რატომ არის აუცილებელი 90-იანი წლებისგან განთავისუფლება?
(ratom aris aucilebeli 90-iani wlebisgan gantavisufleba?
რასთან ასოცირედება საქართველოსთვის გასული საუკუნის 90-იანი წლები? ალბათ, არც ერთ ქვეყანაში არ მომხდარა ცხოვრების ამ პერიოდისთვის ასეთი დიდი მნიშველობის მინიჭება, ასეთი გაფე-ტიშება, უტრირება, მითოლოგიზირება. . . და ამ ყველაფრის მიუხედავად ეს ათწლედი შეუსწავლელი და დაუმუშავებელია, მასზე არასწორი წარმოდგენა კი, ძირითადად, ხელოვნების დახმარებით ჩამოგვიყალიბდა.
ფილმებში, ლიტერატურულ ნაწარმოებებში, სპექტაკლებში, ყველაფერი იმედად განმეორებადია, იმდენად გავს ერთმანეთს, ლამის დავიჯეროთ-კიდეც ჩვენი არც ისე შორეული წარსულის დრამატული მოვლენების იმგვარი გააზრება, როგორც ეს ხელოვნების ნაწარმოებებში ხდება. 90-იანები თითქოს, ყველაფერს აჩრდილივით დასდევს და თავისებურ დაღს ასვამს, დაღს, რომელიც ერთი შეხედვითვე შეიგრძნობა და შეიცნობა. . . დღემდე ყველაფერი ამ ხელოვნურად შექმნილი ეპოქის გარშემო ბრუნავს, თითქოს, მისგან სამუდამოდ განთავისუფლება წარმოუდგენელია. ახალი საუკუნე და ახალი ხელოვნებაც, თითქმის, ამ ყალბი, შეთხზული რეალობის ნაკვალევზე აღმოცენდა. შეიძლება, ერთგვარი ანალოგიც კი ვიპოვოთ გასული საუკუნის 60-იან წლებთან. ევროპული და ამერიკული კულტურაც ხომ საკმაოდ დიდი ხნის განმავლობაში ბრუნავდა 60-იანი წლების გარშემო, თუმცა, 60-იანი წლების გააზრების და გადაფასების დროს ხელვენებამ აქცენტირება შედარებით პოზიტიურ მოვლენებზე გაამახვილა და ეს ეპოქაც დღემდე რჩება მომავალი თაობებისთვის რომანტიზმის, შემოქმედებითი და სულიერი თავისუფლებისა და ალტერნატიული აზროვნების სიმბოლოდ. ეს წლები ხომ არ იყო მხოლოდ ამბოხება, სექსი და ნარკოტიკი “ლცდ”,იგი განსხვავებულ ცხოვრებას, განსხვავებული რეალობასა და ცხოვრების განსხვავებულ ფილოსოფიასაც მოიცავდა, რომელიც გაჯერებული იყო ალტერნატიული ლიტერატურით, როკით, ფილოსიფიური თეორიებით, ოკულტიზმითა და სამყაროს ახლებურად შემეცნების დაუოკებელი სურვილით, მაშინ, როდესაც 90-იანი წლებიდან კინოსა და ლიტერატურაში დარჩა მხოლოდ სამოქალაქო ომისა და აფხაზეთის ომის ნამსხვრევები, ისიც გაუაზრებელ-დაუმუშავებელი, ნარკომანია და ხელოვნურად შექმნილი ძველბიჭობის ინსტიტუტი. დამახინჯებული, ეკლექტური ქართული ენა, რომელიც ერთგვარ ნორმადაც იქცა და თავისი არაფრისმთქმელი ცარიელი სიტყვებითა და მეტყველების მანერით ზუსტად ასახავს ამ ეპოქის უსუსური რეპრეზენტირების მცდელობას. ყველაზე სავალალო კი, ალბათ, ის არის, რომ მოხდა არა ტრაგიკული ფაქტების კონსტანტირება, არამედ, ისეთი რეალობის გამოგონების მცდელობა, სადაც ნაკოტიკი და ომი ადმიანის ცხოვრების განუყოფელი ნაწილია, რომელთა გარეშე ცხოვრებას ყოველგვარი აზრი ეკარგება. ომმა ახალი სახე შეიძინა: იგი რომანტიკული და საოცნებო გახდა, ისევე, როგორც ნარკოტიკი იქცა თვითიდენტიფიკაციის ერთადერთ საშუალებად. თითქოს, საკუთარ თავს სხვაგვარად ვერ იპოვი, თითქოს, კარგი ტიპი ხარ მხოლოდ მაშინ, როცა ჟარგონის ენაზე ლაპარაკობ და ვენაში ჰეროინი გაქვს გაჩხერილი. 90-იანები, თითქოს, კრიზისის გამართლებაა: ომი იყო, უშუქობა და უწყლობა იყო, უმუშევრობა იყო, კრიმინოგენული სიტუაცია იყო და ვის ეცალა იდეალებზე ფიქრისთვის. “უ” პრეფიქსი ამ ეპოქის განუყოფელი ნაწილი გახდა, რომელიც ყველაფერს ამართლებდა. მისი გადაფასება კი შემდეგნაირად მოხდა: სხვა რა უნდა ექნა: დრო იყო ასეთი... ისმოდა და ისმის ყველგან.
ახალ საუკუნეში ეს აჩრდილი ერთბაშად დაატყდა ხელოვნებას. თითქოს, დროში გაყინულმა შემოქმედებმა თავინთი დაგროვილი გამოცდილების ამოფრვევა სცადეს. აქ ჩანს, რომ ომი “დაკარგული თაობისთვის” გართობის ერთადერთი საშუალება იყო, რაც ერთგვარად ომის პროპაგანდას ემსახურება, მოწყენილ, საკუთარ ნაჭუჭში ჩაკეტილ და უმუშევრად დარჩენილ პრაგმატულ თაობას კი, რომელსაც მუდამ ასწავლიდნენ, რომ ფულია ცხოვრებაში მთავარი, გამოსავალს სთავაზობს და ეუბნება: თქვენ რა იცით ცხოვრება, ჩვენ თქვენზე მაგრები ვიყავით, იმიტომ, რომ იყო ომი და იყო ნამდვილი მეგობრობა. მერე რა, რომ ეს ომი წავაგეთ, ჩვენ იქიდან გმირებად დავბრუნდით. ეს ომი ჩვენთვის ერთადერთია, რითიც ვმაყობთ. თითქოს, ხელოვანები დროში გაიყინნენ, თითქოს, ქვეყანაში ამ ომების შემდეგ არაფერი მომხდარა. ეს ხელოვნურად Eშეთითხნილი ეპოქა მთელი თაობისთვის დღემდე რჩება ერთადერთ რეალობად, რომლის გარეშეც მათ საკუთარი თავი ვერ წარმოუდგენიათ.
ერთი საკმაოდ საინტერესო ტენდენციაც შეინიშნება: 90-იანი წლების რეკონსტრუქციის მცდელობა. ქართული ტელე-შოუები აცოცხლებენ ამ ეპოქის გმირებს და მათ გამართლებას ცდილობენ. თითქოს, ერთგვარი ნოსტალგიაც იგრძნობა, თითქოს, ის რაღაც უჩვეულო და რომანტიკულიც კი იყო თავისი არსით. სოფო მოსიძის გადაცემათა ციკლში ‘მოწყვიტე წამი”, ცნობილი მხედრიონელი გიგა არველაძე ლამის ეროვნულ გმირად გამოიყვანეს, სიცრუის დეტექტორი კი იმის დამტკიცებას ცდილობდა, რომ სამოქალაქო ომის წლებში არცერთი მხარე არ ყოფილა დამნაშავე, რომ ეს ომი დრომ და ვითარებამ მოიტანა და რომ ორივე მხარე იდეალებისთვის იბრძოდა მხოლოდ. კინომცოდნე თეო ხატიაშვილი ერთ-ერთ წერილში აღნიშნავს, რომ გადაცემა “სიმართლის დროში” იყო მცდელობა ცნობილი მხედრიონელის, დოდო გუგეშაშვილის გაფეტიშებისა. გადაცემის ბოლოს ამ პიროვნებით აშკარად მოხიბლული წამყვანის მიერ ნათქვამი ფრაზა: “თქვენ საკმაოდ საინტერესო ცხოვრება გქონდათ” მისი აზრით, ამის საუკეთესო დადასტურებაა.
რეალურად, 90-იანი წლები ჩვენი სირცხვილია, ალბათ, ეპოქის გააზრება პირველ რიგში ორივე მხარის მიერ საკუთარი შეცდომების აღიარებით უნდა დაწყებულიყო და თუ ისინი ამას ვერ მოახერხებდნენ, მომავალ თაობას მაინც უნდა გამოეჩინა იმის ვაჟკაცობა, რომ ადამიანების გარკვეული ჯგუფისთვის პასუხისმგებლობა არ აეცილებინა და ადამიანების დადანაშაულების არ შეშინებოდა. ერეკლე დაისაძის” მამა” ამ მხრივ საკმაოდ საინტერესო ნაწარმოებია. ახლაგაზრდა ავტორი ზიზღის გრძნობითაა გამსჭვალული მხედრიონელი მამისადმი და ამბობს, რომ მას მისი მონაყოლი ისტორიები არასდროს იზიდავდა.
60-იან წლებში გერმანულ კინოში გამოჩნდა ახალი ტალღა რეჟისორებისა, რომლებიც თავს “უმამო თაობას” უწოდებდნენ და შექმნეს ე. წ. “ახალი გერმანული კინო”, რომლის მთავარი დეტერმინანტი წარსულის გადაფასება და დამნაშევეების საკუთარ წრეებში ძიება იყო. ამ თაობაში აშკარად იგრძნობოდა, რომ მათ აწუხებდათ ნაცისტურ-ფაშისტური კომპლექსი და თავინთ ფილმებში საკუთარი მამები დაადანაშაულეს. ფოლკერ შლიონდორფის ფილმში ”ყმაწვილი ტიორლესი” ავტორი იმის დამტკიცებას ცდილობს, რომ ფაშიზმი ინტელიგენციის გულგრილობამ შვა, გუნტერ გრასის რომანის ეკრანიზაციაში “თუნუქის დოლი” კი გამოხატულია მძლავრი პროტესტი, რომელიც მომავალ თაობას გაუჩნდა მშობლების თაობის მიმართ. ფილმის მთავარი პერსონაჟი უარს ამბობს გაზრდაზე და ასე ადევნებს თვალს სისხლიანი ეპოქის ნაკვალევს. იგი მხოლოდ მაშინ იზრდება, როცა ქვეყანაში ფაშიზმის ეპოქა მთავრდება. ფილმში დახატულია ფრუსტრირებული, მანკიერებებით შეპყრობილი და საკუთარ სურვილებს აყოლილი კასტა ადამიანებისა, რომლებიც ან ნეგატიური ენერგიის სუბლიმირებას სხვა ადამიანების განადგურებით აღწევდნენ.
გერმანიაში სწორედ ამის შემდეგ დაიწყო ერთი ცნობიერების ცვლის და ახლის ჩამოყალიბების პროცესი, რომელიც, ჩემი და, ალბათ, ბევრი სხვა ადამიანის რწმენით, წარულის შეცდომების აღიარებით, სულის ერთგვარი ეგზგიბიციონიზმით უნდა დაიწყოს. ქრისტეს საიდუმლოსთან ზიარებაც ხომ აღსარების შემდეგ ხდება.
დავით ქართველიშვილის ახალ რომანში “იყო საღამო, იყო დილა”, საკმაოდ საინტერესო ტენდენცია შეინიშნება. ავტორი ეპოქის რეკონსტრუქციას დღევანდელი გადასახედიდან ახდენს, გვიჩვენებს, როგორ მოქმედებს მისი აჩრდილი თანამედროვე რეალობაზე, როგორი ძლიერია ამ ეპოქისადმი ნოსტალგია (რომანის მთავარი პერსონაჟი ქალი თავის შეყვარებულს სთხოვს წვერები არ მოიპარსოს, რადგან ის ძალიან აგონებს თავის ერთადერთ სიყვარულს, ყოფილ მხედრიონელს; მისთვის არანაირი მნიშვნელობა არა აქვს იმ ფაქტს, რომ მხედრიონელებმა სრულიად უდანაშაულო, მღვდელი მამა მოუკლეს, მას ისევ “ის” უყვარს, ერთადერთი და განუმეორებელი. . . არ იზიდავს ახალი ადამიანი მის ცხოვრებაში _ ბევრად ახალგაზრდა, სიდნეიში განათლებამიღებული ფინანსისტი, საკმოდ დახვეწილი და პერსპექტიული, რომელიც ვერ ხვდება, რატომ სთხოვენ წვერის მოშვებას, ეს მას ერთგვარ დისკომფორტსაც უქმნის, მაგრამ აკეთებს იმიტომ, რომ საყვარელ ქალს ასიამოვნოს ).
რომანის ფინალში მხედრიონელი და მასზე სამარადჟამოდ შეყვარებული ქალი ერთ მანქანაში ხვდებიან, თან სრულიად შემთხვევით და ერთად უერთდებიან მარადისობას. ისინი ერთად ფეთქდებიან და მათგან მხოლოდ დანაკუწებული სხეულები რჩება. ალბათ, სწორედ ასე უნდა განთავისუფლდეს თანამედროვე რეალობა ამ მავნე აჩრდილისგან და შეეცადოს, ყველაფერი სხვაგვარად გაიაზროს და გადააფასოს. პირველ რიგში კი გაიაზროს ის, რომ ძმათამკვლელ ომს არ შეიძლება ჰყავდეს გმირები, რომ მას არანაირი გამართლება არ აქვს, ისევე ,როგორც არანაირი გამართლება არ აქვს ნარკომანიას. . . “დრო იყო ასეთი” არაადეკვატური პასუხია კითხვაზე რატომ იყო ეს ეპოქა ასეთი სისხლიანი. უფრო მართებული იქნება თუ ვიტყვით, რომ ქართველები საკუთარი ამბიციების დაკმაყოფილებასა და საკუთარი უპირატესობის დამტკიცებას გადაყვნენ. ეპოქის გაცნობიერების პროცესი მონანიებით უნდა დაიწყოს, რომ მომავალმა თაობებმა თორნიკე არავიძესავით კიდევ დიდხანს არ მოიმკონ წინაპართა ცოდვები.
(ratom aris aucilebeli 90-iani wlebisgan gantavisufleba?
რასთან ასოცირედება საქართველოსთვის გასული საუკუნის 90-იანი წლები? ალბათ, არც ერთ ქვეყანაში არ მომხდარა ცხოვრების ამ პერიოდისთვის ასეთი დიდი მნიშველობის მინიჭება, ასეთი გაფე-ტიშება, უტრირება, მითოლოგიზირება. . . და ამ ყველაფრის მიუხედავად ეს ათწლედი შეუსწავლელი და დაუმუშავებელია, მასზე არასწორი წარმოდგენა კი, ძირითადად, ხელოვნების დახმარებით ჩამოგვიყალიბდა.
ფილმებში, ლიტერატურულ ნაწარმოებებში, სპექტაკლებში, ყველაფერი იმედად განმეორებადია, იმდენად გავს ერთმანეთს, ლამის დავიჯეროთ-კიდეც ჩვენი არც ისე შორეული წარსულის დრამატული მოვლენების იმგვარი გააზრება, როგორც ეს ხელოვნების ნაწარმოებებში ხდება. 90-იანები თითქოს, ყველაფერს აჩრდილივით დასდევს და თავისებურ დაღს ასვამს, დაღს, რომელიც ერთი შეხედვითვე შეიგრძნობა და შეიცნობა. . . დღემდე ყველაფერი ამ ხელოვნურად შექმნილი ეპოქის გარშემო ბრუნავს, თითქოს, მისგან სამუდამოდ განთავისუფლება წარმოუდგენელია. ახალი საუკუნე და ახალი ხელოვნებაც, თითქმის, ამ ყალბი, შეთხზული რეალობის ნაკვალევზე აღმოცენდა. შეიძლება, ერთგვარი ანალოგიც კი ვიპოვოთ გასული საუკუნის 60-იან წლებთან. ევროპული და ამერიკული კულტურაც ხომ საკმაოდ დიდი ხნის განმავლობაში ბრუნავდა 60-იანი წლების გარშემო, თუმცა, 60-იანი წლების გააზრების და გადაფასების დროს ხელვენებამ აქცენტირება შედარებით პოზიტიურ მოვლენებზე გაამახვილა და ეს ეპოქაც დღემდე რჩება მომავალი თაობებისთვის რომანტიზმის, შემოქმედებითი და სულიერი თავისუფლებისა და ალტერნატიული აზროვნების სიმბოლოდ. ეს წლები ხომ არ იყო მხოლოდ ამბოხება, სექსი და ნარკოტიკი “ლცდ”,იგი განსხვავებულ ცხოვრებას, განსხვავებული რეალობასა და ცხოვრების განსხვავებულ ფილოსოფიასაც მოიცავდა, რომელიც გაჯერებული იყო ალტერნატიული ლიტერატურით, როკით, ფილოსიფიური თეორიებით, ოკულტიზმითა და სამყაროს ახლებურად შემეცნების დაუოკებელი სურვილით, მაშინ, როდესაც 90-იანი წლებიდან კინოსა და ლიტერატურაში დარჩა მხოლოდ სამოქალაქო ომისა და აფხაზეთის ომის ნამსხვრევები, ისიც გაუაზრებელ-დაუმუშავებელი, ნარკომანია და ხელოვნურად შექმნილი ძველბიჭობის ინსტიტუტი. დამახინჯებული, ეკლექტური ქართული ენა, რომელიც ერთგვარ ნორმადაც იქცა და თავისი არაფრისმთქმელი ცარიელი სიტყვებითა და მეტყველების მანერით ზუსტად ასახავს ამ ეპოქის უსუსური რეპრეზენტირების მცდელობას. ყველაზე სავალალო კი, ალბათ, ის არის, რომ მოხდა არა ტრაგიკული ფაქტების კონსტანტირება, არამედ, ისეთი რეალობის გამოგონების მცდელობა, სადაც ნაკოტიკი და ომი ადმიანის ცხოვრების განუყოფელი ნაწილია, რომელთა გარეშე ცხოვრებას ყოველგვარი აზრი ეკარგება. ომმა ახალი სახე შეიძინა: იგი რომანტიკული და საოცნებო გახდა, ისევე, როგორც ნარკოტიკი იქცა თვითიდენტიფიკაციის ერთადერთ საშუალებად. თითქოს, საკუთარ თავს სხვაგვარად ვერ იპოვი, თითქოს, კარგი ტიპი ხარ მხოლოდ მაშინ, როცა ჟარგონის ენაზე ლაპარაკობ და ვენაში ჰეროინი გაქვს გაჩხერილი. 90-იანები, თითქოს, კრიზისის გამართლებაა: ომი იყო, უშუქობა და უწყლობა იყო, უმუშევრობა იყო, კრიმინოგენული სიტუაცია იყო და ვის ეცალა იდეალებზე ფიქრისთვის. “უ” პრეფიქსი ამ ეპოქის განუყოფელი ნაწილი გახდა, რომელიც ყველაფერს ამართლებდა. მისი გადაფასება კი შემდეგნაირად მოხდა: სხვა რა უნდა ექნა: დრო იყო ასეთი... ისმოდა და ისმის ყველგან.
ახალ საუკუნეში ეს აჩრდილი ერთბაშად დაატყდა ხელოვნებას. თითქოს, დროში გაყინულმა შემოქმედებმა თავინთი დაგროვილი გამოცდილების ამოფრვევა სცადეს. აქ ჩანს, რომ ომი “დაკარგული თაობისთვის” გართობის ერთადერთი საშუალება იყო, რაც ერთგვარად ომის პროპაგანდას ემსახურება, მოწყენილ, საკუთარ ნაჭუჭში ჩაკეტილ და უმუშევრად დარჩენილ პრაგმატულ თაობას კი, რომელსაც მუდამ ასწავლიდნენ, რომ ფულია ცხოვრებაში მთავარი, გამოსავალს სთავაზობს და ეუბნება: თქვენ რა იცით ცხოვრება, ჩვენ თქვენზე მაგრები ვიყავით, იმიტომ, რომ იყო ომი და იყო ნამდვილი მეგობრობა. მერე რა, რომ ეს ომი წავაგეთ, ჩვენ იქიდან გმირებად დავბრუნდით. ეს ომი ჩვენთვის ერთადერთია, რითიც ვმაყობთ. თითქოს, ხელოვანები დროში გაიყინნენ, თითქოს, ქვეყანაში ამ ომების შემდეგ არაფერი მომხდარა. ეს ხელოვნურად Eშეთითხნილი ეპოქა მთელი თაობისთვის დღემდე რჩება ერთადერთ რეალობად, რომლის გარეშეც მათ საკუთარი თავი ვერ წარმოუდგენიათ.
ერთი საკმაოდ საინტერესო ტენდენციაც შეინიშნება: 90-იანი წლების რეკონსტრუქციის მცდელობა. ქართული ტელე-შოუები აცოცხლებენ ამ ეპოქის გმირებს და მათ გამართლებას ცდილობენ. თითქოს, ერთგვარი ნოსტალგიაც იგრძნობა, თითქოს, ის რაღაც უჩვეულო და რომანტიკულიც კი იყო თავისი არსით. სოფო მოსიძის გადაცემათა ციკლში ‘მოწყვიტე წამი”, ცნობილი მხედრიონელი გიგა არველაძე ლამის ეროვნულ გმირად გამოიყვანეს, სიცრუის დეტექტორი კი იმის დამტკიცებას ცდილობდა, რომ სამოქალაქო ომის წლებში არცერთი მხარე არ ყოფილა დამნაშავე, რომ ეს ომი დრომ და ვითარებამ მოიტანა და რომ ორივე მხარე იდეალებისთვის იბრძოდა მხოლოდ. კინომცოდნე თეო ხატიაშვილი ერთ-ერთ წერილში აღნიშნავს, რომ გადაცემა “სიმართლის დროში” იყო მცდელობა ცნობილი მხედრიონელის, დოდო გუგეშაშვილის გაფეტიშებისა. გადაცემის ბოლოს ამ პიროვნებით აშკარად მოხიბლული წამყვანის მიერ ნათქვამი ფრაზა: “თქვენ საკმაოდ საინტერესო ცხოვრება გქონდათ” მისი აზრით, ამის საუკეთესო დადასტურებაა.
რეალურად, 90-იანი წლები ჩვენი სირცხვილია, ალბათ, ეპოქის გააზრება პირველ რიგში ორივე მხარის მიერ საკუთარი შეცდომების აღიარებით უნდა დაწყებულიყო და თუ ისინი ამას ვერ მოახერხებდნენ, მომავალ თაობას მაინც უნდა გამოეჩინა იმის ვაჟკაცობა, რომ ადამიანების გარკვეული ჯგუფისთვის პასუხისმგებლობა არ აეცილებინა და ადამიანების დადანაშაულების არ შეშინებოდა. ერეკლე დაისაძის” მამა” ამ მხრივ საკმაოდ საინტერესო ნაწარმოებია. ახლაგაზრდა ავტორი ზიზღის გრძნობითაა გამსჭვალული მხედრიონელი მამისადმი და ამბობს, რომ მას მისი მონაყოლი ისტორიები არასდროს იზიდავდა.
60-იან წლებში გერმანულ კინოში გამოჩნდა ახალი ტალღა რეჟისორებისა, რომლებიც თავს “უმამო თაობას” უწოდებდნენ და შექმნეს ე. წ. “ახალი გერმანული კინო”, რომლის მთავარი დეტერმინანტი წარსულის გადაფასება და დამნაშევეების საკუთარ წრეებში ძიება იყო. ამ თაობაში აშკარად იგრძნობოდა, რომ მათ აწუხებდათ ნაცისტურ-ფაშისტური კომპლექსი და თავინთ ფილმებში საკუთარი მამები დაადანაშაულეს. ფოლკერ შლიონდორფის ფილმში ”ყმაწვილი ტიორლესი” ავტორი იმის დამტკიცებას ცდილობს, რომ ფაშიზმი ინტელიგენციის გულგრილობამ შვა, გუნტერ გრასის რომანის ეკრანიზაციაში “თუნუქის დოლი” კი გამოხატულია მძლავრი პროტესტი, რომელიც მომავალ თაობას გაუჩნდა მშობლების თაობის მიმართ. ფილმის მთავარი პერსონაჟი უარს ამბობს გაზრდაზე და ასე ადევნებს თვალს სისხლიანი ეპოქის ნაკვალევს. იგი მხოლოდ მაშინ იზრდება, როცა ქვეყანაში ფაშიზმის ეპოქა მთავრდება. ფილმში დახატულია ფრუსტრირებული, მანკიერებებით შეპყრობილი და საკუთარ სურვილებს აყოლილი კასტა ადამიანებისა, რომლებიც ან ნეგატიური ენერგიის სუბლიმირებას სხვა ადამიანების განადგურებით აღწევდნენ.
გერმანიაში სწორედ ამის შემდეგ დაიწყო ერთი ცნობიერების ცვლის და ახლის ჩამოყალიბების პროცესი, რომელიც, ჩემი და, ალბათ, ბევრი სხვა ადამიანის რწმენით, წარულის შეცდომების აღიარებით, სულის ერთგვარი ეგზგიბიციონიზმით უნდა დაიწყოს. ქრისტეს საიდუმლოსთან ზიარებაც ხომ აღსარების შემდეგ ხდება.
დავით ქართველიშვილის ახალ რომანში “იყო საღამო, იყო დილა”, საკმაოდ საინტერესო ტენდენცია შეინიშნება. ავტორი ეპოქის რეკონსტრუქციას დღევანდელი გადასახედიდან ახდენს, გვიჩვენებს, როგორ მოქმედებს მისი აჩრდილი თანამედროვე რეალობაზე, როგორი ძლიერია ამ ეპოქისადმი ნოსტალგია (რომანის მთავარი პერსონაჟი ქალი თავის შეყვარებულს სთხოვს წვერები არ მოიპარსოს, რადგან ის ძალიან აგონებს თავის ერთადერთ სიყვარულს, ყოფილ მხედრიონელს; მისთვის არანაირი მნიშვნელობა არა აქვს იმ ფაქტს, რომ მხედრიონელებმა სრულიად უდანაშაულო, მღვდელი მამა მოუკლეს, მას ისევ “ის” უყვარს, ერთადერთი და განუმეორებელი. . . არ იზიდავს ახალი ადამიანი მის ცხოვრებაში _ ბევრად ახალგაზრდა, სიდნეიში განათლებამიღებული ფინანსისტი, საკმოდ დახვეწილი და პერსპექტიული, რომელიც ვერ ხვდება, რატომ სთხოვენ წვერის მოშვებას, ეს მას ერთგვარ დისკომფორტსაც უქმნის, მაგრამ აკეთებს იმიტომ, რომ საყვარელ ქალს ასიამოვნოს ).
რომანის ფინალში მხედრიონელი და მასზე სამარადჟამოდ შეყვარებული ქალი ერთ მანქანაში ხვდებიან, თან სრულიად შემთხვევით და ერთად უერთდებიან მარადისობას. ისინი ერთად ფეთქდებიან და მათგან მხოლოდ დანაკუწებული სხეულები რჩება. ალბათ, სწორედ ასე უნდა განთავისუფლდეს თანამედროვე რეალობა ამ მავნე აჩრდილისგან და შეეცადოს, ყველაფერი სხვაგვარად გაიაზროს და გადააფასოს. პირველ რიგში კი გაიაზროს ის, რომ ძმათამკვლელ ომს არ შეიძლება ჰყავდეს გმირები, რომ მას არანაირი გამართლება არ აქვს, ისევე ,როგორც არანაირი გამართლება არ აქვს ნარკომანიას. . . “დრო იყო ასეთი” არაადეკვატური პასუხია კითხვაზე რატომ იყო ეს ეპოქა ასეთი სისხლიანი. უფრო მართებული იქნება თუ ვიტყვით, რომ ქართველები საკუთარი ამბიციების დაკმაყოფილებასა და საკუთარი უპირატესობის დამტკიცებას გადაყვნენ. ეპოქის გაცნობიერების პროცესი მონანიებით უნდა დაიწყოს, რომ მომავალმა თაობებმა თორნიკე არავიძესავით კიდევ დიდხანს არ მოიმკონ წინაპართა ცოდვები.