ეშმაკი და ბძაშვილი
(eshmaki da bidzashvili)
(eshmaki da bidzashvili)
დასაწყისშივე ვურჩევთ მკითხველს, _ სულ ერთია, მას ღმერთისა და ეშმაკის არსებობა სჯერა, თუ არა, ეშმაკის განდევნის ლუთერისეულ მეთოდს კი არ მიმართოს, არამედ მამა-პაპური პირჯვარი დაირტყას.
ხოლო ვისაც ლუთერის ექსორციული პრაქტიკის თაობაზედ არაფერი სმენია, მოვუთხრობთ: ეს გერმანული რეფორმაციის პატრიარქი და, ზოგადად, პროტესტანტიზმის მამამთავარი(1483-1543) თავის მოწაფეებს ურჩევდა, ეშმაკი თუ გეწვევათ, უცებ ჩაიხადეთ და უკანალი ანახეთ მას, თანაც, თუ მოგიხერხდებათ, მიაქარეთო! ეს უკანასკნელი ქმედება ლუთერს მაიცდამაინც არ უნდა გასჭირვებოდა, რადგანაც მას მომნელებელი სისტემა არ უვარგოდა. ცნობილია, რომ ლუთერს არაერთხელ გასჩვენებია ეშმაკი; ტიურინგიის ვართბურგში, ამ პროტესტანტულ ”მექაში”, _ დღესაც აჩვენებენ ადგილს, სადაც ლუთერმა ეშმაკს სამელნე ესროლა რამდენჯერმე შეაჩვენა, რის შედეგადაც ეშმაკს აღარაფერი დარჩენოდა, გარდა იმისა, რომ იქიდან ”შემტყდარიყო”. სანამ გაქრებოდა, მას ერთი გნიასი აუტეხია, თანაც ისეთი მყრალი გაზები გაუშვია, რომ ლუთერი თვითონაც იძულებული გამხდარა, რამდენიმე დღით იქაურობას გასცლოდა. ალბათ პატივი დასდო და ლუთერს რომელიმე განსაკუთრებული კალიბრის, ჯილა ეშმაკი ეწვია და არა უბრალო მაცილი, ჭინკა თუ მაჯლაჯუნა.
უცნაურია, რომ ფსიქოანალიტიკოსებმა, რომელნიც ადამიანის სულის უხილავ სიღრმეებს იკვლევენ, უხილავი ღმერთის, ეშმაკის არსებობისა არაფერი უწყიან. მათი აზრით, უხილავი უხილავშია, ე.ი. ადამიანის სულშივეა დაბუდებული ღმერთიც და ეშმაკიც. ერთიც და მეორეც ადამიანური პროექციაა; ადამიანი ადამიანობის საუკეთესო თვისებებს ”ღმერთს” მიაწერს, ყროლსა და ვიგინდარულს კი _ ”ეშმაკს.” ჩვენ კი ვფიქრობთ, როცა წარმოდგენის ძალა რეალურია, მნიშვნელობა აღარც კი აქვს, ის, რაც წარმოიდგინება, ღმერთია თუ ეშმაკი, მართლაც იარსებებს თუ არა. თუ ღვთის სახელით ან თავისით, რწმენით თუ ურწმუნოდ სიკეთეს იქმს კაცი, მაშინ ღმერთიც არსებულა. ხოლო თუ ბოროტება ბოგინობს, სულ ერთია, ადამიანის ან ”ეშმაკის” ხარჯზე, მაშინ ეშმაკის არსებობასაც გზა ეხსნება. ასეა თუ ისე, ”ღმერთში” სიყვარულის ობიექტი განსახიერდება, ”ეშმაკში” _ სიძულვილისა. ლუთერს სძულდა თავისი ტირანი მამა; სძულდა ავტორიტარული ”წმინდა მამა” ანუ რომის პაპი; სძულდა თავისი ქრისტესმიერი ძმები _ თანამოსაგრე რეფორმატორები, მაგალითად ცვინგლი; სძულდა ერაზმუს როტერდამელი; სძულდა მოჯანყე გლეხები და საერთოდ ყველა, ვინც მას არაფრად აგდებდა. ამიტომაც შეუჩნდა ლუთერს _ ამ პარანოიდულ მოძულეს ”ეშმაკი” _ ასკვნიან ფსიქოანალიტიკოსები(შეად. მაგალითად იოსებ რათნერი, ”ღრმა ფსიქოლოგია და რელიგია”).
ვინ უფრო გონიერი იყო და გონივრულად მოექცა ეშმაკს, ლუთერი, ვინც ლამისაა მთელი ევროპული განვითარების თავსაკიდურ ლოდად გამოაცხადონ თუ ერთი ფშაველი კაცი, გვარად ბოძაშვილი, თავად მკითხველმა განსაჯოს. __
ბოძაშვილს, სახელად სახელოვანს, არცთუ დიდი ხნის წინათ, სოფელ საშავარდნეში უცხოვრია. ბოძაშვილს მაინცდამაინც არავინ სძულდა, ერთი ლახატოელი ქალი კი ძალიან ჰყვარებია.
ბოძაშვილსაც ესტუმრა ერთხელ ეშმაკი, ქალადქცეული; ეშმაკმა ბოძაშვილს გამოჯავრება ანუ ფშაურად, ”კირცხება” დაუწყო; დაახველებდა ბოძაშვილი, დაახველებდა ეშმაკი; გაივლიდა ბოძაშვილი, გაივლიდა ეშმაკი; დაჯდებოდა _ დაჯდებოდა; ადგებოდა _ ადგებოდა; იტყოდა რამეს _ იტყოდა ეშმაკიც იგივეს. აღარა და აღარ მოეშვა.
ადგა ბოძაშვილი და აი რა მოიფიქრა, ”მოიეშმაკა”: დაგრიხა საბელი და ყასიდად დაიხვია ხელებზე, ფეხებზე, ვითომ თავი შეიკონა. ადგა ეშმაკიც და იგივე მოიმოქმედა, მართლა შეიკონა თავი. ბოძაშვილსაც ეს უნდოდა, მაშინვე მიმოყარა საბლები, ამოიღო დანა და გაკოჭილ ეშმაკს ფრჩხილები დააჭრა. ფრჩხილები ბოძაშვილმა ნამგლის სათითურაში ჩაყარა და მაღლა კარადის თავზე შემოდო, თან ზედ ჯვარი დაადო, რომ ეშმაკი ვერ მიჰკარებოდა. ამით ბოძაშვილმა დაიმორჩილა ეშმაკი, ეშმაკს ეშმაკობის ძალა, ფრჩხილები რომ აძლევდა, წაერთვა.
ზემოთხრობაში საოცარი და დაუჯერებელი არაფერია; საზოგადოდ ცნობილია, რომ ეშმაკი იმიტატორი ანუ მაკირცხიაა. ვინაიდან მას თავისი არსი და მეობა არ აბადია, ის ან ღმერთს ჰბაძავს, ან ადამიანს. ეშმაკი რომ გრძელ ფრჩხილებს იზრდის, ესაც ცნობილია; საერთოდ, სხეულის გამონაზარდი, _ ფრჩხილი თუ თმა, _ რაღაც შეუცნობელ ძალას ატარებს, დიდ ფიზიკურ თუ სულიერ ძალას; გავიხსენოთ თუნდაც ბიბლიური სამსონის ეპიზოდი.
ერთი სიტყვით, თეორიებს რომ არ გადავყვეთ, ბოძაშვილმა ეშმაკი პრაქტიკულად დაიმორჩილა. არათუ მხოლოდ სოფელ საშავარდნეში, არამედ მთელ ფშავის ხეობაში დღესაც ყველა მოგითხრობთ ეშმაკისა და ბოძაშვილის ამბავს. ბოძაშვილმა ის ეშმაკი დასვა სახლში და ამუშავა, ართვევინებდა, აქსოვინებდა, რძეს ადღვებინებდა... ეშმაკი ყველა შინაურ საქმეს მშვენივრად ართმევდა თავს, სიბეჯითით ცნობილ ფშაველ დედაკაცს არაფრით ჩამოუვარდებოდა. ბოძაშვილს დოვლათი დაუგროვდა, ბოძაშვილის ცოლს ჯაფა შეუმსუბუქდა, ბალღებს კი ისე ლამაზად მოქსოვილი პაჭიჭები და ჯუბები ეცვათ, ყველა მათ შეჰნატროდა.
ხუთმა თუ ექვსმა წელმა გასტანა ასე. ბოძაშვილი ხშირად ”ავლებდა თვალს” ეშმაკს. განსაკუთრებით მაშინ, როცა შინ არავინ იყო. მაგალითად, ცოლი და ბალღები თუ მაღლა მთას, სათიბ-სახვეტს იყვნენ...
შესაძლებელია მრავალი დეტალი გამომრჩა ეშმაკისა და ბოძაშვილის ურთიერთობიდან; მაგრამ ეს დეტალები ფშავში ისედაც კარგად იციან, მაგალითად, ხნიერმა ქალბატონმა ნინო ბოძაშვილმა _ ამ მოთხრობის პირველწყარომ.
ჩვენ კი გვინდა,რომ ეშმაკისა და ბოძაშვილის შესახებ საკუთარი აზრიც გვქონდეს! _ დასაწყისში, ლუთერის ქვემოთ ტყუილად არ ვთქვით, ბოძაშვილს ჭაბუკობისას ერთი ქალი ძალიან ჰყვარებიაო. ის ქალი, ლახატოელი მზისთანდარი _ ისეთი ლამაზიიი, კალმით დახატული! _ თავის მამას, მდიდარ მეცხვარე ხარანაულს ბოძაშვილისთვის ვერ გაუმეტებია; ამიტომაც დაშორიშორებულან; რაღა დაჰრჩენოდათ, ბოძაშვილი დაოჯახებულა, მზისთანდარს კი გათხოვება აღარ უფიქრია. გავიდა თხუთმეტი წელი. სახელოვანი და მზისთანდარი ერთხელაც ხატობას შეხვდნენ ერთმანეთს და ძველი სიყვარული ისევ ცეცხლივით აგიზგიზდა! რა მოვიფიქროთო!? ჭკუა და ეშმაკობა არც ერთს ჰკლებია, არც მეორეს: მზისთანდარს ძმებისთვის უთქვამს, სიზმარი ვნახე, მოლოზვნად უნდა წავიდეო, და როგორც დათქმული ჰქონდათ, ქოქომიანი, თავმანდილდაგრუშნილი ბოძაშვილს სახლში გამოსცხადებია. ბოძაშვილსაც უკეთესი რა უნდა ექნა, დააჭრა ფრჩხილები ”ეშმაკს” და შეუდგა მასთან სანატრელ, თუმცაღა ფარულ სიამტკბილობას. რამდენი ტკბილი ღამე გაუტარებიათ ერთად მზისთანდარსა და სახელოვანს, ვინ მოთვლის! ასე შესანიშნავად შეიძლება გამოიყენოს კაცმა მეზობლებისა თუ შინაურების ცრუმორწმუნეობა, თუკი მას სიყვარულის ცეცხლთან ერთად მოხერხებაც არ აკლია! ”სოფელი ღონიერია, თუ კაცი გონიერიაო” _ ამაზე თქმულა.
ეჰ,სოფელი განა ვისმე დიდხანს ახარებს?
ბოძაშვილის სიდედრი ცოტა არ იყოს მიხვედრილი, ბევრს მიხლილ-მოხლილი ქალი ყოფილა. იმ მართლაც ეშმაკსა და კუდიან დედაბერს რაღაც უყნოსია და თურმე ძალიან გამომცდელად აკვირდებოდა მზისთანდარის მაქციერობას. დედაბერმა შენიშნა: თუ ცოლს გაჰგზავნიდა სახვეტს, შინ რჩებოდა ბოძაშვილი, თუ _ ”ეშმაკს”, თან მიჰყვებოდა. ბოძაშვილი ამას იმით ხსნიდა, რომეო, ”ეშმაკს თავ არ გაჰნებდებაო!”
მოსვლა მოიფიქრა გრძნეულმა მზისთანდარმა, წასვლას ვერ მოიფიქრებდა?
ერთხელაც ბოძაშვილს სტუმრებია ერთი გადაკარგული, რეტიანი ცოლისძმა, ვისაც ბევრი არაფერი გაეგებოდა არც ღმერთისა და არც ეშმაკისა. მზისთანდარი შინ მარტო მჯდარა და თურმე მატყლსა სჩეჩს. უთქვამს მზისთანდარს იმ რეტიანისთვის: ”არიქა, ძმიაო, ბარკალ გამიბუჟვდა, ვერ ავდგები, ემა კარადის თავზე რო სათითურა ძე, ეგ მამაწვადეო!”
რახან თავისი ფრჩხილები მოიგდო ხელში, რაღა გააჩერებდა ეშმაკს, მაშინვე გამქრალა...
ვინ იცის, იქნებ შეერთების ახალი ხერხიც მოიგონეს მზისთანდარმა და ბოძაშვილმა _ იმ სიყვარულის გმირმა, სახელოვანმა?
სიყვარულს ეგრე, უქმად რა დააყენებს?!
01.07.2003/15.12.2009.