იორამი
(iorami)
ქართულს ყველაზე კარგად ქართლში ლაპარაკობენ
რეზო გაბრიაძის ინტერვიუდან
იორამი ერქვა – აბა, რა უნდა რქმეოდა! თვალადში, თვალადური ჭირის სუფრის თამადა, თვითონაც თვალადი კაცი და თვალადური, დინჯი ქართულით მოსაუბრე, მეგობრის წასვლით შეძრული და ნაღველჩაბრუნებული, _ სათქმელს პირს უსინჯავს ბორძიკით და დამყუდროებულ სიტყვას მიჰყვება. მერე ნელ-ნელა ჩვენს ჩაგვიყოლიებს, გულისას ჩვენამდეც მოაღწევინებს, მაგრამ, ეს მერე იქნება; ჯერ არა, ჯერ ვერ მოუხელთებია სიტყვის სადინარი, გაოგნებულია, სათქმელს ვერ უყრის თავს... მერე, ერთ-ორ ჭიქას რო წაიმძღვარებს და მობჯენილ დარდსაც რო დაიოკებს, _ სიტყვა მაშინღა ნახავს კვალს, მეგობარზე სათქმელსაც მაშინ გაიწაფავს და ქალაქიდან ჩასულების ყურადღებასაც მერეღა მიიქცევს. ჯერ მარტო იმისმოგონებაშია, რო თამაზს, უდროოდ წასულ მეგობარს, გეგენას ეძახდა თურმე, პაპის სახელს, პაპის ხათრითა თუ, სულაც – გასაბრაზებლათა, ანდა – საძმო გულის კვალად, მოფერებითა თუ ჯიუტნარევი სიყვარულითა. ახლაღა იხსენებს კარგახანს თვალმიფარებული ბიჭობის ამბავს, ახლაღა გვიყვება და ჩვენც ფიქრის გზაზე მიგვიყოლიებს...
ჩვენ აქედან ჩასულები ვართ, თამაზის ახლობლები, უნივერსიტეტიდან შემორჩენილი მეგობრები, თანამშრომლები, ლიტერატორები და, როგორც იტყვიან, სიტყვის მოდარაჯე ხალხი. მეზობლის ფართო აივანზე გაწვდილ საწესო სუფრაზე უკანასკნელ გზაზე გაცილებული მეგობრის `იქ~ მყოფებს შესანდობარს ვუთვლით და დამრჩომთ ვუდღეგრძელებთ.
_აბა რა დავარქვათ ჩვენს სუფრას, ტრაპეზია, მა რა არიო – იტყვის იორამი და იმის გახსენებას მოჰყვება, თუ რა და როგორ ითქმის ღვინოში, როგორ დაიწყობს და დაილაგებს სათქმელს ჭიქააწეული, ჭირსგაჩვეული და ლხინს მონატრებული ქართველი... სამს იტყვიანო ჩვენშიო – ერთი ხო მოსაგონარია, მეორე – სადიდებელი და მესამე კიდე – სადღეგრძელოო; სამნაირად ვიტყვითო, სამ გზასა და კვალს მოვუძებნით, სამ წიბოსა და წახნაგს შევასხამთ ღვინოში სათქმელ სიტყვასო და, კიდე ცოტას რო შეჰყვება იორამი, მაშინღა შევამჩნევ ჩემ გვერდზე მჯდომი ლევან ბრეგაძის გამტკნარებულ სახეს, დალაგებული აზრით ნასიამოვნები, ჯერ რო ალმაცერად გახედავს იორამს და მერე რო ერთმანეთს შევაჩერდებით – რაღაცით გაერთიანებულები და თვალნათლიანები. მერე, კიდე რამდენიმე შესანდობარი რო გადაივლის და გაკვირვებასაც რო დავუსხლტებით, ლევანი ჩაეკითხება, _ რაო, იორამ, როგორა თქვი წეღანო... და იორამიც დაფენილი ღიმილით იმეორებს , _ მეოთხეცაო, მეოთხეც შეიძლებაო, მაგრამ ამას ჭაშნიკი ქვიაო; ღვინო საჭაშნიკოდაც ისმის და ამას ახლა დეგუსტაციას ეტყვიანო. მერე ამაზე ვიწყებთ მე და ლევანი, უკვე აზრის მოზიარეებად ქცეულები, ღვინოსთან ურთიერთობაზე, მასთან დაკავშირებულ წესებზე ბჭობას. მერე წეღანდელ ნატირალსაც ვიხსენებთ – ქვის ძველ საფეხურებდაგლუვებულ კიბეზე რომ ჩამოასვენეს ჩვენი მეგობარი და შუახნის დედაკაცმა რო დაატირა, _ როგორ ჯანგამქრალი ხარ ბიჭოო, როგორი უძლურიო, რო კიბეზე ვერ ჩამოხველო!... მერე თვალადური `ჭაშნიკის~ ავტორსაც მივადგებით და ისიც გვაგონდება, რა ჩასაფრებით აღნუსხავდა ენის ყველა მიმოხვრას სიტყვის დამფასებელი კაცი, როგორ ივსებოდა ძველი, ლურჯყდიანი საერთო რვეულები, უბის წიგნაკები და პაპიროსის კოლოფის ყდები ძველი და ცოცხალი ქართულით.
-პატივცემულო მეინახენოო! – ისევ დადინჯებით წამოუდგება იორამი მორიგ სათქმელს – ერთხელ კიდევ გავიშალოთ წელში, კიდევ ერთი შესანდობარი თვქვაათო; ჩვენი წასულები შენდობას ღვთისგან მოელიან და შესანდობარს _ ჩვენგანო; ყველას ღმერთმა შეუნდოს ცოდვებიო... ჩვენ რისი შენდობა შეგვიძლია – თავად ცოდვილებს, შენდობა ღვთისგან ეკუთვნით, ჩვენ მარტო შესანდობარს ვიტყვით, ჩვენი საშრომელი მარტო ეგ არიო; სუყველას ხსოვნა-მოგონება იყვეს, სადაც ეს ღვინო გაინათებსო – იტყვის იორამი და ამ ბოლო ნათქვამისა კი ცოტა გამეგება, მაგრამ ჩემი გაუგებრობა რა სახსენებელია, როცა `ჭაშნიკის~ ავტორსაც ხშირად მიუწერია ხოლმე მოხელავებული სიტყვისთვის: `შევეკითხო სიტყვის პაპას~, `შევეკითხო მამალხინესო~; არადა, სულ შესაკითხები არიან ეს დალოცვილები – სიტვას რო მარგალიტს აპკურებენ, ნათქვამით რო ცდილობენ დარდის ჩამოლევას – დარდის დამმალავები და მის ქურაში გამოვლილები, _ სათქმელს რო არ დაეწოდებიან და პირდაპირ შემოგაგებებენ ალიან სიტყვას.
მერე ისევ აქეთ მოგვაქცევს იორამი, დამრჩომებისკენ, სააქაო ყოფისკენ, პირუხვედრი წუთისოფლისკენ, მაგრამ მაინც სიცოცხლის სიხარულისკენ. _ ჰოოდა, გეგენა პაპა თამაზმა იმით არ დაივიწყა, რო ბადალი გაუჩინაო და მიხოს სადღეგრძელოს ამბობს _ ჩვენი მეგობრის ნაშიერისას, კეთილაღნაგი და მომღერალი ბიჭისას – ამასწინათ `ავე მარია~ რომ უმღერია კათოლიკურ ტაძარში და მის მოსასმენად მოსული მამისთვის უკანაკნელი რო ყოფილა ეს ფეხზე წამოდგომა, _მამამ გიღალატა, მაგრამ ცუდად არ დაუმახსოვროო...
მერე მეუღლის გასამხნევებელს იტყვის – ჭირთათმენას შეგუებული ქალის სადღეგრძელოს, ჩვენს მეგობარს დრო-ჟამთან გამკლავებას რო უმსუბუქებდა, შეურცხვენელად რომ მოაცილებდა და დღეიდან წუხილით სავსემ რო უნდა გააგრძელოს უნდო წუთისოფელიო; კაცის გულს ქალი მატებს ძალასო, კაცის სიმაღლე –ქალიაო და მოჰყვება ასე სათქმელს, იანვრის ცრიატ დღეს, მეგობრის სეწესო სუფრაზე მოთამადე იორამი და, ნათქვამს ისე დააბროლებს და გულის გზას ისე მოამხრობინებს, რომ ზამთრის უღიმღამო მზეც ძალას მოიცემს და სხვაგვარად ათბობს.
მერე დედმამიშვილებს ჩამოლოცავს ხმადაუნჯებული,- დედმამიშვილებს გაუმარჯოსო, ყველაზე დიდი ნათესავი დედმამიშვილიაო; შვილიც კი არ არის ეგეთი, შვილს ერთი გვერდი დედისა აქვს და დედმამიშვილებს _ დედაც ერთი გვყავს, მამაც და გვარიც ერთი გვაქვსო; ის მიწა, რომელიც თამაზს დაეყარა გულზე, მძიმე არ არის, მაგრამ, კიდევ უფრო შემსუბუქდა მას შემდეგ, რაც დებმა მას ცრემლი დააყარესო; მიცვალებული ხომ ყველაზე მეტად ქადითა ცხონდება და დების ცრემლი ქადასავით არის ჩვენი ზიარი ძმისთვის და, ვიცი რო, როგორც ეს კავთურა არ ჩამოილევა – რაც უნდა ჩამოიკლოს – და ციდან ნამი არ ამოიწურება, ეგრე მის დებს ცრემლი არ გამოელევაო...
_სიკვდილი ხო ყველაზე ახლობელია ჩვენი, ყოველიწუთის მოდარაჯე, ყველაზე ახლომყოფი და იმიტომაც არ დავინანეთ ჩვენი მეგობარი, იმას მივაშვილეთ და გავატანეთო. იორამის ეს ნათქვამი რაღაცით მაკრთობს, მაგრამ, მერე ყველა ჩვენგანის სატკივარს ერთ საერთო ჭირად გვიერთიანებს და გვიმსუბუქებკიდეც, რადგან დანაკლისს ახალ სისავსედ აღვიქვამთ და მეჩვენება, რომ სიცოცხლე ერთი უნაპრალო და გაბმული ყოფაა – ერთ კვირვად და უღრუო ერთიანობად შედედებული; თითქოს სიკვდილ-სიცოცხლეს შორის ზღვარი წარეცხილა და, საიქიო სამუდამო ჩრდილი რომ მეგონა, თურმე თვალისმომჭრელი ნათლითა ყოფილა მოფენილი... იორამიც ამასა ჰყვება, ისიც ამ წამოშლილ ფიქრს მიდასტურებს და ვხვდები, რომ მარტოობის დიდი გამოცდილება აქვს სანთლისფერ ჭიქას დამყურე ამ კაცს და იმიტომაც არ უძნელდება სიკვდილთან შენობით ლაპარაკი...
მერე მთაგორებსაც გახედავს ნაღველგარეული მზერით, ჩადინჯებული საუბრით ისევ გაუყვება შეგულებული სიტყვის ბილიკ-ვიწროებს და, _ აემ უღიმღამო მთებს გაუმარჯოს, ამ მოწყენილ გარემოსაო, _ ჩვენც შეგვამჩნევინებს სიძველით დაგლუვებულ, გამოხუნებულ ზეგნებს... უღიმღამოსაო, თითქოს რო იწუნებს და გმობს, თითქოს რო მოსაწყენია ამათი ცქერა და, მათ შემხედვარეს, გულზეც რო თითქოს ჟანგი ედება, მაგრამ მის ნათქვამში სიტყვა `უღიმღამოც~ სხვანაირადა ნათდება და ვგრძნობ, რომ ამ ყველაფერს სარჩულად სიყვარული აქვს გამოკრული. სწორედ ეს ახალისებს და აცოცხლებს სიტყვასაც და კაცსაც.
_ ძნელი ყოფილა ქართველობაო! – მორიგი სათქმელისას წაიცდენს იორამი და ვრწმუნდები, რომ ძნელბედობის ქურაში გამოყვანილი იორამისნაირი ქართველები, რაც უფრო კარგად არიან მომზადებული სიკვდილისათვის, მით მეტი ჟინით ეწაფებიან უამებელ, მაგრამ მაინც ტკბილ წუთისოფელს; ამიტომაც შეუძლიათ ხოლმე, რომ ზამთრის გახუნებული და სევდიანი დღეები მზისფერ სამოყვრო ამინდად გვიქციონ.
(iorami)
ქართულს ყველაზე კარგად ქართლში ლაპარაკობენ
რეზო გაბრიაძის ინტერვიუდან
იორამი ერქვა – აბა, რა უნდა რქმეოდა! თვალადში, თვალადური ჭირის სუფრის თამადა, თვითონაც თვალადი კაცი და თვალადური, დინჯი ქართულით მოსაუბრე, მეგობრის წასვლით შეძრული და ნაღველჩაბრუნებული, _ სათქმელს პირს უსინჯავს ბორძიკით და დამყუდროებულ სიტყვას მიჰყვება. მერე ნელ-ნელა ჩვენს ჩაგვიყოლიებს, გულისას ჩვენამდეც მოაღწევინებს, მაგრამ, ეს მერე იქნება; ჯერ არა, ჯერ ვერ მოუხელთებია სიტყვის სადინარი, გაოგნებულია, სათქმელს ვერ უყრის თავს... მერე, ერთ-ორ ჭიქას რო წაიმძღვარებს და მობჯენილ დარდსაც რო დაიოკებს, _ სიტყვა მაშინღა ნახავს კვალს, მეგობარზე სათქმელსაც მაშინ გაიწაფავს და ქალაქიდან ჩასულების ყურადღებასაც მერეღა მიიქცევს. ჯერ მარტო იმისმოგონებაშია, რო თამაზს, უდროოდ წასულ მეგობარს, გეგენას ეძახდა თურმე, პაპის სახელს, პაპის ხათრითა თუ, სულაც – გასაბრაზებლათა, ანდა – საძმო გულის კვალად, მოფერებითა თუ ჯიუტნარევი სიყვარულითა. ახლაღა იხსენებს კარგახანს თვალმიფარებული ბიჭობის ამბავს, ახლაღა გვიყვება და ჩვენც ფიქრის გზაზე მიგვიყოლიებს...
ჩვენ აქედან ჩასულები ვართ, თამაზის ახლობლები, უნივერსიტეტიდან შემორჩენილი მეგობრები, თანამშრომლები, ლიტერატორები და, როგორც იტყვიან, სიტყვის მოდარაჯე ხალხი. მეზობლის ფართო აივანზე გაწვდილ საწესო სუფრაზე უკანასკნელ გზაზე გაცილებული მეგობრის `იქ~ მყოფებს შესანდობარს ვუთვლით და დამრჩომთ ვუდღეგრძელებთ.
_აბა რა დავარქვათ ჩვენს სუფრას, ტრაპეზია, მა რა არიო – იტყვის იორამი და იმის გახსენებას მოჰყვება, თუ რა და როგორ ითქმის ღვინოში, როგორ დაიწყობს და დაილაგებს სათქმელს ჭიქააწეული, ჭირსგაჩვეული და ლხინს მონატრებული ქართველი... სამს იტყვიანო ჩვენშიო – ერთი ხო მოსაგონარია, მეორე – სადიდებელი და მესამე კიდე – სადღეგრძელოო; სამნაირად ვიტყვითო, სამ გზასა და კვალს მოვუძებნით, სამ წიბოსა და წახნაგს შევასხამთ ღვინოში სათქმელ სიტყვასო და, კიდე ცოტას რო შეჰყვება იორამი, მაშინღა შევამჩნევ ჩემ გვერდზე მჯდომი ლევან ბრეგაძის გამტკნარებულ სახეს, დალაგებული აზრით ნასიამოვნები, ჯერ რო ალმაცერად გახედავს იორამს და მერე რო ერთმანეთს შევაჩერდებით – რაღაცით გაერთიანებულები და თვალნათლიანები. მერე, კიდე რამდენიმე შესანდობარი რო გადაივლის და გაკვირვებასაც რო დავუსხლტებით, ლევანი ჩაეკითხება, _ რაო, იორამ, როგორა თქვი წეღანო... და იორამიც დაფენილი ღიმილით იმეორებს , _ მეოთხეცაო, მეოთხეც შეიძლებაო, მაგრამ ამას ჭაშნიკი ქვიაო; ღვინო საჭაშნიკოდაც ისმის და ამას ახლა დეგუსტაციას ეტყვიანო. მერე ამაზე ვიწყებთ მე და ლევანი, უკვე აზრის მოზიარეებად ქცეულები, ღვინოსთან ურთიერთობაზე, მასთან დაკავშირებულ წესებზე ბჭობას. მერე წეღანდელ ნატირალსაც ვიხსენებთ – ქვის ძველ საფეხურებდაგლუვებულ კიბეზე რომ ჩამოასვენეს ჩვენი მეგობარი და შუახნის დედაკაცმა რო დაატირა, _ როგორ ჯანგამქრალი ხარ ბიჭოო, როგორი უძლურიო, რო კიბეზე ვერ ჩამოხველო!... მერე თვალადური `ჭაშნიკის~ ავტორსაც მივადგებით და ისიც გვაგონდება, რა ჩასაფრებით აღნუსხავდა ენის ყველა მიმოხვრას სიტყვის დამფასებელი კაცი, როგორ ივსებოდა ძველი, ლურჯყდიანი საერთო რვეულები, უბის წიგნაკები და პაპიროსის კოლოფის ყდები ძველი და ცოცხალი ქართულით.
-პატივცემულო მეინახენოო! – ისევ დადინჯებით წამოუდგება იორამი მორიგ სათქმელს – ერთხელ კიდევ გავიშალოთ წელში, კიდევ ერთი შესანდობარი თვქვაათო; ჩვენი წასულები შენდობას ღვთისგან მოელიან და შესანდობარს _ ჩვენგანო; ყველას ღმერთმა შეუნდოს ცოდვებიო... ჩვენ რისი შენდობა შეგვიძლია – თავად ცოდვილებს, შენდობა ღვთისგან ეკუთვნით, ჩვენ მარტო შესანდობარს ვიტყვით, ჩვენი საშრომელი მარტო ეგ არიო; სუყველას ხსოვნა-მოგონება იყვეს, სადაც ეს ღვინო გაინათებსო – იტყვის იორამი და ამ ბოლო ნათქვამისა კი ცოტა გამეგება, მაგრამ ჩემი გაუგებრობა რა სახსენებელია, როცა `ჭაშნიკის~ ავტორსაც ხშირად მიუწერია ხოლმე მოხელავებული სიტყვისთვის: `შევეკითხო სიტყვის პაპას~, `შევეკითხო მამალხინესო~; არადა, სულ შესაკითხები არიან ეს დალოცვილები – სიტვას რო მარგალიტს აპკურებენ, ნათქვამით რო ცდილობენ დარდის ჩამოლევას – დარდის დამმალავები და მის ქურაში გამოვლილები, _ სათქმელს რო არ დაეწოდებიან და პირდაპირ შემოგაგებებენ ალიან სიტყვას.
მერე ისევ აქეთ მოგვაქცევს იორამი, დამრჩომებისკენ, სააქაო ყოფისკენ, პირუხვედრი წუთისოფლისკენ, მაგრამ მაინც სიცოცხლის სიხარულისკენ. _ ჰოოდა, გეგენა პაპა თამაზმა იმით არ დაივიწყა, რო ბადალი გაუჩინაო და მიხოს სადღეგრძელოს ამბობს _ ჩვენი მეგობრის ნაშიერისას, კეთილაღნაგი და მომღერალი ბიჭისას – ამასწინათ `ავე მარია~ რომ უმღერია კათოლიკურ ტაძარში და მის მოსასმენად მოსული მამისთვის უკანაკნელი რო ყოფილა ეს ფეხზე წამოდგომა, _მამამ გიღალატა, მაგრამ ცუდად არ დაუმახსოვროო...
მერე მეუღლის გასამხნევებელს იტყვის – ჭირთათმენას შეგუებული ქალის სადღეგრძელოს, ჩვენს მეგობარს დრო-ჟამთან გამკლავებას რო უმსუბუქებდა, შეურცხვენელად რომ მოაცილებდა და დღეიდან წუხილით სავსემ რო უნდა გააგრძელოს უნდო წუთისოფელიო; კაცის გულს ქალი მატებს ძალასო, კაცის სიმაღლე –ქალიაო და მოჰყვება ასე სათქმელს, იანვრის ცრიატ დღეს, მეგობრის სეწესო სუფრაზე მოთამადე იორამი და, ნათქვამს ისე დააბროლებს და გულის გზას ისე მოამხრობინებს, რომ ზამთრის უღიმღამო მზეც ძალას მოიცემს და სხვაგვარად ათბობს.
მერე დედმამიშვილებს ჩამოლოცავს ხმადაუნჯებული,- დედმამიშვილებს გაუმარჯოსო, ყველაზე დიდი ნათესავი დედმამიშვილიაო; შვილიც კი არ არის ეგეთი, შვილს ერთი გვერდი დედისა აქვს და დედმამიშვილებს _ დედაც ერთი გვყავს, მამაც და გვარიც ერთი გვაქვსო; ის მიწა, რომელიც თამაზს დაეყარა გულზე, მძიმე არ არის, მაგრამ, კიდევ უფრო შემსუბუქდა მას შემდეგ, რაც დებმა მას ცრემლი დააყარესო; მიცვალებული ხომ ყველაზე მეტად ქადითა ცხონდება და დების ცრემლი ქადასავით არის ჩვენი ზიარი ძმისთვის და, ვიცი რო, როგორც ეს კავთურა არ ჩამოილევა – რაც უნდა ჩამოიკლოს – და ციდან ნამი არ ამოიწურება, ეგრე მის დებს ცრემლი არ გამოელევაო...
_სიკვდილი ხო ყველაზე ახლობელია ჩვენი, ყოველიწუთის მოდარაჯე, ყველაზე ახლომყოფი და იმიტომაც არ დავინანეთ ჩვენი მეგობარი, იმას მივაშვილეთ და გავატანეთო. იორამის ეს ნათქვამი რაღაცით მაკრთობს, მაგრამ, მერე ყველა ჩვენგანის სატკივარს ერთ საერთო ჭირად გვიერთიანებს და გვიმსუბუქებკიდეც, რადგან დანაკლისს ახალ სისავსედ აღვიქვამთ და მეჩვენება, რომ სიცოცხლე ერთი უნაპრალო და გაბმული ყოფაა – ერთ კვირვად და უღრუო ერთიანობად შედედებული; თითქოს სიკვდილ-სიცოცხლეს შორის ზღვარი წარეცხილა და, საიქიო სამუდამო ჩრდილი რომ მეგონა, თურმე თვალისმომჭრელი ნათლითა ყოფილა მოფენილი... იორამიც ამასა ჰყვება, ისიც ამ წამოშლილ ფიქრს მიდასტურებს და ვხვდები, რომ მარტოობის დიდი გამოცდილება აქვს სანთლისფერ ჭიქას დამყურე ამ კაცს და იმიტომაც არ უძნელდება სიკვდილთან შენობით ლაპარაკი...
მერე მთაგორებსაც გახედავს ნაღველგარეული მზერით, ჩადინჯებული საუბრით ისევ გაუყვება შეგულებული სიტყვის ბილიკ-ვიწროებს და, _ აემ უღიმღამო მთებს გაუმარჯოს, ამ მოწყენილ გარემოსაო, _ ჩვენც შეგვამჩნევინებს სიძველით დაგლუვებულ, გამოხუნებულ ზეგნებს... უღიმღამოსაო, თითქოს რო იწუნებს და გმობს, თითქოს რო მოსაწყენია ამათი ცქერა და, მათ შემხედვარეს, გულზეც რო თითქოს ჟანგი ედება, მაგრამ მის ნათქვამში სიტყვა `უღიმღამოც~ სხვანაირადა ნათდება და ვგრძნობ, რომ ამ ყველაფერს სარჩულად სიყვარული აქვს გამოკრული. სწორედ ეს ახალისებს და აცოცხლებს სიტყვასაც და კაცსაც.
_ ძნელი ყოფილა ქართველობაო! – მორიგი სათქმელისას წაიცდენს იორამი და ვრწმუნდები, რომ ძნელბედობის ქურაში გამოყვანილი იორამისნაირი ქართველები, რაც უფრო კარგად არიან მომზადებული სიკვდილისათვის, მით მეტი ჟინით ეწაფებიან უამებელ, მაგრამ მაინც ტკბილ წუთისოფელს; ამიტომაც შეუძლიათ ხოლმე, რომ ზამთრის გახუნებული და სევდიანი დღეები მზისფერ სამოყვრო ამინდად გვიქციონ.