იმ მეგობართა შორის, რომელნიც ოდესმე მყოლია, ტერენტის განსაკუთრებული ადგილი უკავია. მისი გახსენება ჩემში ყოველთვის იწვევს სიყვარულს, პატივისცემისა და სიბრალულის გრძნობას. ასეთივე გრძნობით ვიყავი მისადმი განწყობილი სიცოცხლეშიც. ტერენტისთან მეგობრება ძალზე ძნელი იყო: ამიტომ მას თითქმის არ ყოლია მეგობარი. მიზეზი მისი თავისებურება იყო: ხან ბავშვივით ფაქიზი და ბუტია, ხან უმიზეზოდ ჭირვეული იყო, ხან ეჭვიანი და ბუზღუნა; ხოლო უფრო ხშირად ანგელოზსავით სათნო და გულუბრყვილო. მე ვახერხებდი მასთან ხასიათის შეწყობას. ხშირად ვუთმობდი, მაგრამ ხშირად ვტუქსავდი კიდეც. ამავე დროს ვიცავდი ზოგიერთი უსულგულო ადამიანისგან, რომლებიც ცდილობდნენ აბუჩად აეგდოთ პოეტი. ჩემი ცხოვრებაც იმ ხანებში რამდენადმე წააგავდა ტერენტისას. მეც მასავით უთვისტომოდ ვიყავი ჩარჩენილი დიდ ქალაქში. მეც მასავით მიყვარდა თბილისი და მარტოობა. მაგრამ ჩვენს შორის იყო დიდი განსხვავებაც მიზნების მხრივ: მე ვმუშაობდი და ვსწავლობდი. ტერენტის ცხოვრება კი, – მისივე სიტყვებით რომ ვთქვათ, იყო “უმიზნო ხეტიალი”.
მისი სული მხოლოდ ლექსებში ცხოვრობდა (“მე ლექსების სიყვარული მომკლავს, “მე ლექსები გამაფრენენ ცაზე”). გარიჟრაჟიდან შეღამებამდე დახეტიალობდა ტერენტი თბილისის უბნებში: სასაფლაოზე, პარკებში, სანაპიროზე. საწერი დასტით ჯიბეში და ჰქმნიდა ლექსებს. მას არასოდეს უფიქრია თუ რითი უნდა ეარსება მეორე დღეს…
გარეგნობით ტერენტი ბევრად წააგავდა თავისივე შემოქმედებას: იყო ნაზი, სევდიანი, საკმაოდ მოხდენილი და ლამაზი, მაღალი შუბლით, განსაკუთრებით, როცა სუფთად ეცვა და პირმოპარსული იყო. ლექსს ამბობდა რაღაც თავისებური მანერით: დაბალი ხმით და მხრების შეშმუშვნით. უყვარდა მუსიკა, მაგრამ ჩუმად არასოდეს უსმენდა. რამდენჯერმე გალაკტიონიც მოიყვანა. მთხოვდნენ რაიმე დამეკრა, მაგრამ დაკვრის დროს სულ ლაპარაკობდნენ. საერთოდ კარგი სანახავი იყო გალაკტიონის და ტერენტის ერთად ყოფნა, მათი საუბარი. უნდა ავღნიშნოთ, რომ ერთადერთი პოეტი ვინც პატივს სცემდა ტერენტის საქართველოში იყო გალაკტიონ ტაბიძე. ტერენტი საკმაოდ განათლებული, ნაკითხი პოეტი იყო. იცნობდა მსოფლიო ლიტერატურის კორიფეებს, ფრანგ და რუს სიმბოლისტებს. არ მოსწონდა მაიაკოვსკი, მაგრამ ძლივს უყვარდა ესენინი. ცდება ის ვინც ფიქრობს, რომ ტერენტი მთლიანად სუბიექტურ სამყაროში იყო ჩაფლული და ვერაფერს ხედავდა ირგვლივ. ის ინტერესით ეკიდებოდა თავის დროის ღირსშესანიშნავ მოვლენებს (თუმცა ისეთი სიმძაფრით არა, როგორც ესენინი). გარესამყაროდან იღებდა იმას, რაც მის განწყობილებას ეხმაურებოდა. ამის დასადასტურებლად საკმარისია გავიხსენოთ მისი ლექსები “ექსპედიცია”, “იტალია” და “ვანო სარაჯიშვილს”.
ზემოთ ვთქვი, ტერენტი დიდ პატივს სცემდა ესენინის პოეზიას, რაც სრულიად ბუნებრივად უნდა ჩაითვალოს მათი შემოქმედებითი ნათესაობის გამო. მე მქონდა შემთხვევა, დავსწრებოდი მათ საუბარს. კარგად მახსოვს, საშუალო სიმაღლის, მოგრძო სახის, ორი დღის პირმოუპარსავი ესენინი. მოკლე შეჭრილი თმითა და ალერსიანი თვალებით. თუ არ ვცდები ნაცრისფერი ტანსაცმელი ეცვა და ჩამოშვებულ შარვალზე ტოლაღები ჰქონდა შემოხვეული.
მე და ტერენტი ნიკოლოზის სასაფლაოდან მოვდიოდით. თხრობას უნდა გადავუხვიო და ავღნიშნო ტერენტის განსაკუთრებული ლტოლვა სამგლოვიარო პროცესებისადმი. გაგახსენებთ, რომ იმ დროს დამარხვა ხდებოდა სამხედრო ორკესტრის თანხლებით. საკმარისი იყო ტერენტის ყური მოეკრა ამ მუსიკისათვის, რომ ყველაფერს თავს მიანებებდა და აყვებოდა პროცესიას. ამ დღესაც ტერენტიმ ვიღაც უცნობი მიცვალებული მიაცილა ნიკოლოზის სასაფლაოზე.
მე იქ შევხვდი და ერთად წამოვედით სახეტიალოდ. ესენინი გულთბილად შეხვდა ტერენტის და ორივეს გვთხოვდა პურმარილზე განგვეგრძო საუბარი. ჩავედით იქვე ახლოს სასადილოში. ტერენტიმ ესენინს ჩემი თავი გააცნო. ტერენტი საკმაოდ კარგად ფლობდა რუსულს და ესენინის რამდენიმე საუკეთესო ლექსი ზეპირად იცოდა.
ტერენტის პოეზიის სათავე იყო უკურნებელი სევდა: “რატომ არ შემიძლია ერთი და იმავე დროს ვიყო ყველგან, დედამიწის ყველა კუთხეში, სხვა პლანეტებზე”, – იტყოდა ხოლმე იგი. გულისტკივილით განიცდიდა, აგრეთვე, საზოგადოების მიერ მისი პოეზიის არასაკმარისად დაფასებას. ერთხელ ვერის ხიდთან შემხვდა და აღელვებით მითხრა: “ამ წუთას ხიდზე რომ მივდიოდი, მტკვარში გადავყარე ერთი იღლია ”მემენტო მორი”. ჩემს შეკითხვაზე თუ რატომ გააკეთა, მან ასე მიპასუხა: “სულერთია, არავის ესმის ჩემი პოეზია, არავინ არ არის მისი წაკითხვის ღირსი!…”
უნდა ითქვას, რომ ტერენტის განსაკუთრებული სიყვარულით უყვარდა თავისი წიგნი – ”ჩემი გული და სისხლი”. უცნაური იყო, აგრეთვე, ტერენტის მისტიკური რწმენა – სიკვდილისა და სიცოცხლის გვერდით, რაღაც მესამე გზის არსებობისა. თბილისი ყველა პოეტის საყვარელი ქალაქია, ტერენტისაც. წარმოუდგენელი ძალით უყვარდა იგი. ერთი დღითაც კი არ შეეძლო ღრმა წუხილის გარეშე თბილისის დატოვება. მისი პოეზია სავსეა თბილისისადმი უსაზღვრო სიყვარულით.
მე ხშირად მაგონდება ტერენტის ბავშვური შიში სიბნელისადმი. საერთოდ ღამე მის ცხოვრებაში და პოეზიაში შიშის და სიძულვილის კატეგორიას მიეკუთვნება. ჩაბნელებულ ოთახში ის მარტო ვერ შევიდოდა. ძილის დროს უსათუოდ სინათლე უნდა ყოფილიყო. მახსოვს ვარდისუბანში ერთ პატარა ოთახში ვცხოვრობდი. ტერენტი ერთ საღამოს ნასვამი მოვიდა. ძილმა თავი წაართვა. რადგან მხოლოდ ერთი საწოლი მქონდა, ჩემს ლოგინში დავაძინე. მე კი ამხანაგთან წავედი. ტერენტის ხასიათი რომ ვიცოდი, ლამპა ანთებული დავტოვე: ნავთი ცოტა იდგა და ჩამქრალიყო. შუაღამისას ტერენტის გაღვიძებოდა და საშინლად შეშინებოდა. სწორედ იმ ღამეს დაიწერა შესანიშნავი ლექსი “ღამე ოთახში”. საერთოდ კი, ტერენტი ლექსებს ხეტიალის დროს თხზავდა.
საინტერესოა მისი შესანიშნავი ლექსის “ციხის ელეგიის” ისტორია. მგონი 1925 წლის ზაფხულში იყო, რუსთაველის პროსპექტზე ეტლით მივდიოდით მე და ჩემი ერთი ამხანაგი. ცოტა ნასვამები ვიყავით და ვღიღინებდით. მილიციელმა გაგვაჩერა და გვიბრძანა გავჩუმებულიყავით. ჩვენ არ გავუგონეთ. ჯერ განყოფილებაში წაგვიყვანეს, ხოლო მერე ორი კვირით თავისუფლების აღკვეთა მოგვისაჯეს. საპატიმროში რომ მიგვიყვანეს გავოცდი: საკანში დამხვდა ჩემი ტერენტი! უზომოდ გაუხარდა.
- რა გინდა ბიჭო აქ! - მთვრალი ვიყავი და მილიციელს თითზე ვუკბინე!
საბრალო ტერენტი, ძალიან მძიმე მდგომარეობაში ჩავარდნილიყო სხვადასხვა ჯურის პატიმრებს შორის. მას აწვალებდნენ და აბუჩად იგდებდნენ. მე ავუხსენი ვისთან ჰქონდათ საქმე და ამით პოეტის შევიწროება ავკვეთე. აი აქ შექმნა მან თავისი “ციხის ელეგია”. ეს ლექსი ჭეშმარიტად შედევრია; ხოლო მისი ფინალი – “არყოფნის ღამევ შენსკენ მოვიწევ, არყოფნის ღამევ შენ დამიფარე!” – პოეტის ფილოსოფიური ჭვრეტის სიღრმეს მეტყველებს.
მინდა გავიხსენო ტერენტის ერთი უცნაურობაც: წყალს ონკანიდან არ სვამდა, ცდილობდა მოეთმინა: მაგრამ როცა შეწუხდებოდა, მტკვარზე ჩადიოდა და პირდაპირ მდინარიდან სვამდა. ასეთივე უცნაური იყო საღამოობით ოთახში მისი დაბრუნება.
- აკაკი! ჩვენს გარდა კიდევ ვიღაც არის ოთახში! – მეტყოდა ხოლმე, როცა ბნელ ოთახში შევიდოდით. როგორც კი ლამპას ავანთებდით, ტერენტი გასინჯავდა ყველა კუთხეს. მერე საწოლისა და მაგიდის ქვეშ შეიხედავდა და მხოლოდ ამის შემდეგ დაწყნარდებოდა.
მე ზემოთ ავღნიშნე, რომ ტერენტის მუსიკა უყვარდა. კვირაობით დავდიოდით კათოლიკურ ეკლესიაში და ვუსმენდით ორღანის შესანიშნავ ხმებს (იმ დროს ორღანზე ზაქარია ფალიაშვილი უკრავდა). ზაფხულობით, საზაფხულო ბაღ “სტელაში” სიმფონიური ორკესტრი უკრავდა ხოლმე ცნობილი დირიჟორების ხელმძღვანელობით. ჩვენ ყოველ კონცერტს ვესწრებოდით. ტერენტი მაშინ სრულიად ჯანსაღი და მხიარული იყო. ეს იყო მისი ცხოვრების ყველაზე მშვიდი და ლამაზი პერიოდი.
ერთხანს კალოუბნის ქუჩა #17 ვცხოვრობდი, ჩემი ერთი მეგობრის მიერ დათმობილ ოთახში (ვანო ტაბიძის ბინა). ტერენტი იმ ხანებში გაზეთ “ახალი სოფლის” ექსპედიციაში მოეწყო. ცოტაოდენ ფულს აკეთებდა და ბავშვივით უხაროდა. საცხოვრებლად მისცეს ყოვლად უვარგისი ფარდული კიბის ქვეშ (მგონი ბელგიის ქუჩაზე). ამ “ოთახის” იატაკი ნახევრად ასფალტისა იყო, ნახევარზე უბრალო მიწა ეყარა. ვიღაცას ეთხოვებინა ძველი ტახტი, პატარა მაგიდა და ხელის ლამპა. მხოლოდ ერთი ზამთარი გაძლო ტერენტიმ ამ “ბინაში”, და ეს ზამთარი საბედისწერო აღმოჩნდა მისთვის…
ერთ დღეს ტერენტი ჩემთან უჩვეულოდ აბურძგნილი და თვალებაჭრელებული მოვიდა. სალამიც არ მომცა, საწოლზე ჩამოჯდა და ცივი, უცნაური ხმით მითხრა: – ალექსანდროვის ბაღში ვიჯექი და უცებ ვიგრძენი, რომ თავში გველი მყავს. მე გაოცებით შევხედე და მივხვდი, რომ საჭირო იყო მისი დაუყოვნებლივ დაწყნარება.
- გველი სიბრძნის სიმბოლოა. ალბათ ამ აზრით მეუბნები! – ღიმილით მივუგე მე.
- შენც ნუ მოჰყვები შენებურად ! – გამიწყრა ტერენტი, – მე მართლა გეუბნები: გველი, ნამდვილი გველი მყავს თავში…
ასე დაიწყო მისი დაავადება, რამაც საბოლოოდ სრულ შეშლილობამდე მიიყვანა. მე ამხანობაში ცოლი შევირთე და ვეღარ ვახერხებდი ტერენტისათვის მზრუნველობის გაწევას. ხოლო, იქ, კიბის ქვეშ, მარტოს უნდა გაეტარებინა ზამთრის ღამეები. ნამდვილი ჯოჯოხეთი დატრიალდა. საქმე ის იყო, რომ ტერენტის დაეწყო კოშმარული ჰალუცინაციები. ეჩვენებოდა, ვითომ იქ სადაც იატაკი მიწურისა იყო, შუაღამისას მისი გარდაცვლილი მამა წამოიწევდა. მერე დაიწყებდა ტერენტისთან საუბარს, მაგრამ არა პირდაპირ, უშუალოდ, არამედ ვითაც მესამე პირის მეშვეობით. ეს ვიღაც მესამე პირი გადასცემდა ტერენტის მამის ნათქვამს. საჭირო იყო რაიმე ზომების მიღება, თორემ ტერენტი საშინელი საფრთხის წინაშე იყო. რამდენიმეჯერ ვიყავი მასთან, შუაღამემდე ვიჯექი და ვარწმუნებდი, რომ ეს ყველაფერი ნერვების თამაშია და საჭიროა გამაგრება. ერთხელ დავაძინე და ისე წამოვედი, მაგრამ ჩქარა გამოღვიძებოდა და ყველაფერი განმეორებულიყო, მაშინ ასეთ ხერხს მივმართე: ჩემი მეუღლის ოჯახში ვნახე ნაბადი, ვითხოვე და საღამოს ტერენტის ვეწვიე. – აბა, მაჩვენე, საიდან ამოდის ბიჭო მამაშენი? – მხიარულად მივმართე ტერენტის. მან თითით მაჩვენა. – ამაღამ მე სწორედ მაგ ადგილას დავიძინებ და აბა ვნახოთ, ამოვა თუ არა კიდევ. მაშინ ხომ დაიჯერებ, რომ ყველაფერი სისულელეა! ტერენტის შეწუხებული სახე ოდნავ დაუმშვიდდა. ბავშვივით გაიღიმა და მითხრა: – ხომ არ დამცინი, აკაკი? მე ნაბადი მიწაზე გავშალე. ტერენტი ტანისამოსიანი მიწვა. დიდხანს ვერ მოისვენა. ისევ წამოდგა. მომიტანა და მაჩვენა რამდენიმე დაწყებული ლექსი რომლებიც რამდენიმე სიტყვაზე წყდებოდნენ. ამ საუბარში ტერენტის ჩაეძინა. ძალზე ციოდა. ნაბადში მაგრად გავეხვიე, მაგრამ ვერ გავთბი. წამოდგომას ვერ ვბედავდი, – არ გაეღვიძოს მეთქი. ერთხელ მაინც გაეღვიძა, გადმომხედა და დაიძინა. ამის შემდეგ დილამდე მშვიდად ეძინა.
ხშირად მიფიქრია: იქნებ გადამერჩინა, ან ცოტა ხნით მაინც გადამეწია ტერენტის დაღუპვის საათი, წინანდებურად რომ შემძლებოდა მასთან ყოფნა. ამის საშუალება კი მე აღარ მქონდა, რადგანაც მეუღლის ოჯახში გადავედი საცხოვრებლად. ტერენტი კი უკვალოდ გაქრა…
ერთხელ ვერის დაღმართზე მოულოდნელად შევეჩეხე ჩამოძენძილ, თმააბურძგნილ, ფეხსაცმელდახეულ ტერენტის. გული შემეკუმშა, ცრემლი მომერია და მხურვალედ მოვეხვიე. მან ჯერ კოცნითვე მიპასუხა. მერე უცბად მოიღუშა, ხელები გამაშვებინა – შენ რაები გილაპარაკია ჩემზე?… შენც აჰყევი ხომ მაგ ფილისტერებს… მითხრა მან და გამშორდა. ამის შემდეგ ტერენტი აღარ მინახავს.
რ.შ. ჩემთან ინახება ტერენტის ორი წერილი; ოთხი ლექსი – ”ის დღე წავიდა”, ”აკაკის”, ”დგანან ხეები” და ”გუშინ ქარიშხალს”, ერთი პატარა ბარათი და სურათი წარწერით. სამწუხაროდ, ჩემი დაუდეგარი ცხოვრების მიზეზით, ტერენტის ბევრი წერილი და ლექსი დავაბნიე. ალბათ ესეც შეესაბამებოდა ტერენტი გრანელის უცნაურ ბედს.
მისი სული მხოლოდ ლექსებში ცხოვრობდა (“მე ლექსების სიყვარული მომკლავს, “მე ლექსები გამაფრენენ ცაზე”). გარიჟრაჟიდან შეღამებამდე დახეტიალობდა ტერენტი თბილისის უბნებში: სასაფლაოზე, პარკებში, სანაპიროზე. საწერი დასტით ჯიბეში და ჰქმნიდა ლექსებს. მას არასოდეს უფიქრია თუ რითი უნდა ეარსება მეორე დღეს…
გარეგნობით ტერენტი ბევრად წააგავდა თავისივე შემოქმედებას: იყო ნაზი, სევდიანი, საკმაოდ მოხდენილი და ლამაზი, მაღალი შუბლით, განსაკუთრებით, როცა სუფთად ეცვა და პირმოპარსული იყო. ლექსს ამბობდა რაღაც თავისებური მანერით: დაბალი ხმით და მხრების შეშმუშვნით. უყვარდა მუსიკა, მაგრამ ჩუმად არასოდეს უსმენდა. რამდენჯერმე გალაკტიონიც მოიყვანა. მთხოვდნენ რაიმე დამეკრა, მაგრამ დაკვრის დროს სულ ლაპარაკობდნენ. საერთოდ კარგი სანახავი იყო გალაკტიონის და ტერენტის ერთად ყოფნა, მათი საუბარი. უნდა ავღნიშნოთ, რომ ერთადერთი პოეტი ვინც პატივს სცემდა ტერენტის საქართველოში იყო გალაკტიონ ტაბიძე. ტერენტი საკმაოდ განათლებული, ნაკითხი პოეტი იყო. იცნობდა მსოფლიო ლიტერატურის კორიფეებს, ფრანგ და რუს სიმბოლისტებს. არ მოსწონდა მაიაკოვსკი, მაგრამ ძლივს უყვარდა ესენინი. ცდება ის ვინც ფიქრობს, რომ ტერენტი მთლიანად სუბიექტურ სამყაროში იყო ჩაფლული და ვერაფერს ხედავდა ირგვლივ. ის ინტერესით ეკიდებოდა თავის დროის ღირსშესანიშნავ მოვლენებს (თუმცა ისეთი სიმძაფრით არა, როგორც ესენინი). გარესამყაროდან იღებდა იმას, რაც მის განწყობილებას ეხმაურებოდა. ამის დასადასტურებლად საკმარისია გავიხსენოთ მისი ლექსები “ექსპედიცია”, “იტალია” და “ვანო სარაჯიშვილს”.
ზემოთ ვთქვი, ტერენტი დიდ პატივს სცემდა ესენინის პოეზიას, რაც სრულიად ბუნებრივად უნდა ჩაითვალოს მათი შემოქმედებითი ნათესაობის გამო. მე მქონდა შემთხვევა, დავსწრებოდი მათ საუბარს. კარგად მახსოვს, საშუალო სიმაღლის, მოგრძო სახის, ორი დღის პირმოუპარსავი ესენინი. მოკლე შეჭრილი თმითა და ალერსიანი თვალებით. თუ არ ვცდები ნაცრისფერი ტანსაცმელი ეცვა და ჩამოშვებულ შარვალზე ტოლაღები ჰქონდა შემოხვეული.
მე და ტერენტი ნიკოლოზის სასაფლაოდან მოვდიოდით. თხრობას უნდა გადავუხვიო და ავღნიშნო ტერენტის განსაკუთრებული ლტოლვა სამგლოვიარო პროცესებისადმი. გაგახსენებთ, რომ იმ დროს დამარხვა ხდებოდა სამხედრო ორკესტრის თანხლებით. საკმარისი იყო ტერენტის ყური მოეკრა ამ მუსიკისათვის, რომ ყველაფერს თავს მიანებებდა და აყვებოდა პროცესიას. ამ დღესაც ტერენტიმ ვიღაც უცნობი მიცვალებული მიაცილა ნიკოლოზის სასაფლაოზე.
მე იქ შევხვდი და ერთად წამოვედით სახეტიალოდ. ესენინი გულთბილად შეხვდა ტერენტის და ორივეს გვთხოვდა პურმარილზე განგვეგრძო საუბარი. ჩავედით იქვე ახლოს სასადილოში. ტერენტიმ ესენინს ჩემი თავი გააცნო. ტერენტი საკმაოდ კარგად ფლობდა რუსულს და ესენინის რამდენიმე საუკეთესო ლექსი ზეპირად იცოდა.
ტერენტის პოეზიის სათავე იყო უკურნებელი სევდა: “რატომ არ შემიძლია ერთი და იმავე დროს ვიყო ყველგან, დედამიწის ყველა კუთხეში, სხვა პლანეტებზე”, – იტყოდა ხოლმე იგი. გულისტკივილით განიცდიდა, აგრეთვე, საზოგადოების მიერ მისი პოეზიის არასაკმარისად დაფასებას. ერთხელ ვერის ხიდთან შემხვდა და აღელვებით მითხრა: “ამ წუთას ხიდზე რომ მივდიოდი, მტკვარში გადავყარე ერთი იღლია ”მემენტო მორი”. ჩემს შეკითხვაზე თუ რატომ გააკეთა, მან ასე მიპასუხა: “სულერთია, არავის ესმის ჩემი პოეზია, არავინ არ არის მისი წაკითხვის ღირსი!…”
უნდა ითქვას, რომ ტერენტის განსაკუთრებული სიყვარულით უყვარდა თავისი წიგნი – ”ჩემი გული და სისხლი”. უცნაური იყო, აგრეთვე, ტერენტის მისტიკური რწმენა – სიკვდილისა და სიცოცხლის გვერდით, რაღაც მესამე გზის არსებობისა. თბილისი ყველა პოეტის საყვარელი ქალაქია, ტერენტისაც. წარმოუდგენელი ძალით უყვარდა იგი. ერთი დღითაც კი არ შეეძლო ღრმა წუხილის გარეშე თბილისის დატოვება. მისი პოეზია სავსეა თბილისისადმი უსაზღვრო სიყვარულით.
მე ხშირად მაგონდება ტერენტის ბავშვური შიში სიბნელისადმი. საერთოდ ღამე მის ცხოვრებაში და პოეზიაში შიშის და სიძულვილის კატეგორიას მიეკუთვნება. ჩაბნელებულ ოთახში ის მარტო ვერ შევიდოდა. ძილის დროს უსათუოდ სინათლე უნდა ყოფილიყო. მახსოვს ვარდისუბანში ერთ პატარა ოთახში ვცხოვრობდი. ტერენტი ერთ საღამოს ნასვამი მოვიდა. ძილმა თავი წაართვა. რადგან მხოლოდ ერთი საწოლი მქონდა, ჩემს ლოგინში დავაძინე. მე კი ამხანაგთან წავედი. ტერენტის ხასიათი რომ ვიცოდი, ლამპა ანთებული დავტოვე: ნავთი ცოტა იდგა და ჩამქრალიყო. შუაღამისას ტერენტის გაღვიძებოდა და საშინლად შეშინებოდა. სწორედ იმ ღამეს დაიწერა შესანიშნავი ლექსი “ღამე ოთახში”. საერთოდ კი, ტერენტი ლექსებს ხეტიალის დროს თხზავდა.
საინტერესოა მისი შესანიშნავი ლექსის “ციხის ელეგიის” ისტორია. მგონი 1925 წლის ზაფხულში იყო, რუსთაველის პროსპექტზე ეტლით მივდიოდით მე და ჩემი ერთი ამხანაგი. ცოტა ნასვამები ვიყავით და ვღიღინებდით. მილიციელმა გაგვაჩერა და გვიბრძანა გავჩუმებულიყავით. ჩვენ არ გავუგონეთ. ჯერ განყოფილებაში წაგვიყვანეს, ხოლო მერე ორი კვირით თავისუფლების აღკვეთა მოგვისაჯეს. საპატიმროში რომ მიგვიყვანეს გავოცდი: საკანში დამხვდა ჩემი ტერენტი! უზომოდ გაუხარდა.
- რა გინდა ბიჭო აქ! - მთვრალი ვიყავი და მილიციელს თითზე ვუკბინე!
საბრალო ტერენტი, ძალიან მძიმე მდგომარეობაში ჩავარდნილიყო სხვადასხვა ჯურის პატიმრებს შორის. მას აწვალებდნენ და აბუჩად იგდებდნენ. მე ავუხსენი ვისთან ჰქონდათ საქმე და ამით პოეტის შევიწროება ავკვეთე. აი აქ შექმნა მან თავისი “ციხის ელეგია”. ეს ლექსი ჭეშმარიტად შედევრია; ხოლო მისი ფინალი – “არყოფნის ღამევ შენსკენ მოვიწევ, არყოფნის ღამევ შენ დამიფარე!” – პოეტის ფილოსოფიური ჭვრეტის სიღრმეს მეტყველებს.
მინდა გავიხსენო ტერენტის ერთი უცნაურობაც: წყალს ონკანიდან არ სვამდა, ცდილობდა მოეთმინა: მაგრამ როცა შეწუხდებოდა, მტკვარზე ჩადიოდა და პირდაპირ მდინარიდან სვამდა. ასეთივე უცნაური იყო საღამოობით ოთახში მისი დაბრუნება.
- აკაკი! ჩვენს გარდა კიდევ ვიღაც არის ოთახში! – მეტყოდა ხოლმე, როცა ბნელ ოთახში შევიდოდით. როგორც კი ლამპას ავანთებდით, ტერენტი გასინჯავდა ყველა კუთხეს. მერე საწოლისა და მაგიდის ქვეშ შეიხედავდა და მხოლოდ ამის შემდეგ დაწყნარდებოდა.
მე ზემოთ ავღნიშნე, რომ ტერენტის მუსიკა უყვარდა. კვირაობით დავდიოდით კათოლიკურ ეკლესიაში და ვუსმენდით ორღანის შესანიშნავ ხმებს (იმ დროს ორღანზე ზაქარია ფალიაშვილი უკრავდა). ზაფხულობით, საზაფხულო ბაღ “სტელაში” სიმფონიური ორკესტრი უკრავდა ხოლმე ცნობილი დირიჟორების ხელმძღვანელობით. ჩვენ ყოველ კონცერტს ვესწრებოდით. ტერენტი მაშინ სრულიად ჯანსაღი და მხიარული იყო. ეს იყო მისი ცხოვრების ყველაზე მშვიდი და ლამაზი პერიოდი.
ერთხანს კალოუბნის ქუჩა #17 ვცხოვრობდი, ჩემი ერთი მეგობრის მიერ დათმობილ ოთახში (ვანო ტაბიძის ბინა). ტერენტი იმ ხანებში გაზეთ “ახალი სოფლის” ექსპედიციაში მოეწყო. ცოტაოდენ ფულს აკეთებდა და ბავშვივით უხაროდა. საცხოვრებლად მისცეს ყოვლად უვარგისი ფარდული კიბის ქვეშ (მგონი ბელგიის ქუჩაზე). ამ “ოთახის” იატაკი ნახევრად ასფალტისა იყო, ნახევარზე უბრალო მიწა ეყარა. ვიღაცას ეთხოვებინა ძველი ტახტი, პატარა მაგიდა და ხელის ლამპა. მხოლოდ ერთი ზამთარი გაძლო ტერენტიმ ამ “ბინაში”, და ეს ზამთარი საბედისწერო აღმოჩნდა მისთვის…
ერთ დღეს ტერენტი ჩემთან უჩვეულოდ აბურძგნილი და თვალებაჭრელებული მოვიდა. სალამიც არ მომცა, საწოლზე ჩამოჯდა და ცივი, უცნაური ხმით მითხრა: – ალექსანდროვის ბაღში ვიჯექი და უცებ ვიგრძენი, რომ თავში გველი მყავს. მე გაოცებით შევხედე და მივხვდი, რომ საჭირო იყო მისი დაუყოვნებლივ დაწყნარება.
- გველი სიბრძნის სიმბოლოა. ალბათ ამ აზრით მეუბნები! – ღიმილით მივუგე მე.
- შენც ნუ მოჰყვები შენებურად ! – გამიწყრა ტერენტი, – მე მართლა გეუბნები: გველი, ნამდვილი გველი მყავს თავში…
ასე დაიწყო მისი დაავადება, რამაც საბოლოოდ სრულ შეშლილობამდე მიიყვანა. მე ამხანობაში ცოლი შევირთე და ვეღარ ვახერხებდი ტერენტისათვის მზრუნველობის გაწევას. ხოლო, იქ, კიბის ქვეშ, მარტოს უნდა გაეტარებინა ზამთრის ღამეები. ნამდვილი ჯოჯოხეთი დატრიალდა. საქმე ის იყო, რომ ტერენტის დაეწყო კოშმარული ჰალუცინაციები. ეჩვენებოდა, ვითომ იქ სადაც იატაკი მიწურისა იყო, შუაღამისას მისი გარდაცვლილი მამა წამოიწევდა. მერე დაიწყებდა ტერენტისთან საუბარს, მაგრამ არა პირდაპირ, უშუალოდ, არამედ ვითაც მესამე პირის მეშვეობით. ეს ვიღაც მესამე პირი გადასცემდა ტერენტის მამის ნათქვამს. საჭირო იყო რაიმე ზომების მიღება, თორემ ტერენტი საშინელი საფრთხის წინაშე იყო. რამდენიმეჯერ ვიყავი მასთან, შუაღამემდე ვიჯექი და ვარწმუნებდი, რომ ეს ყველაფერი ნერვების თამაშია და საჭიროა გამაგრება. ერთხელ დავაძინე და ისე წამოვედი, მაგრამ ჩქარა გამოღვიძებოდა და ყველაფერი განმეორებულიყო, მაშინ ასეთ ხერხს მივმართე: ჩემი მეუღლის ოჯახში ვნახე ნაბადი, ვითხოვე და საღამოს ტერენტის ვეწვიე. – აბა, მაჩვენე, საიდან ამოდის ბიჭო მამაშენი? – მხიარულად მივმართე ტერენტის. მან თითით მაჩვენა. – ამაღამ მე სწორედ მაგ ადგილას დავიძინებ და აბა ვნახოთ, ამოვა თუ არა კიდევ. მაშინ ხომ დაიჯერებ, რომ ყველაფერი სისულელეა! ტერენტის შეწუხებული სახე ოდნავ დაუმშვიდდა. ბავშვივით გაიღიმა და მითხრა: – ხომ არ დამცინი, აკაკი? მე ნაბადი მიწაზე გავშალე. ტერენტი ტანისამოსიანი მიწვა. დიდხანს ვერ მოისვენა. ისევ წამოდგა. მომიტანა და მაჩვენა რამდენიმე დაწყებული ლექსი რომლებიც რამდენიმე სიტყვაზე წყდებოდნენ. ამ საუბარში ტერენტის ჩაეძინა. ძალზე ციოდა. ნაბადში მაგრად გავეხვიე, მაგრამ ვერ გავთბი. წამოდგომას ვერ ვბედავდი, – არ გაეღვიძოს მეთქი. ერთხელ მაინც გაეღვიძა, გადმომხედა და დაიძინა. ამის შემდეგ დილამდე მშვიდად ეძინა.
ხშირად მიფიქრია: იქნებ გადამერჩინა, ან ცოტა ხნით მაინც გადამეწია ტერენტის დაღუპვის საათი, წინანდებურად რომ შემძლებოდა მასთან ყოფნა. ამის საშუალება კი მე აღარ მქონდა, რადგანაც მეუღლის ოჯახში გადავედი საცხოვრებლად. ტერენტი კი უკვალოდ გაქრა…
ერთხელ ვერის დაღმართზე მოულოდნელად შევეჩეხე ჩამოძენძილ, თმააბურძგნილ, ფეხსაცმელდახეულ ტერენტის. გული შემეკუმშა, ცრემლი მომერია და მხურვალედ მოვეხვიე. მან ჯერ კოცნითვე მიპასუხა. მერე უცბად მოიღუშა, ხელები გამაშვებინა – შენ რაები გილაპარაკია ჩემზე?… შენც აჰყევი ხომ მაგ ფილისტერებს… მითხრა მან და გამშორდა. ამის შემდეგ ტერენტი აღარ მინახავს.
რ.შ. ჩემთან ინახება ტერენტის ორი წერილი; ოთხი ლექსი – ”ის დღე წავიდა”, ”აკაკის”, ”დგანან ხეები” და ”გუშინ ქარიშხალს”, ერთი პატარა ბარათი და სურათი წარწერით. სამწუხაროდ, ჩემი დაუდეგარი ცხოვრების მიზეზით, ტერენტის ბევრი წერილი და ლექსი დავაბნიე. ალბათ ესეც შეესაბამებოდა ტერენტი გრანელის უცნაურ ბედს.