მეტრეველი ლელა - Metreveli Lela

ნიკოლოზ ბარათაშვილს შედარებით გვიან, 11 წლის ასაკში შევხვდი. მაშინ ქართულის მასწავლებელმა დაგვავალა, ბარათაშვილის “მერანი” ზეპირად გვესწავლა და თან დრო დაგვენიშნა, რამდენ ხანში შევძლებდით ამის გაკეთებას. მეორე Dდღეს მე ვთქვი, რომ “მერანი” 12 წუთში ვისწავლე. მასწავლებელმა ეჭვი გამოთქვა, რომ დროის ათვლაში შევცდი და ექსპერიმენტი გავაგრძელე _ ახლა “შემოღამება მთაწმინდაზე” ვისწავლე ზეპირად _ შედეგი (დროს ვგულისხმობ!) ოდნავ უკეთესი იყო. მერე ლექსების სწავლა თვით პოეტის ხათრით გავაგრძელე. ლექსებს ბარათაშვილის ბიოგრაფიით დაინტერესება მოჰყვა და ... აღარ დამთავრდა. 12-13 წლის ასაკში მე მიყვარდა ბარათაშვილი, ვცხოვრობდი ბარათაშვილით, ვამუნათებდი ეკატერინე ჭავჭავაძეს, გაბრაზებული ვიყავი ყველაზე, ვინც მაშინ, იმ ეპოქაში ცხოვრობდა და ტატოს სიკვდილის ნება მისცა, არაფერი იღონა, უბრალოდ, გენიალური პოეტი ვერ შეამჩნია.
იმ დროიდან, ჩემს ოთახში სულ ეკიდა ბარათაშვილის პორტრეტი. და ისევ სასწაული: 1991 წლის მიწისძვრის შემდეგ, როცა ჩვენი სახლი რაჭაში ნანგრევებად იქცა, ბარათაშვილის პორტრეტი გადარჩა _ გადარჩა კედლის ნანგრევზე და დედამ შემინახა. მაშინ ვერც კი გავაცნობიერე, ეს როგორ მოხდა. ახლა მგონია, რომ პორტრეტი ჩემმა სიყვარულმა გადაარჩინა.
ბარათაშვილის პორტრეტთან დაკავშირებული მეორე სასწაული ჩემს ყოფილ სამსახურს _ ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტროს უკავშირდება. ერთ მშვენიერ დღეს მე მქონდა საკმაოდ ცხარე სატელეფონო საუბარი სახელმწიფო კანცელარიის ერთ-ერთ თანამშრომელთან: ის მიმტკიცებდა, რომ მე არ გამიკეთებია ის, რაც ნამდვილად გავაკეთე. მე, ცხადია, ვიცოდი, რომ მართალი ვიყავი და არ დავეთანხმე. ყურმილი დავდე, განერვიულებულმა კაბინეტში წინ და უკან დავიწყე სიარული და გამიჩნდა რაღაც უცნაური შეგრძნება: ერთ-ერთი კედლიდან თითქოს ჰაერის თბილი ნაკადი მოდიოდა, ანათებდა თუ ასხივებდა _ არც კი ვიცი, ამას რა დავარქვა. ცოტა ხანში მივხვდი, რომ გამოსხივების წყარო ბარათაშვილის პორტრეტი იყო. გამახსენდა, რა გადაიტანა ბარათაშვილმა და საკუთარ თავზე გამეცინა...
მერე აღმოჩნდა, რომ ჩემდამი “ბრალდების” მიზეზი უბრალო გაუგებრობა იყო, მაგრამ სანამ ამას გავარკვევდი, უკვე მოვასწარი, ამ თემაზე ლექსი დამეწერა: მე რა მეთქმის, შენც იყავი სახელმწიფო მოხელე, არ დაგინდეს, არ დაგიცვეს, ბალახივით მოგცელეს...
უკვე დიდი ხანია, მე პერიოდულად ვუბრუნდები ბარათაშვილის თემას: უფრო ფიქრში, ხანდახან _ ლექსებშიც, წერილს კი პირველად ვწერ. მასზე იმდენი დაწერილა, მე ბევრს ვერაფერს შევმატებ, მაგრამ მე ჩემი ბარათაშვილი მყავს, ისევე როგორც სხვებს _ თავისი და თუ მთხოვენ, ყველა დროის ყველა ლექსიდან უსაყვარლესი სტრიქონები დავასახელო, ჩემი არჩევანი იქნება: “ნუთუ ამ სულის წადილსაც ჰრქვა სიყვარული სხვათაებრ?”.
ერთხელ “საქართველოს რადიოს” ლიტერატურული გადაცემების რედაქტორმა, ქალბატონმა დალი მორგოშიამ, რომელიც შესანიშნავად გრძნობს ლექსს, საუბარში მითხრა: _ ამას წინათ სამარშრუტო ტაქსით ვმგზავრობდი, მთაწმინდას გავხედე და ისე იყო ნისლით შებურული, გავიფიქრე, ასეთი იქნებოდა ბარათაშვილის მთაწმინდაო.
ეს გამონათქვამი დასტურია იმისა, რომ ქალბატონ დალის თავისი ბარათაშვილი ჰყავს და რომ არსებობს ბარათაშვილის მთაწმინდა, ისევე როგორც არსებობს აკაკის მთაწმინდა, გალაკტიონის მთაწმინდა. ეს უკვე მთა კი არა, ცოცხალი არსებაა, რომელიც სამმა გენიოსმა გააუკვდავა.
უკვდავი ბარათაშვილის ბევრი სხვა სტრიქონიცაა. არადა, მის ლექსებში ვერ იპოვით ლამაზ ფრაზებს, არც რითმების კეთილხმოვანებაზე ზრუნავს მაინცადამაინც, მაგრამ იტყვის და ისე იტყვის, რომ მეხსიერებიდან ვეღარ ამოშლი; ნამდვილია, არ თამაშობს, თავს არ გვაწონებს; თუ თამაშობს, მხოლოდ ხალხში, წვეულებებზე. აბა რა ქნას: ჩვეულებრივი მოკვდავის ნიღაბი რომ არ მოირგოს, ვერ გაუგებენ. არადა, სულ მარტოა ამ ქვეყანაზე: უახლოესი ადამიანებიც ვერ ხედავენ, რომ მათ გვერდით გენიოსი ცხოვრობს. არც ყოფაში უმართლებს: სამხედრო სასწავლებელში წასვლა უნდა და კოჭლობა უშლის ხელს, უნივერსიტეტში სწავლა უნდა და _ უსახსრობა.
ენაკვიმატია, ხშირად ხუმრობს, წერილებში ყოფით ამბებს ირონიულ-რეალისტურად აღწერს: “დიდი დაძგერებაებია ქალებისა, დიდი აყალმაყალი, დიდი ტირილი, დიდი ღამის-თევაები, დიდი წვეულებაები ერთმანეთის ჯავრით”..., მაგრამ ერთდროულად გულისტკივილს ვერ მალავს, განსაკუთრებით, სიყრმის მეგობართან _ არანაკლებ სასტიკი ბედის მქონე მაიკო ორბელიანთან: “სად განისვენოს სულმა, სად მიიდრიკო თავი?”. მაიკოს იქითაც ანუგეშებს: “თუ ფიქრობ, ისეთს რას იფიქრებ, რომ ბოლო არ ჰქონდეს, ასეთს რას მიიღებ, რომ არ დაკარგო”... გრიგოლ ორბელიანს კი ცხოვრებაგამოვლილი მოხუცივით ელაპარაკება ქართველთა სავალალო სენზე: “ქართველი თავისიანს არ გამოადგება...” რაკი ეს და ბევრი სხვა რამეც საკუთარ თავზე გამოსცადა, ბარათაშვილი ნაადრევად დაბრძენდა და თვითონვე აღნიშნავს: “სამოცი წლის მოხუციც ვერ იქნება ჩემისთანა უსყიდველი მსაჯულიო”.
საკუთარი თავის მიმართაც უსყიდველი მსაჯულია: იცის, რა შეუძლია, მაგრამ უბადრუკი ყოფა მის ყველა ოცნებას ამსხვრევს.
სულ უკვირს, რად დასდევს “ხმა იდუმალი”, რატომ არ შორდება ჩუმი ნაღველი, რატომ ვერ პოულობს ხვედრს, რომლისთვისაცაა დაბადებული; რატომ ეჩვენება ცხოვრება ხშირად ამაოებად, რატომ ვერ პოულობს სულის თანაზიართ... ამდენი კითხვა აქვს და პასუხი _ არც ერთი, არსაიდან. შესანიშნავად გრძნობს, რომ ობლად მოვლენილი სულია. ობოლი სული კი არ შეიძლება, არ იყოს სევდიანი.
ხანდახან ლოცვას აღავლენს:
“არა დაჰქროლონ ნავსა ჩემსა ქართა ვნებისა,
არამედ მოეც მას სადგური მყუდროებისა!”
მყუდროება კი არა და არ ჩანს. ხან ერთი წამით მოეჩვენება, რომ ჰპოვა “ტაძარი შესაფარი”, მაგრამ ცვალებადი საწუთრო იმედს უმალვე უცრუებს და გულის გულიდან აღმოხდება:
“ვერღა ამიგო სიყვარულმა კვალად ტაძარი,
ვერსად აღვანთე Dდაშთომილი მისი ლამპარი!”
იმ პოეზიის ფონზე, სადაც ქართველი კაცის სიყვარული, ლექსში ასახული, გარეგნულად ლამაზი ქალის სიყვარულია, ნიკოლოზ ბარათაშვილი სასიამოვნო გამონაკლისად გვევლინება. იგი წინ წამოსწევს სულის მშვენიერებას, თვლის, რომ ადამიანი ღვთის კერძო ნაწილია, სიყვარულის უნარის მქონე და სიყვარულის მადლით მოსილი:
“მშვენიერება ნათელია, ზეცით მოსილი,
რომლით ნათლდება ყოვლი გრძნობა, გული და სული,
და კაცთა შორის, ვით კერძოსა ღვთაებობისა,
რად გრწამს, არ იყოს საუკუნო მადლი ტრფობისა?”
ხომ ასე ფლობს კალამს, მაგრამ კიდევ უფრო მეტს გრძნობს, ვიდრე წერს და გულდაწყვეტილი ამბობს: “მოკვდავსა ენას არ ძალუძს უკვდავთა გრძნობათ გამოთქმა!” საუბედუროდ, მისი უკვდავი გრძნობაც, მისი სიყვარულიც განუხორციელებელი აღმოჩნდა.
ბუნებასთან ურთიერთობისას ბარათაშვილი ვაჟას წინამორბედია. მთაწმინდა და მტკვარი რომ მეგობრად გაიხადა, ესეც არ იკმარა და მთელ ბუნებასთან თანაზიარობა ორ გენიალურ სტრიქონში გადმოსცა:
“მრწამს, რომ არს ენა რამ საიდუმლო უასაკოთაც და უსულთ შორის
და უცხოველეს სხვათა ენათა არს მნიშვნელობა მათის საუბრის!”
საოცარია, რომ ამდენი წინააღმდეგობის ფონზე ბარათაშვილი არ კარგავს სურვილს, ბედს შეებრძოლოს, სხვას გამოადგეს, იმოქმედოს.
იწყებს რა იმით, “რომ გათენდება დილა მზიანი და ყოვლსა ბინდსა ის განანათლებს”, მუდმივად აგრძელებს ადამიანის დანიშნულებაზე ფიქრს და გვიტოვებს აფორიზმად ქცეულ სტრიქონებს: “არც კაცი ვარგა, რომ ცოცხალი მკვდარსა ემსგავსოს, იყოს სოფელში და სოფლისთვის არა იზრუნვოს”; მერე ეს ფიქრი საკუთარ თავზე გადააქვს და აცხადებს:
“მინდა, რომ ვიყო ვარსკვლავი, განთიადისა მორბედი,
რომ ჩემს აღმოსვლას ელოდნენ ტყეთა ფრინველნი და ვარდი”.
ამგვარად, ბარათაშვილი გადის საფეხურებს: მზე _ კაცი ზოგადად _ თვითონ და მიდის ადამიანური არსებობის დედააზრის გამომხატველ შედევრამდე, რომელსაც სახელად “მერანი” ჰქვია (თუმცა ეს სახელწოდება თვითონ არ შეურჩევია). ეს ლექსი წინასწარმეტყველურიცაა:
“ნუ დავიმარხო ჩემსა მამულში, ჩემთა წინაპართ საფლავებს შორის,
ნუ დამიტიროს სატრფომ გულისა, ნუღა დამეცეს ცრემლი მწუხარის!”
თუნდაც ამგვარი ხვედრის ფასად, მერანმა უნდა იქროლოს, მხედარი ბედს არ უნდა დანებდეს, რადგან ტრაგიკული დასასრული ყოველთვის დამარცხებას არ ნიშნავს. “და ჩემს შემდგომად მოძმესა ჩემსა სიძნელე გზისა გაუადვილდეს”, _ ამბობს პოეტი და მისი მიზანიც მიღწეულია. ბარათაშვილი მართლაც იქცა განთიადის მორბედ ვარსკვლავად. მაგრამ ეს მერე მოხდა, როცა ტოლი ტოლს შეხვდა, როცა ილია ჭავჭავაძემ ეკატერინე ჭავჭავაძესთან სტუმრობისას ბარათაშვილის ხელნაწერი ლექსები წაიკითხა და, როგორც თვითონ ამბობს, მთელი კვირა ბოდავდა ბარათაშვილით. სწორედ ილიამ შეუწყო ხელი მივიწყებული პოეტის სათანადოდ აღიარებას. აქვე უნდა ითქვას, რომ ბარათაშვილის არაერთი შედევრის ადრესატი _ ეკატერინე ჭავჭავაძე აღმოჩნდა ის ადამიანი, რომელსაც არასოდეს დავიწყებია მასზე შეყვარებული გენიოსი.
მანამდე კი იყო საოცარი ბედის ჭაბუკი პოეტი, რომელსაც დაბეჭდილი არ უხილავს არც ერთი საკუთარი ლექსი, რომელიც მართლაც უცხო ქვეყანაში გარდაიცვალა, რომლის სურათიც კი არ დარჩენილა, რომელსაც პირველი ბიოგრაფი საშუალო პოეტად მოიხსენიებდა.
მერე ვიღას არ შეადარეს: მიცკევიჩსა და ჰაინეს, ლერმონტოვსა და ლეოპარდის. სჭირდება კი ბარათაშვილს ეს შედარებები? ისევ ქართველთა სენი ხომ არ იჩენს თავს, ყველაფერი საუკეთესო რომ უცხოური გვგონია? ნუ შეგვეშინდება, ვიამაყოთ: ბარათაშვილი ქართულ ნიადაგზე დაბადებული და გაზრდილი მსოფლიო მასშტაბის პოეტია. ის თამამად ამოუდგება გვერდში ნებისმიერ უცნობილეს პოეტს, რომლებზეც, სხვათა შორის, საკუთარი ერი ზრუნავს ხოლმე.
ბარათაშვილი მარტო პოეტი კი არა, გმირიც იყო, რადგან “ქვეყნად ერთადერთი გმირობა არსებობს: ცხოვრებას ისეთს ხედავდე, როგორიც სინამდვილეშია და” მოქმედების სურვილი გქონდეს (მაპატიოს რომენ როლანმა, მისი გამონათქვამის პერიფრაზირება რომ მოვახდინე!).
როცა ბარათაშვილზე ვფიქრობ, სულ ერთი დაუმთავრებელი ლექსის სტრიქონი მახსენდება: ასე მგონია, სიცოცხლე სიკვდილის შემდეგ იწყება. ის ჩემთვის ცოცხალზე ცოცხალია _ 11 წლის ასაკიდან დღემდე და ასე გაგრძელდება, სანამ მე თვითონ ვიქნები ცოცხალი, რადგან ცხოვრებამ არაერთხელ დამიდასტურა: “რაც ერთხელ ცხოვლად სულს დააჩნდების, საშვილიშვილოდ გარდაეცემის”.