გეოლოგის მოგონებანი
(geologis mogonebani)
ამ მოგონებებს მამაჩემი, სოლომონ (ღუტუშა) პარმენის ძე ბრეგაძე, უკურნებელი სენით საწოლს მიჯაჭვული, 1974 წლის ზაფხულში წერდა. ის 57 წლისა გარდაიცვალა იმავე წლის 1 ოქტომბერს თავის მშობლიურ სოფელ კურსებში (ტყიბულის რაიონი) და იქვეა დაკრძალული. სამსახურებრივი დანიშნულების ერთ ავტობიოგრაფიაში იგი წერს:
``ვარ პროფესიით გეოლოგი, 1938 წლიდან მუდმივად ვმუშაობ საქართველოს ქვანახშირის საბადოების გეოლოგიურ შესწავლაზე, მარტო ტყიბულის და შაორის ქვანახშირის საბადოების გეოლოგიურ შესწავლაზე ვიმუშავე ოცი წელი, წლების მანძილზე ვიყავი ტყიბულისა და შაორის გეოლოგიური პარტიების მთავარი გეოლოგი, ჩემ მიერ არის შედგენილი შაორის საბადოს სამრეწველო შეფასება და პირველი გეოლოგიური ანგარიში მარაგის გამოთვლით. ორივე ანგარიში დამტკიცებულია სსრ კავშირის მარაგების სახელმწიფო კომიტეტში მოსკოვში. ჩემ მიერ არის აგრეთვე შედგენილი გეოლოგიური ანგარიშები ტყიბულის ლენინის, სტალინისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთის უბნებისათვის... საშახტო გეოლოგიის პირველი ანგარიში საქართველოში მე მეკუთვნის. წლების განმავლობაში მიმყავდა ტყიბულის შახტების გეოლოგია და ვიყავი ამ საქმის ხელმძღვანელიც. მონაწილეობას ვიღებდი ან უშუალოდ ვხელმძღვანელობდი ტყიბულისა და შაორის საბადოებთან დაკავშირებულ სხვადასხვა გეოლოგიურ სამუშაოებს: ჰიდროგეოლოგიას, სავსებო მასალების ძიებას, საინჟინრო გეოლოგიის საკითხებს როგორც ზედაპირზე, ასევე მიწისქვეშ...``.
მამამ ჯერ ამიერკავკასიის გეოლოგიური ტექნიკუმი დაამთავრა თბილისში 1936 წელს, ხოლო შემდეგ, 1956 წელს, დნეპროპეტროვსკის სამთო ინსტიტუტი (ფრიადზე დაიცვა 235-გვერდიანი სადიპლომო ნაშრომი სახელწოდებით ``ტყიბულის ქვანახშირის საბადოს გეოლოგიური აგებულება, სამრეწველო შეფასება და აღმოსავლეთ უბნის დაზვერვის პროექტი``). გეოლოგიაზე არანაკლებ უყვარდა წიგნი - ბიბლიოფილი გახლდათ.
ეს მოგონებები დაუსრულებელია, მაგრამ ამ სახითაც, ვფიქრობ, საზოგადოებრივ ინტერესს მოკლებული არ არის, ვინაიდან ქართული მეცნიერული გეოლოგიის საწყის ეტაპს ასახავს. მისი გამოქვეყნება მით უფრო საჭიროდ მიმაჩნია, რომ ქართული ტექნიკური ინტელიგენციის წარმომადგენელთა მემუარებით განებივრებულნი სულაც არა ვართ.
ლევან ბრეგაძე
დავბადებულვარ 1917 წლის 28 თებერვალს იმერეთის ერთ-ერთ ლამაზ და განთქმულ სოფელში - კურსებში. ოჯახში პირველი შვილი ვიყავი და გასაგებია, რა ამბავი ატყდებოდა. მშობლები გლეხები იყვნენ. წინაპრებიდან მარტო ბებია იყო ცოცხალი. მამას ერთი ძმა ჰყოლია და პირველ მსოფლიო ომში დაღუპულა. მახსოვს, ბებიაჩემი ყოველ დილა-საღამოს ხმამაღლა დასტიროდა მის სურათს.
ჩემს ბავშვობაში ჩვენი ოჯახი ხელმოკლედ ცხოვრობდა. მამაჩემს უჭირდა გადასახადების გადახდა უფულობის გამო. ერთ დღეს სახლში მარტო დავრჩი. შუადღემ რომ მოატანა, ეზოში სამი კაცი შემოვიდა. მე მათში ფინგანის აგენტები შევიცანი. მამაჩემი მოიკითხეს. რომ ვუთხარი, სახლში არ არის-მეთქი, ერთმა მათგანმა მკითხა, მამაშენი გადასახადს რატომ თავის დროზე არ იხდისო. მე ტირილის გუნებაზე დავდექი, ვუპასუხე, ფული არა აქვს-მეთქი. ეგ მოზვერი ხომ თქვენია, თქვა იქვე ახლოს ხეზე მიბმულ მოზვერზე. ელდა მეცა: ეს ხომ ჩემი საყვარელი ხბო იყო. ჩვენია, ბატონო, - ვუპასუხე აკანკალებული ხმით და ტირილი წამსკდა. ერთმა მოსულთაგანმა მოზვერი ახსნა, მეორემ იქვე, მინდორში, სპილენძის დიდი ქვაბი და სპილენძისავე ტაშტი შეამჩნია, დაავლო ხელი და სამივენი გზას გაუდგნენ. მე ჯერ ეს ყოველივე ხუმრობა მეგონა, მაგრამ ჭიშკარზე რომ გადავიდნენ, მოვრთე ღრიალი. მთელი დღე ვტიროდი, ის მოზვერი ჩემი გამოზრდილი იყო და უმისობა ვერ წარმომედგინა, თანაც ვფიქრობდი, ფულის ამოსაღებად შეიძლება დაკლან-მეთქი.
მამა გვიან დაბრუნდა შინ, ჩემი ტირილის ამბავი რომ გაიგო, დამიყვავა და მითხრა, ხვალვე მოგიყვან მოზვერსო. მართლაც, წავიდა ქუთაისში მეორე დღეს, ვიღაცისგან პროცენტიანი ვალი აიღო და მოზვერი სახლში მოიყვანა. პროცენტიც ბლომად მოუწევდა, რადგანაც ვალის გასტუმრებას გაზაფხულამდე ვერ შეძლებდა, სანამ ღვინის გაყიდვის დრო არ მოვიდოდა.
ჩვენი ოჯახის შემოსავლის ერთადერთი წყარო ღვინო იყო, წელიწადში სულ 100 ფუთი. იმ დროს ღვინის ფალსიფიცირება არ ხდებოდა და ყველგან სუფთა ღვინო იყიდებოდა. ღვინო ჩვენი ოჯახიდან ქუთაისელ მიკიტნებსა და მედუქნეებს მიჰქონდათ. ღვინის გაყიდვის წესი ასეთი იყო: ყოველ საპალნეზე (12 ფუთი) გამყიდველს ერთი ფუთი ზედმეტად უნდა მიეცა მყიდველისათვის, ამასU``დასხმას`` ეძახდნენ.
ქუთაისი ჩემს სოფელს თორმეტიოდე კილომეტრითაა დაშორებული. კვირა და პარასკევი ბაზრობის დღეები იყო, უამრავი ხალხი იყრიდა ამ დროს თავსGქუთაისის ბაზრობაზე. მამაც ძალიან ხშირად დადიოდა ბაზრობაზე, მიაკითხავდა მედუქნეს, ვისთანაც ის ღვინით ვაჭრობდა, გამოართმევდა იმ დღისთვის განკუთვნილ ფულს, მედუქნე კარგი სადილით გაუმასპინძლდებოდა, მამაც მოიბაზრებდა და საღამოთი შინ ბრუნდებოდა ფეხით. თუმცა მატარებელი დადიოდა, მაგრამ ხალხი მაინც ფეხით ამჯობინებდა სიარულს, ალბათ ბილეთი თუ ეძვირებოდათ.
1932 წლის გაზაფხულზე მისაღები გამოცდები ჩავაბარე ამიერკავკასიის გეოლოგიურ ტექნიკუმში. სწავლის დაწყებამდე ორი თვე იყო დარჩენილი. გადავწყვიტე, გამომეყენებინა ეს დრო და რაიმე სამუშაოსთვის მომეკიდა ხელი - ეს ჩემს მაშინდელ ეკონომიურ მდგომარეობას წაადგებოდა. იმ დროს შემოღებული იყო სასურსათო ბარათები. პურის დაბალი ნორმა არ მყოფნიდა. ახალგაცნობილმა ამხანაგებმა მირჩიეს, სამუშაოსთვის ამიერკავკასიის გეოლოგიური ტრესტისთვის მიმემართა, რომელიც მაშინ ლენინის ქუჩაზე მდებარეობდა, იქ, სადაც ახლა რუსთაველის სახელობის ლიტერატურის ინსტიტუტია მოთავსებული. ტრესტში კარგად მიმიღეს და მირჩიეს თბილისის ჰიდროგეოლოგიურ პარტიაში მივსულიყავი, რომელიც იმ დროს გოგირდოვანი წყლის რაიონში აწარმოებდა ბურღვით გეოლოგიურ სამუშაოებს და რის ბაზაზეც ახლა თბილისის ბალნეოლოგიური კურორტია გაშენებული.
ჰიდროგეოლოგიურ პარტიას ხელმძღვანელობდა ვინმე უგრეხელიძე. მან წაიკითხა რა ჩემი განცხადება, დაუყოვნებლივ გამაფორმა უმცროსი კოლექტორის თანამდებობაზე. ასე დაიწყო ჩემი გეოლოგობა.
ტექნიკუმს პატარა საერთო საცხოვრებელი ჰქონდა ტრესტის შენობის მოპირდაპირე მხარეს. რაკი ტექნიკუმში ჩარიცხული ვიყავი, იქ ცხოვრების უფლება მომცეს. ეს იყო ერთი პატარა ოთახი, სადაც ოთხი ხის საწოლი იდგა ჭუჭყიანი ლეიბებითა და საბნებით. შუადღე იქნება, როცა იქ პირველად მივედი. კარი ღია დამხვდა. ერთ საწოლზე ვიღაცას ეძინა ტრუსისამარა. არ ჰქონდა ტანის არც ერთი სანტიმეტრი ბაღლინჯოს ნაკბენის გარეშე. გულს შემომეყარა, დაღლილი ვიყავი, წამოვწექი და ჩამეძინა. მალე გამომეღვიძა. მეზობელი უკვე ამდგარიყო, იცვამდა და ეტყობოდა, სასეირნოდ აპირებდა ქალაქში გასვლას. რუსულად მომესალმა. საკვირველი ის იყო, რომ ჭუჭყიან ლოგინში ნაწოლ, ბაღლინჯოებისგან დაკბენილ კაცს ძალიან მოდურად და სუფთად ეცვა. ერთმანეთს გამოველაპარაკეთ. ტექნიკუმის მესამე კურსის სტუდენტი ყოფილა რუსულ სექტორზე, ვინმე ვაზგენ სუჯიანი, ახალციხის რაიონიდან. ძალიან მხიარული ბიჭი იყო, ქართული უჭირდა, რუსულსაც ვერ ლაპარაკობდა გამართულად.
მუშაობას შევუდექი და კმაყოფილიც გახლდით. ჩემს მოვალეობას შეადგენდა გოგირდოვანი წყლების რაიონში არსებულ ყველა წყაროზე დაკვირვება, სინჯების აღება და ლაბორატორიაში ჩაბარება. ლაბორატორია მაიდანში მდებარეობდა. მას ხელმძღვანელობდა შესანიშნავი მოქალაქე ქიმიკოსი შალვა ბერიძე. ლაბორატორიაში მუშაობდა ორი ქიმიკოს-ლაბორანტი ქალი, ორივე ჩინებული ადამიანი და კარგი სპეციალისტი. ერთის სახელი აქამდე მახსოვს - ნინა ომანიძე. 14-15 წლის ბავშვი ვიყავი და ყოველდღე დაკვირვებებიდან დაბრუნებულს მახვედრებდნენ ხილს ან კანფეტებს.
ერთი ჭაბურღილი, #2, ახლანდელი ბალნეოლოგიური კურორტის უკან, ბაღჩაში მდებარეობდა, სადაც უხვად ერგო პამიდორი. მეც და ჭაბურღილის მუშებიც ხშირად წავიწვდიდით ხოლმე ხელს იმ პამიდვრის ან სხვა იქაური ხილისაკენ.
გეოლოგიის სიყვარული და გეოლოგიურ ტექნიკუმში შესვლის სურვილი ადრე დამებადა. სოფლის შვიდწლიან სკოლაში სწავლის ბოლო პერიოდში ჩემს სოფელში გეოლოგიური პარტია მუშაობდა, რომელიც ქვანახშირის მარაგის რაოდენობას არკვევდა. დიახ, ჩემს სოფელში და არა გელათში, როგორც ახლა ამბობენ. გელათის ქვანახშირის საბადო მდებარეობს სოფ. კურსების ტერიტორიაზე, რომელიც უშუალოდ ესაზღვრება სოფ. გელათს. მაგრამ რატომღაც მისთვის გელათის საბადო დაურქმევიათ, რაც ალბათ გელათის ისტორიულმა მნიშვნელობამ განაპირობა.
ტექნიკუმში სწავლა პირველი ოქტომბრიდან დაიწყო. მუშაობას, რა თქმა უნდა, თავი გავანებე. დაიწყო ჩემი სტუდენტური ცხოვრება. სტიპენდიას ვიღებდი და იოლას გავდიოდი. ხანდახან ვაზგენიც არ მივიწყებდა: გამოაძრობდა ხოლმე პურის ხუთდღიურ ტალონს. ვაზგენს დავუახლოვდი. მაინტერესებდა, როგორ ახერხებდა პურის ტალონების შოვნას ან საიდან ცხოვრობდა მისი ორი ამხანაგი ასე მაღალ ფეხზე. გამომიტყდა, მშენებლობის სამუშაოთა მწარმოებლებს ვუკავშირდები, რომლებსაც ასეთი ტალონები ბლომად აქვთ `„მკვდარი სულების`` ხარჯზე და სარეალიზაციოდ მაძლევენო. ასე ეწეოდა ის თავის ამხანაგებთან ერთად პურის ტალონებით სპეკულაციას. ერთხელ ყური მოვკარი, თავის ამხანაგს უამბობდა, როგორ გააცურა ერთი სამუშაოს მწარმოებელი და 300 ცალი ხუთდღიური ტალონი წაგლიჯა. დათქმულ დროსა და ადგილას ისინი ერთმანეთს შეხვდნენ. ტალონების თვლისას თავზე დაადგათ ორგანოს მუშაკი, ტალონები ჩამოართვათ და დაპატიმრებით დაემუქრა, მაგრამ მერე შეიბრალა ისინი და ტალონების კონფისკაცია აკმარა. როგორც მათი საუბრიდან გავიგე, ეს მუშაკი ვაზგენისა და მისი ამხანაგების მეგობარი ყოფილა. ვაზგენის ორი ამხანაგი თურმე `„ტორგსინის`` ჩეკებით ვაჭრობდა და ბლომად ფულსაც შოულობდა. ვაზგენი ძალიან გულახდილი და ხუმარა ბიჭი იყო. მეორე კურსზე რომ გადასულა, ზაფხულის არდადეგები ახალციხეში გაუტარებია. იქ რამდენიმე ამხანაგთან ერთად საზღვარგარეთ გასვლა განუზრახავს სასწავლებლად. გასდგომიან გზას, მაგრამ მესაზღვრეებს დაუკავებიათ. ოფიცერს გამოუკითხავს მათი ვინაობა, შეუტყვია, ვაზგენი თბილისში სწავლობს ტექნიკუმშიო და მისი დახასიათება და ნიშნები გამოუთხოვია. დახასიათება კარგი მოსულა, ნიშნები კი ცუდი. მაშინ ოფიცერს გამოუყვანია ისინი და ვაზგენისთვის უთქვამს, საზღვარგარეთ რა მიგარბენინებდა ამ შენი ნიშნების პატრონსო. ვაზგენმა დაამთავრა ტექნიკუმი და ლენინგრადს გაემგზავრა სწავლის გასაგრძელებლად. ამის შემდეგ მე ის არ შემხვედრია.
ტექნიკუმში სწავლის საქმე კარგად მიდიოდა. ლექციებს გვიკითხავდენენ გამოჩენილი სპეციალისტები: დევი მიქელაძე, კალისტრატე გაბუნია და მისი მეუღლე, ბოჭორიშვილი, კუკავაძე და სხვები. ამიტომაც ტექნიკუმი ძალიან კარგ კადრებს უშვებდა და ხშირად ისმოდა მათი ქება გეოლოგიურ ტრესტში.
მიუხედავად არცთუ ისე დაბალი სტიპენდიისა, სტუდენტები მაინც ვსაჭიროებდით ცოტა დახმარებას ოჯახებიდან. ვისაც ამის საშუალება არ ჰქონდა ან არ უნდოდა ოჯახი შეეწუხებინა, სხვადასხვა სამუშაოს პოულობდნენ. მე და ჩემმა ამხანაგმა იქვე მივაგენით ერთ კოოპერაციულ ბინათმშენებლობას, რომელსაც ვინმე რაულ ცირეკიძე ხელმძღვანელობდა. ვუთხარით, რომ შეგვეძლო დასვენების დღეებში და ზოგჯერ სხვა დღეებშიც თავისუფალ დროს გვემუშავა. ცირეკიძე კეთილი კაცი აღმოჩნდა და სამუშაო შეგვირჩია. ეს ამბავი ვიღაცას ჩემს სოფელში ჩაეტანა და მამაჩემისთვის ეთქვა, შენი შვილი კირს ზელს თბილისშიო. მამას შეიძლება გულიც კი დაეწვა, მაგრამ ასე უპასუხია: ძალიან კარგი, ხომ არ ქურდობსო!
დავამთავრე პირველი კურსი. გეოლოგია შემიყვარდა. გადავწყვიტე გამომეყენებინა ზაფხულის არდადეგები და რომელსამე საველე პარტიაში მოვხვედრილიყავი სამუშაოდ. ამხანაგიც გავიჩინე ამ საქმეში, ვალოდია ფხაკაძე, რუსულ სექტორზე სწავლობდა, შემდეგ, მგონი, ექიმი სტომატოლოგი გახდა. გავიგეთ, რომ ყალიბდებოდა ახალი საველე სეზონური ჰიდროგეოლოგიური პარტია ინჟინერ ი. მონცელიძის ხელმძღვანელობით. მასთან რეკომენდაცია გაგვიწია ინჟინერ-გეოლოგმა ვაშაძემ, რომელიც ტექნიკუმში ჩვენი ლექტორი იყო. მონცელიძემ სიამოვნებით მიგვიღო თავის პარტიაში, გაგვაცნო პარტიის დანარჩენი წევრებიც: სამუშაოს მწარმოებელი, ორი უფროსი კოლექტორი - ქალები, ჩვენი ტექნიკუმის ბოლო კურსის სტუდენტები რუსული სექტორიდან, სამნეო ნაწილი და ოთხი ახალგაზრდა კაცი - მბურღავები. გვითხრა, პარტია ხვალ გაემგზავრება, მე კი ცოტა მოგვიანებით ჩამოვალო.
ამოცანა ცნობილი იყო: უფროსის ჩამოსვლამდე გავიჩენდით ბინას, გავეცნობოდით სამუშაო რაიონს, ჩავატარებდით მოსამზადებელ სამუშაოებს და სხვ.
პარტია ჰიდროლოგიურ სამუშაოებს აწარმოებდა აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, საქართველოს საზღვართან, კაზახის რაიონში, სადგურ ფოილოს ახლოს, სადაც მტკვრის მარჯვენა მხარეს გადაჭიმული იყო უზარმაზარი ჭაობი - ტერიტორია სრულებით გამოუყენებელი და მალარიის ბუდე. ვერ ნახავდით ოჯახს, ერთი ან რამდენიმე მწოლიარე ავადმყოფი რომ არ ჰყოლოდა. გეოლოგიური პარტიის მიზანი იყო შეესწავლა ტერიტორიის დაჭაობების მიზეზი და გამოენახა მისი დაშრობის ხერხები. ჭაობის დაშრობის შემდეგ ეს ადგილი გამოყენებული იქნებოდა სოფლის მეურნეობის კულტურებისათვის.
მეორე დღეს თბილისის სადგურში მოვიყარეთ თავი, კარგა გვარიანად ბარგიც შეგვიგროვდა, გარდა პირადი ნივთებისა ბლომად იყო გეოლოგიური მოწყობილობანი. დავსხედით მოსკოვის მატარებელზე და გავუდექით გზას (მაშინ მოსკოვის მატარებელი ბაქოზე გავლით დადიოდა). სადგურ ფოილოში მალე ჩავედით, დაახლოებით დღის პირველ საათზე. ბარგი გადმოვტვირთეთ ვაგონიდან, დავალაგეთ სადგურის პერონზე და შევუდექით ტრანსპორტის ძებნას სამუშაო ადგილამდე ბარგის გადასატანად. ამასობაში გვარიანი წვიმა წამოუშინა და ტრანსპორტის შოვნაც გაგვიჭირდა. ბოლოს გამოჩნდა ერთი ცხენის ურემი, როგორც იქნა მოვურიგდით, ოღონდ მეურმემ იმ სოფლის გზა არ იცოდა. ჩვენ მიმართულება ვიცოდით და როგორმე გავიკვლევდით გზას. ჩვენი სოფელი სალახლო, სადაც უნდა დავბინავებულიყავით, სადგურიდან ორი საათის სავალზე თუ იქნებოდა, თანაც გზა სულ ვაკეზე მიდიოდა. ეს ყველაფერი კარგად ჩანდა ტოპოგრაფიული რუკებიდან.
წვიმამ გადაიღო. წასვლა შეიძლებოდა. დავტვირთეთ ურემი და გავუდექით გზას. სადგურიდან დაახლოებით ერთ კილომეტრში მდინარეს მივადექით, რომელიც რამდენიმე ტოტად იყოფოდა. მდინარე კოკისპირული წვიმის გამო აზვირთებულიყო და ძალიან ამღვრეული მოედინებოდა. როგორც გვითხრეს, ამ მდინარის კალაპოტი თითქმის სულ მშრალია, წვიმების დროს კი სწრაფად ადიდდება და ზოგჯერ გაუვალიც ხდება თურმე.
მეურმე შეაშფოთა აზვირთებულმა მდინარემ და კინაღამ უარი თქვა გასვლაზე. მისი შეშფოთება არ იყო უსაფუძვლო: წყალუხვობის გამო ფონის მონახვა შეუძლებელი შეიქნა. მაინც გადავწყვიტეთ, გაღმა გავსულიყავით. მე და ვალოდიამ ტანზე გავიძრეთ, ტანისამოსი ჩემოდნებში ჩავაწყვეთ და მდინარეში შევტოპეთ. დანარჩენები ურემზე მოეწყვნენ ბარგთან ერთად და ურემი დაიძრა. ერთხანს საქმე კარგად მიდიოდა, მაგრამ მდინარის შუა განტოტებაში ბორბალი რაღაცას წამოედო და ურემი გადაბრუნდა. წყალი ღრმა არ იყო, ასე რომ, ადამიანის სიცოცხლეს საფრთხე არ ემუქრებოდა, მაგრამ ნაკადი სწრაფი იყო. ურემზე მსხდომნი წყალში გადაცვივდნენ, წყალმა აატივტივა აგრეთვე ბარგის ნაწილი. მე და ვალოდია სასწრაფოდ გავჩნდით ურემთან, მან ქალები გაიყვანა ნაპირზე, მე სხვებთან ერთად ბარგის დაჭერას შევუდექი, წამოვაყენეთ ურემი და გავედით ხმელეთზე.
მდინარეს ნახევარი კილომეტრით თუ ვიქნებოდით გაშორებული, რომ მწყემსებს წამოვეწიეთ, საქონელს შინისკენ მიერეკებოდნენ. მივესალმეთ და გამოვკითხეთ, რამდენი კილომეტრი იქნებოდა სოფელ სალახლომდე ან რომელი გზით უნდა წავსულიყავით. სწორედ ამ ადგილას იყრებოდა გზები. ჩვენც იქით მივდივართო, გვიპასუხეს და ერთად გავუდექით გზას. გზა გაგვიგრძელდა, აღმართებიც დაიწყო, შემოღამდა. ეჭვი შეგვეპარა, იქნებ სწორად არ მივდივართ-თქო, მაგრამ მწყემსები გვარწმუნებდნენ, სალახლოს გზა ეს არისო. დავემორჩილეთ ბედს. მე და ვალოდიას შეგვცივდა და პერანგები და შარვლები ჩავიცვით. კარგად რომ დაღამდა, აღმართი შეწყდა და პლატოზე აღმოვჩნდით. ბნელი ღამე იყო, ირგვლივ არაფერი ჩანდა. ცოტა ხნის სიარულის შემდეგ ძაღლების ყეფა შემოგვესმა, მივხვდით, რომ სოფელს ვუახლოვდებოდით. მწყემსის ძაღლებთან ხუმრობა არ შეიძლება და მე და ვალოდიაც ურემზე ავედით.
ძაღლების ყეფაზე ხალხი გარეთ გამოსულიყო და, რომ დაინახეს უცნობი ურემი უცნობი ადამიანებით, ხმამაღლა ალაპარაკდნენ, მწყემსებს ჩვენი ვინაობა გამოჰკითხეს და როცა გაიგეს, რომ ამ სოფელში სამუშაოდ ჩამოვედით და ჩვენთვის ღამის გასათევი ბინის გამონახვა იყო საჭირო, საგონებელში ჩავარდნენ. ჩვენ მათი ენა არ გვესმოდა, მაგრამ მათ შორის იყვნენ ქართულად სუსტად მოლაპარაკენიც. როგორც გამოირკვა, ეს ადგილი, რომელიც პლატოზე მდებარეობს, მათი საზაფხულო საცხოვრებელი იყო, ხოლო საკუთრივ სოფელი კი პლატოს ძირში, ჭაობების რაიონში მდებარეობდა, სადაც ზაფხულში კოღოების სიმრავლის გამო ცხოვრება ჭირდა. აქ, ამ პლატოზე, ისინი წნელისგან დაწნულ ქოხებში ბინადრობდნენ, ხოლო ცხვრებისთვის ნახევრად მიწური ნაგებობები მოეწყოთ.
დიდხანს ითათბირეს სოფლის უხუცესებთან ერთად და გადაწყვიტეს, ერთი მიწური ცხვრებისაგან გაეთავისუფლებინათ და ჩვენთვის დაეთმოთ იმ ღამის გასათევად. მიწური ხელდახელ გამოასუფთავეს, როგორც კი შეიძლებოდა, შეყარეს შიგ ბლომად თივა, და აი უკვე მზად იყო საუკეთესო საველე ბინა. შევბარგდით, კარგად მოვეწყვეთ თივაში, გავთბით, ვივახშმეთ, გამოგვადგა თან წაღებული არყები. იმ ღამეს დაღლილობის გამო შესანიშნავად გვეძინა. დილით ადრე გაგვეღვიძა, კარგი დარი იდგა, გამოჩნდა მთელი პლატო და იქვე დაბლობი თავისი ჭაობებით და პატარა სოფლებით. მადლობა გადავუხადეთ მასპინძლებს, გამოვემშვიდობეთ და დაბლობში დავეშვით. მივადექით პირველ პატარა სოფელს, სადაც ერთი ათეული სახლი თუ იქნებოდა. ყველა სახლი ცარიელი დაგვხვდა. ერთში შევედით, ერთი თვალი იყო, თეთრი ქვით ნაგები, შიგ არავითარი ნივთი, ერთი ნარის გარდა. ადგილმდებარეობაც მოგვეწონა, ტერიტორია დაჭაობებული არ იყო, სახლს ორივე მხარეს მტკვრის არხები ჩამოუდიოდა. როგორც მერე გავიგეთ, არხები თევზით ყოფილა სავსე, ასე რომ, იმ ხნის განმავლობაში, რაც იქ დავყავით, ცოცხალი თავზე საყრელად გვქონდა.
შევუდექით მუშაობას. გავჭერით ჭაობში საძიებო ხაზი. ჭაობის ჩალა ოთხ მეტრ სიმაღლეს აღწევდა, ყველგან წყალი იდგა, გვშველოდა რეზინის ჩექმები და რეზინისავე შარვლები. ხაზზე მოვნიშნეთ ჭაბურღილის ადგილები და მბურღავებიც შეუდგნენ მუშაობას, ხელის ბურღის საშუალებით ჭრიდნენ ჭაბურღილებს, რომლებშიც მერე ჩაუშვებდნენ ფილტრს და ჭაბურღილიც მზად იყო დაკვირვებისთვის, ეს კი ჩემი და ვალოდიას საქმე გახლდათ. ჩვენს მოვალეობას შეადგენდა წყლის რეჟიმზე დაკვირვება ჭაბურღილებში, მტკვრის ტოტებზე და წყაროებზე, რომლებიც მრავლად იყო ჭაობის მთელ სიგრძეზე. რვა კილომეტრის მანძილზე პლატოს ძირში 65 წყარო გამოდიოდა. წყალი ძალზე ცივი და მლაშე იყო, სანამ შევეჩვეოდით, კუჭს გვიშლიდა.
ძნელი შეიქნა სოფელში ცხოვრება. საღამოს გამოეფინებოდნენ კოღოები და მთელი ღამე მოსვენებას არ გვაძლევდნენ. ბლომად იყო აგრეთვე ფალანგები, მორიელი კი იშვიათად გვხვდებოდა. ზოგჯერ საღამოს, ვახშმისას ფალანგები ჭერიდან სუფრაზე ცვივოდნენ, ბედი, რომ არავინ დაუკბენიათ. როგორც გვითხრეს, მორიელისა და ფალანგის კბენისას საუკეთესო წამლად ითვლება ზეთში შენახული თვით ამ მწერებისგან დამზადებული ნაყენი და ჩვენც მაშინვე მოვამზადეთ ეს, მაგრამ, როგორც უკვე აღვნიშნე, არ დაგვჭირვებია. კოღოების საწინააღმდეგოდ კი თბილისიდან ჩამოგვიტანეს დოლბანდის ინდივიდუალური პაკეტები, რომლითაც ღამე ძილი უკვე შეიძლებოდა, თუმცა ყველანი უკვე დაავადებული ვიყავით მალარიით.
შემოღებული გვქონდა მორიგეობა. მორიგე რჩებოდა შინ და ამზადებდა კერძს ყველასათვის. იმ დროს გეოლოგიური პარტიები `„პაიოკებს`` იღებდნენ და ყველაფერი ხელთ ჰქონდა მორიგეს კერძის მოსამზადებლად. ყველანი ერთად ვჭამდით, ხოლო თვის ბოლოს დანახარჯი თანაბრად იყოფოდა. რატომღაც მე და ვალოდიას გვაძლევდნენ შეღავათს, ალბათ როგორც დაბალხელფასიანებს, ყველაზე მეტს კი პარტიის უფროსი იხდიდა, თუმცა იშვიათად იყო ჩვენთან. მე და ვალოდია ჩვენი პატარა კოლექტივის ყველაზე უმცროსი წევრები ვიყავით, ამიტომაც იყო ალბათ, რომ განსაკუთრებულად გვეპყრობოდნენ. ერთხელ შაბათობა მოვაწყვეთ და კოლექტივის მთელი იმ დღის გამომუშავება ჩვენ მოგვცეს. ასე რომ, ყურადღების ცენტრში ვიყავით და ჩვენც ვცდილობდით ეს პატივისცემა გაგვემართლებინა.
პირველი საძიებო ხაზის გაჭრისა და ჭაბურღილების დაყენების შემდეგ ჩვენც შევუდექით ჩვენი მოვალეობის შესრულებას. ყველა წინასწარ შერჩეულ დაკვირვების წერტილზე უნდა გაგვეზომა წყლის დონე და ტემპერატურა. ჭაბურღილები ბევრი იყო და ჩვენი სამუშაო საკმაოდ შრომატევადი აღმოჩნდა. ეგ კიდევ არაფერი: აქ, ველზე, გველოდა ორი საშიშროება - მეცხვარის ძაღლები და გველები. როგორც ცნობილია, ამ უკანასკნელით მდიდარია აზერბაიჯანის ტერიტორია. გვასწავლეს, ძაღლების შემოსევის დროს ჯობს დაჯდეთ და არ გაინძრეთო, მაგრამ ამის შესრულება ძალზე სარისკოდ მოგვეჩვენა და ამიტომ ვერიდებოდით ცხვართან შეხვედრას.
ერთ დილით მე და ვალოდია გავედით დაკვირვებების ჩასატარებლად. პირველი საძიებო ხაზის პირველ ჭაბურღილს მივადექით და რას ვხედავთ: ჭაბურღილში ჩასმულ მილს, მიწიდან 30 სანტიმეტრზე ამოშვერილს, ჭრელი გველი შემოხვეოდა, ძალზე გაბერილი ჩანდა, ეტყობა, რაღაც გადაეყლაპა, იყო გაუნძრევლად, ალბათ მილის სიგრილე სიამოვნებდა. ჩვენ უკან დავიხიეთ და სამუშაო მივატოვეთ. იქვე, ახლოში ჩვენები შემოგვხვდნენ. მათ შორის იყო ათისთავი კასიანე ბაზღაძე. კასიანე ბაზღაძე გვიან შემოგვიერთდა. ეს იყო შუახნის ძალზე ცოცხალი კაცი. დიდი ხანი მუშაობდა გეოლოგიურ პარტიებში, ჰქონდა დიდი გამოცდილება და გველების დაუძინებელი მტერი გახლდათ. ის გამოგვყვა, სიცოცხლეს გამოასალმა ჭაბურღილს შემოხვეული გველი, გაგვამხნევა და დაგვარიგა, გველთან შეხვედრისას უკან არ უნდა დაიხიოთ, ისინი ძალიან მშიშრები არიანო. ამის შემდეგ ისე ძალიან აღარ გვეშინოდა, თუ არ მოვკლავდით, გავაქცევდით მაინც, გზიდან ჩამოვიშორებდით. კასიანე ბაზღაძეს არაჩვეულებრივი ალღო ჰქონდა: სადაც არ უნდა ვყოფილიყავით, აუცილებლად შეამჩნევდა ქვეწარმავალს, რომელიც მას ცოცხალი იშვიათად გაექცეოდა.
სულ სხვა იყო მეცხვარის ძაღლებთან ბრძოლა. ერთხელ მივდივართ მე და ვალოდია შუადღისას. მინდვრებში ცხვარი არსად ჩანდა. წინ პატარა გორაკი იყო, ასე, კაცის სამაღლე თუ იქნებოდა. ავედით თუ არა გორაკზე, დავინახეთ თუთის ძირში მეცხვარეები სადილს შეექცევიან. ცხვარი ჭაობის პირას დგას. უცებ ერთმა პატარა ძუ ძაღლმა შეგვამჩნია და ყეფა ატეხა, მას სხვებიც გამოეხმაურნენ და ცხრა ძაღლი გამოქანდა ჩვენკენ ყეფით (აბა, ძაღლების თვლის დრო სად იყო, მერე დავთვალეთ, როცა ისინი მოგვაშორეს). ჩვენი განუყრელი იარაღი იყო თათრული წალდები, სულ თან ვატარებდათ. ის გრძელ და ფართო დანას ჰგავს, ბოლოში მოხრილი ნისკარტი აქვს, გრძელ ტარს უკეთებენ. სწრაფად მოვისაზრეთ, როგორ უნდა მოვქცეულიყავით:Kერთმანეთს ზურგები მივუშვირეთ და წალდებით ძაღლების მოგერიება დავიწყეთ. ამასობაში მწყემსები მოვიდნენ და გაგვაშველეს. ძალიან შეგვეშინდა, მაგრამ დაჯდომა ვერ გავბედეთ. ამის შემდეგ ძალზე გავფრთხილდით, შორიდან ვზვერავდით ხოლმე მიდამოს, თუკი სადმე ცხვარს შევნიშნავდით, შორიდან ვუვლიდით. ერთ დღეს ბევრი სამუშაო გვქონდა და დაგვიღამდა. შინ რომ ვბრუნდებოდით, ჩვენს გზაზე წინ ცხვარი შევნიშნეთ. შემოვლაც აღარ უხერხდებოდა და დალოდება ვარჩიეთ. ცხვარი ნელ-ნელა მიიწევდა წინ, დასაბინავებელ ადგილს ეძებდა. ვიდრე ცხვარმა გვერდზე გადაუხვია და გზა განთავისუფლდა, კარგა ხანმა განვლო. ჩვენები შეშფოთებულან და საძებრად წამოსულან. სახლიდან დაახლოებით ორ კილომეტრზე შემოგვეგებნენ. ჩვენს დანახვაზე გულს მოეშვათ და სიცილი დაგვაყარეს.
პარტიამ ძირითადი სამუშაოები მალე დაამთავრა. ახლა დაკვირვებები უნდა გაგრძელებულიყო ორი თვე მაინც. ყველამ ბარგი აიკრა, დავრჩით მხოლოდ მე და ვალოდია მარტოდმარტო ამ უკაცრიელ ადგილზე. რაც პროდუქტი მოგვრჩა, უსასყიდლოდ დაგვიტოვეს. კვირაში ერთხელ პარტიის უფროსი გვეწვეოდა ხოლმე საჩუქრებით. საერთოდ, ო. მონცელიძე შესანიშნავი ადამიანი იყო, ყველასთან შეეძლო საერთო ენის გამონახვა და მეგობრობა, პატივს სცემდა სტუდენტებს და როგორც შეეძლო ეხმარებოდა მათ, ზრუნვას არ აკლებდა, დავალებას რამდენჯერმე განუმარტავდა და არც შემდეგ ტოვებდა უყურადღებოდ. მოკლედ, ამ კაცს, მე მგონი ვერავითარ ნაკლს ვერ უპოვიდით.
სანამ პარტია მუშაობას დაამთავრებდა, ჩვენთან ტოპოგრაფთა ჯგუფი ჩამოვიდა ჩვენი ჩატარებული სამუშაოს რუკაზე გადასატანად. მათ ახლდათ ერთი ლარტყის მუშა, ეროვნებით რუსი, რომელიც მაწანწალა ცხოვრებას ეწეოდა და ასე ხანდახან დაექირავებოდა ვინმეს. ის მათ შამქორში აუყვანიათ სამუშაოდ. მაშინ შამქორში კარგად გამართული გერმანული კოლონია იყო, ძირითადად მეღვინეობას მისდევდნენ. იმ დროისათვის განთქმული იყო შამქორის ღვინო, რომელიც ამავე სახელწოდებით გამოდიოდა გასაყიდად (იარლიყზე `„შამქორი`` ეწერა). დიმიტრისაც (ასე ეძახდნენ ამ მუშას) მიუგნია თბილი ადგილისათვის. გერმანელებს პურ-მარილი არ ენანებოდათ, ხოლო დიმიტრი ჭამა-სმაში დიდად მარჯვე იყო - მისივე თქმით, დროს სიმთვრალესა და ძილში ატარებდა. მაგრამ შემდეგ სირცხვილის გრძნობას შეუწუხებია, მიუტოვებია კოლონია და ტოპოგრაფებს მიჰქირავებია. ჰოდა, აი ამ დიმიტრის დაუჭერია კარგა მოზრდილი კუ (იმ ადგილებში აუარებელი კუ იყო, როგორც ხმელეთის, ისე წყლისა), აუღია ჩვენი ქვაბი, მოუხარშავს და გემრიელად მიურთმევია. ჩვენებმა რომ ეს ამბავი გაიგეს, ის ქვაბი იმწუთშივე მოაშორეს იქაურობას.
დაიწყო ჩემი და ვალოდიას ეული ცხოვრება. დილით ადრე ვდგებოდით, ვსაუზმობდით და ჭაობში გავდიოდით დაკვირვებების ჩასატარებლად. საღამოს გვიან ვბრუნდებოდით შინ, ვივახშმებდით თუ არა, ძილს მივეცემოდით. ქვეყანას მოწყვეტილი ვიყავით, რადიო ჩვენ არ გვქონდა და გაზეთები. ახალ ამბებს შაბათობით თუ გავიგებდით, როცა უფროსი ჩამოდიოდა ჩვენს სანახავად და გაზეთების დასტას მოგვიტანდა. სწორედ მისგან გავიგეთ თბილისში უნივერმაღის გახსნის ამბავი - რა გინდა, სულო და გულო, შიგ არ იყოსო. ჯამაგირს ხელზე არ გვაძლევდნენ - ბავშვები არიან, დაეხარჯებათო. ჩვენი ფული იოსებ სამსონის ძესთან ინახებოდა. ბევრი ფული დაგიგროვდათო, - გვითხრა, - ახალი უნივერმაღი გელოდებათ და თბილისში ისე უნდა გამოგაწყოთ, თქვენიანებმაც ვერ გიცნონო (რაც აასრულა კიდეც).
ერთ დილით მე და ვალოდია ჩვეულებისამებრ გამოვედით სახლიდან. ბრეზენტის ქურთუკები გვეცვა. ვალოდია მახორკას ეწეოდა მუნდშტუკით. სახლს ასი მეტრით თუ ვიქნებოდით მოშორებული, რომ მან ელვის სისწრაფით გაიძრო ქურთუკი და მიწაზე დაანარცხა. ქურთუკის სახელოდან მორიელი გამოძვრა. სიარულისას მკლავთან, სახელოში უგრძვნია რაღაც ფათური და მაშინვე მორიელზე აუღია ეჭვი. ეს იყო პირველი მორიელი, რომელიც ჩვენ ვნახეთ იქ ყოფნისას. მორიელი გავსრისეთ, ჩავაგდეთ ზეთიან ბოთლში და გავუდექით გზას.
ერთხელ ძალიან გვიან დავბრუნდით დაკვირვებებიდან. მთვარიანი ღამე იყო და ყველაფერი კარგად ჩანდა. ჩვენი სახლის ახლოს ვინმე მამედას საზამთროსა და ნესვის ბაღჩა ჰქონდა და ჩვენი გზაც ამ ბაღჩის გვერდით გადიოდა. ბაღჩაში მიწური იდგა, რომელსაც ავი ძაღლი დარაჯობდა. ამ ძაღლის მაინცდამაინც არ გვეშინოდა, რადგანაც ერთ ძაღლთან ბრძოლა ადვილია. შორიდანვე შევნიშნეთ, რომ მეცხვარეებს ცხვარი სწორედ აქ დაუბანაკებიათ. არ გვესიამოვნა, ძალზე დაღლილები და მშივრები ვიყავით, სახლამდე მისასვლელი სხვა გზა კი არ გვქონდა. წავედით ნელა, ფრთხილი ნაბიჯით. როგორც იქნა მივაღწიეთ ბაღჩას. ცხვარს წინ წაეწია და ჩვენი სახლი შუაში მოექცია. სახლში შესვლა შეუძლებელი იყო.
გავძახეთ მამედას, გამოგვეხმაურა ძაღლი. ის ჯერ აშვებული არ იყო. მამედამ ჩვენი ძახილი გვიან გაიგონა. გამოვიდა. ჩვენი გაჭირვება შევჩივლეთ. იმან შინ შეგვიპატიჟა. მიწურში დიდხანს არ დავყოვნებულვართ, ბაღჩაში ამოვედით. ძალიან გვშიოდა და გვციოდა. თივაზე წამოვწექით და შიმშილის მოსაკლავად საზამთროსა და ნესვს შევექეცით. ამან უფრო შეგვაცია, ხოლო შიმშილი ვერ მოგვიკლა. ვუთხარი ვალოდიას: სახლიდან შორს არა ვართ, ნელ-ნელა წავიდეთ, იქნებ ცხვარმა წინ წაიწია და გზა თავისუფალი იყოს-მეთქი. არ დამთანხმდა. მეწყინა და გადავწყვიტე მარტო წავსულიყავი. მოვიმარჯვე კარგა გრძელი ჯოხი, წალდი ქამარში გავირჭე და ფრთხილი ნაბიჯით გავუდექი გზას. ისე ვიყავი დამფრთხალი, ყოველი ჯირკი ან პატარა ბუჩქი ძაღლი მეგონა. ჩვენი ბინის ახლოს, მტკვრის ერთ პატარა ტოტზე ახალი პატარა ხიდი იყო გადებული (იმ დროს იქ შარაგზა გაჰყავდათ, რაზეც ქვემოთ გვექნება ლაპარაკი). ამ ხიდს რომ მივაღწიე, შვებით ამოვისუნთქე - საშიში აღარაფერი იყო, ცხვარი ხიდის ერთ მხარეს იქნებოდა და ძაღლების მოგერიება აღარ გამიჭირდებოდა.
ხიდის მოაჯირზე ჩამოვჯექი და მიდამო დავზვერე. ცხვარი ჩვენი სახლიდან მოშორებით დაბანაკებულიყო და საფრთხე აღარ მემუქრებოდა. ჩქარი ნაბიჯით გავეშურე შინისაკენ, ლამპა ავანთე და ის-ის იყო ჩამოვჯექი დასასვენებლად, რომ ვალოდიაც შემოვიდა. თავიდან ვერ დაუჯერებია, თუ მარტო გავბედავდი წასვლას, მაგრამ როცა დარწმუნებულა, რომ მტკიცედ ვიდექი ჩემსაზე, უფიქრია, ხიფათს არ გადაეყაროსო და ჩუმად გამომყოლია უკან. უბრალოდ ვივახშმეთ და დაღლილებს მაგრად ჩაგვეძინა.
როგორც უკვე ვთქვი, ამ ადგილას ახალი შარაგზა გაჰყავდათ, რისთვისაც სადგურ ფოილოსთან მდინარეზე ხიდის აგება იყო საჭირო. უამრავი მიწის სამუშაო სრულდებოდა. დაქირავებული მუშებიც ჰყავდათ და ადგილობრივი მოსახლეობაც გამოჰყავდათ - ახლო-მახლო სოფლების გლეხობა მოდიოდა კამეჩშებმული ურმებით და კვირაობით იხდიდა ბეგარას. ბევრი მათგანი მალარიით იყო ავად და ურმებზე იწვნენ სიცხიანები. კარგა მოზრდილ მეზობელ სოფელში, სადაც ხალხი ზამთარ-ზაფხულ ცხოვრობდა, სამედიცინო პუნქტიც იყო, რომელშიც ერთი ექიმი ქალი მუშაობდა და ყველა პაციენტს ქინაქინას სთავაზობდა - ეს იყო მაშინ იქ ერთადერთი საშუალება მალარიასთან საბრძოლველად.
ერთხელ ახალი გზის ტრასას ბეგარის მოსახდელად შამქორის გერმანული სოფლის მოსახლეობა მოადგა. ჩამოვიდნენ ორგანიზებულად, ცხენის ოთხთვალა ურმებით. ყველა ურემზე მიკრული იყო ღვინის პატარა კასრი და სურსათ-სანოვაგე. გერმანელებმა თავიანთი ბეგარა სამ დღეში მოილიეს და ისევე მწყობრად გაუდგნენ გზას შინისაკენ.
ჭაობში და მის მიდამოებში ბლომად იყო ნადირი: გარეული ღორები, კურდღლები, მელიები, ტურები, მგელი და სხვადასხვა ფრინველი. ჭაობის ჩალაში იმდენი ღორი იყო, რომ ღორების ფერმას მოგაგონებდათ - დღედაღამ გოჭების ჭყივილი ისმოდა. საკვირველია: გოჭი, როგორც კი წამოიზრდება, აღარ ღრუტუნებს, ასე რომ, ხმაზე მისი მიგნება შეუძლებელია. როგორც გვიამბეს, ყოფილან გიგანტი ღორები, რომლებთან ბრძოლა გამოცდილ მონადირეებსაც კი უჭირდათ.
ღორისა და კურდღლის სიმრავლე იმითაც აიხსნება, რომ აზერბაიჯანელები მათ ხორცს არ მიირთმევენ. არ ჭამენ არც თევზს და მტკვრის ყველა ტოტი, მორევი და ღელე ალბათ ამიტომაც იყო თევზით სავსე.
ხანდახან თბილისიდან კვირაობით სამხედრო ნაწილები ჩამოდიოდნენ სანადიროდ, ბლომად დახოცავდნენ ნადირს და მანქანებით მიჰქონდათ თბილისში.
მე და ვალოდიაც მოვრჩით ჩვენს საქმეს, ავიკარით გუდა-ნაბადი და თბილისში დავბრუნდით. ოთხი თვე იყო გასული, ქალაქში არ ვყოფილვართ. ყველაფერი სხვანაირი გვეჩვენა. იოსებ სამსონის ძემ დაგვათვალიერებინა თბილისის პირველი უნივერმაღი. ამოდენა შენობა მთელი დღე ხალხით იყო სავსე, ყველგან რიგი იდგა, მაგრამ, როგორც ჩანს, საქონელიც ბლომად ჰქონდათ, ყველას სწვდებოდა.
ოსიკომ, როგორც შინაურულად ეძახდნენ ჩვენს უფროსს, ჩვენი გემოვნების შესაფერისი საკოსტუმეები და ფეხსაცმელი გვიყიდა. ახალი ტანსაცმელი შევიკერეთ და შევუდექით სწავლას მეორე კურსზე.
ჩვენთვის უკვე საერთო საცხოვრებელი აეშენებინათ ვაკეში. იქვე შენდებოდა ტექნიკუმიც. ეს ის შენობაა, სადაც ახლა ტოპოგრაფიული ტექნიკუმია. მის აშენებამდე ვსწავლობდით 47-ე საშუალო სკოლაში, პლეხანოვის გამზირზე, მეორე ცვლაში. საცხოვრებელი ხის ორმაგი ფიცრებით აეგოთ, ხოლო ფიცრებს შორის ნახერხი ჩაეყარათ სითბოსათვის. საკმარისი იყო ქარი ამოვარდნილიყო, რომ ნახერხი თავზე გვაცვიოდა. ამასაც მალე შევეგუეთ. სტუდენტური ცხოვრება ძველებურად მიდიოდა: სტიპენდია, ნორმა პური, ოჯახებიდან დახმარება ან წამუშავება და ამ გზით ცოტა ფულის შოვნა. მე შედარებით უკეთეს მდგომარეობაში ვიყავი, რადგანაც მთელი ზაფხული ვიმუშავე და სწავლის დროსაც თავისუფალ დროს ოსიკოს ვეხმარებოდი გეოლოგიური მასალების კამერალურ დამუშავებაში. პურის ნორმა ისე მცირე იყო, რომ ერთ ჭამაზეც არ გვყოფნიდა, მით უფრო, რომ ხშირად ცარიელი პურის ჭამა გვიწევდა. ისედაც ძალზე ნესტიან შავ პურს წყალში ვასველებდით და ისე ვჭამდით, რომ კუჭი ცოტა უფრო მეტად ამოგვევსო. შემდეგ საერთო საცხოვრებელთან სასადილოც გაგვიხსნეს და იაფ კერძებს გვიმზადებდნენ, რამაც ჩვენი მდგომარეობა ძალზე გააუმჯობესა.
ტექნიკუმის დირექტორად იმ დროს მუშაობდა მოსე ფირცხალაიშვილი, დიდად განათლებული და შეგნებული კაცი, სტუდენტების სული და გული. ძალიან ბევრს იღვწოდა სტუდენტთა მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად. განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა საერთო საცხოვრებელში მცხოვრებთ. ისინი ჩამოსულები იყვნენ და უფრო ხელმოკლედ ცხოვრობდნენ. საერთოდ, ტექნიკუმში რაიონებიდან ჩამოსული, მგონი, უფრო მეტი სწავლობდა, ვიდრე თბილისის მკვიდრი, თუმცა ყველა ჩამოსული საერთო საცხოვრებელში არ ცხოვრობდა.
ტექნიკუმის დირექტორის ინიციატივით მოეწყო დამხმარე მეურნეობა, შულავერში გამოგვიყვეს მიწის ნაკვეთი, სადაც უხვად მოდიოდა სიმინდი, ლობიო, კიტრი... მოაწყვეს ღორებისა და ხბოების ფერმა. ეს ყველაფერი საერთო საცხოვრებელს ხმარდებოდა და ყოველივე ამის ინიციატორი იყო კაცური კაცი, ჩვენი დირექტორი მოსე ფირცხალაიშვილი.
გავრცელდა ხმები, რომ სახელმწიფო გამოუშვებდა კომერციულ პურს. მოსახლეობა სიხარულმა მოიცვა. სტუდენტებიც ძალიან გახარებულები ვიყავით, პურით გამოძღომაზე უკეთესს, აბა, რას ვინატრებდით. ქალაქში მართლაც შეინიშნებოდა საამისოდ მზადება: დაიწყეს ახალი მაღაზიების მოწყობა, ძველების შეკეთება-შერემონტება. მალე მაღაზიებში პური შეზიდეს და სულ გაავსეს დახლები გამომცხვარი პურით. ვაჭრობის დაწყების დღე კი ჯერ არ იყო გამოცხადებული. ხალხი პურის ახალი მაღაზიების ვიტრინებში იჭყიტებოდა. გული სიხარულით ევსებოდათ იმის მოლოდინში, რომ მალე პურის თავისუფლად ყიდვის საშუალება ექნებოდათ. დადგა ნანატრი დღეც. აი, ხვალიდან ქალაქში კომერციული პური გაიყიდება! ბიჭები ჩვეულებრივზე ცოტა უფრო ადრე ავდექით. გვინდოდა გვენახა აურზაური, ხმაური და რიგები პურის მაღაზიებთან. მაგრამ რაოდენ განცვიფრებულნი დავრჩით, როცა მუშტრის მომლოდინე გამყიდველები ვიხილეთ დახლებთან! თურმე, ნუ იტყვით, თავისი თვალით რომ ნახეს პურის მარაგი, ამან ისე იმოქმედა მოსახლეობაზე მორალურად, რომ ძალიან მშვიდად შეხვდნენ ვაჭრობის ამ ახალ სისტემაზე გადასვლას - ვითომც პურის ნაკლებობა არასოდეს განეცადოთ!
როგორც ვთქვი, საერთო საცხოვრებელში მცხოვრები სტუდენტების უმრავლესობა სოფლებიდან იყო ჩამოსული. დასვენებისა და უქმე დღეებში ბიჭები შინ მიემგზავრებოდნენ და ჩამოჰქონდათ სოფლის მადლიანი პურ-მარილი. პურ-მარილის სიუხვით კახელი ბიჭები გამოირჩეოდნენ. ერთ-ერთ დღესასწაულზე (მგონი, შვიდი ნოემბერი იყო) კახელები სოფლებში წავიდნენ და დაგვიბარეს, ამა და ამ დღეს სადგურში დაგვხვდითო. ჩამოიტანეს უხვი პურ-მარილი. მოვილაპარაკეთ, საღამოს ლექციების შემდეგ წაგვექეიფა. ექვსნი შევგროვდით. გავიტანეთ სანოვაგე საერთო საცხოვრებლის უკან, მინდორში, წავიღეთ ლამპა და სუფრა გავშალეთ. კარდანახულმა თავისი გაიტანა და კარგა გვარიანად შევზარხოშდით. სულ იმის ფიქრში ვიყავი, არავის ეხმაურა საერთო საცხოვრებელში შესვლის დროს. ყველაფერი ჩავალაგეთ და წავედით დასაძინებლად. სულ მახსოვდა, რომ საერთო საცხოვრებლის კარები, რომელშიც ჩვენ უნდა შევსულიყავით, ჯერ კიდევ ჩამოუკიდებელი იყო და უბრალოდ ეყუდა ჩარჩოზე. ცოტა გაუფრთხილებელი მოძრაობა და შეიძლება კარები წაქცეულიყო და ხმაურს სტუდენტები გაეღვიძებინა. რადგანაც მე თავს ყველაზე კარგად ვგრძნობდი, რაკი ღვინო ისე არ მომკიდებია, უკან დაბრუნებას მე ვხელმძღვანელობდი (სხვათა შორის, ყველაზე უმცროსი კი ვიყავი). კარები მოვაშორე ჩარჩოს, ყველას ვთხოვე უხმაუროდ შესულიყვნენ ოთახში და დაეძინათ. როცა ყველა შელაგდა, კარები ისევ ფრთხილად მივაყუდე და ჩემს საწოლს მივაშურე. უკვე გვიან იყო, ყველას ღრმა ძილით ეძინა, მაგრამ შეუძლებელია, ზოგიერთს მაინც არ გაეგო ჩვენი დაბრუნება.
თითქოს ყველაფერმა კარგად ჩაიარა, მაგრამ რამდენიმე დღის შემდეგ ყველანი დირექტორის მოადგილემ გამოგვიძახა და ტყავი გაგვაძრო, ტექნიკუმიდან გარიცხვით დაგვემუქრა: გიქეიფნიათ და საერთო საცხოვრებელში დებოში აგიტეხავთო. ქეიფით, იცოცხლე, ვიქეიფეთ, მაგრამ დებოშისა რა მოგახსენოთ! როგორც გამოირკვა, ვიღაც განაწყენებულ სტუდენტს, რატომ მეც არ დამპატიჟესო, დირექტორის სახელზე განცხადება დაუწერია, ვითომ მთვრალებმა აურზაური ავტეხეთ.
დამთავრდა მეორე კურსი, დაიწყო არდადეგები. ისევ გეოლოგიური პარტიისკენ მიმიწევს გული. ამჯერად ახალი საველე ამხანაგი გავიჩინე, რომელმაც სურვილი გამოთქვა, ჩემთან ერთად წამოსულიყო. ეს იყო ჩემი თანაკურსელი შოთა ცხვედაძე. დაველაპარაკეთ ჩვენს ლექტორს გრიგოლ ვაშაძეს, რომელიც მეორე ზაფხული იყო, გეოლოგიურ საძიებო სამუშაოებს აწარმოებდა აზერბაიჯანში, ნახიჩევანის ავტონომიურ ოლქში, გოგირდის საბადოზე. მან თანხმობა მოგვცა და რადგან ჩვენ ცოტა გვიან მოგვიწევდა წასვლა, გაგვაცნო პარტიის ადგილსამყოფელი, გვითხრა, სად უნდა ჩავსულიყავით.
კურსი რომ დავასრულე, მშობლები მოვინახულე და მე და შოთა ნახიჩევანში გავემგზავრეთ. მე ცოტა დასუსტებული ვიყავი, წინა ზაფხულს ჭაობში მუშაობამ თავისი ქნა, მალარიამ მაგრად დამრია ხელი და მთელი ზამთარი მაციებდა. ვფიქრობდი, ჰაერის გამოცვლა მომიხდებოდა. ნახიჩევანში ჩვენებს ოთახი ჰქონდათ ნაქირავები, სამუშაოები კი ქალაქიდან სამოც კილომეტრზე ტარდებოდა, სალვადის მთებში, ზღვის დონიდან 2500 მეტრის სიმაღლეზე, ალპურ ზონაში. პარტია ერთ მთის სოფელში იდგა, საველე სამუშაოებისაგან 5-6 კილომეტრის მოშორებით. გზა სულ აღმართ-აღმართ მიდიოდა. ტვირთს სახედრებით ეზიდებოდნენ. ნახიჩევანში ნაქირავები ოთახი იმათ ღამის გასათევად იყო საჭირო, ვინც თბილისიდან მოემგზავრებოდა ან თბილისში ბრუნდებოდა. საველე სამუშაოების ადგილზე, სალვადის მთაზე, კარვები იყო გაშლილი, სადაც ცხოვრობდა რამდენიმე მუშა, უფროსი კოლექტორი, ჩვენი ტექნიკუმის კურსდამთავრებული ქრისტეფორე მოისწრაფიშვილი, ენერგიული, თავისი საქმის კარგი მცოდნე და კარგი მეგობარი. მე და შოთა სინჯების დამმუშავებელ მუშებად გამოგვიყენეს, რადგანაც პარტიას კოლექტორის შტატი არ ჰქონდა. სალვადის მთაზე მხოლოდ მწყემსები ცხოვრობდნენ. იქვე იყო კოლმეურნეობის ცხვრის ფერმა. ძალიან ცუდი ადგილი იყო, ალპური ზონისთვის დამახასიათებელი ქარები, კოკისპირული წვიმები, ნიგვზის კაკლის სიმსხო სეტყვა... საცოდავი სანახავია სეტყვის დროს პირუტყვი: ცხენის ჯოგები აქეთ-იქით დაძრწიან, მაგრამ თავს ვერსად აფარებენ, ცხვარი კი ხშირად წყდება, განსაკუთრებით ბატკნები.
ჩვენ იქ ივლის-აგვისტოში ვიყავით და თოვლის მოსვლის მოწმენიც გავხდით. ერთხელ, დილით რომ გავიღვიძე, რაღაც ცივი და მძიმე ვიგრძენი სხეულზე. თურმე ღამით მოუთოვია, თოვლს კარვის კალთა ძირს დაუწევია და ის მეხებოდა.
საჭმელს თვითონ ვიმზადებდით. ბლომად გვქონდა ყველი, კვერცხი და კარაქი. ყველსა და კარაქს კოლმეურნეობის ფერმიდან ვიღებდით, ხოლო კვერცხი სოფლიდან ამოგვქონდა. კერძს ნავთქურებზე ვამზადებდით. ერთხელ სამივე ნავთქურა გაგვიფუჭდა და მთელი ათი დღის განმავლობაში უმ კვერცხებს შევექცეოდით. ბანაკის ახლოს ამოვიდა ქამა სოკო, ძალიან ბევრი, და კარგადაც მივირთმევდით.
სამუშაო მაინცდამაინც არ მოგვწონდა, გეოლოგიური ცოდნის გაღრმავების თვალსაზრისით არაფერს იძლეოდა და გამომუშავებაც ნაკლები იყო. ამიტომ უფროსს ვთხოვეთ, გავეთავისუფლებინეთ სამუშაოდან, ისიც დაგვთანხმდა. წამოსვლის წინ ძალზე გამაცია, ტემპერატურა ორმოცზე ავიდა. მომიყვანეს ექიმი, რომელიც სოფელში ისვენებდა. მან გამსინჯა და მითხრა: ეს ძალიან კარგია, თქვენი სხეულიდან მალარია გამოდისო. არ ვიცი, რამდენად მართალი იყო, რაც მითხრა, მაგრამ მეტად ჩემთვის აღარ გაუციებია.
სოფელი, სადაც პარტია იყო განლაგებული, მაღალმთიანი საკურორტო სოფელია, სომხები ცხოვრობენ. ზაფხულობით სოფელში ხალხმრავლობაა - დასასვენებლად ჩამოდიან ქალაქებიდან, ზამთრობით კი იქ ბევრი არავინ რჩება. სოფლის ყველა მკვიდრი რუსულად გამართულად ლაპარაკობს, რაც მათი გასულობის შედეგია. ჩვენთან მუშაობდა ერთი იქაური კაცი, რომელიც მხოლოდ ზაფხულობით ჩამოდიოდა, ბაქოში მუშაობდა. ცოტა გონებანაკლული იყო. ერთხელ შემოგვჩივლა: ეს ოთხი წელია, წავალ ბაქოში, შევირთავ ცოლს, ზაფხულში ჩამოვალ და აქ წამართმევენო. ჩვენ გაგვეცინა. შოთამ ურჩია, შეუხედავი ქალი შეირთე და არავინ შეგეცილებაო.
ნახიჩევანის ოლქის სოფლებში სომხები და თათრები ცხოვრობენ. მათ შორის ხშირია დავა ღორების გამო.
მე და შოთა თბილისისაკენ გამოვემგზავრეთ. ერთი თვე დასვენება ვარჩიეთ. ნახიჩევანიდან რკინიგზა არაქსის ნაპირს მიუყვება, ირანისა და სსრ კავშირის სამხრეთ საზღვარს. არაქსის ნაპირზე აღმართულია მესაზღვრეთა სათვალთვალო კოშკები. რკინიგზა ისე ახლოს გადის საზღვართან, რომ ძალიან კარგად ჩანს საზღვრის იქითა სამყარო. მატარებლის მგზავრების უმრავლესობა მესაზღვრეები იყვნენ. ერთ-ერთ სასაზღვრო სადგურში ბევრი სამხედრო ამოვიდა და ვაგონში სივიწროვე შეიქნა. ჩვენი პლაცკარტის ვაგონის კუპედან გასასვლელი იყო ვაგონის შემდეგ განყოფილებაში. ერთი უმცროსი ოფიცერი იქვე, გასასვლელში ჩამოჯდა სკამზე, მარჯვენა მხარე გასასვლელისკენ ჰქონდა მიქცეული ისე, რომ გასასვლელში გამავალი კაცი ადვილად გაეხახუნებოდა ხოლმე. უცბად ოფიცერი გიჟივით წამოვარდა ზეზე და ყვირილი ატეხა. თურმე, ნუ იტყვით, ჩაეთვლიმა და ამ დროს ვიღაცას, გასვლისას თუ შემოსვლისას, მაგრად გაეკრა გვერდი მისი ნაგანისათვის. მას მოეჩვენა, თითქოს ნაგანი ამოაცალეს. ოფიცერი უცებ მოეგო გონს და ცივმა ოფლმა დაასხა. მერე ისევ ჩამოჯდა. ძალიან აღელვებული იყო და შეგვებრალა.
ერთი თვე სოფელში დავისვენე მშობლებთან და ოქტომბერში განვაგრძე სწავლა მესამე კურსზე. მესამე კურსი ძალიან საინტერესო იყო. აქ უკვე სულ სპეციალურ საგნებში გვეკითხებოდა ლექციები. მესამე კურსის დამთავრების შემდეგ შევუდექი სადიპლომო მასალების შეგროვებას ჭიათურის მარგანეცის საბადოზე. შემოდგომისთვის მასალები უკვე მზად მქონდა, ზამთარში კი, მეოთხე კურსზე სწავლასთან ერთად, ამ მასალებს ნელ-ნელა ვამუშავებდი. ასე რომ, კურსიც მორჩა და სადიპლომო დაპროექტებაც მზად მქონდა. დიპლომი დავიცავი და მივიღე ტექნიკოს გეოლოგის წოდება. ორიოდე წელი ვიმუშავე ამიერკავკასიის გეოლოგიური ტრესტის სისტემაში, პატარა არასაინტერესო პარტიების შემადგენლობაში, უფრო ხშირად კამერალურ სამუშაოებს ვასრულებდი. 1938 წელს დამნიშნეს გელათის გეოლოგიურ პარტიაში კოლექტორის თანამდებობაზე. მიმდინარეობდა ქვანახშირის ძიება. გელათის ქვანახშირის საბადო წლების მანძილზე იყო ექსპლოატაციაში, შემდეგ რატომღაც მიუტოვებიათ. როცა დღის წესრიგში დადგა საკითხი, გაზრდილიყო ქვანახშირის მოპოვება, რათა ქვეყნის მრეწველობა შეუფერხებლად მომარაგებულიყო ამ საწვავით, გელათის საბადოს ხელახალი ექსპლოატაციაც გადაწყდა. ეს კი მოითხოვდა დადგენილიყო გელათის ქვანახშირის მარაგის რაოდენობა. ამისთვის შეიქმნა გეოლოგიური პარტია. ძიება ძირითადად ბურღვის საშუალებით წარმოებდა. პარტიას ჰყავდა უფროსი, ტექნიკური ხელმძღვანელი და ერთიც კოლექტორი. ჩემს მოვალეობას შეადგენდა ჩამეტარებინა ჭაბურღილიდან ამოტანილი მასალის, ანუ კერნის, როგორც მას გეოლოგიაში ეძახიან, გეოლოგიური აღწერილობა. ჩემდა საუბედუროდ, კოლექტორი განთავისუფლდა და მთელი ეს საქმე მე დამეკისრა, ამ საქმეში სრულიად გამოუცდელს. არც ჩემი ხელმძღვანელები იყვნენ, როგორც ჩანს, ამ მხრივ გათვითცნობიერებულები, თორემ ერთხელ მაინც შემომთავაზებდნენ დახმარებას. ასეთი ამბავი გეოლოგიაში ხშირი შემთხვევაა. ტექნიკური მუშაკის ყველაზე დაბალი თანამდებობაა კოლექტორი. კოლექტორმა უნდა მოაგროვოს პირველადი გეოლოგიური მასალა, რის საფუძველზეც შემდეგ უნდა გაკეთდეს პროგნოზები და დასკვნები. თანამდებობა ძალზე საპატიო და საპასუხისმგებლოა. საერთოდ, ახალგაზრდა გეოლოგიაში ამით უნდა იწყებდეს მუშაობას, მაგრამ, სამწუხაროდ, ზოგი ამ დაბალ თანამდებობას თაკილობს და შემდეგ პრაქტიკულ მუშაობაში ვერ უწევს სათანადო დახმარებას ხელქვეითებს და ახალგაზრდა სპეციალისტებს. მეტი რა გზა მქონდა, ავიღე ძველი კოლექტორის მიერ შედგენილი კერნების აღწერათა ჟურნალები, შევედი კერნის შესანახ საწყობში, გავეცანი მის მიერ გამოყოფილი ქანების მორიგეობას, მოვნახე სათანადო აღწერა, ჩაქუჩით ჩამოვამტვრიე ნიმუშებს პატარა ნატეხები, აღწერის მიხედვით დავნომრე ფანქრით და წავედი ჭაბურღილზე კერნების ახალი პარტიის აღსაწერად. ჩემი მეთოდი კარგი გამოდგა. ეტალონმა გაამართლა, შემდეგ გავიწაფე და ეტალონის გარეშე ვმუშაობდი.
მე რომ გელათში ჩავედი, გეოლოგიური სამუშაოები მთავრდებოდა, ოთხ თვეში მუშაობა შევწყვიტეთ და ველოდებოდით, როდის გამოგვიძახებდა ტრესტი თბილისში. ტექნიკა ერთად გვქონდა თავმოყრილი და სანდოდ იყო დაცული. უფროსობა თბილისს გაემგზავრა. პარტიაში დავრჩით მხოლოდ მე (ხელმძღვანელი მუშაკებიდან) და მუშები, რომლებიც დარაჯების როლს ასრულებდნენ.
გელათში მუშახელის, უფრო დამხმარე მუშების ნაკლებობას განვიცდიდით. რკინიგზის სადგურებში ვაგროვებდით მაწანწალებს. მეც მომიწია წასვლამ რიონის სადგურში მუშების საძებრად. ოთხი კაცი ვიპოვე და წამოვიყვანე. მივეცით ბინა, სპეცტანსაცმელი და ლოგინი, ყველაფერი ახალი. ამ ოთხიდან ერთი თვალში მომივიდა. გამოველაპარაკე. ეს იყო ახალგაზრდა, ჯანმრთელი კაცი ალიოშა მანინინი. ძალიან ბევრს კითხულობდა და ბევრსაც სვამდა. ვურჩიე, სმისთვის მოეკლო, მაგრამ უარი მითხრა. ერთხელ მის ოთახში შევედი. ცარიელა ლეიბზე იწვა, საბანი ლეიბის ქვეშ გაეგო, იქვე იყო ჩაკუჭული ზეწარიც. ჩემს კითხვაზე, თუ რატომ გააკეთა ეს, მიპასუხა: რვა წელიწადია საბანი არ მხურებია, ხოლო ზეწარი საერთოდ არ ვიცი რა საჭიროაო. კარგი კაცი ჩანდა და ძალიან ვცდილობდი, გზაზე დამეყენებინა, მაგრამ სმას ვერ გადავაჩვიე. უცნაური ვინმე იყო: თუ მთვრალი არ იყო, სულ წიგნებს კითხულობდა. ჯამაგირს მიიღებდა თუ არა, ერთბაშად დახარჯავდა, მერე იჯდა მარტო პურზე და წიგნებით ირთობდა თავს.
ერთხელ, შვიდი ნოემბრის დღესასწაულზე, ალიოშამ მთხოვა, ჭაბურღილზე ვიმორიგევებო. როგორც ჩანდა, სასმელის ფული აღარ ჰქონდა და წიგნების კითხვაში აპირებდა დღესასწაულის გატარებას.
დღესასწაულზე ჭაბურღილები შემოვიარე. ალიოშასთან რომ მივედი, წამოწოლილიყო და წიგნს კითხულობდა, გვერდით წყლიანი სურა ედგა, იქვე ეწყო პური და ყველი.
დღესასწაულმა რომ ჩაიარა, შევამჩნიე ჭაბურღილის კოშკურაზე დროშა აღარ ფრიალებდა. ალიოშას ვკითხე, დროშა რა იქნა-მეთქი. ნადღესასწაულებს მოვხსენი და ქვედა საცვალი შევიკერეო, მიპასუხა. გამეცინა. აბა, რა უნდა მეთქვა, უბრალო წითელი ჩითის ნაჭერი იყო.
* * *
[ცალკე ფურცლებზე ჩანაწერი]
ერთხელ სასიხარულო ამბავი მივიღეთ: ტყიბულში ჩვენს პარტიას ესტუმრებოდა გამოჩენილი ლენინგრადელი პროფესორი მოკრინსკი. ის ცნობილი იყო სსრ კავშირის ქვანახშირის საბადოების კარგი ცოდნით და, საერთოდ, ჩინებულად ესმოდა ქვანახშირის პეტროგრაფია. მისი ჩამოსვლა მე ორგვარად მაინტერესებდა: ჯერ ერთი, შევხვდებოდი და გავიცნობდი ესოდენ სახელგანთქმულ პროფესორს, და მეორეც (და განსაკუთრებით) იმიტომ, რომ მაშინ ნახშირების მაკროსკოპიული აღწერილობის ბევრი არაფერი გამეგებოდა და პროფესორთან მუშაობა ხელს შეუწყობდა ჩემი ცოდნის გაღრმავებას ამ დარგში.
თებერვლის ერთ სუსხიან და თოვლიან დღეს პროფესორი მოკრინსკი მართლაც გვეწვია. მე მაშინ პროფესორები რაღაც განსაკუთრებულ ადამიანებად მყავდნენ წარმოდგენილნი. ამიტომ ჩემს გაკვირვებას საზღვარი არ ჰქონდა, როცა ძალზე უბრალო გარეგნობის კაცი გამოგვეცხადა, ეცვა ძალიან მოკრძალებულად, ველზე სამუშაო ტანსაცმელი, ფეხზე ბატინკები და ზედ ჩამოსაცმელი ჩექმის ყელები, ზურგზე ჩვეულებრივი ზურგჩანთა ეკიდა, მხარზე ტყავის საველე ჩანთა ჰქონდა გადაკიდებული. ხელში ეჭირა ჩვეულებრივზე უფრო გრძელტარიანი გეოლოგიური ჩაქუჩი, რომელიც მას ხანდახან, საჭიროებისას, ხელჯოხის მაგივრობასაც უწევდა.
მეორე დღეს პროფესორმა პარტიის საველე სამუშაოების დათვალიერება მოისურვა, უნდოდა ჭაბურღილები ენახა და ძიების გეგმას გასცნობოდა. ის პარტიის უფროსთან ერთად გაემგზავრა დასათვალიერებლად. მე რატომღაც არ შემომთავაზეს მათთან ერთად წავსულიყავი, რაზედაც გული დამწყდა. როგორც ზემოთ ვთქვი, ახალბედა გახლდით და ძალიან მაინტერესებდა ჩვენი სტუმრის ყოველგვარი შენიშვნა და აზრი ჩვენი სამუშაობის წარმოების შესახებ... პროფესორი მე რატომ მომიკითხავდა, ხოლო პარტიის უფროსმა ალბათ არ ჩათვალა საჭიროდ ჩემი თანხლება... რაც მას, საერთოდ, ახასიათებდა (იმ დროს მე გეოლოგიური პარტიის კოლექტორი ვიყავი და არაოფიციალურად ვასრულებდი სხვა მოვალეობებსაც, რადგან ტექნიკური ხელმძღვანელობიდან პარტიაში ფაქტიურად მხოლოდ მე ვიყავი, ხოლო ადმინისტრაციიდან კი მხოლოდ უფროსი).
ერთ მშვენიერ დღეს მოკრინსკი დაგროვილი გეოლოგიური მასალით და ამ მასალის დოკუმენტაციით დაინტერესდა. გეოლოგიური მასალა კერნული მასალაა, დოკუმენტაცია კი მისი აღწერილობა გახლავთ. კერნული მასალაც და მისი დოკუმენტაციაც მე მებარა, ამ საქმეს, როგორც წესი, მე ვაწარმოებდი. უფროსმა ბოდიშის მოხდით გადასცა პროფესორს კერნების აღწერის რვეული. ბოდიში იმით იყო გამოწვეული, რომ პარტიებში, საერთოდ, გეოლოგიური აღწერა და ყოველგვარი დოკუმენტაცია რუსულად წარმოებდა და მე, როგორც რუსული ენის სუსტად მცოდნეს, მრავალი ორთოგრაფიული შეცდომა მექნებოდა დაშვებული. პროფესორს ეს არ გაჰკვირვებია და განაცხადა, რომ მას სურს მაკროსკოპიულად აღწეროს პროდუქტიული ქანების საკერნე მასალა და ჩემი მასალები, ბუნებრივია, მხოლოდ შესადარებლად და ინტერვალების დასადგენად სჭირდებოდა.
პროფესორმა მთხოვა კერნების შესანახ განყოფილებაში გავყოლოდი და მუშაობაში დავხმარებოდი. ამან ძალიან გამახარა. შესაძლებლობა მეძლეოდა ცნობილი პროფესორის მიერ ნახშირების აღწერას დავსწრებოდი, რაც ჩემი ოცნება იყო მის ჩამოსვლასთან დაკავშირებით.
შევუდექით მუშაობას. პროფესორი დიდი სიზუსტით გამოყოფდა ნახშირის ყველა სახესხვაობის ცალკეულ ინტერვალებს, აკეთებდა მათ მაკროსკოპიულ აღწერას რვეულში, მაგრამ... ხმის ამოუღებლად, მუნჯურად, რაც მე, რა თქმა უნდა, არ მომწონდა. მთელი დღის განმავლობაში ვიმუშავეთ ერთად. პროფესორმა რამდენიმე ჭაბურღილის საკერნე მასალა აღწერა, აღწერის მასალები თავის ტყავის საველე ჩანთაში მოათავსა და დასასვენებლად წავიდა. ახლა კი დავრწმუნდი, რომ ყველა იმედი გამიცრუვდა...
მეორე დღეს მოკრინსკიმ კიდევ რამდენიმე ჭაბურღილის დათვალიერება მოიწადინა და პარტიის უფროსთან ერთად ველზე გავიდა. ვიცოდი, ამ საქმისთვის 3-4 საათი მაინც დასჭირდებოდათ (შემოვლა ფეხით ხდებოდა), მე კი ამ დროს შინ ვრჩებოდი. გადავწყვიტე გამეღო უფროსის ოთახი, სადაც პროფესორიც ცხოვრობდა, ამომეღო მისი ჩანთიდან კერნების აღწერის რვეული და სწრაფად გადამეწერა ჩემთვის. ასეც მოვიქეცი. უფროსის ოთახის გაღება ძნელი არ იყო, უბრალო კლიტე ედო და ჩემი ოთახის გასაღებითაც მშვენივრად გაიღო. ახლა საჭირო იყო რაც შეიძლება სწრაფად მემუშავა, რათა ჩვენი სტუმრის დაბრუნებამდე ერთი ჭაბურღილის საკერნე მასალის აღწერილობის გადაწერა მაინც მომესწრო.
ისეთი ჭაბურღილის მასალა შევარჩიე, რომელმაც იმ უბნისთვის დამახასიათებელი ქვანახშირის ყველა შრე გადაჭრა და მოპოვებული მასალაც ბლომად იყო. ასე რომ, ამ აღწერის გამოყენებით შრეების გამოყოფისას ნაკლები შეცდომა მოგვივიდოდა. თუ არ ვცდები, ეს იყო ჭაბურღილი N 31, რომელშიც ქვანახშირის ფენის დედაბურღვა მთელ ერთ თვეს გრძელდებოდა.
გადაწერას ორ საათს მოვუნდი. ჯერ ერთი, პროფესორის ნაწერი ძალიან წვრილი იყო და ამოკითხვა მიჭირდა, მეორეც - მე ძალიან ნელა ვწერდი რუსულად. ახლა უკვე ხელთ მქონდა ტყიბულის ქვანახშირის ყველა სახესხვაობის აღწერილობა, შესრულებული მაღალი კვალიფიკაციის სპეციალისტის მიერ და აღწერის შესატყვისი ნიმუშები, მის მიერვე გამოყოფილი კერნული მასალის სახით. საჭირო იყო მხოლოდ აღწერილობის შედარება სათანადო ნიმუშებთან, მათი შესწავლა და დახსომება, რაც ჩემთვის არავითარ სიძნელეს არ წარმოადგენდა.
სულ სხვაგვარი ადამიანი იყო პროფესორი დობროვსკი. მე მას შევხვდი 1944 წელს, როცა ტყიბულში გეოლოგები ქალაქისა და შახტების შემოგარენის საინჟინრო გეოლოგიის საკითხებს სწავლობდნენ ახალი შახტების მშენებლობასა და ქალაქის განაშენიანებასთან დაკავშირებით. დობროვსკი, როგორც ამ საქმის დიდი სპეციალისტი, კონსულტაციას უწევდა მკვლევარებს ადგილზე. ის ძალზე ცოცხალი და მოუსვენარი ადამიანი იყო, ყველა საკითხზე გამომწვევი ლაპარაკი უყვარდა, რითაც საქმის ყველა თანამონაწილის ამოძრავებას აღწევდა, ისმენდა ყველას აზრს და თავის აზრსაც ხმამაღლა, ყველას გასაგონად გამოთქვამდა. ყველასთან სიამოვნებით საუბრობდა და სულ რაღაც ახალს შემოგთავაზებდა ხოლმე. ისე მომეწონა ეს კაცი, რომ, გაიღვიძებდა თუ არა, მის გვერდით გავჩნდებოდი და მანამდე არ მოვშორდებოდი, სანამ დასაძინებლად არ წავიდოდა. დობროვსკი იყო ძალზე თავმდაბალი და თავაზიანი ადამიანი...
ჟურნალი ``საგურამო``, # 5, 2003 წ.
ბრეგაძე სოლომონ - Bregadze Solomoni
⏱️ 1 წთ.
👁️ 2
100%