსახურთა კეთილი სურვილებით შეიძლება იყოს გამოწვეული. შენისთანა ნიჭიერი ადამიანი გვერდში უნდა დაუდგეს ეკლესიას ამ წმინდათაწმინდა საქმეში. ღვთის განგებით ჩვენი მეზობელი ერებისთვის ჩვენი ფასეულობანი ბუნებრივად მისაღებია და დიდი ძალისხმევა და იარაღის ჟღარუნი არ არის საჭირო, რომ ერთიან საქართველოში ყველამ მშვიდობით ვიცხოვროთ. ამის შესაძლებლობას რომ ხედავენ, იმიტომ ცოფდებიან სხვადასხვა ჯურის საქართველოს მტრები. ამ შურმა და ბოღმამ მოიყვანა რუქნადინი ჩვენს ქვეყანაში, მაგრამ, გჯეროდეს, რომ უფალი ყველას სათანადოდ მიუზღავს.”
“- სწორედ მაგ საქმის შესასრულებლად მივდივართ, მამაო, დაგვლოცე.”
“- ღმერთმა დაგლოცოთ. მშვიდობით იარეთ.”
ხერთვისის ტაძარში შაბათის ლოცვა მანამ არ დაიწყეს, სანამ მეციხოვნეებს ჰერეთის მხედრიონი არ შეუერთდა. ჰერეთის საერისთაოს სპასპეტმა ტბელი ბაგრატიონმა ლაშქარი დროულად მიიყვანა დანიშნულების ადგილზე. შოთა ერისთავთერისთავი თავის ძველ მეგობარს, სამცხის ერისთავთერისთავს ყვარყვარე-ივანე ციხისჯვარელ-ჯაყელს შეხვდა. მეგობრები ერთმანეთს გადაეხვიენ და თბილად მოიკითხეს ერთმანეთი.
“- შოთა, ჩემი ვაჟები შენ გაღმერთებენ, ყველა შენი ლექსი ზეპირად იციან.”
“- ვიცი, ჩემო ყვარყვარე, როგორი ნიჭიერი ვაჟები გყავს. უფლისწულ გიორგი ლაშას ძმადნაფიცები არიან და შევხედრივარ კიდეც სამეფო კარზე.”
“- ასე ამბობენ, რუსთველი ჩახრუხაძეს და შავთელს დიდად აღემატება მწერლობაშიო.”
“- რა გინდა, მართალი უთქვამთ ყმაწვილებს.” – ჩაეცინა შოთას.
“- მართლაც არ შეცდებიან, მწერლობას ისე კარგად იცნობენ.”
“- უფლისწულთან და მის სამეგობრო წრესთან მწერლობაზე ხშირად მისაუბრია და კარგად ვიცი რა განათლებული ახალგაზრდობა გვეზრდება, ძმაო ყვარყვარე.”
“- გეთანხმები შოთა, მაგრამ ბევრი რამ არ მესმის მათი. ჩვენს დროს სხვა წესით ვცხოვრობდით, სხვა პატივისცემა გვქონდა უფროსების მიმართ.”
“- ოდითგანვე ასე იყო თაობებს შორის და ასე იქნება მომავალშიც.” – უპასუხა მას რუსთაველმა.
თორი-ჯავახეთის ერისთავთერისთავი შალვა თორელი-ახალციხელი მიესალმა მეგობრებს. შალვა იმხანად სავაზიროში მეჭურჭლეთუხუცესი იყო.
“- შალვა ბატონო, როგორია მეფის ვაზირობა?”
“- ჩემო შოთა, ეს თქვენი საგვარეულო თანამდებობაა, მაგრამ მეფის ბრძანებას ვემორჩილებით ყველანი. ისე მეფე თამარი ცვლილებებს გეგმავს დარბაზში და ვნახოთ მომავალში რა ბედს მარგუნებს.”
“- დიახ ბატონო. ქვეყნის სალაროს ჰერეთის ბაგრატიონები განაგებდნენ მემკვიდრეობით, პაპაჩემის ასათის დროიდან, მაგრამ პირადად ვთხოვე მეფეს შევეწყალებინე და აერიდებინა ეს შრომა ჩემთვის. მე ვფიქრობ ის, რასაც ქვეყნისთვის ჩემი მწერლობით ვაკეთებ, გაცილებით მნიშვნელოვანია, ვიდრე მეფის ვაზირობა.”
“- სრულიად გეთანხმები, ერისთავო. შენი ლექსი მოყვასის მიმართ იმდენ სიყვარულს გვასწავლის ადამიანებს, რომ ეგ საქმე თვით უფლის შთაგონებაა ნამდვილად. თუმცა ხვალ ფიცხელი ბრძოლა მოგვიწევს და მოყვასის სიყვარული არ გვემახსოვრება.”
“- მე ჩემს ლექსებში მტერს მტრად მოვიხსენიებ და ჩემი გმირები მათ მიმართ ისეთ უმოწყალოებას იჩენენ, როგორც ეს თქვენ გჩვევიათ თქვენი მტრების მიმართ, შალვა ბატონო.”
“- ხვალ ბასიანს დავდგებით რუქნადინის წინ. ჩვენ მარჯვენა მეწინავე ფრთის გაძღოლა გვიბრძანა ამირსპასალარმა. შოთა, შენი და ტბელის დიდი იმედი მაქვს. ყვარყვარე ზურგს გაგვიმაგრებს. ცხენოსანთა რაზმში ისეთი ბიჭები შეარჩიეთ, რომ ჩემებთან ერთად ფიცხლად ვეკვეთოთ და სანამ მტერი რამეს მიხვდება, უპირატესობა მოვიპოვოთ.”
“- შიგან ასრე გავერივე, გნოლის ჯოგსა ვითა ქორი
კაცი კაცსა შემოვსტყორცე, ცხენკაცისა დავდგი გორი.” – თავისთვის ჩაილაპარაკა შოთამ.
“- რა ბრძანე, ერისთავო?” – ჩაეკითხა მას შავლეგო.
“- არაფერი ისეთი, ჩემი ლექსია.”
შალვა ახალციხელი რუსთაველის ნიჭის თაყვანისმცემელი იყო და მის წარმოთქმულ სტრიქონებს გულში უკლებლივ იმარხავდა. ახლაც დიდი სურვილი ჰქონდა შოთასთვის წვრილად გამოეკითხა მისი მწერლობის შესახებ, მაგრამ მომავალი ბრძოლა და ხვალინდელი მზადება არ აძლევდა ამის საშუალებას:
“- მარუშიან აფაქისძე მოვა გვიან და მოიტანს ბოლო ცნობას ჩვენი ლაშქრის შესახებ. ძირითადი ძალები თბილისში, დიდუბეში შეიკრიბნენ და ჯერ არ არის ცნობილი საბოლოოდ რამდენი სპა გვეყოლება ლაშქარში. მეფე-ქმრის ოსთა რაზმები შემოგვიერთდებიან ხვალ ვარძიაში, მერე გაირკვევა ყველაფერი. შეიძლება ძალთა გადაჯგუფება ბრძანოს მთავარსარდლობამ.”
“- შავლეგ, როგორ ფიქრობ, შამქორზე უფრო მძიმე იქნება ხვალინდელი ომი?”- ჰკითხა ყვარყვარემ.
“- მძიმისა რა მოგახსენო ჩემო ძმაო, მაგრამ ხვალ დაგვიდგება ქართველებს დღე დიდებისა. რასაც ჩვენ ხვალ მოვიმოქმედებთ, ჩვენს შთამომავლობას საუკუნოდ გადაეცემა ხსოვნა ამის შესახებ.”
მანქანის ჩართული ძრავის ხმაურმა გამომაღვიძა. გიორგის ყველაფერი უჩემოდ მოეგვარებინა და ადგილიდან დაძვრას აპირებდა.
“- მოიცა, არ წახვიდე” – უდროოდ გაღვიძებისგან ხმაში ისეთი ბრაზმორეული სინანული მქონდა, რომ მან გაკვირვებულმა შემომხედა:
“- რა იყო, რა მოხდა”
“- არაფერი. ერთჯერადი ჭიქები სად არი”
“- ბარდაჩოკში”
ჭიქები მოვძებნე, მეუფესგან წამოღებულ ღვინის ბოთლს ხელი დავავლე და გიორგის ვანიშნე გამომყოლოდა. გზის პირას მივედით, სასმისები შევავსეთ.
“- იქ ჩვენები არიან” – ხელი გავიშვირე ხერთვისის ციხისკენ.
“- ვინ ჩვენები” – ყოველგვარ ინტერესს მოკლებულმა მკითხა გიორგიმ.
“- შოთა, ტბელი, ელია, შალვა, ყვარყვარე, მარუშიანი. ამაღამ ბასიანის ომში მიდიან. დილით ვარძიაში კათოლიკოსი წირავს. წირვას თამარ მეფეც დაესწრება, ლაშქარი ბასიანში უნდა გააცილოს.”
გიორგი ერთხანს ჩუმად იყო, ერთ მომენტში სახეზე ირონიაც აღებეჭდა, მაგრამ მერე მზერა ხერთვისზე გადაიტანა და ასე მდუმარებაში რამდენიმე წუთი გავატარეთ. გიორგისთან ბავშვობის მეგობრობა მაკავშირებდა და ჩემგან ასეთ “ისტორიულ
წიაღსვლებს” უკვე შეჩვეული იყო. ხერთვისის ციხე მასაც ძალიან უყვარდა.
“- ჰოდა, მათი გამარჯვებისა იყოს.” – მაღლა შემართა ჭიქა გიორგიმ.
“- გაუმარ-ჯოოოოოს” – ისე ხმამაღლა შევძახე ღამის ხეობას, თითქოს რვაასი წელი კი არა, გზის პირიდან ციხემდე არსებული სულ რაღაც ასიოდე მეტრი მაშორებდა ქართველ გმირებთან და მსურდა მათ ჩემი ხმა გაეგოთ.
მანქანა დაიძრა და უკან დაგვრჩა ნათელი, რომლის ხელახლა დადგომას ასე ვნატრულობთ დღევანდელ საქართველოში.
II ნაწილი
ლოცვა არ დამთავრებულიყო, როცა ხერთვისის ციხესთან დასავლეთ საქართველოდან წამოსული ლაშქარი მოვიდა. აფხაზები, მეგრელები, გურულები, სვანები, ჭანები, ლაზები, ტაოელები, აჭარლები, იმერლები, რაჭველ-ლეჩხუმელები – თამარის დროშის ქვეშ იდგა მთელი დასავლეთი და მას დილით ვარძიაში მთელი აღმოსავლეთი შეუერთდებოდა. ქართველებს მხარში დაუდგნენ სრულიად კავკასიის ხალხები, არარატის სომხები, შირვანელები, რომელნიც თამარს თავიანთ მეფედ მიიჩნევდნენ.
მეთაურებმა თავიანთი რაზმები ვარძიაში გასამგზავრებლად მოაწყვეს.
“გაუმარ-ჯოოოოოს”
“- ვინ უნდა იყოს ამ შუაღამეს ხეობაში, ალბათ ვინმე მწყემსი თუა.” – შენიშნა ყვარყვარემ.
“- არა, ეს ხმა უფრო შორიდან მოდის, ეს ხმა იმ საქართველოდან ისმის, რომლის გულისთვის ხვალ სისხლი უნდა დავღვაროთ” – ბრძანა რუსთაველმა.
“-მტრის სისხლი, ჩემო შოთა, ჩვენი სამშობლოს მტრის სისხლი უნდა დავღვაროთ”- მიუგო თორელმა.
“-მართალს ბრძანებ, შალვა, რუქნადინის მარცხი უეჭველია. ამას ბევრი ადამიანი უნდა შეეწიროს.”
“-დიდება უფალს, მისი ნებელობითაა ყველაფერი ამ ქვეყანას.”
მარუშიან აფაქისძე წამოეწია დიდებულებს.
“- შალვა ბატონო, მეფე დარბაზობას უხმობს, უნდა ვიჩქაროთ.”
“- მარუშიან, საბჭო იმართება?”
“ – არამხოლოდ, ბატონო, ერისთავებსაც უხმობენ.”
“ გასაგებია, მაშინ ჩვენ დავწინაურდებით.”
“- თმოგველნი და ხერთვისარნი გვემატებიან გზად, თხოვნა მაქვს, შერგილ დადიანს და სარგის თმოგველსაც გადასცეთ მეფის ბრძანება.”
“- კეთილი.”
ვარძიაში აღმოსავლეთის სპა უკვე მისულიყო. დაბანაკება არ გასჭირვებიათ, ამაზე ამირსპასალარის ხალხს თადარიგი უკვე დაეჭირა.
დიდებულებმა სამეფო დარბაზს მიაშურეს. აქ ყველაფერს მოლოდინის განწყობა ეტყობოდა. კავკასიელი დიდგვაროვნები ერთმანეთს ესალმებოდნენ, მეფის მობრძანებას ელოდნენ და ამასთან თავიანთ სპათა საქმეებს აგვარებდნენ. მეფე-ქმარმა ოსი დიდებულები წარუდგინა საზოგადოებას. ერთ-ერთ მათგანს, ალექსი ხეთაგურს ვარძიაში სამი ვაჟი გამოეგზავნა, რომელთა შესახებ დავით სოსლანმა დიდი სიყვარულითა და პატივით ისაუბრა.
თამარი დარბაზში ღამის მესამე საათზე მობრძანდა, როგორც ეს წინასწარ იყო დაგეგმილი. მონასტერში ყოფნის და მარხვის სიმძიმე მეფის გარეგნულ ბრწყინვალებას ოდნავადაც ვერ შეხებოდა. თამარის სიდიადე დარბაზის დამსწრეებს საკუთარი სრულყოფილების გრძნობას უმძაფრებდა.
თამარი მიესალმა თითოეულს და ქვეყნის ერთგულების გამო მადლობა გადაუხადა. დიდი გულისხმიერებით მოიკითხა თავისი ყოფილი მტრების, ყუთლუარსლან კორიდელ-ჯაყელის, ვარდან დადიანის, საღირ კოლონკელიძის და გუზან ტაოელის მოყვრები. განსაკუთრებული სითბოთი თავისი ნათლული, ოდიშის ერისთავის შერგილ დადიანის ვაჟი ცოტნე მოიკითხა.
“- როგორ ბრძანდება ჩვენი ნათლული შერგილ ბატონო.”
“- მადლობას მოგახსენებთ, მეფევ და დედოფალო, ჩემს ცოტნეს ღმერთმა უბოძა და თქვენ დაანათლეთ მადლი, რომელიც საქართველოს სიკეთეს მოუტანს.”
“- უფალს დიდება და თქვენ დღეგრძელობა ერისთავო.”
თამარი შალვა და ივანე ახალციხელებს მიესალმა.
“- თორელნო, თქვენ ხართ ბურჯნი საქართველოისა, თქვენ ხართ მეომარნი ქრისტესანი, ჩვენი სამშობლო თქვენს სახელებს მარადისობაში ამოკვეთს.”
“- მეფევ და დედოფალო, მთელი ჩვენი სულიერება თქვენით საზრდოობს.”
“- შალვა, ჩვენ გვსურს დღეის შემდეგ დარბაზში მანდატურთუხუცესად გიხილოთ, ამას ჭყონდიდელი, ამირსპასალარი და მეფეც გვიდასტურებს.”
“- თქვენ გემსახურებით, დიდო ბაგრატიონო.”
ჰერეთის ერისთავებთან მეფე ახლოს მივიდა და შოთას მიმართა.
“- ჩვენო ძვირფასო ადამიანო, ჩვენ არ ვივიწყებთ იმ სიყვარულსა და პატივისცემას, რასაც თქვენი გვარი და პირადად თქვენ იჩენთ ჩვენდამი. თქვენი მწერლობა ის საგანია, რაც საქართველოს სიამაყე იქნება მარადის.”
“- მეფევ და დედოფალო, თქვენი ბრწყინვალება აძლევს შუქს ჩემს ლექსებს, იმედი მაქვს, ახლო მომავალში შევძლებ მოგართვათ ჩემი ახალი თხზულება –“ვეფხისტყაოსანი”.
“-შოთა, ჩვენს სიხარულს საზღვარი არ ექნება, თუ თქვენი ნიჭით შექმნილი თხზულებით ტკბობის საშუალებას მოგვანიჭებთ. Hრას მოგვითხრობ.”
“ერთი სპარსული ამბავი ვპოვე და ქართულად ვთარგმნე, ხელმწიფევ.”
“-ჰერეთის ბაგრატიონთა თავმდაბლობა და დარბაისელობა საყოველთაოდაა ცნობილი, მაგრამ ნაკლებად სარწმუნოა, რომ შოთა რუსთველმა სპარსული ამბის თარგმანი მოგვაწოდოს მხოლოდ.”
“-მეფევ და დედოფალო, მწერლები სიცოცხლის სიმშვენიერეზე წერენ და როგორ ახერხებენ ამას, ეს ღმრთის ნებაა.”
“-ჩვენ ვილოცებთ, რომ ხვალინდელი დღე ჩვენი ხალხისთვის და თქვენთვის, შოთა ბატონო, წარმატებული იყოს.”
მეფე და დედოფალი მიესალმა კავკასიის, სომხეთისა და შირვანის დიდებულებს, მეფე-ქმარის ოს მეგობრებს.
“-ბატონებო, გემადლიერებით, რამეთუ ჩვენი ქვეყნისთვის ასეთ მნიშვნელოვან დღეს თქვენი მობრძანებით გამოხატავთ თანადგომას. რუმის სულთანს სურს დამარცხებული და დაცემული საქართველო იხილოს, რაც მის სახელს მუჰამედის მიმდევრებში მეტ დიდებას მოუტანს. მაგრამ, უფალი ქართველთ მოგვიწოდებს დავიცვათ ჩვენი ქვეყანა, რათა გადავარჩინოთ ის ფასეულობები, რაც სრულიად კავკასიელი ხალხებისთვის არის მისაღები და სანუკვარი. მტერი ჩვენ გვეცილება იმ დანიშნულებას, რაც საქართველოს აქვს მინიჭებული დასავლეთისა და აღმოსავლეთის სამყაროებს შორის ხიდის დასამყარებლად. თუ ჩვენი ქვეყანა ამ მსოფლიო გაერთიანების ღვაწლს დაკარგავს, მისი არსებობა საერთოდ ეჭვს ქვეშ დადგება. იბერიულ-კავკასიური ერთიანობა უფალმა ადამიანების ყოფისა და ცხოვრების მისაღებ მაგალითად დასახა, ჩვენ უნდა შევძლოთ ამ მონაპოვრების დაცვა. ჩვენმა დიდმა პაპამ დავით აღმაშენებელმა, დიდგორის ომის წინ ლაშქარს მიმართა და მათ მეომარნი ქრისტესანი უწოდა. იმ შემთხვევაშიც ქართველებს იგივე ამოცანა ჰქონდათ. დღეს ჩვენს რიგებში ბევრი ჩვენი მაჰმადიანი თანამოძმე გვყავს და ისინი მოწოდებული არიან ქართველთა მხარდამხარ ბრძოლით დაიცვან ჩვენი სამშობლო. დიდება თქვენ, ღირსეულო ვაჟკაცნო. თქვენს სახელებს ქართველი ხალხი მარადიულ ხსოვნას მიაგებს.”
მეფის და დედოფლის სიტყვა მეფე-ქმარმა და ამირსპასალარმა გააგრძელეს. დავით სოსლანმა რუქნადინის იმ რჩეულ შენაერთებზე და მათი ბრძოლისუნარიანობაზე ისაუბრა, რომელთა შესახებ მთელ მცირე აზიაში ლეგენდები დადიოდა. ზაქარია მხარგრძელმა მტრის ჯარის წყობაზე და იქ არსებულ სისუსტეებზე გაამახვილა სარდლობის ყურადღება.
ვარძიის სამრეკლომ ერი და ბერი წირვაზე მოიხმო.
წირვას ქართველთა ლაშქარი უკლებლივ დაესწრო, თუმცა მოკავშირე მაჰმადიანებმა არანაკლები დიდება შესწირეს თავიანთ ღმერთს.
თამარი თავის მამიდის ასმათის და სეფექალების თანხლებით, წირვის დასასრულს, გამოეგება სპათა და შეძლებისდაგვარად ყველას დედობრივი ალერსი მიაგო. ფეხშიშველი და ხატით ხელში თამარ მეფე ლოცავდა ბასიანში მიმავალ ქართველთა ლაშქარს.…
“სამშობლოს მცველნო, სადა ხართ…
ერთხელ ვერ გნახეთ თვალითა,
სახე ნათელით აბჯარში, და მადლიანის მკლავითა.
რა ძლიერ შეგყვარებიათ თავისი მშვიდი სადგური, ადექით, ერთხელ გვეჩვენეთ, ერთხელ დაგვიგდეთ ჩვენც ყური.
გვეჩვენეთ, თორემ ის არი, გაყინა ტვინი და გული, ხვალ აღარ გვეცოდინება ანდერძი თქვენი და რჯული.”
×