მახვში
(maxvshi)
დემნა შენგელაია მხატვრული სიტყვის ერთი იმ დიდოსტატთაგანი გახლდათ, რომელიც ახალგაზრდობიდანვე აქტიურად ჩაერთო ქართული პროზის განახლებასა და თანამედროვე ევროპულ დონეზე აყვანის პროცესში, ყოველთვის ტრიალებდა ლიტერატურული ცხოვრების შუაგულში და საბოლოოდ ჩვენგან წავიდა სიცოცხლეშივე აღიარებული, ჩვენი დიდი მწერლური ოჯახის ჭეშმარიტ, მახვშად მიჩნეული “სანავარდოსა“ და “ბათა ქექიას“, ბრწყინვალე მოთხრობების ღრმა ნასაზრევით გამორჩეული ესეებისა და გამოკვლევების შემკმნელი უზადო მოკართულე და სტილისტი, ნწერალთა ახალ თაობებს აძლევდა არა მარტო ოსტატობის იშვიათ გაკვეთილებს, არამედ უნერგავდა საუკეთესო მოკალაკეობრივ და ადამიანურ თვისებებს: პატიოსნებასა და უკომპრომისობას, ქედუხრელობას პრინციპულ საკითხებში, გახლდათ ცოცხალი განსახიერება კეთილშობილური უბრალოებისა და მისიწვდომებისა, უამბიცობისა.
ახლა, უკვე მოყრილ ასაკში მიჭირს მეხსიერებაში ზუსტად აღვადგინო, თუ როდის და რას ვითარებაში მომეცა ბედნიერი შესაძლებლობა დავვახლოებოდი ამ დიდ მწერალს, მაგრამ ის კი დანამდვილებით შემიძლია ვთქვა_მის მახლობლად თავს ყოველთვის თავისუფლად,შეუბოჭავად ვგრძნობდი და სულაც არა მისი პიროვნებისადმი მოწიწების ხარჯზე. თუ ფაქტების მიხედვით ვიმსჯელებთ,აღიარებული ოსტატის ყურადღება შეგირდისადმი პირველად მაშინ ვიგრძენი, როცა საქართველოს რადიომ დაამთავრა მინიატურებისგან აკინძული ჩემი ვრცელი მოთხრობების “მარად მწვანე კორდის“ მთლიანად გადაცემა. როგორც კი ბოლო ნაკვეთი ჩაიკითხეს, ტელეფონში მისი გახარებული ხმა გავიგონე და ისეთი მხნეობა ვიგრძენი,მთელი ცხოვრება რომ მომყვება. მოთხრობა ,,ცისკარში“ დაბეჭვდის შემდეგაც შემიქო, - დავრწმუნდი, რომ სმენას არ მოვუტყუებივარ, ჩემი მხრიდან და დამილოციხარ, აბა შენ იციო. მოთხრობა ნამდვილად ყურადღებით რომ ჰქონდა წაკითხული, იმითაც დასტურდებოდა, რომ საგანგებოდ მელაპარაკა ერთ-ერთ მინიატურაზე- ,,პირველი ხილვა“, ხალხურ გადმოცემაზე, რომელიც ამ პატარა მოთხრობას დაედო საფუძვლად. ეჭვი არ მეპარება, უძველესი წარმართული კოლხური მითოსი ანასხლეტიაო.თქვენ წარმოიდგინეთ, მეგრული დიალექტიდან აღებული ერთისიტყვის გამოყენებაც მომიწინა.ასეთი საერთო ქართულძირიანი სიტყვები(სწორედ ეს გამოთქმა იხმარა) უფრო გაბედულად უნდა შევიტანოთ ლიტ ერატული ენის ფონდშიო ამით გათამამებულმა გავიხსენე ჩემს უფრო ადრინდელ, სულხან-საბასადმი მიძღვნილ მოთხრობაში გამოყენნებული აჭარული წარმომავლობის კომპოზიტი,რომელსაც აჭარელი მოხუცი გლეხკაცი ხმარობს პატა-რა ბიჭზე საუბრისას საალერსო -სახუმარო აზრობრივი დატვირთვით. მკითხველისა-თვის განსაკუთრებით ქალის სმენისათვის რამდენადმე პიკანტური იყო ამ სიტყვის გამოყენება, ვცადე კიდეც მოთხრობაში, მაგრამ რედაქტორმა ამომიგდო – მეთქი. მართლაც რამდენადმე კვიმატურად საჩოთირო კომპოზიტზე გემრიელად ჩაიცინა „ბათა ქექიას“ ავტორმა და შემდეგ დასძინა -ეს სიტყვა სწორედ ხანგძლივად მტერთან მორკინალ აჭარაში უნდა შექმნილიყო, სადაც თავისუფლების მომავალი დამცველის დაბადება ორმაგად სასურველად და სასიხარულუდ ითვლებოდა.
დემნა შენგელიასთან საუბარი ყოველთვის სასიამოვნო და ინტერესის აღმძვრელი იყო, თან მოკლებული ზოგიერთი ფართოდ განსწავლული ადამიანისათვის ჩვეულ
აკადემიურ აპლობს. მისი ცოცხალი,მახვილი და ელასტიური გონება ვერ გუობდა დუნე და მშრალ, განყენებულ მსჯელობას გამოირჩეოდა სიღრმით, სისხარტითა და
ხატოვნებით, თანაც ბუნებრივად გაჯერებული იყო მწერლისათვის ესოდენ დამახასი-ათებელი იუმორით,ცნობილი “დემნასეული“სიცილ-ჩაქირქილებით, თითქოს თქვენს წინაშე გამოსახული ბათა მჯდარიყო.ერთხელ, ბათუმის აეროპორტში თბილისის თვითმფრინავში გაფრენის კარგა ხნით გადადება რომ გამოაცხადეს ,მოდი ცოტა
კახაბრის ველზეც გავირსეინოთო და საუბარ-საუბრით გრძელ ხეივანს შეხვედრებზე,
რაც ზოგჯერ გაუგებრობასაც ბადებს ხოლმე. ამით ვისარგებლე და გულმართლად
ვკითხე-ვის მოუვიდა თავში,თითქოს საოცრად ეროვნული თქვენი “ბათა ქექია“,“კოლა-ბრუნიონის“ გადამღერება იყოს-მეთქი. ამში გასაკვირი არაფერია,ვერც ერთი მწერალი ვერ გაექცევა გარკვეულ მოვლენებს, მაგრამ ზოგიერთი ჭკუა-მოკლე და შურიანი ამში პლაგიატის ჩხრეკას იწყებს. არც არასდროს დამიმალია,ვერც ვერავინ დამალავდა, რომ რომენ როლანის რომანმა გარკვეული ბიძგი მისცა,მაგრამ მხოლოდ
და მხოლოდ წმინდად ქართული,ეროვნული ნაწარმოების შესაქმნელად. მეტსაც გეტყვით, ჩემი “სანაკარდოც“ გარკვეული გავლენაა შექმნილი ,რადგან სეჭაბუკეში
ძალიან გატაცებული ვიყავი მაშინ ფრიად მუდური ანდრეი ბელით. რემნისცენციები
ჯერ კიდევ არ ნიშნავს ბევრ რამეს ასევე სიუჟეტური მსგავსებაც.
უკვე თბილისში გადმოსულს შეხვედრისას საყვედურსაც მეტყოდა ხოლმე_ რატომ შინ არ შემომივლი, განა კარჩაკეტილ კაცს რითიმე ვგევარო?! პირველი ჩემი მისვლა რუსთაველის თეაატრში დავით გაჩეჩილაძის “ბახტრიონის“ პრემიერას დაემთხვა. ნამდვილი თეატრალის უტყუარობით რეაგირებდა ამ დიდად გახმაურებული სპექტაკლის საინტერესო სცენაზე. მეორედ რუსთაველის იუბილესთან დაკავშირებით ფილმის გადასაღებად ჩვენი შემოქმედებითი ჯგუფის ექსპედიციიდან დაბრუნების შემდეგ ვეწვიე ცოცხალი შთაბეჭდილებების გასაზიარებლად. დიდად გაიხარა ჩემი უჩვეულო საჩუქრით_ პეტრე იბერის მიერ ბეთლემის მახლობლად აგებული ქართული მონასტრის ნანგრევებიდან წამოღებული კენჭით, უძველესი ქართული წარწერების ადგილიდან.
სიბერე საგრძნობლად რომ მოერია ჩვენი ახლო შეხვედრები უკვე მწერალთა ქვიშხეთის დასასვენებელ სახლში გაგრძელდა.
ეს მცირე მოგონებები დიდ მწერალზე მინდა დავასრულო კიდევ ერთი დაუვიწყარი გახსენებით:
1. ერთ მშვენიერ,ჩახჩახა დღეს გადავწყვიტეთ წრომის დიდებული ტაძრის მონახულება.ჩვენს განზრახვას უკვე მუხლებდამძიმებული კაცი თავშეკავებული ამოოხვრით შეხვდა, მაგრამ როგორც კი ჭიშკართან ავტობუსი დალანდა,მისებურად აბორგდა და თავისიანებს ხელიდან დაუსხლტა,მართლაც დიდებული ტაძარი აღმოჩნდა წრომი,თავისი ორიგინალური არქიტექტურული თვითმყოფადობით.სხვა დიდებულ ქართულ ტაძართა მსგავსად იგი ცის სიმაღლეებისკენ კი არ ისწრაფვის ,არამედ ამაყად მხრებგაშლილი,მტკიცედ და ნატიფად ნაგები მძლავრი კედლებით თითქოს მშობლიურ მიწას ჩაზრდია და მნახველში რაღაც განსაკუთრებულ მოწონებას აღძრავს.ჩვენი მწერლობის პატრიარქის ნათელ სახეს ნაღველი დაჰფენოდა,რათა შესაძლებლობა არ ჰქონოდა კიდევ ერთხელ დამტკბარიყო ტაძრის დიდებულებით.ის ყველასათვის მოულედნელად წინ გაწვდილი ხელებით კედელს მიეხალა,ლოყებს მიეხუტა,ხელის გულით მიეალერსა და ზედ უკანასკნელი ამბორი დასტოვა სამუდამოდ.
2. გასაოცარი კიდევ ის იყო,რომ უკან მობრუნებულთ,ავტობუსის ღია კარებთან
მხრებზე შარფმოხურული ვერიკო ანჯაფარიძე დაგვხვდა.მისი ხმის გაგონებაზე,დემნა ერთბაშად გამოცოცხლდა და ხმამაღლა მიმართა დიდ მსახიობს_წამით დადუმდა და შემდეგ რაღაცნაირი პათოსით შესძახა_იცით,ტაძრის კედელს ვეამბორე კიდეც!
ვერიკომ მოულოდნელად გაიცინა,თვალები მისებურად მოჭუტა და რაღაცნაირი ნიშნის მოგებით მიუგო_მეც,მეც ჩემო დემნა!და ხელი იქვე აღმართული სოფლის მცირე საყდრისაკენ გაიშვირა_მე ხომ ამ ეკლესიაში დავიწერე ჯვარი!
სწორედ ეს ამბავი დაედო საფუძვლად ჩემს მოთხრობას „კედელი“,რომელიც,მართალი გითხრათ,მომწონს კიდეც.
(maxvshi)
დემნა შენგელაია მხატვრული სიტყვის ერთი იმ დიდოსტატთაგანი გახლდათ, რომელიც ახალგაზრდობიდანვე აქტიურად ჩაერთო ქართული პროზის განახლებასა და თანამედროვე ევროპულ დონეზე აყვანის პროცესში, ყოველთვის ტრიალებდა ლიტერატურული ცხოვრების შუაგულში და საბოლოოდ ჩვენგან წავიდა სიცოცხლეშივე აღიარებული, ჩვენი დიდი მწერლური ოჯახის ჭეშმარიტ, მახვშად მიჩნეული “სანავარდოსა“ და “ბათა ქექიას“, ბრწყინვალე მოთხრობების ღრმა ნასაზრევით გამორჩეული ესეებისა და გამოკვლევების შემკმნელი უზადო მოკართულე და სტილისტი, ნწერალთა ახალ თაობებს აძლევდა არა მარტო ოსტატობის იშვიათ გაკვეთილებს, არამედ უნერგავდა საუკეთესო მოკალაკეობრივ და ადამიანურ თვისებებს: პატიოსნებასა და უკომპრომისობას, ქედუხრელობას პრინციპულ საკითხებში, გახლდათ ცოცხალი განსახიერება კეთილშობილური უბრალოებისა და მისიწვდომებისა, უამბიცობისა.
ახლა, უკვე მოყრილ ასაკში მიჭირს მეხსიერებაში ზუსტად აღვადგინო, თუ როდის და რას ვითარებაში მომეცა ბედნიერი შესაძლებლობა დავვახლოებოდი ამ დიდ მწერალს, მაგრამ ის კი დანამდვილებით შემიძლია ვთქვა_მის მახლობლად თავს ყოველთვის თავისუფლად,შეუბოჭავად ვგრძნობდი და სულაც არა მისი პიროვნებისადმი მოწიწების ხარჯზე. თუ ფაქტების მიხედვით ვიმსჯელებთ,აღიარებული ოსტატის ყურადღება შეგირდისადმი პირველად მაშინ ვიგრძენი, როცა საქართველოს რადიომ დაამთავრა მინიატურებისგან აკინძული ჩემი ვრცელი მოთხრობების “მარად მწვანე კორდის“ მთლიანად გადაცემა. როგორც კი ბოლო ნაკვეთი ჩაიკითხეს, ტელეფონში მისი გახარებული ხმა გავიგონე და ისეთი მხნეობა ვიგრძენი,მთელი ცხოვრება რომ მომყვება. მოთხრობა ,,ცისკარში“ დაბეჭვდის შემდეგაც შემიქო, - დავრწმუნდი, რომ სმენას არ მოვუტყუებივარ, ჩემი მხრიდან და დამილოციხარ, აბა შენ იციო. მოთხრობა ნამდვილად ყურადღებით რომ ჰქონდა წაკითხული, იმითაც დასტურდებოდა, რომ საგანგებოდ მელაპარაკა ერთ-ერთ მინიატურაზე- ,,პირველი ხილვა“, ხალხურ გადმოცემაზე, რომელიც ამ პატარა მოთხრობას დაედო საფუძვლად. ეჭვი არ მეპარება, უძველესი წარმართული კოლხური მითოსი ანასხლეტიაო.თქვენ წარმოიდგინეთ, მეგრული დიალექტიდან აღებული ერთისიტყვის გამოყენებაც მომიწინა.ასეთი საერთო ქართულძირიანი სიტყვები(სწორედ ეს გამოთქმა იხმარა) უფრო გაბედულად უნდა შევიტანოთ ლიტ ერატული ენის ფონდშიო ამით გათამამებულმა გავიხსენე ჩემს უფრო ადრინდელ, სულხან-საბასადმი მიძღვნილ მოთხრობაში გამოყენნებული აჭარული წარმომავლობის კომპოზიტი,რომელსაც აჭარელი მოხუცი გლეხკაცი ხმარობს პატა-რა ბიჭზე საუბრისას საალერსო -სახუმარო აზრობრივი დატვირთვით. მკითხველისა-თვის განსაკუთრებით ქალის სმენისათვის რამდენადმე პიკანტური იყო ამ სიტყვის გამოყენება, ვცადე კიდეც მოთხრობაში, მაგრამ რედაქტორმა ამომიგდო – მეთქი. მართლაც რამდენადმე კვიმატურად საჩოთირო კომპოზიტზე გემრიელად ჩაიცინა „ბათა ქექიას“ ავტორმა და შემდეგ დასძინა -ეს სიტყვა სწორედ ხანგძლივად მტერთან მორკინალ აჭარაში უნდა შექმნილიყო, სადაც თავისუფლების მომავალი დამცველის დაბადება ორმაგად სასურველად და სასიხარულუდ ითვლებოდა.
დემნა შენგელიასთან საუბარი ყოველთვის სასიამოვნო და ინტერესის აღმძვრელი იყო, თან მოკლებული ზოგიერთი ფართოდ განსწავლული ადამიანისათვის ჩვეულ
აკადემიურ აპლობს. მისი ცოცხალი,მახვილი და ელასტიური გონება ვერ გუობდა დუნე და მშრალ, განყენებულ მსჯელობას გამოირჩეოდა სიღრმით, სისხარტითა და
ხატოვნებით, თანაც ბუნებრივად გაჯერებული იყო მწერლისათვის ესოდენ დამახასი-ათებელი იუმორით,ცნობილი “დემნასეული“სიცილ-ჩაქირქილებით, თითქოს თქვენს წინაშე გამოსახული ბათა მჯდარიყო.ერთხელ, ბათუმის აეროპორტში თბილისის თვითმფრინავში გაფრენის კარგა ხნით გადადება რომ გამოაცხადეს ,მოდი ცოტა
კახაბრის ველზეც გავირსეინოთო და საუბარ-საუბრით გრძელ ხეივანს შეხვედრებზე,
რაც ზოგჯერ გაუგებრობასაც ბადებს ხოლმე. ამით ვისარგებლე და გულმართლად
ვკითხე-ვის მოუვიდა თავში,თითქოს საოცრად ეროვნული თქვენი “ბათა ქექია“,“კოლა-ბრუნიონის“ გადამღერება იყოს-მეთქი. ამში გასაკვირი არაფერია,ვერც ერთი მწერალი ვერ გაექცევა გარკვეულ მოვლენებს, მაგრამ ზოგიერთი ჭკუა-მოკლე და შურიანი ამში პლაგიატის ჩხრეკას იწყებს. არც არასდროს დამიმალია,ვერც ვერავინ დამალავდა, რომ რომენ როლანის რომანმა გარკვეული ბიძგი მისცა,მაგრამ მხოლოდ
და მხოლოდ წმინდად ქართული,ეროვნული ნაწარმოების შესაქმნელად. მეტსაც გეტყვით, ჩემი “სანაკარდოც“ გარკვეული გავლენაა შექმნილი ,რადგან სეჭაბუკეში
ძალიან გატაცებული ვიყავი მაშინ ფრიად მუდური ანდრეი ბელით. რემნისცენციები
ჯერ კიდევ არ ნიშნავს ბევრ რამეს ასევე სიუჟეტური მსგავსებაც.
უკვე თბილისში გადმოსულს შეხვედრისას საყვედურსაც მეტყოდა ხოლმე_ რატომ შინ არ შემომივლი, განა კარჩაკეტილ კაცს რითიმე ვგევარო?! პირველი ჩემი მისვლა რუსთაველის თეაატრში დავით გაჩეჩილაძის “ბახტრიონის“ პრემიერას დაემთხვა. ნამდვილი თეატრალის უტყუარობით რეაგირებდა ამ დიდად გახმაურებული სპექტაკლის საინტერესო სცენაზე. მეორედ რუსთაველის იუბილესთან დაკავშირებით ფილმის გადასაღებად ჩვენი შემოქმედებითი ჯგუფის ექსპედიციიდან დაბრუნების შემდეგ ვეწვიე ცოცხალი შთაბეჭდილებების გასაზიარებლად. დიდად გაიხარა ჩემი უჩვეულო საჩუქრით_ პეტრე იბერის მიერ ბეთლემის მახლობლად აგებული ქართული მონასტრის ნანგრევებიდან წამოღებული კენჭით, უძველესი ქართული წარწერების ადგილიდან.
სიბერე საგრძნობლად რომ მოერია ჩვენი ახლო შეხვედრები უკვე მწერალთა ქვიშხეთის დასასვენებელ სახლში გაგრძელდა.
ეს მცირე მოგონებები დიდ მწერალზე მინდა დავასრულო კიდევ ერთი დაუვიწყარი გახსენებით:
1. ერთ მშვენიერ,ჩახჩახა დღეს გადავწყვიტეთ წრომის დიდებული ტაძრის მონახულება.ჩვენს განზრახვას უკვე მუხლებდამძიმებული კაცი თავშეკავებული ამოოხვრით შეხვდა, მაგრამ როგორც კი ჭიშკართან ავტობუსი დალანდა,მისებურად აბორგდა და თავისიანებს ხელიდან დაუსხლტა,მართლაც დიდებული ტაძარი აღმოჩნდა წრომი,თავისი ორიგინალური არქიტექტურული თვითმყოფადობით.სხვა დიდებულ ქართულ ტაძართა მსგავსად იგი ცის სიმაღლეებისკენ კი არ ისწრაფვის ,არამედ ამაყად მხრებგაშლილი,მტკიცედ და ნატიფად ნაგები მძლავრი კედლებით თითქოს მშობლიურ მიწას ჩაზრდია და მნახველში რაღაც განსაკუთრებულ მოწონებას აღძრავს.ჩვენი მწერლობის პატრიარქის ნათელ სახეს ნაღველი დაჰფენოდა,რათა შესაძლებლობა არ ჰქონოდა კიდევ ერთხელ დამტკბარიყო ტაძრის დიდებულებით.ის ყველასათვის მოულედნელად წინ გაწვდილი ხელებით კედელს მიეხალა,ლოყებს მიეხუტა,ხელის გულით მიეალერსა და ზედ უკანასკნელი ამბორი დასტოვა სამუდამოდ.
2. გასაოცარი კიდევ ის იყო,რომ უკან მობრუნებულთ,ავტობუსის ღია კარებთან
მხრებზე შარფმოხურული ვერიკო ანჯაფარიძე დაგვხვდა.მისი ხმის გაგონებაზე,დემნა ერთბაშად გამოცოცხლდა და ხმამაღლა მიმართა დიდ მსახიობს_წამით დადუმდა და შემდეგ რაღაცნაირი პათოსით შესძახა_იცით,ტაძრის კედელს ვეამბორე კიდეც!
ვერიკომ მოულოდნელად გაიცინა,თვალები მისებურად მოჭუტა და რაღაცნაირი ნიშნის მოგებით მიუგო_მეც,მეც ჩემო დემნა!და ხელი იქვე აღმართული სოფლის მცირე საყდრისაკენ გაიშვირა_მე ხომ ამ ეკლესიაში დავიწერე ჯვარი!
სწორედ ეს ამბავი დაედო საფუძვლად ჩემს მოთხრობას „კედელი“,რომელიც,მართალი გითხრათ,მომწონს კიდეც.