მორჩილაძე აკა - Morchiladze Aka

⏱️ 1 წთ. 👁️ 2

100%

შენ ტყეთა ხელმწიფე ხარ, ვერასოდეს გამოხვალ ველზე.
ერთი სულთნის მიწერილი
დავით აღმაშენებლისადმი

დაიგვიანეს, ჯერ არსად სჩანან, მაგრამ სალამურს თუ მოჰკრეს ყური...
აკაკი წერეთელი

პირველ აქტში სცენაზე დაკიდული თოფი აუცილებლივ გაისვრის მეორეში.
ანტონ ჩეხოვი

ჩემი ძმა იოსი მწვალებლებს მიემხრო და აახენში დასწვეს კოცონზე.
შარლ დე კოსტერი

პირველი ნაწილი
გლეხთა სვლა

ტკბილი საღამო

თოფის მთავარი შემადგენელი ნაწილია ლულა. ლულის გარეშე თოფი ნაჯახის ტარს ჰგავს.
ალჯერნონ ბეილი,
«თოფის გაკეთება»

უცნაური ამბავი გადახდათ თავს მოხეტიალე დურგალ ჟორა პირადოვს* და ბორცვეთელ1 მემაწვნეს, სახელად შოველს.**

*პირადოვი ჟორა, ევენგესის ძე _ ტომით ტფილელ მუშათაგანი. მამამისი ნაძალადევის რკინიგზის სახელოსნოებში მუშაობდა და როდესაც გარდაიცვალა, წინ გვირგვინი წაუმძღვარეს: «საყვარელ ევანგესას მთელი ნახალოვკის მუშა ხალხისაგან». ეს იყო 1930 წელს, დეკემბრის თვეში, იმგვარ სიცივეში, რომ დაკრძალვის ჟამს ზურნა ვერ აკვნესეს, რახან შინაარსი სულ გამოყინვოდა და ერთმა დამკვრელმა რომ ჩაჰბერა, ჰანგები ყინულის ნამტვრევებად გადმოცვივდა იქიდან. ზურნა გაყინა და კაცს რას უზამდა? პლატონას დუქნიდან წამოსული ევანგესა ელექტრობოძთან ჩამომჯდარიყო სულის მოსაბრუნებლად, გართობილიყო შუქით განათებულ თოვლის სილამაზის ცქერით და იქვე დასძინებოდა. დილით კი რაღას გააღვიძებდნენ, ლურჯი ეპოვნათ. იანვარში კი დაიბადა ჟორა და ობლად იზარდა. მსახურობდა ჯარში, იმიერპოლარეთში, სადაც გადაურჩა შუქით განათებული თოვლის ცქერისგან სიკვდილს და თბილისში მობრუნდა გულისფიცარზე ბელადის ლილისფერი მოხაზულობით. მუშაობდა თამბაქოს პირველ ფაბრიკაში, სვამდა უქმეებზე და თითები ჩაყვითლებოდა, მთელი სამოსი კი თამბაქოს მტვრით მოფიფქვოდა. ჟორა პირადოვი იყო სკკპ წევრი და გაბრაზებული იკითხავდა ხოლმე: «ეს ქვეყანა ვისია? თუ მუშისაა, მუშა არა ვარ?»1 იგი ოცნებობდა ახალ ბინაზე, რომელიც მრავალწლიანი ბეჯითი შრომისთვის უნდა მიეღო და რომელსაც საპირფარეშო ეზოში არ ექნებოდა. ბინა არ ჩანდა, ამიტომ პირადოვმა სამჯერ დაახეთქა კომუნისტური პარტიის წევრის მანდატი ქარხნის პარტკომის მაგიდაზე.2 მის შეკითხვას, ვისია ეს ქვეყანაო, ფერებით და მსუბუქი დაშინებით პასუხობდნენ. როცა, უკვე მოხუცებულმა, მეოთხედ გადაწყვიტა მანდატის დახეთქება, აღმოჩნდა, რომ თამბაქოს ფაბრიკა დაიკეტა, მანდატებს კი ყველანი რკინის კასრებში ყრიდნენ და ცეცხლს უკიდებდნენ.3
ამის შემდეგ პირადოვმა დურგლობა დაიწყო და ცდილობდა, თავისი ნახელავი (იატაკის საწმენდი ჯოხის ტარები, უზურგო სკამები, ღომის სარევი ციცხვები და სხვა) ბაზრების შემოგარენში და თბილისის ახლომახლო სოფლებში გაესაღებინა.
**შოველი (სახალხოდ _ შოულა) _ ბორცვეთელი გლეხი, მეშვიდე შვილი ბაღდო იაშაღაშვილისა, რომელსაც პირველი ექვსი ჩვილობაში გარდაცვლოდა. აკვანში მწოლარე შოველს პირში ხაშხაშის ნამცეცს ჩაუგდებდნენ ხოლმე, რათა ბევრი არ ეტირა. ამიტომ, მთელი სიცოცხლე, ლაპარაკი უჭირდა და იყო გიჟივით მშრომელი, თუმცა, ამით რომ ვერ გამდიდრდები, ვეღარა ხვდებოდა. შოველი სწორუპოვარი იყო საქონლის დაკვლასა და აქნაში, ჰქონდა მზით დამწვარი სახე და დაუჯერებლად თეთრი, მელოტი კეფა, რადგან უქუდოდ ცოლს თუ ენახა სახლში.
შოველს უყვარდა კურდღელზე ნადირობა და ერთი კარგი ძაღლიც ჰყავდა. გაზაფხულზე პარკეტი დაეგო ზედა სართულში, მაგრამ იმავე ზამთარს აეყარა და ბუხრისთვის ეჭმია, გაძვირებულ შეშას ვერ გამოჰკიდებოდა. საერთოდ, შოველმა ყველაფერი იცოდა, ამათ შორის _ დურგლობაც, არყის ხდაც, და გული გაზეთის კითხვისკენ მიუწევდა, თუმცკი, გაზეთს რომ გაშლიდა, იმწამს კისერი მოსწყდებოდა ხოლმე. ყველა ქელეხში და ქორწილში ხორცს შოველი ხარშავდა. ოხშივრის სიჩქარით ხვდებოდა ხორცის საჭირო მოხარშულობას და ჩქარი ხელი ჰქონდა. ლაპარაკობდა თათრულსაც, რადგან ადრე ბევრი ევლო ბორჩალოში და იქ მამედას პავილიონში პოვრადაც ემუშავა. თათარზე უკეთ ახერხებს ფითს, ყაურმას და ქაბაბსო, უკვირდა ყველას. დედაჩემს ხაშხაშით რო არ დავებანგე, გაზეთის კითხვისას ხომ არ ჩამომეძინებოდაო, ასეთი იყო შოველის აზრი. ამ მძიმე დროს, როცა რომ ქვეყანა ირეოდა და კაცი ვერ გამოთვლიდა ხვალის ამბავს, შოველს ძროხა ჰყავდა და მაწონი დაჰქონდა სოლოლაკში. ამით ორი კაპიკი შემომივა და ზემო სართულზე იატაკს დავაგებო. მიწებს რომ ხელახლა ანაწილებდა ახალი მთავრობა, მიმხვდარიყო, რომ რახან ქრთამი ვერ მისცა, დაეჩაგრათ და ერთი მიწის მოხელისათვის ეთქვა, მოგკლავო. მოხელე სიცილით მომკვდარიყო ამ გულიან ნათქვამზე და მერე ერთ სუფრაზეც მოეყოლა ეს ამბავი, იქ კი ვიღაც სხვანაირად განათლებულ კაცს სიცილი წაერთმია, ემაგეთებმა, შენ რომ ჰყვები, ილია ჭავჭავაძე მოკლეს ასი წლის წინათ და ერთი მიწის მოხელე რა გაუხდებათო. მოხელეს თავისი იაფი ცოდნით ეპასუხა, ილია სოციალ-დემოკრატებმა მოკლესო, მაგრამ იმ მეორეს ჩაეჩუმებინა, უფრო კი ღარიბმა ქართლელმა გლეხებმაო.

ჟორა პირადოვმა ორი პატარა, ბუხართან ჩამოსაჯდომი სკამი გაუკეთა შოველს, რომელსაც ცოლი ორბეთში1 გაეშვა, სიმამრიშვილთან2 სასტუმროდ.
შოველი მარტო იყო შინა და რახან ძროხა მოსვლოდა, მოეწველა და მზეც ეგრე კოხტათ ჩადიოდა, რომ ხელისგულების ფხანა ასტეხოდა. სხვისთვის თუ ხელისგულების ფხანა ფულის მოლოდინს ნიშნავდა, შოველისთვის ოდენ შიმშილის მაუწყებელი იყო.
შოველი იჯდა და უყურებდა: პირადოვი ეზოშივე საქმიანობდა; ხმადაბლა აგინებდა თეთრ, ლამაზ ფიცრებს და გამეტებით სცემდა ჩაქუჩს უთუსბირად ნაშოვნ ლურსმნებს.
დიახ, შოველმა თავადაც იცოდა დურგლობა, მაგრამ განა მოიცლის მაწონს შეჭიდებული გლეხკაცი? ამიტომ შოველი გაახარა ჟორა პირადოვის გამოჩენამ. რუსულ ფულზე მორიგდნენ: ორი სკამი _ ოცი ათას მანეთად, და პირადოვს ვახშმის იმედიც ჰქონდა. მერეღა დაუყვებოდა ქალაქისკენ და გზად წამოწეულ მანქანას შეახტებოდა თავის ფიცრებიანად.
_ აბა, დაჯე, შოულჯან, _ სკამს ამოწმებინებდა დურგალი გლეხსაც.
_ წამო, ერთი, შენ დაჯე, _ შარვალი გაიბერტყა შოველმა, _ ოღონდ კერძი არაფერი მაქ.
შოველის ენაზე ეს ნიშნავდა, რომ სახლში ხორცი არ არის. შოველისთვის ეს ნიშნავდა, რომ მშიერია, მაგრამ არა უშავს. პირადოვმა კი იფიქრა, რომ შოველი ძუნწია. შეეშალა. შოველი არასოდეს ამბობდა, მიირთვით, რაც ღმერთმა გამოგვიგზავნაო. არამედ, აჰა, რაც არი, რასაც მე ვჭამ, შენც არ გაწყენსო.
ისინი ჭამდნენ პურს, ნივრის მწნილს, ოხრახუშს, ღორის ქონს და ერბოში მოხრაკულ, ტაფაზე ცივად დარჩენილ პამიდვრებს. მერე შოველმა თბილი მაწვნით სავსე ქილა გამოიღო კარადიდან, შიგ ნიორი ჩაგლისა და კაი ცივ წყალს არაყიც მოაყოლა.
_ კერძი არა მაქ, _ გაიმეორა ისევ.
შოველი თავად ხდიდა არაყს. ტყის საქმეთა მცოდნე იმგვარ ბალახბულახს გაურევდა ხოლმე შიგა, რომ არაყი რბილი, გემრიელი და შემპარავად დამათრობელი ხდებოდა.
_ აი, სარაჯიშვილის წამალიო,1 _ იტყოდა ამაყად, _ აი, ტკბილი წყალიო.2
არყის დამნახავმა ჟორა პირადოვმა გადაწყვიტა, დიდად არც თავი დაენდო და არც არაყი. ამით, ერთგვარად, გაამართლებდა უფერული ვახშმის მიღებას. შოველმა კი იმიტომ ჩამოდგა ბოთლა, რომ კერძი არ ჰქონდა. სხვა შემთხვევაში წყალზე გადაატარებდა დურგალს. მაგრამ, ეჰ, შოველი ასეთი კაცი იყო, უხერხულად და გულნაკლულად ყოფნა უჭირდა.
მესამე რომ ჰკრეს და შოველმა ბუზებს აუქნია გამრჯე მარჯვენა, საღამოს ნიავმა მწვადის სუნი მოიტანა. მასპინძელმა მეოთხე ჩამოასხა და ამოიოხრა ესევითარის დარდით და ბოღმით, რომ ნამდვილად უნდა ეთქვა, ვინც ჩვენი ხელიდან შენდობას მოელის, იმათი ვთქვათო, მაგრამ პირადოვმა დაასწრო:
_ მწვადსა სწვავენ.
შოველი წამოდგა და განჯინიდან საზამთროდ გადანახული სოკოს ქილა გამოიღო.
მან იცოდა, საიდან მოჰქონდა ნიავს მწვადის სურნელი. იგივ ნიავი მოიტანდა მალე ხმას ქალაქურ ზურნადუდუკისას და შოველს უნდოდა, თავისი გასროლით დაეჩუმებინა ეს ხმანი და დენთით მორეოდა მწვადის სურნელებას, მაგრამ ყოველთვის შეჩერდებოდა ხოლმე, რადგან ენანებოდა ტყვია და ციხეში გასაცდენი წლები.
ეს, შოველის მამაპაპის მიწაზე ქეიფობდნენ.
_ ტაქსისტები* სომენ, _ თქვა შოველმა.

*ტაქსისტები _ 1966 წელს შოველის უმცროსი და, თინა, ცოლად გაჰყვა დამპალოელ ტაქსის მძღოლს რომანა ალიმბარაშვილს, ხეჩუად ცნობილს.
ხეჩუა განეკუთვნებოდა საბჭოთა ტაქსისტთა იმ რიგს, რომლებსაც შემთხვევით ერგოთ მანქანის საჭე, რომელსაც მეტი თავზეხელაღებულობის შემთხვევაში სიამოვნებით გაცვლიდნენ პატიმრის სამოსზე. რახანღა ხეჩუას არაფრით გამოუვიდა ლაგერების უკიდეგანო სამყაროში ფეხის შედგმა, უქმეებზე, ანუ ორ დღეში ერთხელ, სმას მიეძალა. შოულაანთ ოჯახში გაბატონებული იყო აზრი, რომ თინა ხეჩუამ ჩაიყვანა სამარეში. საბრალო თინა ერთი სიფრიფანა ქალი იყო, უშვილოდ დარჩენილი, ხახვის ხშირი ყურებით თვალებდამწვარი და ჩანთების თრევით ხელისგულებდასიებული, რასაც გულის მანკიც ერთვოდა.
თუმც, სანამ ეს ყველაფერი ერთ რამე ოჯახურ ამბად ჩამოიქნებოდა, ხეჩუამ მიწის ნაგლეჯი სთხოვა შოულას მამას, ბაღდოს, შენსავ ბაღის ბოლოში პატარა სახლი ჩამადგმევინეო. ბაღდომაც არ დაუჭირა და სამ წელიწადში სიძემ საზაფხულო სახლიც გაახერხა. შოველს თავიდანვე არ მოეწონა ეს წამოწყება, მაგრამ რა ხშირად ისინი მოდიოდნენ, რომ ამბავი აეტეხა. სულ თავისი ზურგით უთრია ბლოკი და ფიცარი და კალატოზადაც წაჰყვა.
მერე თინა მიიცვალა და ერთ წელიწადში ბაღდოც მიჰყვა. აბა, ჰა და მაშინ შოველი ბორჩალოში იდგა მამედას პავილიონში. ათი დღე გავიდოდა, შინ ვერ მოვიდოდა. ერთხელაც მოვიდა და ჯერ დაინახა ძალიან შეშინებული თავისივე ცოლი და მერე შუა ეზოში ამოყვანილი ყორე. სანამ უჩივლებდა, შოველი ქალაქს წავიდა და სიძეს მიადგა. ქვრივის პირობაზე კარგა მხიარულად იყო. თავის სარცხვენალ ადგილზე მიუთითა ორივე ხელით, _ ეს არ წაიღოო. საბუთები წესრიგში იყო, სასამართლომ ხეჩუას მხარე დაიჭირა.
შოველმა კი დარბაზშივე თქვა:
«მოგკლავ, თუ რო ჩემი ეზოსკენ გამოგიხედია».
ხეჩუამ ყორე აამაღლა, მაგრამ წესად აიღო ტაქსისტური ქეიფობანი თავის ეზოში გაემართა და ხმამაღალი სიმღერითა და ტაშფანდურით შოველისთვის ეთქვა, შენ თვითონ გამოგექცევა თვალი აქეთო. უეჭველ, როცა მძღო¬ლები არიფანას მოაწყობდნენ და სამწვადეს აიღებდნენ, უკვე მობერებული ხეჩუა იტყოდა, ჩემთან ავიდეთ ბორცვეთსაო. მას მაგნიტოფონიც ჰქონდა: ქსოვრელებს, ადამაშვილებს, სხვებსაც, მთელს იქეთა უბანს ესმოდა ხეჩუას ეზოში აჟღერებული დამწვრისები.1
შოველი სულ თოფზე ფიქრობდა.

წასულებისა თქვეს და მერე კიდევ ერთი მიაყოლეს. ყორის იქეთ მწვადი მზად იყო და მაგნიტოფონიდან გამომავალი სევდის სიტკბოებაც გამოისმოდა:
«დუდუკო, ჩემო ტკბილო თილისმავ,
ტრფობით დამწვარ გულს წამლად ედები,
შემოგინახა ძველმა თბილისმა,
დასავიწყებლად არ მემეტები...
მე იმ აშუღის ვარ მადლობელი,
ვინც რო პირველად აგიღო ხელში
და სიყვარულის საგალობელი,
ჩააჩუქურთმა შენს ლამაზ ყელში.
შენ ეძიებდი კეთილს და ბოროტს,
ჩვენი იეთიმის2 სევდიან ლექსში
უცხო მხარეში გაყიდულ სატრფოს,
მიაცილებდი ოხვრით და კვნესით...»
ამ ჰანგმა მთლად ჩაალბო პირადოვი და ათქმევინა:
_ ნახე, შოულჯან, ნახე? გლახოა, ზახაროვი?3
შოველმა არაფერი მიუგო, ჯიგარდამწვარი გლახოსი არაფერი სმენოდა. რაც უფრო მეტს სვამდა შოველი, მით უფრო ხშირად ახსენდებოდა თოფი. პირადოვს კი უსწრაფესად ელეოდა სტუმარმასპინძლობის ადათის ცოდნა და აშკარად გადასულიყო ტაქსისტების ქეიფის ქებასა და წარმოსახვით აღწერაზე.
_ ხახვიც ექნებათ, ძმარიცა... სალათა ჩაჭრილი და პურს ხო თორნისას იყიდიდნენ... ხორცი ამდენი აქვთ და ხახვი გაუჭირდებოდათ? ჰა, შოულჯან, მელეხები4 არიან, თუ შოფრები?
შოველმა დაასხა და თქვა:
_ ღმერთმა...
მერე არაფერი და გადაჰკრა.
_ კახურ ღვინოზედ რას წავა? იეფ, იეფ... _ და პირადოვმაც გადაჰკრა.
შოველი ნანობდა, რომ სოკო ჩამოდგა. მსწრაფლ ჩამოასხა და ისევ დააპირა ამ ერთ მალენკოვურში მოექცია დრამა ჩვენი ცხოვრებისა და კვლავ ახსენა ღმერთი, უფალი ჩვენი, რომელსაც თითქმის არ იცნობდა და მეტი ვეღარაფერი თქვა. ან კი რაღა უნდა ეთქვა? მოხეტიალე დურგალს, უჯიშო თამბაქოს მტვერს, მისი სუფრა არაფრად უჩანდა და ღობე-კედელთა დანგრევა ამოეჭრა გულს:
_ რა იქნება რო, ზნაჩით, შოულ, ღობეები არ არსებობდეს?
_ მეზობელი ქალ ვერ გაიხმარდა, _ ამოთქვა შოველმა და წამოდგა.
_ რათა?
_ მეერიდებოდა, რო შენისთანა დაუწყებდა ყურებას...
პირადოვს გულმა უთხრა, ქალაქისკენ დაშვების დრო მოსულაო.
_ ჩვენი ანგარიში როგორ იყო? _ ურცხვად დასწვდა სოკოს.
_ როგორც იყო, ისე არი, _ მიუგო გლეხმა და შინ შევიდა. იმას ეგონა, რომ ფულს გამოიტანდა, მაგრამ შოველმა თოფი გამოიტანა: ორლულიანი, კაი მოვლილი. მხარზე სატყვიისწამლე მოეგდო და ქუდს ისწორებდა.
_ კერძი გინდა, არა? მწვადი, ხო? ადე ეხლა და წამოდი...
_ სადა, კაცო, _ დაფრთხა დურგალი.
_ აქვე, ტყეში, კურდღელი მოვკლათ და შავწვათ, ისე შენი გული არ გაძღება, _ ზიზღით თქვა შოველმა.
_ რა დროს კურდღელია, კაცო, _ ძალიან შეეშინდა ჟორა პირადოვს.
_ მაშინ, როგორც მოსულხარ, ისე წადი. ფულსაც არ მოგცემ და ეგების ტყვიაც მოგაწიო, _ თოფი შეათამაშა შოველმა.

უცაბედი ტყვია

უნკასმა ფიჩხი დაუმატა კოცონს და იქ მყოფებმა იგრძნეს, როგორ იმატა სითბომ.
ჯ. ფენიმორ კუპერი,
«უკანასკნელი მოჰიკანი»

იმ საღამოსჟამს, ტყის პირპირ, მისთვის ჩვეულ, ჯავრიან და ავი კაცის ნაბიჯით ოქროყანიდან მოდიოდა არსენა ოძელაშვილი.*

* ჩვენთვის ცნობილია შვიდი არსენა ოძელაშვილი. ამ შვიდთაგან ერთი მთელი ქვეყნისთვისაა ცნობილი. ას სამოც¬დაათი წლის წინათ ის აუხირდა თავის ბატონს, თავად ზაალ ბარათაშვილს, შენი მოახლე მომათხოვეო, და რახან უარი მიიღო, ქალი გამოიტაცა, რითაც ყაჩაღი შეიქნა.
თავადებს გლეხთა სიყვარულისას ვერაფერს შეასმენდი,1 კანონი კი თავადთა მხარეს იყო. არსენამ ქალი გამოიტაცა, მაგრამ ჯვრის დაწერა ვერც ერთმა მღვდელმა ვერ გაბედა ქართლში. ქალი დააბრუნეს და იმის შემდეგ არსენას კიდევ ერთი ბარათაანთ მოახლე გოგო შეუყვარდა, რომელიც კვლავ გამოიტაცა და ახალციხეში გადაიმალა ამ ქალთან ერთად კათოლიკე შაჰყულიანთა ოჯახში. იქავ მოსთხოვეს ჯვრისწერა და იქორწინა კათოლიკურად. ის იყო მდიდარი გლეხი და ქვეყნის გზისპირებზე ჩამომჯდარი სამართალს სჭრიდა, ისე რომ სახალხო სიყვარული დაიმსახურა და შიშიც. საქართველოს ძველ დედაქალაქში, იმ გზისპირიდან ახლოს, სადაც მოკლა კიდეც ერთმა კაცმა, რომელსაც ღვინის დალევას სთავაზობდა, მას ძეგლი უდგას. ოდესღაც ყველა გლეხის შვილის ნათლია იყო ეს არსენა და იმის შემდეგ მრავალმა ოძელაშვილმა დაარქვა შვილს არსენა. იმ პირველ და დიდ არსენას კი არსენა სულაც არ ერქვა, არამედ _ იოსები. არსენა ზედმეტ სახელად დარჩენოდა.

ოქროყანიდან მოაბიჯებდა არსენა ოძელაშვილი, შინისაკენ მომავალი, მხარბეჭიანი, ღონიერი და კურკის მწონელი ბერიკაცი.
ხის ქერქსავით ოხერი და უგემური, ხის ტოტებსავით დალეწილ-დაგრეხილი ხელები, შრომით კაჟად ქცეული უსწორმასწორო ფრჩხილები და ქამარში გაყრილი ცული, ავი ნაპერწკალი ვიწროდ დარჩენილ ცისფერ თვალიდან, სახეზე გამომდინარი ჯავრი და თუშურ ქუდსქვეშიდან გამოჩრილი ფოცოცი გათხელებულ თმისა, რეზინის ჩექმებში ჩატანებული ძველი შარვალი და მოღეღილი, ჯერაც ჩაუტეხავი გულისფიცარი _ აი, სურათი ამ გლეხკაცის იერისა და სვლისა.
ის ბრუნდებოდა შინისაკენ ამ მოკლე გზით და უნდა გადაევლო ნუჟრიანის პირი, ცალკე მოეტოვებინა ბერეთი და მისულიყო ძლეთს, ქალაქს მიბმულ თავის მშობლიურ სოფელს.
ანგარიში ასეთი ჰქონდა არსენა ოძელაშვილს*, რომ დაღამებამდი ნუჟრიანისთვის ეწია და იქედან რაიმე იშვიათ მანქანას გაჰყოლოდა შინამდი. ამიტომაც მოდიოდა გაჩქარებული, გაზომილი და უღლელი ნაბიჯით სულ მოკლეებზე და თუ გაჩერდებოდა, პაპიროსის მოსაკიდებლად და სხვა არაფრისთვის. პაპიროსის წევა იმის ნაბიჯს არ შეანელებდა და არც სუნთქვას გაუხშირებდა, რადგან ის გახლდათ ქართლელი გლეხი ძველი ყაიდისა, რომელსაც გულგვამი და ყოველი ნაწილი სხეულისა ჰქონდა ჩაკირული თავის ქართლელობითა და საუკუნო ქვა-ღორღით, თუ უძველესი კირით, რაიც მოიპოვება მხოლოდ ქართლის ჰაერსა და ღვთივბოძებულ ჯანში, რომელიც, აი, რამდენი საუკუნეა, შობს ფალავანთა და მებრძოლთა.

*ცხოვრებაი ამ არსენა ოძელაშვილისა _ დაბადებით იყო ძლეთელი, მამაპაპეულ ხელობით _ მეურნე და მემაწვნე, სულიერებით კი ძუნწი და მკაცრი ოჯახისთვის. შეამოწმებდა ხოლმე კარტოფილის ნათალს, საყვედურს იტყოდა შეგინებით, რამდენი გაგიყოლებიათ, თუ დათლა არ იცით, მაშ, რაღასა სჭამთო. შვილიშვილებს თავი ვერ შეაყვარა, შვილების დაცოფვა ეგრეც ვერ მოიშალა. ჰყავდა ერთი ცოლი, ერთსავ დროს ლამაზი და მოხდენილი მარგუა, რომელიც გამოჰკეტა სახლში, დაგრიხა და დააჭკნო ძროხის მოვლაში, იმაზე ეჭვიანობაში ახალგაზრდობაში მუშტიც გაიქნია და ნაჯახიც. ისე დააბერა, ნოვესიანთ მაღაზიას არ გააცილა. მოსტაცა ბიჭობაში კაცს, რომლის სახელი და ლამაზობაც მარგუამ ეგრეც ვერ დაივიწყა და არსენა ოძელაშვილი მიხვდა, რომ ვერ დაავიწყებდა. ამიტომაც გაუმკაცრდა. თითონაც ოდესღაც ლამაზი ყოფილიყო და ჰყვარებოდა ფლოვიანობა, ბოზი კაცის სახელი ჰქონდა, ოღონდ პირდაპირ ვერავინ მიახლიდა. გადაღმეებზე ჰყავდა ერთი ქალი აგერ ბოლო დრომდის, ჩაძინებული და ტრაქტორქვეშ მოყოლილი კაცის ქვრივი. ჰყავდა ბოლო დრომდის, გადმოღმა ყველამ იცოდა. გადაღმა ყველამ იცოდა მარგუას გარდა. ორცოლიანი იყო და რაღას დამალავდა: ერთი წყება შვილები იქაცა ჰყავდა, თუმცაღა იმ ტრაქტორქვეშას შვილებად დაეწერათ, გოგოები იყვნენ, ერთი _ ორმოცისა და მეორე _ ოცდათვრამეტისა, დათხოვილები, ქალაქს ჩაბარგებულები.
ხუთი-ექვსი წლის წინათ მუცლის გვრემა ასტეხოდა და ფეხზე ვეღარ წამომდგარიყო. ეს ყოფილიყო ერთადერთი ავადმყოფობა, რომელიც შეჰყროდა სიცოცხლეში. დაეძახებინა სერგუასთვის და ესეც თურმე ამოსულიყო, იმის ფიქრით, ოთხი შვილი ჰყავს და შვიდი შვილიშვილი, მე რა ოქროებ დამიტოვებსო. და ეხლაო, არსენა ეუბნება, მარგუა მარტო რჩებაო, მე ვკვდებიო, ოღონც მაწონს ისევ შააყენებსო. შენ უნდა ატარო ჩემი მაწონიო და ჩამოუყვა თავის ქალაქელ კლიენტების სიას. კარგიო, სერგუამ, ერთ ჩანთას ვატარეფო, და წამოდგა, მომაკვდავ კაცს აღარ შევაწუხებო. მაცადეო, არსენამ სიკვდილის კარიდან, კაი ტარება იციო, ოღონდ კი ჩვენი ჩანთა მარჯვენა ხელში დაიჭირე და ფრთხილათ ატარე, ბანკა არ ჩაგიტყდეს, ბანკები ჭირს და მარგუამ საიდან უნდა მოიტანოსო.

არსენა ოძელაშვილი ჯავრზედ იყო, აბგაში ედო ნახევარი ბატკანი, ქვემოთ, გზისპირზედ ნაყიდი ბორცვეთელებისგან. იმ დღის დაკლული იყო და მიტომაც დახარბდა, თორემ განა არ იცოდა, რო ბორცვეთელები მეძვირეები იყვნენ. იმათ სოფელზე ხო ქალაქის და დაჩების გზა გამოდიოდა და საკლავს სულ ქალაქელების ანგარიშით უდებდნენ ფასსა. თავისიანსაც არ დაუკლებდნენ, გამომვლელ გადაღმელს ხო გაფცქვნიდნენ, თან კაკლის დამტვრეულ რტოებს უტყლაშუნებდნენ ხორცს, კაკლის ფოთოლზე ხო ბუზი არ მოდის.
იცნობდა, შაქრუაანი იდგნენ დახლში, ასე მოუარეს, ისე მოუარეს, მითამ შინაურულად ელაპარაკეს და მაინც ისე მისცეს, ვითომ ქალაქელი იყო. ოღონდაც, თითონ მოჭრა, თავის ჭკუაზე, ჩასდო აბგაში და ბოღმაც ამოეძალა, რადგან ნახა ხელიდან გაშვებული მანეთები როგორ ჩაიკეცა შაქრუაანმა ჯიბეში. ხორც¬ათ მოეწონა, უყვარდა ბატკანი. აბა, ძლეთში* ვინ დაგიკლავდა ბატკანს, ძლეთი ხო სოფლობას კარგავდა.

*ძლეთის თავისებურებისა გამო ეს სოფელი იშვიათი მოხერხებით თბილისს მიახლოებოდა და სულ სხვა კუთხიდან, ვიდრე ბორცვეთი. ასე გავსინჯოთ, რომ, თუ ბორცვეთი სამხრეთ-დასავლეთიდან ადგა ქალაქის ერთ უბანს, ძლეთი, თითქმის სამხრეთიდან, _ ქალაქის მეორე უბანს. იღბალი ძლეთისა გამოდგა ის, რომ თუ ბორცვეთ-კოჟრიანიც დაისახა სააგარაკო ადგილად ქალაქელთათვის, ასევე ძლეთიც, რომელიც სულ სხვა სიმაღლეებს შეეთამაშა აგარაკობაში. მიზეზი ამისა იყო ის, რომ ძლეთის ერთ მონაკვეთზედ მეცნიერებმა აღმოაჩინეს მზის სხივების სრულიად განსაკუთრებული დაცემის უნარი, სასარგებლო და საჯანსაღო. ამიტომ იქ აშენდა სანატორიუმები და ბავშვთა სახლები, ხოლო გამოჩენილ ადამიანებს ჩამოურიგეს მიწის ნაკვეთები აგარაკთა ასაშენებლად, მაშინ, როცა ბორცვეთკოჟრიანში ჩამოურიგეს მხოლოდ ჩვეულებრივ ადამიანებს. თანაც, ძლეთი ისე შეფენოდა მთას, რომ მის ბარში რომ ზაფხული იყო, კენწეროში შემოდგომა ჩამომდგარიყო. ზემო ძლეთში ზამთარი ერთი თვით ადრე მოდიოდა. რით არ იყო ჯადოსნური სოფელი? მაგრამ ამგვარ საჩუქრის სანაცვლოდ, ძლეთმა დაჰკარგა სოფლურობა, რახანღა იგი მიუერთეს სამმართველოდ ქალაქის ყველაზე მდიდარ უბანს, შესაბამისად კი ჩვეულებრივი რამ შეიქნა ძლეთის ორღობეში ძროხების ჯოგის და ძვირიან ჯიპების შეჯახება. ძლეთის ახალგაზრდობამ ვერ დაამყარა სულიერი კავშირი ქალაქის უმდიდრეს უბნის ახალგაზრდობასთან, თუმცა ისინი გვერდიგვერდ იზრდებოდნენ ძლეთში, წესი ცხოვრებისა დარჩა გლეხური, აგარაკები ჰგავდა აკაპულკოსას, ხოლო ახალგაზრდობამ საიდანღაც შეითვისა გარეუბნულ-ქურდული სული.

არსენა ოძელაშვილს ანგარიში ჰქონდა, რო ჩაემუხლა და პური და ყველი ეჭამა იჭუაანთ ნადუქნართან.* იქ დარჩენილი იყო გადმოქცეული ყორე, სადაც დაჯდებოდი და ამოისუნთქებდი. თანაც, იჭუაანთ ნადუქნარი ახალ შარაგზასთან იმგვარად მოხერხებულად იყო დარჩენილი, რომ ბექობიდან, სადაც იჭუაანთ ყორე დარჩენილიყო, კარგა შორამდე ჩანდა საგადმოღმო გზის კლაკნილი, ასე რომ, იქ ჩამომჯდარი არსენა იოლად დაინახავდა შორიდან მომავალ მანქანას. გზის ნარჩენი, მთლად შამბიანი, ზედ იჭუაანთ დუქანთან გადიოდა.

*იჭუაანთ ნადუქნარი _ ძველი გზების დროს, ჯერ კიდევ იმ დროიდან, როცა ამ ადგილებში ცხენს დააჭენებდა თავად ნამდვილი არსენა ოძელაშვილი, დიდი ყაჩაღი, ძმებ იჭუაშვილებს, რომელთაგან ერთი ადრევე მომკვდარიყო, გაეხსნათ დუქანტრახტირი, მგზავრთათვის ღამის სათევრად. ის დუქანი საბოლოოდ მოშლილიყო 1920-იან წლებში, როცა იჭუაანთ ჩამომავლები აერეკათ აქედან კომუნისტებს, გამოეცხადებინათ ხალხის წურბელათ, ხოლო თავად ნადუქნარი გადაეწვა წითელარმიელთა რაზმს, თითქოსდა იმის გამო, რომ აქ ღამის გასათევად მოსულიყო ტყის ძმათა მეთაური ლაშქარაშვილი. დამწვარ ნადუქნარზე კი კერია მაინც არ მოშლილა. სანამდის ამ მხარეში ფეხით სიარული იყო, გლეხები მაინც აქ ჩამოსხდებოდნენ ხოლმე, რადგან უკეთესი გზისპირი არ არსებობდა. მაგრამ მერე, რაც დაბლა ახალი გზა გაიჭრა, ხოლო ხალხი ავტომობილით სიარულს დაეჩვია, იჭუაანთ ნადუქნარი განზე დარჩა. ასე იყო საბჭოთა დროში, იქ თუ მოხვდებოდა ვინმე ან მეჯოგე, ანაც ფეხით მოსიარულე კაცი, რომელიც მაინც ძველსა და დავიწყებულ გზას არჩევდა. მაგრამ მერე, ბელოვეჟის პუშჩაში1 სწრაფი შეთანხმებით, სამმა ძველმა კომუნისტმა2 საბჭოთა კავშირი დაშალა და ქვეყანა, სადაც იყო იჭუაანთ ნადუქნარი, გაეხვა სამოქალაქო ომსა და ეკონომიკურ კრიზისში, რამაც ხალხის გაღატაკება გამოიწვია. მშვიდობის ჩამოვარდნის შემდეგ ხალხმა აღმოაჩინა, რომ აღარაფერი აბადია და არც არასდროს ებადება. ავტომობილით ქროლვა კანტიკუნტი რამ შეიქნა ამ მხარეში და კვლავ გამოიღვიძა ძველმა გზამ, რომელიც ახლა ტყისპირა, ბექობბექობ გადასავალ ბილიკად იქცა და იქავე ამოცოცხლდა მიწიდან იჭუაანთ ნადუქნარის ყორე, დარჩენილი ერთი ტყიანი ბორცვის შუაზე.

იქ ჩამოჯდა არსენა ოძელაშვილი, გაშალა მოუღლელი ჭრიალა ფეხი, ამოალაგა აბგიდან მეორე ცოლის გამოტანებული პური, გაზეთის ნახევში გამოხვეული ყველის ნაჭერი და ერთი ჩაუჭყლეტელი ჭოპორტული პამიდორი. არსენა ოძელაშვილი როდესაც სჭამდა, მაშინაც ეწეოდა პაპიროსს და ამიტომაც დაიმარაგა ერთი ღერი «პოსეიდონი», რომელიც საგულდაგულოდ გაასწორა და დაიჭირა ხელში, ნეკსა და არათითს შუა. იმ ძველი, მთლად გალეული ჯაყვისპირით პამიდორი ჩამოჭრა და შეიგინა ხმამაღლა, მეტათ ხმამაღლა, ხრინწიან ხმით, რადგან პამიდორის შიგთავსი არ მოეწონა, როგორც მომწვანო და მკვახე.
_ სადა შოულობ ესეთებსა, შენი პატრონდედაკიმოვსტყან... _ თუ შეაგინა იმ საიდუმლო ცოლსა.
ამის თქმა იყო, და არსენა ოძელაშვილს ესმა ლაწანი ტყის მხრიდან, თითქო ვიღაცამ დააბიჯა ხმელ ტოტსაო. ამან კიდევ ერთხელ გააბრაზა გლეხკაცი, ჭამასაც არ დაგაცლიანო, მაგრამ რა იხილა ტყიდან გამომავალი ოთხი ჯარისკაცი, ემცხეთა, რა ჯანდაბა უნდათ ნადუქნარზეო.
_ აგე, კიდე, _ გაიგონა ერთერთის ნათქვამი, _ რო ნახო, ტყეა და კურდღლის მეტი არაფერია, და ხალხით ყოფილა გამოვსებული.
_ მიდი, მიდი, წამოიყვანე, _ უთხრა მეორემ, ალბათ, უფროსმა და ეს სამნი წინ გამოიგდო.
_ გაუმარჯოს, _ თავს წამოადგნენ სალდათები არსენა ოძელაშვილს, _ აქ რას აკეთებ, პაპა?
_ ვახშამსა ვსჭამ, _ მიუგდო გლეხკაცმა და განზე გაიხედა.
_ ნახე, ბატკანი ჰყოლია ჩანთაში, _ სთქვა იმან, უკნიდან რო დაუარა.
_ მყავს რა, შენი გამოზდილია? _ ამოახველა არსენამ.
_ ძველი ბიჭი ყოფილა. რა უბნელი ხარ, ბიძა? _ მოაწია უფროსმაც.
_ მე თქვენ ამბავ არ ვკითხულობ. ე ნახევარი ბატკანი მამასისხლი მიღირს. აბა, ჩადი, თუ იშოვო ეგეთი ხორცი, _ უთხრა არსენამ და ჯაყვა გაიწმინდა შარვალზე, _ ჰა, რა გინდა, ბიჭო? თოფი არ მინახავს, თუ სალდათი არ მინახავს? ჩემ პაპიროსებზეა გამოზდილი მთელი ნუჟრიანის სალდათობა.*

* ნუჟრიანის სალდათობა _ ძველ დროში ნუჟრიანის ახლო, ტყეში, რუსული სამხედრო ნაწილი იდგა. ალაყაფთან ხშირად გამოდიოდნენ ხოლმე ჯარისკაცები და გამვლელგამოვლელს, მანქანოსანსაც და ფეხოსანსაც, პაპიროსს სთხოვდნენ. არსენა ოძელაშვილმაც ეს თუ იგულისხმა, რომ ამაგი ჰქონდა ძველ ჯარისკაცებზე.

არსენამ ქვემოდან ამოჰხედა სალდათებს და მიხვდა, რომ ესენი არ იყვნენ უბრალო, მშიერი და ჩამოგლეჯილი ჯარისკაცები, ძალასძალათ რომ გაიწვევენ ხოლმე სამსახურში. ესენი ზორბა ხალხი იყო, სუფთად ჩაცმული, თავზე მწვანე დოლბანდები დაეხვიათ, გულზე გამოტენილი მჭიდ-მაგაზინები დაეკიდათ და ახალთახალი ავტომატებიც ეჭირათ. იმათ ბათინკებზე ხომ თვალი დაურჩა და თავის გლეხური მოხერხებით უთხრა:
_ თუ მშივრები ხართ, აჰა, ეს ბატკანი. შვიდი მანეთი მაქ და ამასაც ზედ დავადეფ. ჩექმები მამეცი.
_ რა? _ გაუკვირდა უფროსს.
_ ჯარის ბატინკას ვეძეფ რამდენი ხანია. მაიტა ბატინკა, აჰა, ბატკანი და ფული. ჯარში იაფათ იყო ტუფლი ხოლმე...
ჯარისაცებმა ერთმანეთს გადახედეს და მერე ერთერთმა უთხრა:
_ შენა, ერთი, იცი, ვის ელაპარაკები? იცი, ეს კაცი ვინ არი?
_ ვინ არი, _ არც კი შეუხედავს არსენა ოძელაშვილს, _ ორი ხელი აქ, ორი ფეხი. აფტამატი აქ და ეგ არი... ტყვია იმდენი მისროლია...
ტყაპ! და კისერში მოხვდა ხელისგული ამ მართალ არსენა ოძელაშვილს, ისე რო, პაპიროსიც კი გაუვარდა ხელიდან და დარჩა ასე თავჩაღუნული ერთხანს, ჩამჯდარი იჭუაანთ ნადუქნარზე, მიწას ჩაშტერებული. მერე ამოიხედა ნელათ, შემპარავათ, ჯარისკაცებს რომ სცნობოდათ, მიუხვდებოდნენ იმის თვალის განაკვესს. ამოიხედა და სულ ორი დახამხამებით მიაბჯინა თვალი იმას, უფროსს, და ისიც ვერ მიუხვდა, რა თვალის დაბჯენა იყო ესა. ის იყო, რომ სიკვდილის კარამდი დაგელოდებიო, მოგძებნი და საქნელს გავაკეთებო, მაგრამ, აბა, ჯარისკაცებს სად შეუძლიათ ხოლმე ასეთების დანახვა, მხარზე გადაკიდებული თოფი ხომ მრავალ ათას ფიქრს მოგაშორებს თავიდან.
_ წამოიყვანეთ და დააგდეთ იქ, იმათთან, _ თქვა უფროსმა.
_ არის, ბატონო პოლკოვნიკო,* _ ლულები დააღერეს არსენას იმ სამმა და ბებერიც ჭრიალით წამოიმართა, ეგეთი მაღალმაღალი და დაგრეხილი. ტყისკენ გაიგდეს წინა.
ამ ჯარისკაცებს თავისი ჯავრი ჰქონდათ, ამბის მიმტანი არ უნდოდათ, რო გაეშვათ.**

*პოლკოვნიკი _ რამზეს შერგელაშვილი მანქანის მაგნიტოფონის მოპარვისთვის ნაჯდომი ოქროსუბნელი ქუჩის ბიჭი იყო, როდესაც პირველ საბრძოლო რაზმებში ჩაეწერა. ერთ წელიწადში კაპიტნობა მიიღო, სამოქალაქო ომის შემდეგ _ პოლკოვნიკობა. მეორე სამოქალაქო ომის შემდეგ გენერლობაც დაიმსახურა და გამდიდრდა კიდეც, მაგრამ შიდა გადატრიალების ჟამს სამხრეები აახიეს და ტრიბუნალმა სამუდამო პატიმრობა მიუსაჯა სამშობლოს ღალატისათვის, რომელიც ორ სამოქალაქო ომში მონაწილეობით გამოიხატა. ამ ტრიბუნალიდან სამი წლის თავზე, დიდი შერიგების ჟამს, რამზეს შერგელაშვილს, ხალხში თათაროს სახელით ცნობილს, ნასამართლევობა გაუუქმეს და ამნისტიით გამოუშვეს. გენერლობა არა, მაგრამ თადარიგის პოლკოვნიკობა კი აღუდგინეს და მანაც დააფუძნა «თავისუფლებისათვის მებრძოლ ნაომართა კავშირი», სადაც მისებრი ვეტერანები გაწევრიანდნენ. ამ დაწესებულებას ახლო ურთიერთობა გაეჩინა ჯარში დარჩენილ ძველ ოფიცრებთან და გენერლობასთანაც კი.
**აბა, არსენა ოძელაშვილს საიდან უნდა სცოდნოდა, რომ მავან გენერალთა ჩაგონებით, პოლკოვნიკმა შერგელაშვილმა ამ შემოდგომის დღეს კარგა ხნის ნამზადი აჯანყება დაიწყო. უფრო სწორად, პოლკოვნიკი შერგელაშვილი, რამო შრამიანი, იგივე თათარი, იყო ერთ-ერთი მეთაურთაგანი აჯანყებისა, რომელიც სახალხოდ უნდა მონათლულიყო გამარჯვების შემდეგ. მან გამთენიისას მალვით გაიყვანა დედაქალაქის ახლო ტყეებში მსუბუქად შეიარაღებული ორასამდე ვეტერანი და რადიოკავშირიც გამართა. პოლკოვნიკი ელოდა ნიშანს: უნდა აშფოთებულიყვნენ ნახსენები ნუჟრიანის პოლკი, ქალაქის შემოგარენის ოთხი საჯარისო ნაწილი: 119-ე ბრიგადა, ბატალიონი «სამშობლოს იმედი», მესამე შემტევი ბატალიონი და საგანგებო პოლკი. ქალაქში გამაგრდებოდა დესანტის კურსანტთა სასწავლებელი, რის შემდეგაც მთელი ეს მანქანები ამოქმედდებოდა შტაბის მიერ დადგენილი გეგმით. ანუ, წაუყენებდა მთავრობას შეუსრულებელ მოთხოვნებს, ხოლო მერე რა მოხდებოდა, გამოჩნდებოდა.
ამიტომ პოლკოვნიკი ატუსაღებდა ყოველ გამვლელ-გა¬მომვ¬ლელს ბორცვეთის ტყეებში მანამდე, სანამ არ მოვიდოდა რაიმე ბრძანება ან ცნობა უახლესი დავალების თაობაზე.
მგალობელი ფრინველი

მათ გადაწყვიტეს, იმ ცნობილ გზაზე ფეხით წასულიყვნენ სანტიაგო დე კომპოსტელამდე.
მარტინ ეში, «ესპანეთის სული»

ქორწილი იყო ისეთი ტკბილი, რო... და ისეთი დიდი, რო... ჯერ მარტო დათვალე თორმეტი სახორცე ქვაბი, ამოთუხთუხებული, ოშხივარაშვებული, ღვინო ასლიტრიანებით დალაგებული, როგორც იმ ძველ პარადზე ტანკებს ჩამოამწკრივებდნენ ხოლმე, პური კი მთელი სოფლის თორნეებიდან მოდიოდა. მთელი სოფელი ჯარა იყო, მთელი სოფელი ცას ვერა ხედავდა, იმიტო რო მთელ ამ სოფლის თავზე პალატკა1 გადაეჭიმათ.
კაი ძლიერი ქორწილი იყო, იმიტო რო კაი ძლიერ ფერმერსაც გაემართნა. იმას ჰქონდა ტბა, ვაშლის ბაღები, ნავთის წერტები, ხარძროხა, მანქანები და ყველაფერი, რაც კი საჭირო იყო.
შუა ქორწილში რძალი წამოაყენა, ფთხილათ, ხუთასი მექორწილე კაცისთვის დაუნახავათ, გაიყვანა სახლის უკან, ვენახის ბოლოს, სადაც მამაპაპეული ძველი ბაგები დარჩენილიყო, და შეიყვანა ბაგაში. მიიყვანა ბნელ კუთხეში, ჩამოჰკრა ზაჟიგალკას და დადგა ფეხი ერთ ადგილას და უთხრა პირდაპირა, ქართლურათ, ისე, როგორც უღისლები2 ამბობენ ხოლმე საქმეში:
_ ჩემო შვილო, აი, ოცი წლისა ხო არი ჩემი ვანო. რო დაიბადა, იმ დღიდან, ათლიტრიანი ბოცა ჩავფალი აქა და რასაც კი რამეს ვიშოვნიდი, შიგა ვყრიდი იმის სახელობაზე, რომ იმის ქორწილის დღეს გემემჟღავნებინა. კომუნისტების დროში ფულათ არ შაინახებოდა, ოქროთ ვყრიდი. აეხლა პირველი ხარ, ვისაც ვეუნები, ჩემი რძალი ხარ და შვილი. ოჯახი შენ უნდა ასწიო, _ და ჩაიხუტა შვილსავით, ცრემლიან გამონათქვამით, _ ერთი შვილი მყვანდა ახლა, ორი მყავს...
და განა ასეთი კაცის ნაწვევ ქორწილში დამკვ¬რელათ ყოფნა არ არის საუკეთესო საქმე?
ექვსნი ჰყავდა მოყვანილები, გადაღმელები. მეორე დღეს აღარ დაგტოვებთო, და იმ ერთ საღამოს ასნახ-ასნახევარი დოლარი გადაუხადა საკუთრივ თითოს, დაუნანებლად დამიკარით და მაზეიმეთო. შაბაშისა1 ცალკე იყო.
ერთი გარმონი, დოლი, იონიკა და სამიც _ ზურნა-დუდუკი. ესენი იყვნენ მთელი ამ მიწის მთავარი მემუსიკენი.
მომღერლად ჰყავდათ საფარციხელი2 ზერო გვრიტიძე.*

*ზერო _ საფარციხელი გლეხკაცი, მოტოციკლეტის პატრონი. დაწყობილი კარ-მიდამო, ტუჩ-პირს ჩამოცილებული შავი ულვაში და დარდითა და ეშმაკობით ამოწყლიანებული თვალები, მზით გარუჯული პირის კანი და მარჯვე ხელები, ესაც გახლავს ზერო გვრიტიძის იერი. ხმა ამისი, ხმა მომღერლისა და ოსტატობა დოლზე დაკვრისა ზეროს სძენდა იოლ შემოსავალს და ქეიფის მიჩვევას. როცა საფარციხელმა და ალადაშვილელმა დამკვრელებმა დასტა შეკრეს, მომღერლად ზერო წაიყვანეს, უკეთესი მომღერალი იქ არ იპოვებოდა. შაბათ-კვირა ქორწილებისა იყო, კვირის დანარჩენი ხუთი დღე კი სხვაგვარი შრომისა, ვინაიდან ზეროს ხელიდან გამოუდიოდა ყოველივე, ტოკთან ჯახირით დაწყებული, ყვავილების მოვლით გასრულებული. რა არის, რომ ზეროსა და იმის ცოლ ნინოს გადაეტანათ ერთი სიცოცხლის ფასი უბედურება: ცამეტი წლისა გარდაცვლოდათ პატარა ქალიშვილი მარიკო, ღვთიურათ საწყალი და ავადი უკურნებელის სენით. ეს მომხდარიყო იმ მძიმე წლებში, როცა პირველ სამოქალაქო ომს, ზურგში უსუნთქავდა მეორე სამოქალაქო ომი, ხოლო სახსარი, თუნდაც წამლის მოპოვებისა _ არსად იყო. დარდმა შაშჭამა საწყალი ზერო, ოღონდ კი მისმა ხალისიანმა და ცხოვრების მოყვარე ბუნებამ მაინც იმარჯვა და გამოახედა თვალებში, ქორწილებში სამღერლად სიარულსაც ამიტომ დაეჩვია, რომ თავისი დარდი სახალხოდ საჩვენებელ მგლოვიარებად არ დაესახა. ამ ხელობას გარეგნულად კი გაეჩვია, მაგრამ ღამღამობით გულს მოადგა ლექსების დაწერის სურვილი და ყოველი ლექსი, ცხადია, იყო მწარეცრემლიანი ლაპარაკი საბრალო მარიკოსთან. ასე გასინჯეთ, ერთ ყინვიან ზამთარს ლურჯ რვეულში ზერომ დასწერა დიდი პოემა, სადაც აღწერა მარიკოს მთელი ცხოვრება.

გამთენიას, ისეთ ჩამშვიდებულ ალაგას, რომელსაც ეწოდება ნაქორწილევი სუფრა ხუთასი ჭიქით, სამი ამდენი თეფშითა და ოხრად მიყრილი ხორაგეულით, ზერო გვრიტიძემ უბეში ჩაიკეცა თავისი წილი, დოლი აბგაში ჩასდო და თავის დასტას გამოეთხოვა, სხვა გზა მაქს, საღამოზე თუღა ჩამოვალ სოფელშიო. საქორწილო კუხნაზე ჩაულაგეს კაი მჭლე ხორცი ცივათ მოხარშული, ერთი ლავაში, დათლილი ყველი და სალფეთქში გამოხვეული, ნიგვზით გატენილი ბადრიჯნები. თანადასტელებს არ გაჰკვირვებიათ, ვინაიდანაც, ყველამ იცოდა, რომ ყოველ ქორწილის შემდეგ დილას, რომელ სოფლიდანაც არ უნდა დაძრულიყვნენ, ზერო გვრიტიძე გადაუხვევდა და ფეხით გასწევდა ბორცვეთის ტყისაკენ, სადაც ეგულებოდა ძველი ეკლესიის ნანგრევი. იქ ერთხელ მოხვედრილიყო შემთხვევით შვიდი წლის წინათ, როცა დაკარგული საქონლის საძებნელად წამოჰყოლოდა მეზობელს. მაშინ ეხსენებინა მარიკო იმ ნანგრევთან და ღმერთისთვის შეეთხოვა, პატიება რიგ რთულ საქმეთა გამო. იმის შემდეგ მოეფიქრებინა, რომ ყოველი სიმღერით გათენებული ღამის შემდეგ ფეხით მიდიოდა იქეთ, იმ ნანგრევთან და ლაპარაკობდა მონანიების სიტყვებს ლხინის გამო და შესთხოვდა ღმერთს მარიკოს მოვლას იმქვეყნად. გლეხკაცმა დაჯერებით არც კი იცოდა, თუ მართლა ეკლესიის ადგილი იყო ესა, მაგრამ სოფლად რომ იტყვიან, ადგილმა დაუძახაო, სწორედ ის იყო და იმის რწმენას და სიმშვიდეს ეფონებოდა. ამიტომაც ყოველ ქორწილში მიმავალი ზერო გვრიტიძე პერანგის ჯიბეში ჩაიდებდა ხოლმე გელათის მონასტრიდან ადრიდანვე მოტანილ პატარა სანთელს, რომელსაც იმ ნანგრევებზე ჩამოანთებდა ხოლმე.
აქაური გზები ზერო გვრიტიძემ კარგად იცოდა, ბიჭობაში ბევრი ევლო აქეთ ხან რა სამუშაოზე, ხან რაზე. ტყის ხმაურობაც მისთვის იყო მოგონილი, სტვენა იმთავითვე ეხერხებოდა და ყოველ ჩიტის მიბაძვა, წამოჰყვებოდა ჟღურტულით და ამ სტვენასტვენით გაესაუბრებოდა ხოლმე ტყის ფრინველთ. საღამოს პირი იყო, როცა მოადგა ის ცნობილ ნატბეურის ხევს, რომელიც ძველ დროში მართლაც ტბის ალაგი ყოფილიყო, მერე ხევად გარდაქმნილი. აქედან სულ ცოტა იყო იმ ნანგრევამდე, საითაც მიუწევდა გული ზერო გვრიტიძეს. მას გზად შემოღამების ჯავრი არ ჰქონდა: იმ ნანგრევიდან ორიოდე ნაბიჯი იყო იჭუაანთ ნადუქნარამდის, ნადუქნარიდან კი ხელისგულსავით იყო დაფენილი სამანქანე გზა. იქ რომ ჩააღწევდა, აბა, რომელი არ გაუჩერებდა დოლიან კაცს. რომელი ქართლელი არ გაუჩერებს მემუსიკესა? იქიდან სადღაცამდინ გაჰყვებოდა, იქიდან კიდე _ სადღაცამდინ, რომელიმე მანქანას ან აფტობუზსა, მერე დიდ გადასახვევზე გადავიდოდა და გადასახვევიდან რაღა არის, ვინც გადაუხვევს, ყოველმა მანქანამ საფარციხეზედ უნდა გაიაროს. ვისაც გაუკვირდება და სოფლის კაცი არა სცნობია. იმის მოთმენა და გამძლეობა უსაზღვრო გახლავს, სანამდის სულ ბოლო ძაფი მაინც დარჩენია ცხოვრებაზე დასაბღაუჭებლად. სხვა, თუნდ ათასი ბოგირი და ჯაჭვი გაუწყდეს, სანამდის იმ ძაფის ბოლო შერჩენია მუჭში, ის ხმას არ გაიღებს.
ნატბეური რო ამოიარა ზერომ და ამოჰხედა მაღლა, ხევის თავში დაინახა სამიოთხი დამდგარი ჯარისკაცი და კი გაუკვირდა, მაგრამ იფიქრა, ნაჩვევ მოხერხებულ ხალისით ავუქცევ გვერდსაო, მაგრამ სალდათებმა ბევრი არ დაალაპარაკეს და წინ გაიგდეს.
იმ თავის ნანგრევისკენ წაიყვანეს და იქაც კარგა მოზდილი ბანაკი დაუხვდა, ცეცხლიც კი დაენთოთ იქა და თოფიანი ხალხი ირეოდა. ორისამი კარავიც კი დაეცათ.
ჯარისკაცებმა მიიყვანეს ერთი კარვის პირზე და იქედან გამოვიდა ერთი ბრგე კაცი, სულ ახალ სამხედრო ტანისამოსში ჩაცმული.
_ ვინა ხარ? _ ჰკითხა გაბრაზებით.
_ გადაღმელი ვარ, სალოცავში მოვდიოდი, _ მიუგო ზერომ შიშით.
_ საბუთი გაქ?
_ არა მაქ, ოხერი, _ თავი ჩაქინდრა გლეხმა.
_ რა სალოცავია?...
_ აგე, ესა, _ ხელი გაიშვირა ზერომ, _ სანთელიც მაქ...
_ რას აკეთებ ცხოვრებაში? _ სიგარეტს მოუკიდა კაცმა. შვენოდა ის სამხედრო ტანისამოსი და თავზე მოხვეული დოლბანდი.
_ ლექსებსა ვწერამ, იებსა ვყიდი ქალაქში, რავი, ვწვალობ.
_ დოლი აქ ჩანთაში, ბატონო რამზეს, _ სთქვა თანმხლებმა.
_ შვილიშვილისთვინ წამოვიღე, _ იცრუა ზერომ, სადა ჰყავდა შვილიშვილი, ოღონდ კი ფულის გადარჩენა მოეხერხებინა. _ საფარციხელი ვარ, ზერუა გვრიტიძე, ყველა მიცნობს აქა, ვინც გინდა გააჩერო, გეტყვის. ადრე ყარაულათ ვიყავი ნაკრძალზე, კომუნისტების დროს, აი, ზემოთკენ გვედგა ქოხი. აჩურტის გალიები მქონდა...
_ რისა, ტო? _ ჰკითხა უცებ იმ კარვიდან გამოსულმა.
_ აჩურტისა.
_ აჩურტი რა არი, ნიჩურტი?
_ აჩურტი ჩიტია, კუდის ქანავი უყვარს.
_ ერთი უსმინეთ, ჯონი,* ერთი უსმინე, _ კარავს მიხედა ამან...

*ჯონია ბახალაშვილი _ ზედმეტ სახელათ ჯონ-მალხაზი. პირველი გაწვევის ჯარის ვიცეპოლკოვნიკი. ორი სამოქალაქო ომის და შვიდი მარშბრასოკის მონაწილე, დედოფალ დინარას ორდენის პირველი კავალერი, თუმცა ეს ორდენი პროტესტის ნიშნად მიუბრუნა მთავრობას მისი მეგობრის, რამზესა შერგელაშვილის დაპატიმრების შემდეგ. ჯარიდან შიდა გადატრიალების შემდეგ დაითხოვეს და ბოლო დრომდე სანტექნიკის დახლი ედგა ბაზრობაზე.
კარვიდან მსუქანი კაცი გამოხოხდა. იმასაც უხდებოდა ჯარის სამოსი.
_ რა არი?
_ უსმინეთ ერთი, რეებს ლაპარაკობს. აბა, თქვი...
_ რა? _ გაუკვირდა ზეროს.
_ ჩიტზე რო ამბობდი.
_ ხო. აჩურტი,1 ჩიტია. კუდს აქანავებს, იმდენს აქანავებს, რო დაგანახებს თავსა, ესვრი საფანტს და მოჰკლავ. მეც ეგრე მამივიდა. შემოგეტენეთ, რა.
_ მოგცლია, ერთი, _ ის ჯონი ვერ იყო ხასიათზე, _ ვის ელაპარაკები, გაუშვი, დააგდეთ იქა...
_ მაიცა, საკაიფოთ ყომარობს, _ სთქვა პოლკოვნიკმა შერგელაშვილმა.
_ რა გეკაიფება? ღამდება, ტო...
_ შენა, ზემოთკენ წყაროა, _ გათამამდა ზერო, _ კაი ცივი წყალი გამოუდის, თუ ცუდ ხასიეთზე ხარ, პატივცემულო კარგო კაცო, დალიე და გაგივლის.
ლაწ! კაი ალიყულიც მოხვდა, ისე რო, შეაბარბაცა.
_ ხო ვთქვი, _ გაიცინა ძალისძალათ, _ აჩურტის ამბავია...
_ კაი, ვის ურტყამ, ტო, _ თქვა პოლკოვნიკმა, _ ამ ღამეს ვერ გაგიშვებთ, ბიძაჩემო. უჩენიები ტარდება და მთელი ტყე შეკრულია. დილაზე, პაჟალსტა, მიდი და ილოცე იმ შენ სალოცავში. მარტო კი არა ხარ, სხვებიც არიან.
ზერომ ამწვარი ლოყა მოისრისა და ხმადაბლა უთხრა:
_ აბა, მე რა უნდა გამაკვირვო. შვილი მყავდა, ანგელოზი და მამიკვდა. მე შენ ვერ გამაკვირვეფ.
_ დავაი ეხლა, _ შეუბღვირა ჯონიმ და ჯარისკაცებმა კვლავ წინ გაიგდეს.
_ ბიჭო, რა მასტი ხარ, ტო. ამ ხალხს წესიერათ უნდა მოექცე. შენი ხალხია, შენკენ უნდა იყოს, ტო, _ უთხრა პოლკოვნიკმა.
_ ერთი ამათი... რას დადიან ამ ტყეებში, ტო. რამდენი ხალხი დადის თურმე ტყეებში.
ზერო კიდევ გადაიყვანეს ეკალბარდებში, თავის დოლიანათ და მთელი საქორწილო აბგით და მიიყვანეს ერთი ხის ძირას, სადაც ორი ჯარისკაცი ჩამომჯდარიყო.
_ აგე, კიდე ერთი.
_ მაიცა, რამდენი არიან? ესა, ერთი, ორი... ოთხი არიან.
_ დასვი მანდ და უყურე. ღამდება და არ მოტყდენ.
_ რა უნდა მოტყდენ, პენსიონერები არიან. მურმანა იქეთ არი ორი კაცით.
ზერომ ახლაღა შეამჩნია, რომ ხის ძირას ვიღაცეები სხედან. ოთხნი იყვნენ, ალბათ, იმასავით დაჭერილები.
_ აქა მშვიდობა, _ თქვა ზერომ, აბგა შემოიხსნა და ჩაჯდა.
_ სალამი, _ განზე გაიხედა ერთმა დიდმა ბებერმა.
_ თოფი წაიღეს, კურდღელი წაიღეს, _ თქვა ფართექუდიანმა და ზერომ შესცინა:
_ ე, შენა შოულა არა ხარ? ბორცვეთელი?
_ ჰო, ვარ, _ ჯავრიანად თქვა შოველმა.
_ მე ზერუა ვარ, დამკვრელი. შენი გოგოს ქორწილში მაქ ნამღერი.
შოველმა ერთი შეხედა და თქვა:
_ გცნოფ. ციხელი ხარ, გოგია მეგარმონესთან და სანდრუასთან ერთათ დადიხარ.
_ რას გვიპირობენ? _ გახალისდა ზერო.
ამ დროს კი ამოიკვნესა ჟორა პირადოვმა:
_ რა მინდოდა აქა? რათ წამომიყვანე?
_ შენი მუცლის გასავსებათ, _ თქვა შოველმა მშვიდათ.
_ კურდღელზე იყავით? _ გაეხარდა ზეროს.
_ კურდღელი წაიღეს, _ თქვა შოველმა, _ აგე, დაბლა სწვავენ, სუნი მოვიდა.
_ ბატკნის სუნია, _ სთქვა დიდმა ბებერმა.
_ კურდღლისა, _ გაიმეორა შოველმა.
_ ბატკნისა, _ სთქვა ბებერმა უფრო მტკიცედ.
_ კურდღლისა, _ არ დაიშალა შოველმა.
_ ჩემი ბატკნისა არი, _ თვალი გაკვესა ამან, _ იმისი სუნია. ამათი პატრონდედაკიმოვსტყან... უჩენია... უჩენია ჩემ ბატკანზე არის? სისხლ დავლემ ამათსა. აი, გაყურებინო, როგორ დავლემ ამათ სისხლსა. აი, როგორ გაყურებინო, რო მეხვეწებოდნენ და მაინც დავჭრი ყელებსა...
_ ჩუმათ, კაცო, გაიგონებენ, _ შეშინდა ჟორა პირადოვი, _ ზარალი არ გყოფნილობს, რო ეხლა კიდე ჩხუბი აუტეხო? ძალა ამათ ხელშია, მთავრობის ხალხია...
_ ამათი ყველა მისხალიც და ზემოდან კიდე მთავრობისაც. პატრონდედასმივეც. ამათ დეველოდო? _ წაისისინა ბებერმა.
_ შენა, ოქრო კაცო, გცნობილოფ და ვერცა, საფარციხისკენ ნავალი ხარ? _ ჰკითხა ზერომ იმ მოხერხებით, რომ ამ ჯავრიან გოლიათისთვის საკითხი გამოეცვალა.
_ მირონი მყავს იქა... _ გადაუგდო ამან.
_ აბა, რომლები?
_ გალულაანთი.
_ სიცოცხლე მოგცეს ღმერთმა, ეს წმინდა სანთელი ეენთოს შენთვინ, _ ჯიბიდან სანთელი ამოიღო ზერომ, _ კაი ხალხია. ახლო ხალხია ჩვენი, დედაჩემი იყო გალულაანთი. რა გქვიან, რომ მივიდე და მოვახსენო ტკბილათ ლაპარაკში?
_ არსენა, _ ბრაზით მიუგო არსენა ოძელაშვილმა.
_ ძლეთელი არსენა ხარ? არსენა ოძელაშვილი?
_ მერე? _ თითქო წამოიქაჩა არსენა ოძელაშვილი.
_ რაღა მერე, კაცო? იმდენი მსმენია შენზედ და ვიფიქრე, ერთი როგორ ვერ უნდა მივეფერო, ერთი უმღერო, რომელიც უნდა, იმასთან ჭიქა ავსწიო მაგარ კაცობისთვის-მეთქი, და აგე, სად! სალოცავში შემოგხვდი. შოულჯან, ღმერთის დანიშნული ადგილია, ჩემმა მზემ, ღმერთისა. კარგია, რო დაგვიჭირეს აქა... _ ამოიკრიალა ზერომ.
_ მეც მსმენია შენზედ, შენც მინახავხარ ქორწილში, _ თითქოს მოლბა არსენა ოძელაშვილი.
_ ეტყობა, ბოლო დროს ჩვენკენ აღარ გივლია, როგორ არ შავხვდებოდით.
_ ღმერთმა... _ სთქვა შოველმა. შოველის ენაზე ეს ნიშნავდა, ამ დამპალი, საზიზღარი, ოხერი, უნამუსო, ჯავრიანი, თავზედაიმისმქმნელი ცხოვრების რა ვთქვიო.
ზერომ კი შესცინა იმათ:
_ გითხრა? ლექსი გითხრა არსენაზე?
არსენა ოძელაშვილი,
მოჰქროლავს როგორც ქარია,
თან მოჰყამს ქართლის ბიჭები,
თითო ლომისა დარია!
არსენა ოძელაშვილი
ერთი ლამაზი კაცია
მდიდრების ჯავრში ამოვა
ღარიბთან ქრისტეს ჯვარია.1
ჰა, აგრეა? მთელი ქალაქის ბიჭები მტრედის გუნდივით გასდემდა2... მცნობიხარ, თუ არა?
_ გცნობივარ, ხო, _ ჩაღიმება სცადა არსენა ოძელაშვილმა.

პირველი ძველმოდური ჩანართი
ტყეების სიყვარული

ეს იყო ქვეყანა, რომელმაც ტყეები დაივიწყა, რაც ძალიან დიდი შეცდომა გამოდგა. იმიტომ, რომ გასაქცევი აღარსად იყო.
ტყე გვერდით მოსდგომოდა სოფელსაც და ქალაქსაც, სუნთქავდა, ცხოვრობდა და ხმაურობდა, მაგრამ მისი არსებობა აღარ ახსოვდათ. ტყეში მხოლოდ ხის მოსაჭრელად თუ შევიდოდა ვინმე და ისიც _ განაპირას, შორს წასვლა ეზარებოდა.
ასე იყო მას შემდეგ, რაც 1924 წლის ზამთარში კომუნისტებთან მებრძოლმა პოლკოვნიკმა ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილმა მშობლიური ტყეები მიატოვა, უფრო სწორად კი, გადაიარა, გადააბიჯა ტყეში გადებულ შეუმჩნეველ საზღვარს, გავიდა ოსმალეთში, იქედან კი დაადგა პარიზის გზას, სადაც მალევე აღესრულა ძველი თუ ახალი ჭრილობებისაგან.
პოლკოვნიკ ჩოლოყაშვილის წასვლის შემდეგ ტყე თითქოს მოკვდაო, არადა, ანგელოზთა სიმაღლიდან რომ დახედო ამ ქვეყანას, ვერ დაინახავ სახლებსა და ყანებს, ვერც ქალაქებსა და ქარხნის მილებს, ვერც გზებსა და მდინარეებს. დაინახავ მხოლოდ ტყეს, თითქოს ვიღაცას გაშლილ ბაღდადზე მიუყრია ზურმუხტისა და გიშრის ათასობით თვალიო. ეს ქვეყანა ტყის კაფვის შედეგად შეიქმნა, რასაც გვიდასტურებს მეთორმეტე საუკუნის ქრონისტი, მგონი, არსენ ბერი, ან ეგებ სხვაც: როდესაც დავით აღმაშენებელმა წაღვლისთავის სასახლიდან ლიხის ქედს აქეთ გადმოსვლას მოუხშირა, ამ ადგილას, სადაც ახლა ქართლია, ტყე იყოო. საკვირველია, მაგრამ ამ ტყეს ოც-ოცდაათ წელიწადში დაეპყრო მანამდე აყვავებული ქვეყანა. ის მისულიყო ხორციელ დამპყრობთა, სელჩუკთა იერით, რომლებმაც მაშინ ქალაქებისა და სოფლების მნიშვნელობა არ იცოდნენ და თავისუფლად სიარული მხოლოდ ველებზე შეეძლოთ, სადაც თავიანთ ჯოგებს აძოვებდნენ. სელჩუკთა თავდასხმას დიდი თურქობა დაარქვეს, ნახევარი ქვეყანა კი ტყედ იქცა. ეს ნახევარი ქვეყანა თითქოს სელჩუკებისა იყო, სინამდვილეში კი ტყეს ეკუთვნოდა. ნადირი ისე გათამამებულიყო, რომ პირდაპირ უტევდა კაცს, ამიტომ უხიფათოდ სიარული მხოლოდ მხედარს შეეძლო, ჰკრავდა დეზს ცხენს და გაექცეოდა ტახსა და დათვს.
თუკი ვინმეს ამ ქვეყნის დაპყრობა უნდოდა, ტყეც ისევე უნდა ეკაფა, როგორც ადამიანები და ქალაქები. უხსოვარ დროში, გნეუს პომპეუსს და მის მოხეტიალე ლეგიონებს აქაურებმა ტყეში შეასწრეს და ტყე წამსვე იქცა ქვეყნად. პომპეუსმა ხილული ქვეყანა დაიპყრო, უხილავი კი ტყეში აღმოცენდა. იმ ტყის ქვეყანამ ბევრად იოლად დაადგინა თავისი საზღვრები, ვიდრე იმან, რომელიც რომაელებმა დაიპყრეს. ყოველი ტყეში შესული რომაელი ჯარისკაცი იქავე რჩებოდა სამუდამოდ. ასე იყო მანამდე, სანამ რომაელებმა ჭეშმარიტი რომაული გაქანებით ცეცხლში არ გახვიეს ტყეები. ნამდვილი, დიადი ხანძრის გამართვა მათ უფრო გაუჭირდათ, ვიდრე ერთ მათსავე მომავალ იმპერატორს, რადგან ტყიდან ისრების წვიმა მოდიოდა. ტყე უზარმაზარი იყო, სამჯერ მაინც აღემატებოდა რომაელების მიერ დაპყრობილ მიწას. მაშხალოსანი ლეგიონები ტყის სახელმწიფოს მთელ სიგრძეზე გამწკრივდნენ და ისე წაუკიდეს ცეცხლი. როგორც უმრავლეს შემთხვევაში, რომმა გაიმარჯვა, თუმცა ამას არ დაუმარცხებია ტყე, როგორც ამ ქვეყნის არსება. ტყე საერთოდაც დაუმარცხებელი იყო, იმიტომ, რომ ის იყო იმედიც და საჭიროებაც. ტყე ყველგან იყო.
როდესაც შავი ზღვის აქაურ სანაპიროს ოსმალური პატარა გემით მოადგა ფრანგი ვაჭარი ჟან შარდენი და ნაპირზე გადმოვიდა, რათა ქვეყნის შუაგულისაკენ წასულიყო, გაოცებულმა აღმოაჩინა, რომ რომელიმე, თუნდაც ერთი ციდა ნავსადგურში კი არ იმყოფება, არამედ, ტყის პირას. შარდენმა ოთხ დღეს იარა ტყეში და მერეღა მიადგა ერთ პატარა სოფელს. ტყეს მისცა თავი თავისივე მეფისაგან დევნილმა ქართლის დიდმა მოურავმა გიორგი სააკაძემ, ცეცხლმოკიდებული სახლიდან ტყე-ტყე იარა სპარსეთის საზღვრამდე და მერე დაბრუნდა იქედან ცეცხლითა და მახვილით. მრავალ წლის შემდეგ, ტყე რომ ეპოვა სხვა ქვეყანაში მყოფს, სიცოცხლესაც გადაირჩენდა. მაგრამ სად იყო ტყე სხვაგან? არსად იყო ასეთი ტყე. დიდ მოურავამდე ბარე თორმეტი საუკუნით ადრე ტყეში იპოვა ტკბილი წყარო ვახტანგ მეფემ და აქ დააარსა საუკუნო დედაქალაქი ამ ქვეყნისა.
ტყე, ვითარცა მხსნელი, მოევლინებოდა ხოლმე ადამიანებს იმ დროში, რომელსაც შუა საუკუნეებს უწოდებენ, თუმცა იგივე იყო დამღუპველიც, არა მხოლოდ იქ ნადირთა ბოგინის გამო, არამედ იმიტომაც, რომ იქ გაკვალულ ბილიკებზე ადამიანთა გამყიდველები გაშინაურდნენ. ადამიანთა გატაცება ერთადერთი შემოსავლიანი საქმე იყო ამ ქვეყანაში, ტყეში გაკვალული გზები კი _ ამ საქმის მოხერხებულად განხორციელების საშუალება. გამტაცებელთა რაზმები ტყეში საქმიანობდნენ, იქედან მხოლოდ ვინმეს გასატაცებლად გამოდიოდნენ და მერე ამ ტყვეებს მეზობელი საფაშოებისაკენ მიერეკებოდნენ, სადაც სარფიანად ჰყიდდნენ. ტყვეები უბრალო გლეხები იყვნენ და ბევრმა მათგანმა გატაცების შემდეგ უკეთესადაც იცხოვრა, ვიდრე ამ ქვეყანაში იცხოვრებდა ტყის პირას. ერთი საერთოდაც ბაღდადის გამგებელი შეიქნა, ასისთავებს და ათასისთავებს ხომ ვერც დაითვლიდი, ისევე, როგორც აქაურ ქალებს _ ჰარამხანებში. ამ გატაცების ამბავს ყაჩაღობისა არაფერი ეცხო, რადგან ამ საყოველთაო საქმეში თავად უმაღლესი ხელისუფალნი და მათი ხელქვეითნი მონაწილეობდნენ. არასდროს დაეწერა ვინმეს კანონი, კაცმა კაცი არ მოიტაცოსო, ცხოვრება გაჭირდა და საქმეც გაიმართა. ერთი ის იყო, რომ სამღვდელოება მიანიშნებდა დიდი ცოდვის თაობაზე, ქრისტიან ხალხს ურჯულოზე ჰყიდითო, მაგრამ ამის მომსმენი ბევრი არავინ იყო.
ტყე კიდევ უფრო საშიშარი შეიქნა მას შემდეგ, რაც მეზობელმა ლეკებმა აქ მარბიელი ლაშქრობების გემო გაიგეს, თუმცა, ტყევე იყო ოპოზიციისა და თავისუფლების მთავარი თავშესაფარიც. ფრანგი ლეიტენანტი დე გრაი და ფუა კარგა ხანს დაეძებდა ერთ აქაურ მეფეს, სახელად სოლომონს, რომელთან ერთადაც ამ მეფის ქვეყნიდან ოსმალთა გაყრის სამხედრო გეგმა უნდა შეემუშავებინა. ეს იყო მეთვრამეტე საუკუნის უკანასკნელ მეოთხედს, ლეიტენანტი ტყეში გადააწყდა რაზმს, რომლის მეთაურიც მეფე აღმოჩნდა. მის მეფობასა და სამეფო ძალაში ფრანგი ლეიტენანტი მოგვიანებით დარწმუნდა, როცა მისმა სარდლობამ ამ მეფეს დახმარებაზე უარი უთხრა, ის კი, სამ დღეში ერთხელ რომ იცვლიდა ღამის გასათევ ადგილს თავისი ქვეყნის უსიერ ტყეებში, ერთ კარგად გამაგრებულ ქალაქს მიადგა და იქედან ოსმალები გამორეკა.
რუსების მიერ ამ ქვეყნის დაპყრობას ტყის გამოცოცხლება მოჰყვა. დაპყრობის პირველ მეოთხედს იქ ტახტწართმეული უფლისწულები სახლობდნენ, მეორე მეოთხედს _ ტყეში ბატონთა ვერაგობას და დაუნდობლობას გამოქცეული, გაყაჩაღებული გლეხები, მესამე მეოთხედს _ ბევრი არავინ, მეოთხე მეოთხედს კი _ რევოლუციონერ გლეხებად ცნობილი ხალხი, რომელთაც ტყეებში რესპუბლიკებიც კი გაემართათ და მეფის მთავრობას თავიანთი ჯარებით უპირისპირდებოდნენ. ამ ასი წლის ტყის ადამიანები ლეგენდათა გმირები შეიქნენ, ამათ შორის კი უპირველესი იყო მხნე არსენა ოძელაშვილი, მდიდარი გლეხი, რომელიც ყველაზე სასურველი ნათლია იყო მთელ თავისი დროის ქვეყანაში.
მერე ქვეყანა რუსთაგან განთავისუფლდა მცირე ხნით, თითქოს საპირფარეშოში გასვლა ითხოვა და, სინამდვილეში, სუფრიდან გაპარვა დააპირაო, მაგრამ რუსები კვლავ დაბრუნდნენ, უკვე ალისფერი ალმებით და ბევრად მეტი ტყვია-წამლითა და ბევრად უხეში სიტყვა-პასუხით, ვიდრე პირველი დაპყრობისას, და ტყე კვლავ გაივსო ლეგენდებით, თავისუფლების წყურვილით. აბა, კაპიტნები ისინი იყვნენ, ტყის ნამდვილი კაპიტნები, რომლებიც დამარცხდნენ.
წავიდა ამ ტყიდან ქალაქ პარიზს პოლკოვნიკი ჩოლოყაშვილი, სულ ერთიანად შავი სამოსის მოყვარე, და თითქოს ტყეც მოკვდაო. კომუნისტებმა მოჰკლეს ტყე, მას მხოლოდ კანტიკუნტი ყაჩაღები და ტყისმცველები დაუტოვეს, ამ ორთა მიანაბრეს და ამით გააქრეს ქვეყნიდან. ტყეს შემორჩა მხოლოდ მხერხავთა გადაძახილები და ძველებური ბირდაბირის ღრჭიალის ხმა, ანდა მის პირზე ლაზათიანად წაქეიფების ძველებური თვისება, თორემ, აბა, ვის გაახსენდებოდა, რომ ტყე იყო ეს ქვეყანა.
პოლკოვნიკ ჩოლოყაშვილის წასვლიდან სამოცდახუთი წლის თავზე ტყემ გაიღვიძა. ის გამოაღვიძეს, ვითარცა აღვიძებენ ხოლმე მთვლემარე გოლიათს ზღაპრებში, და მან თვალი გაახილა და დაინახა ახალი სტუმრები, რომლებსაც კვლავ მოეტანათ ღვინო, პური და თოფ-იარაღი _ ტყეში ცხოვრებისათვის აუცილებელი რამეები.
მეორე ნაწილი
ინტელიგენტთა სვლა

გაქცევა განთიადისას

ჩემო კალამო, ჩემო კარგო,
რად გვინდა ტაში.
ილია ჭავჭავაძე

დიდი მწერალი და საზოგადო მოღვაწე ნუგზარ ერისთავი* ფართხაფურთხით გამოვარდა სახლიდან, სიძის გამოგზავნილ მანქანაში ჯერ ორი გამოტენილი ცელოფნის პარკი შეაგდო, მერე თვითონ შეჯდა და შენისლული ფანჯარა ამოსწია.

*ნუგზარ ერისთავი _ ამ ქვეყანაში წესად არ არის, რომ ადამიანს, გინა შემოქმედს, გინა რაგინდარა დარგის მოღვაწეს, სიცოცხლეშივე უწოდონ დიადი, ერთადერთი, განუმეორებელი, გენიოსი და, საერთოდაც, მართლა მაგარი. ალბათ, იმის მომიზეზებით, რომ ყოველივე ამას უწოდებდნენ ამხანაგ სტალინს და იმის მერე თან აიკრძალა და თან სირცხვილმაც გამოიღვიძა, უხერხული არისო. სიკვდილის შემდეგ, კი ბატონოო, დავიხარჯოთ და ვთქვათ ჩვენი სიამაყისაო, იმ დიადი კაცის სახელი ხომ ისევ ჩვენი დიდებაა და გავაცისკროვნოთო, მაგრამ სიცოცხლეშივე კი არაო. ეს მოდებული წესი თანდათან გაფერმკრთალდა მას შემდეგ, რაც დიდი რუსთა იმპერია დაიშალა და იმის კიდეზე კი გადმოვარდა ეს კოხტა და პატარა მხარე, ვითარცა თავისუფალი და იმედიანი, თუმცაღა მშფოთვარე და აზელილი რესპუბლიკა.
აქ წესად ვერ დაიბრუნეს ცოცხლისთვის გენიალურის დარქმევა, ვინაიდან ვერაფერმა ამ რესპუბლიკისამ ეგრეც ვერ მიიღო ზოგადკაცობრიული სიფართე, მაგრამ გაჩნდა მშვენიერი სიტყვათგაწყობა, «ცოცხალი კლასიკოსიო», რაიც მთელის გაქანებით გამოჩნდებოდა ხოლმე გაზეთ-ჟურნალებში.
სწორედ ამგვარი სახალხო ტიტულის მფლობელი გახლდათ ამ დროჟამისთვის უკვე სამოცდაათს გადაბიჯებული მწერალი ნუგზარ ერისთავი. ის იყო გარშემორტყმული სახალხო და სამთავრობო პატივისცემით, ხოლო მაფიქრალი და მკითხველი კაცი აფასებდა, როგორც ნამდვილ მწერალს.
ნუგზარ ერისთავი პატიოსანი კაცი გახლდათ და პატიოსანი მწერალიც, რაღა თქმა უნდა. მისი მწერლური აბგა მოითვლიდა რვა რომანს, სამოცდაათამდე მოთხრობასა და ესეების სამ წიგნს, ოღონდ ვითარების სირთულე იყო ესა, რომ ბოლო თორმეტ წელიწადს, ანუ მას შემდეგ, რაც იმპერია მოიშალა, აღარაფერი დაეწერა და რჩებოდა მხოლოდ საზოგადო მოღვაწედ, რაიც გაუსაძლის და დრამატიულ, სხვათათვის უხილავ ტვირთად აწვა მას, თუმცაღა, ამ ვითარებიდან თავის დაღწევა არ უხერხდებოდა ცალკერძ შერყეული ჯანმრთელობის, მეორეკერძ კი ჩახლართული ცხოვრებისეული კვანტის ტრიალის გამო. ამ კვანტის ტრიალის გამოუვალობაზე ფიქრს მიეყვანა ორ ინფარქტამდის, თუმცა, კვლავაც აგრძელებდა ცხოვრებას.
ნუგზარ ერისთავს ბავშვობა გაეტარებინა მეორე მსოფლიო ომის წლებში, აღზრდილიყო კარგ და ნამდვილ ძველებურ თბილისურ ოჯახში, მისი გვარსახელი სრულიადაც არ იყო ნიშანი იმისა, რომ იგი გახლდათ შთამომავალი იმ ძველ ქართლურ გვარისა, რომელმაც ბარე ოთხასი წლის წინათ შვა სისხლის წვიმების მომყვანი მძლე ნუგზარ ერისთავი. ის იმერელ თავად ერისთავთა შტოის გახლდათ. ესწავლა აქაურ უნივერსიტეტში და ხრუშჩოვის დროს ქცეულიყო უაღრესად მოდურ ახალგაზრდა კაცად, რასაკვირველია, მწერლადაც, კაფეების მთავარ გმირად და ხალისიან მოსაუბრედ. ბრეჟნევიანთ ხანაში, მისთვის, როგორც უპარტიო და ხელისუფლებისგან მოშორებით მყოფი კაცისთვის, ცენზურას ერთგვარი ღობეები დაეყენებინა წინ, თუმცაღა ამას ცხოვრების ნირი არ შეუცვლია და გარდასულ ახალგაზრდობისდროინდელ პოპულარობას არ გამოჰკიდებია. ხშირად ნახავდით საჯარო ბიბლიოთეკაშიაც და უიაფეს ლუდხანაშიაც. ის ცოდნით ილაპარაკებდა ჯოისის1 თაობაზეც და ქვეყნის მთიანეთის ეთნოგრაფიაზეც. თუკი იმ დროის ინტელიგენტნი გაბედულებას გამოიჩენდნენ და რაიმე პატრიოტული პეტიციით მიმართავდნენ საგუბერნიო მთავრობას, ხელს ნუგზარიც მოაწერდა.
ნუგზარ ერისთავს ჰყავდა შვილი _ მარიკა და მეუღლე _ ჯადოსნური და საოცარი თამუნი, რომელიც იმ დროიდან უყვარდა, როცა თამუნი ბებიამისთან დადიოდა მუსიკის გაკვეთილებზე. ეს სოლოლაკური რომანი გაგრძელდა ზუსტად ოც წელიწადს და დასრულდა ქორწინებით მაშინ, როცა ნუგზარს ნახევრადხუმრობით უწოდებდნენ ტფილისქალაქის ჰემინგუეის.1 მის წიგნში _ «ქუჩა, სახლი და გარდერობი» _ სწორედ ამ რთულ, ნამდვილ, მართალ სიყვარულზეა მოთხრობილი. სწორედ ეს წიგნი იყო ნუგზარის მთავარი ბესტსელერი საბჭოთა დროებაში, ეს წიგნი წაიკითხა თითქმის ყველამ, სოფლის მასწავლებლებმაც და ცეკას მდივნებმაც, რა თქმა უნდა, ცეკას მდივნების ცოლების რჩევით. პირველ მდივანს არ წაუკითხავს, არც მეორეს, ერთს ქართულად კითხვა არ ეხერხებოდა, მეორემ კი საერთოდ არ იცოდა, მაგრამ დანარჩენებმა მართლა წაიკითხეს, რომ არაფერი ვთქვათ უფრო დაბალი რანგის პარტიულ მოხელეებზე, რომელთაგან ერთ-ერთმა საერთოდაც შინ დაურეკა ღამის თერთმეტ საათზე. ელაპარაკა ისე, როგორც ღმერთს ელაპარაკებოდნენ ხოლმე ადამიანები ქრისტიანობამდელ მსოფლიოში, და უთხრა, ბევრი არაფერი შემიძლია ცხოვრებაში, მაგრამ იცოდეთ, მარად თქვენს გვერდით მიგულეთ, თუკი რამ რთული საქმე შეგხვდეთ, საქართველოა, მაინცო.
ნუგზარი კარგა გემრიელად ნასვამი იყო და სიტყვიერების მცირე ფოიერვერკიც გაუმართა მადლიერ მკითხველს, რასაც ის, წესით, უნდა აღეფრთოვანებინა.
ბოლო ათ წელიწადს ნუგზარი სწორედ იმ სატელეფონო ლაპარაკს იხსენებდა, თუმცა, მისი შინაარსი არ ახსოვდა და არც ეს ზარი ეხსომებოდა, ამ ვითარებაში რომ არ აღმოჩენილიყო.
თუკი ვინმეს ახსოვდა მისი ორმოცი წლის წინანდელი მეტსახელი და ეს ვინმე წარსულ-ახლანდელობის მახვილგონიერი გამსიგრძეგანებელი იყო, აუცილებლად იტყოდა: აღარა გვყავს ტფილისქალაქის ჰემინგუეი, დიდი ხანია, აღარა გვყავს, მის ადგილზე ტფილისქალაქის შოლოხოვი დაგვირჩაო.2
ნუგზარ ერისთავი პატიოსანი კაცი იყო. ამიტომ, როცა იმპერია აყირავდა და მისმა პატარა და ოქრო ქვეყანამ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, ის ისეთივე ცარიელ-ტარიელი და ღატაკი დარჩა, როგორც ასიათასობით სხვა პატიოსანი კაცი, ვისაც ოქროდ და დოლარებად არ უქცევია თავისი ნაგროვები ქონება. ფულის ინფლაციამ მისი საბანკო ანგარიშები სასაცილო რიცხვებად აქცია. ნუგზარ ერისთავს ამის გამო იმდენი არ უდარდია, რამდენიც კაცმა უნდა იდარდოს, მარიკა გათხოვილი იყო და ერთადერთ დარდად პატარა შვილიშვილის გამოზრდა უჩანდა. თამუნის უთხრა, ბავშვი, თორემ ჩვენ რაღაო. სიძეს კაი გინეკოლოგი ეთქმოდა, თუმცა თანდათან ანებებდა თავს გინეკოლოგიას და გული ბიზნესისაკენ უწევდა, ქალაქელი ბიჭი იყო, ოჯახიშვილი. ასეთებმა დააარსეს შპს «გონდოლა» და ისიც იქ იყო.
მაგრამ ამ დროს ერთი ხმაურით ატყდა საზოგა¬დო¬ებ¬რივი ცხოვრება ქვეყნის პრეზიდენტის წინააღმდეგ და ამას სამოქალაქო ომიც მოჰყვა. ნუგზარი მაშინ ტელეფონთან არც მიდიოდა, რადგან განუწყვეტლივ რეკავდნენ მოქიშპე ბანაკებიდან, მოდი, მხარში ამოგვიდექიო, შენ თუ დუმხარ, მაშ _ ვინო. ერთხელ მოადგნენ განთქმული მწერლები და ერთი შეძახილიანი ლაპარაკის შემდეგ მაინც ჩაისვეს მანქანაში და წაიყვანეს მთავრობის საწინააღმდეგო შეკრებულობაზე, სადაც არა, არა და, მაინც თქვა: არაფერი ღირს სიმშვიდედ, ასე ქვეყნის მართვა არ შეიძლებაო. სამიოდ დღეში ომი დაიწყო და პრეზიდენტი ჩამოაგდეს. ის ქალაქ¬იც კარგად დაიმახსოვრა ნუგზარმა და ისიც, რომ მაშინ, იმ შეხვედრაზე წარმოთქმული სიტყვები ახლა გამარჯვებულებმა ტელევიზორში აჩვენეს. ამიტომაც მიაწყევლა ქალმა სო¬ლო¬ლაკის ერთ-ერთ ქუჩაზე, შე უნამუსო, შენ რაღა დაგიშავა, ენას რომ აჭარტალებო. ამიტომაც რეკავდნენ სახლში ვიღაცეები, გადაგდებული მთავრობის მომხრენი, და თამუნის ლანძღავდნენ, არ მოველოდითო.
ამასობაში დროებითმა მთავრობამ ახალი საპრეზიდენტო არჩევნები დანიშნა და ნაცნობ-მეგობრები კვლავ შემოუჩნდნენ, უნდა წაგიყვანოთ ერთი კანდიდატის საარჩევნო შეხვედრაზე, ძალიან გთხოვაო. წავიდა, იმიტომ, რომ ვერ მიხვდა, რატომ არ უნდა წასულიყო.
კანდიდატი ტრიბუნასთან მივიდა და თქვა:
«მოგესალმებით, ბატონებო, ჩემს საყვარელ ხალხს! ქვეყნისთვის ამ გადამწყვეტ ჟამს ბევრ ნაცნობ სახეს ვხედავ. ვხედავ ბატონ ნუგზარ ერისთავს, ჩვენს დიდ მწერალს, ჩვენს, არ შემეშინდება ამ სიტყვის თქმა, ცოცხალ კლასიკოსს, ჩვენი ქვეყნის სინდისის ერთ-ერთ ცოცხალ მაგალითს. ვხედავ, მას, სხვებს და სხვებს და მეიმედება თქვენი.
ჩვენ, ყველანი, დიდი ხანია, ვიცნობთ ერთმანეთს. აი, მე და ბატონი ნუგზარი. ბევრს ჰგონია, რომ ჩვენ არც კი ვიცნობთ ერთმანეთს, მაგრამ ჩვენ ოცდათხუთმეტი წელიწადია, ახლო ურთიერთობა გვაქვს. მახსოვს, სრულიად ახალგაზრდამ, მისთვის უცნობმა, დავურეკე მისი რომანით აღფრთოვანებულმა. იმ საუბარმა ლამის მთელი ჩემი ცხოვრება განსაზღვრა... ვინ ვიყავი მაშინ მე? ერთი რიგითი მოხელე... და ა.შ. და ა.შ.»
ცხადია, ეს კაცი პრეზიდენტი გახდა.
მერე ყოველდღე მოდიოდნენ სახელმწიფო მედიის ჟურნალისტები და ნუგზარიც ლაპარაკობდა და ლაპარაკობდა.
ერთხელ კი თქვა: _ მე მონა ვყოფილვარ. ვინც ერთხელ მაინც ყოფილა მონა, მონად დარჩება, ასე თქვა უიტმენმა.
მაგრამ ეს ამოჭრეს.
მერე კვლავ იყო სამოქალაქო ომი, რომელშიც მოჯანყეები დამარცხდნენ, მერე იყო შიდა გადატრიალება და ვადამდელი საპრეზიდენტო არჩევნები, რომელშიაც ნუგზარი პრეზიდენტის საარჩევნო შტაბს ხელმძღვანელობდა. თანამდებობებზე უარს აცხადებდა და არც არავის სჭირდებოდა მისი თანამდებობა.
ქვეყანა კი იყო ისეთი ღატაკი, რომ ნუგზარს მანქანიდან გადმოსვლისა რცხვენოდა. არსად დადიოდა, რაღაც უაზრო შეკრებების გარდა, სადაც ისევ ამბობდნენ, ჩვენიანი და სხვისიანიო, ნუგზარს გვერდზე გახედვა აღარ უნდოდა, აღარც იყურებოდა, ეშინოდა და რცხვენოდა. ნუგზარ ერისთავი ძალიან პატიოსანი კაცი იყო, იშვიათად შეგხვდებოდნენ ეგეთები. ამასობაში კი სიძის საქმე წავიდა კარგად: შეუმჩნეველი წვრილი ბიზნესმენიდან იგი, სახელად ნიკოლოზი, ანუ ნიკა, ჯერ პარტიულ, მერე კი სახელმწიფო თანამდებობაზე აღმოჩნდა. შპს «გონდოლა» კი გაიზარდა და დიდ კონცერნად იქმნა. ნუგზარს არაფერი უჩალიჩია, თავისთავად გამოდიოდა. ცხადია, თავიდან მის გამო დაძრეს, მერე კი თავადაც აუღო ალღო და საჭირო და ძლიერი შეიქნა, ჯერ ორმოცისაც არ იყო და მეტად მნიშვნელოვანი პერსონაც ბრძანდებოდა მთავრობაში.
მთელს ამ ისტორიებსა და ათ წელიწადში ნუგზარს სასარგებლოდ დაურჩა მხოლოდ ორი ინფარქტი, რომელთა წყალობითაც შეეძლო, ბევრ რამეზე უარი ეთქვა, ანუ, პრეზიდენტთან არ წასულიყო ცუდად ყოფნის მომიზეზებით, ანდა პრემიერმინისტრს არ ხლებოდა ამალად რომელიმე შორეულ საგრაფოში. სამი წლის განმავლობაში მან მოახერხა და ავადმყოფის სახელი დაიგდო. ეს ერთადერთი გზა იყო, რომ მოშორებოდა საძულველ პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ ცხოვრებას, რომელმაც მას ჩამოართვა ნამდვილი ცხოვრება და ვიღაცის დანამატად აქცია.

_ წავედით, _ უთხრა მძღოლს და სიგარეტს მოუკიდა.
_ კიდე ეწევი, ბატონო ნუგზარ? _ ჰკითხა მძღოლმა, _ ხაზეინმა თქვა, გადააგდოო. ინფარქტის მერე აღარ მოუწევიაო...
_ ჩემმა ცოლმა არ დაინახოს... სადმე გავაჩეროთ და, ერთი-ორი პაჩკა საყიდელი მაქ, _ თქვა ნუგზარმა ხვნეშით, _ ვერ გავანებე, რას გაანებებ? მუშებია ხო იქა, მაღლა. გუშინწინ იყვნენ და ახლა აღარ ვიცი.
_ თვის ბოლოა, გეგმა ხო უნდა შესრულდეს, გამოყრილები არიან, _ ჯავრიანად მიუგო მძღოლმა.
_ საბრალო იორიკ...
_ ბატონო?
_ არაფერი... ბევრი არიან, ხო იცი.
_ ბევრი არიან და ბევრი უნდათ. ჩვენ არ გაგვაჩერებენ.
_ გაგვაჩერონ, კაცო, მე რო ვიჯექი ადრე რულზე და მაჩერებდნენ, წიგნს ვჩუქნიდი ხოლმე. ჩემი წიგნები მეყარა მანქანაში.
_ თქვენ ვინ გაჩერებდათ, ნამუსი აღარ არი? _ შეეთამაშა მძღოლი.
_ მაშინ კი არ ვიყავი ესე. ახალგაზრდა ვიყავი. ტელევიზორში კი არ გამოვყავდი ხოლმე კომუნისტებს... მისმინე შენა, ავთო, ეხლა მითხარი, მოდი, პირდაპირ, ჩემი სიძე როგორი ბიჭია?
_ ვინა, ხაზეინი? _ გაეცინა მძღოლს, _ ხაზეინი კაი ბიჭია. უფროსობა არ უყვარს. ჩვენ საქმეში ხო როგორ არი. ზოგი გეუფროსება. ხაზეინი კიდე... გარეთ არ დავუტოვებივარ, სულ შემოდი, შემოდი. სადაც დაჯდებიან, პურსა სჭამენ, მეც იქა. ყველას ეგრე ეუბნება, ავთო ჩვენიანია, ჩვენი ძმა არი...
_ აჰა...
ამ დილით, სიძემ დარეკა და უთხრა, რომ რაღაც ხდება.
_ რა ხდება? _ ჰკითხა ნუგზარმა.
_ ცუდი ამბებია, ჯერ გამოკვეთილი არ არი. ცუდი ამბებია...
_ ცუდად არი? _ ნუგზარმა იცოდა ამ ენაზე ლაპარაკი. მსოფლიოს ყველაზე საზიზღარ, პაროლებიან, ჯანდაბებიან, დოზანებიან, მინიშნებებიან, მონიშნებებიან საიდუმლო ენაზე ლაპარაკი. სიძეს ოთხი მობილური ჰქონდა, აქედან ერთი ვიღაც მუშის სახელზე გაფორმებული.
_ არა, არა... მაგ მხრივ კარგათ არი. მოძრაობებია ცუდი. ეხლა გავდივართ სალაპარაკოდ. დღეს შეიძლება სანადიროდ წავიდეთ.
_ რას ამბობ, კაცო, _ შეიცხადა ნუგზარმა და მიხვდა, რომ ცუდად გახდა.
_ ჯერ ჩვენ ვილაპარაკებთ და მერე, ალბათ, ყველანი. უკვე სინათლეზე. ჯერ განცხადება იქნება, ალბათ, და მერე, ალბათ...
_ ხო არ ხუმრობენ?
_ არა. არ ეტყობა. მონადირეები არიან. ის ძველი მონადირეები. ჩვენი მონადირეებიც არიან.
და უცებ ნუგზარმა უთხრა:
_ შეგიძლია, მანქანა გამომიგზავნო?
_ კი, როგორ არა.
_ ეხლავე?
_ ეხლავე.
_ მისმინე... მე თავადებში* წავალ, ალბათ. გესმის? თავადებში წავალ და არ ვუპასუხებ. იქ ვწევარ. არ შემიძლია. მოვკვდები. აღარ შემიძლია.
_ კარგი, კარგი. კიდე კაი, დავრეკე.
_ ხო გესმის...

*თავადები, სინამდვილეში, თავადიანთ კარი _ ეს არის ადგილი, სადაც ოდესღაც სოფელი იყო, მერე კი, იქაურ ბატონთა გადაშენების თუ ამოხოცვის შემდეგ, ნასოფლარად იქცა და გლეხები უკეთეს ადგილებში, სამაგალითოდ, ბორცვეთში ჩასახლდნენ. საბჭოთა ხელისუფლებამ იქ მიწის ნაკვეთები დაურიგა მწერლებს, ინჟინრებსა და რაგინდარა დარგის მეცნიერებს, რათა ამ უკანასკნელთ სააგარაკო ქოხმახები ჩაედგათ. სამშობლოს განთავისუფლების შემდგომ, ომიან წლებში, თავადიანთ კარი დაემცრო, როგორც ერთი რამ კულტურული სააგარაკო ადგილი, რადგან შეუწყდა შუქი, წყალი და ავტობუსი. სიმშვიდის ჩამოვარდნის შემდეგ კი კვლავ გამოცოცხლდა და ერთგვარი მოდური იერიც კი დაედო, რადგან ახალმა ბურჟუაზიამ ძველი ინტელიგენციის ქოხმახების ყიდვა დაიწყო და მათ ადგილას ვარდისფერი, ისრიმისფერი და ლურჯკრამიტიანი ვილების შენება წამოიწყო. ნუგზარ ერისთავს აგარაკი არ გაუყიდია, თუმცაღა კარგა ხანს ფიქრობდა, ათას დოლარად მაინც რომ წაიღოს ვინმემ, ჩემს ბედს ძაღლი არ დაჰყეფსო, მაგრამ ეს ადრე იყო, მძიმე ომის დასაწყისისას, მერე კი აგარაკის საქმეები მოღონიერებულმა სიძემ აიღო ხელში... ფინური ფიცრული დაანგრიეს და ორ წელიწადში იქ უშველებელი, გემივით სახლი წამოშენდა. პირველი სართული თავიდან ბოლომდე მზად იყო, მეორე კი _ დამთავრების პირას, თუმცა ისეთი სახლი გამოდგა, რომლის შენება და მოვლა-პატრონობა არასოდეს დასრულდებოდა. ახლაც, ამ შემოდგომით, იქ მუშები ტრიალებდნენ, რაღაც საგანგებო გზით გამოჰყავდათ წყალი და კიდევ ათას რამეს ხლაფორთობდნენ. თავადიანთ კარი ნუგზარ ერისთავის საუკეთესო დასამალი ადგილი იყო. თამუნის უკვე ზეპირად ესწავლა სატელეფონო პასუხი: «შეუძლოდაა» და «თავადიანთ კარშია». ანუ, საბრალო მწერალი მაშინაც იქ იყო, როცა იქ არ იყო.

_ კი. როგორ არა.
_ აბა, შენ იცი.
_ ვუშვებ. მორჩა.
]_ რა მოხდა? _ ჰკითხა თამუნიმ.
_ მგონი, ომი იწყება. ტელევიზორი ჩართე და უყურე.
_ შენ მარტო ვერ წახვალ, _ თქვა თამუნიმ, _ მარტო ვერ წახვალ.
_ მე ახლავე წავალ. მერე შენ ჩამოდი, საღამოს.
_ ეხლავე წამოვალ. მარტო ვერ გაგიშვებ.
_ წამლები ჩაალაგე. ეხლა არ მაყვირო ტყუილა.
_ ნიკა იყო?
_ ეხლა შოფერი მოვა. უნდა გავაღწიო აქედან. ამათგან უნდა გავაღწიო. არ ინერვიულო. დაგირეკავ. მე დაგირეკავ ხოლმე... ამასობაში გაირკვევა. თუ ვერ მოითმენ, ტაქსით წამოხვალ. ეხლა ვერ დაგელოდები. სანამ დაურეკიათ, უნდა წავიდე.
_ საჭმელი? საჭმელი?
_ ჩააწყვე. კარტოფილს ვერ მოვხარშავ?
_ სად გექნება კარტოფილი?
_ სიმონას1 გავგზავნი... მისმინე, მათიკოსთან2 წადი და იქედან დამირეკე ხოლმე.
_ რა სისულელეა.
_ ჩვენ ტელეფონს ისმენენ.
_ კარგი, რა.
_ ძვირია, მაგრამ ექსტრემალურ ვითარებაში რთავენ. ამას ისმენენ.
_ კარგი, დადე ეგ აპარატი. როგორ წახვალ? მოვკვდე, გინდა?

აგარაკზე

წუხელის სიზმარი ვნახე,
სისხლით ვიღებავდი წვერსა.
«არსენას ლექსი»

«იიიხ, რა ლამაზია, ეს ოხერი ქართლი. ყველაზე მეტად ნაწვალებია და მაინც რა ლამაზია. ოცს მაინც ჩამოთვლიან ქართლზე უფრო ლამაზს ამ ქვეყანაში, მაგრამ ეს მაინც სხვანაირათ ლამაზია, იმიტომ, რომ სხვაგან ვერსად იფიქრებ, რო მართლა მიწაზე დგახარ, ამ მიწის ქვეშ კი ძვლებია. ქართლში ხომ, სადაც გინდა ბარი დაჰკარი, ძვალი ამოდის: გინდა ხრიოკზე იყოს და გინდა _ დაბურულ ტყეში, ანდა წყლის პირას, ანდა ყანაში. ძვლები უდევს ქვეშ, რო დადიხარ, ძვლებზე დადიხარ. ახლა ვეღარ გამოთვლი, მტრისაა ის ძვალი თუ მოყვარისა, მაგრამ თუკი სადმე ხმალი გაქნეულა, მშვილდი მოზიდულა და ფინთიხი გამოვარდნილა თოფიდან _ აქ, ამ ქართლში. თუკი რამე მარცხი მომხდარა _ აქა, და თუკი გამარჯვება _ ხომ ისევ აქ და აქ. აი, გადაღმა სოფლებია. სამი, ერთმანეთზე ჩაბმული, ვითომ არაფერიო, სოფლები და სოფლები, რამდენი სოფელია ამ ქვეყანაზე? მაგრამ, აბა, მოთვალე: ერთი ამათგანის განაპირას მეფემ და კათალიკოსმა მარტოებმა შეუტიეს მტერს და ორნი დაუხვდნენ იმდენ ხალხს. მეორე ამათგანის თავზე წამომდგარ ციხესიმაგრეში მოსულების ალყას ღვინით უმკლავდებოდნენ, ყველანი დაიხოცნენ, მესამეში კიდენ ერთმა სარდალმა საკუთარი შვილის მოჭრილი თავი დამარხა. მიწის ქვეშ ძვლებია, სულ ძვლები და იმაზეა ამოსული ყველაფერი. ქართლის ბუნება ძვლებზე დგას და თუკი წარსულს რაიმე მადლი შერჩენია, აქ ამოდის მიწიდან უხილავი სუნთქვით, აქ იქცევა ფოთლად და აქ ერევა წყალს. ქართლის მდინარეებიც უფრო მშვიდია, ვიდრე სხვა მდინარეები ამქვეყნად. აქაური მყუდროება მყუდროება კი არ არის, არამედ ძალიან ძველი, შენახული სიჩუმე. არსად არის ამდენი ნანგრევი და ნაშთი ძველი ციხისა, სახლისა და ეკლესიისა, რამდენიც აქ. (...)».*

*ნაწყვეტი _ ერთადერთი გაბმულად ნაწერით სავსე ფურცელი, რომელიც ასოებითა და სიტყვებით შეავსო ნუგზარ ერისთავმა უკანასკნელი თორმეტი წლის განმავლობაში. ეს იყო შარშან ზაფხულს და თამუნი გაოცებული დაჰყურებდა სავარძელში ჩასვენებულ, ახალნაინფარქტალ ქმარს, რომელსაც მუცელზე ფურცლები შემოეწყო და სვენებ-სვენებით გამოჰყავდა ასოები ქაღალდზე. მაშინ მთელი ზაფხული აქ გაატარეს და ნუგზარი ბედნიერიც კი იყო, რომ ქალაქში აღარ მიდიოდა. კვირაში ორჯერ პრეზიდენტი რეკავდა, მოიკითხავდა, მიეფერებოდა, ნუგზარი კი ნაწერს აღარ მიბრუნებია და აქვე დატოვა, უჯრაში. არც იცოდა, რა იყო, წიგნის დასაწყისი თუ რაღაც ნაგლეჯი. თავადიანთ კარი ყოველთვის მოსწონდა, ახლა სამწუხაროდ ის უჩანდა, რომ პირველი სართულის აივნიდან აღარაფერი ჩანდა, რადგან ეზოს ოთხმეტრიანი, მაღალი გალავანი ერტყა. იმ ძველ სახლს კი თითქმის საერთოდ არ ჰქონდა ღობე და პარმაღზე გამოსული ხედავდი გორაკებს, ძველ ციხესიმაგრეს და მათ ძირას მიკლაკნილ გზას.

მუშები ოთხნი იყვნენ, იმერლები, მეტიც _ საჩხერლები.1 ხალისიანად ირჯებოდნენ და ერთმანეთს ეოხუნჯებოდნენ. ნუგზარის ასვლამ თითქოს შეაცბუნა, მაგრამ მათ, რა თქმა უნდა, არ იცოდნენ, რაც ნუგზარმა იცოდა.
_ რა ხდება აქეთ? _ ჰკითხა ნუგზარმა, როცა ავთომ ქალაქისკენ დაძრა მანქანა.
_ ტელევიზორი ჩავრთეთ, ბატონო, აქეთ, წინა ოთახში, თუ არ გვიწყენთ, _ მოიბოდიშასავით ყველაზე უფროსმა, ალბათ, ნუგზარის ტოლმა კაცმა.
_ ჩართეთ, კაცო, თუ შუქია, ჩართეთ, _ ნება დართო მწერალმა, _ სროლა ხო არ ყოფილა აქეთ?
_ სროლა... არა, ბატონო.
_ სროლა არ იყო. ბუები ქე კივიან.
_ ღამურებია აქანა, მაღლა, სხვენში. ბუდე აქვთ, ისე გამოდიან იქიდან.
_ იყვნენ, კაცო.
_ არა, ბალკონში დაგიშლიან ზაფხულზე, თუარა, კი არაფერი. ავალ, თუ აგერ, ტრისტანა ავა... რა უნდა ქნათ, თუ იცი, რო აღარ იყოს ღამურა. დღისით უნდა უნახო ბუდე, ჩამოყარო, ფეხებით რო კიდიან, და რო მობნელდება, ეზოში უნდა დოუნთო ცეცხლი და ჩაყარო შიგ...
_ კაი, კაცო, _ სახე დაემანჭა ნუგზარს.
_ შეღამებულზე რატო, თუ იცი... _ თქვა ხნიერმა, _ რო დეინახოს სხვა ღამურებმა და აღარ მევიდეს აქ...
_ სად ხედავს ღამურა, მიტროფანოვიჩ, _ ჩამოსძახა ზემოდან ახალგაზრდა მუშამ, _ თვალები არა აქ საერთოთ.
_ ხედავს. თვალები სუ არ უნდა სახედავათ. ისე იცის, სად რა არი, _ გაჯიუტდა უფროსი, _ სუნი ადის იმას იმნაირი, რო გრძნობს. აგერ, ბატონმა ხო თქვა, სროლა თუ იყო გუშინო. მაგი რას ნიშნავს? რო არ გვინახია ის სროლა, მარა, თუ გევიგონებთ, დავფიქრდებით, რა მოხდაო, და არ მივალთ იქითკენ. ასეა ღამურებიც, რო გეიგონებენ თავისიანების დამწვარ სუნს, აღარ მივლიენ იმ ადგილზე...
_ დეიწყო, ზღაპრები...
_ კაი, კაი... ნუ მიესივეთ ახლა ამ პატიოსან კაცს. ბოდიში, ბატონო, კი არ ვიცით თქვენი სახელი.
_ მე ნიკას სიმამრი ვარ, დავრჩები აქ, _ მოიბოდიშასავით ნუგზარმა, _ ხელს არ შეგიშლით. ჩემი ცოლიც ამოვა საღამოს და...
_ თქვენ მწერალი ბრძანდები, ხომ? _ ჰკითხა ხნიერმა.
_ ვიყავი... ხო, რა ვიცი.
_ თქვენი ჭირიმე, ერთი გაგვაგებიეთ, აგერ, ამ ხალხს, როდემდი უნდა ვიყოთ ასე მათხოვრათ, მიგესვლებათ, ალბათ, საღაცა და გეცოდინებათ. იმიტომ, რომე, რო უყურეფ ამ ცხოვრებას, სამოცდარვა წლის კაცი ვარ და რაც მიცხოვრია, ამნაირი ნაგავი არ მინახია, ბოიშმომითხოვია ამ სიტყვაზე. სამოცდარვა წლის კაცი ა, ამ ბოვშებს სამადლოთ ვყავარ აკიდებული და დევეთრევი სხვისი სახლების საშენებლათ, ჩემი მენგრევა ისე. ახლა, ბატონო, სად უნდა ვიყოთ ჩვენ, იცი? სახლში უნდა ვიყოთ. ზეგე უნდა წევიდეთ და მოსავალია, რაცხაა, უნდა დავაბინავოთ, რო ნახევარი ზამთარი მაინც გაგვატანოს ჭადმა და ლობიომ. მე თუ აქანა ვიქენი გამოდებული ორი კაპიკიზა...
_ კაი, კაი, მიტროფანოვიჩ, _ გააჩერა ისევ ტრისტანამ, ის მეოთხე მუშა კი სულ ჩუმად იყო. თავი არც აუწევია, _ წყალი უნდა გადავკეტოთ, ბატონო, დღეს, დაბლა ყოფილა საღაცა.
_ სიმონა მოდის ხოლმე? _ ჰკითხა ნუგზარმა.
_ იგი? იგი კი მოდის, ამეიარს, დაგვხედავს, დაგვარიგებს ჭკუას. წვანე ნოლშესტით, ხო?
_ რავარი ცუხია, რავარი ცუხია... _ ჩაილაპარაკა მიტროფანოვიჩმა, _ ნაგაზი რო გყავთ აქანა, იგი ახსნა და წეიყვანა, მაინც აქანა რჩებით ღამე და რათ გინდათო...
და უცებ ნუგზარმა თქვა:
_ დღეს, მგონი, ომი დაიწყო... არ ვიცი ზუსტათ. ტელევიზორი ჩავრთოთ,1 ეგებ ვინმემ რამე თქვას.
_ შევიდენ, ხო ჩვენები, _ წამოწითლდა ხნიერი, _ ა, მამა ვაცხონე. ჩახარშონ ერთი, საცა არი...2
_ არა, მგონი, თბილისში დაიწყო, _ თქვა ნუგზარმა და გალავანთან ჩამოჯდა.
_ ვინ აპატიებდა. კაცი კაცს იმას არ პატიობს, სუფრაზე რო შეეშლება და ვინ აპატიებდა?
_ არ ვიცი... _ თქვა ნუგზარმა, პარკები წამოკრიფა მიწიდან და სახლისაკენ წავიდა.
_ შუქი წევიდა, _ მოესმა უკნიდან.
_ არც მოსულა დღეს, _ გაეპასუხა სიტყვაძუნწი მუშა.
_ არა?
მერე ნუგზარი შუშაბანდში იჯდა საწერ მაგიდასთან და უჯრებში იქექებოდა. სწორედ იქ გადააწყდა ამ ფურცელს. კიდევ იყო რაღაც ნაჯღაბნები, ბლოკნოტი, რომელშიც, ჩვეულებრივ, ბრძნულ აზრებს იწერდა სამი წლის წინათ. ფიქრობდა, თუ საკმაოდ შეგროვდება, ერთ პატარა წიგნაკად გამოვცემო. სისულელეები იყო, რაღაც სიტყვები ტვინის დაბერების, ცხოვრების უსასრულობის, მხარში დგომის, და ასეთი იდიოტობების შესახებ.
ერთ-ერთი ჩანაწერის ქვეშ ეწერა «[დფნბნ^ კფჰჯოაერჯ»\\\\. თამუნის ხელი იყო. აქამდე არც ენახა ეს მინაწერი. გაეცინა და არც გაეცინა.
ქურთუკის ჯიბიდან ტელეფონი ამოიღო და ნომერი აკრიფა. იმ სიჩქარეში დამტენიც დავიწყნოდა. თამუნი თუ წამოვიდოდა, უნდა წამოეღო, მაგრამ არ უნდოდა თამუნის ჩამოსვლა. «ნეტა თუ წავიდა მათიკოსთან», _ გაიფიქრა და მღელვარედ შესძახა:
_ მათი! მე ვარ! ბუბო1 ვარ*.

* მდგომარეობა შუადღის სრული თორმეტი საათისათვის ასეთი იყო: მთავრობის ერთგული ჯარები და მთელი სახელმწიფო დაწესებულებანი სრულ მზადყოფნაში ბრძანდებოდნენ და ცდილობდნენ, გაერკვიათ, ხომ არ მოიწევს ქალაქისაკენ რომელიმე ამბოხებული სამხედრო ნაწილი, რის პასუხიც ჯერ უცნობი იყო, ვინაიდან ჯერჯერობით არავინ დაელაპარაკებოდა მეამბოხეებს. დილით რაგინდარა ტელეარხების ჟურნალისტებისათვის დაერეკათ სხვადასხვა სამხედრო ნაწილებიდან და იქ მიეწვიათ, რათა აჯანყების თაობაზე ოფიციალური განცხადებები მიეწოდებინათ მათთვის. ამის გამო მთავრობას გაეთიშა ტელეანძა და მობილური კავშირიც. მხოლოდ რადიოები ხლაფორთობდნენ რაღაცას, ამბობდნენ, რომ დედაქალაქში ერთადერთი სააჯანყებო კერა იყო სადესანტო სასწავლებელი, რომლის გარშემოც უკვე გროვდებოდა ტანკები და საბრძოლო მანქანები.
პრეზიდენტის ადგილსამყოფელი არავინ იცოდა, ამბობდნენ, საგანგებო თათბირს უძღვება ერთ საიდუმლო ალაგასო. ქალაქში ადგილ-ადგილ იკრიბებოდნენ მღელვარე ადამიანები, ყველა შესასვლელ-გასასვლელთან კი საგუშაგოები გაემართათ.
ასეთი იყო ამბავი, რომელიც ყველამ იცოდა.
ნაშუადღევს სროლის ხმა მოისმოდა იმ მთიდან, სადაც ტელეანძა იდგა. თითქოს აჯანყებულებს უნდოდათ, რომ ანძა დაეხსნათ და ტელევიზიებისთვის გზა გაეხსნათ, რათა მთელი ქვეყნისთვის ემცნოთ აჯანყების ამბავი.
სროლა კი მოისმოდა, მაგრამ მსროლელები არავის დაუნახავს და ხალხმა ეგრეც ვერაფერი შეიტყო.
უცებ ჩაირთო ტელეანძა და ნაირგვარ არხებზე შემცბარმა გოგონებმა გამოაცხადეს, რომ ქალაქგარეთა სამხედრო ნაწილებში დაიწყო სპონტანური მღელვარება სოციალურ ფონზე და მიმდინარეობს მოლაპარაკებანი მღელვარეთა და სამთავრობო წარგზავნილთა შორის. უჩვენეს რამდენიმე ნაწილში გადაღებული კადრები, სადაც ერთი ოფიცერი და ერთი სამოქალაქოდ ჩაცმული, ნიღბიანი კაცი აცხადებდნენ, რომ ყველაფერი ყელში ამოვიდა და დღეს იქნება ბოლო დღე ამ ხელისუფლებისა. სამხედროსტრატეგიული ვითარებისა არავინ არაფერი თქვა. ოც წუთში ანძა კვლავ გამოირთო.
ამასობაში ქუჩებში არ ჩანდნენ პოლიტიკოსები და მათი მხარდამჭერები, რადგან ჯერ, მართლაც, ვერაფერი გარკვეულიყო.
მათიკოს შეეძლო, ეს ყველაფერი ეამბნა ნუგზარისთვის, მაგრამ ტელეფონები გამოერთოთ.

ნუგზარი წამოდგა და ეზოში გამოვიდა.
_ გავივლი ცოტას და მოვალ, _ უთხრა მუშებს და ალაყაფი გამოაღო.

უცნობი

_ ვინა ხართ?
_ გურით და ვამბა, სედრიქ საქსონელის ყმები.
უოლტერ სკოტი, «აივენჰო»

ნუგზარი ქვევით, ხევისპირისკენ ჩაუყვა. მოსწონდა ეს ადგილი, გზებიდან და ხმაურიდან შორს, ასკილის ბარდებში, ტყის პირას. საკვირველი იყო, მაგრამ აქაურობისას მხოლოდ ბუნებას თუ იცნობდა და ისიც სახლიდან ასე, კილომეტრის შემოწერილობაზე, თორემ ხალხისა არაფერი იცოდა. ერთადერთი კაცი, ვინც გარეშემო სოფლებიდან იცნობდა, სიმონა მოურავი* იყო, რომელიც ძალიან დიდი ხნის წინათ მოსულიყო და მთელი თავადიანთ კარის მზრუნველად ჩაითვლებოდა.
*სიმონა ტაველიშვილი _ ძნელი ცხოვრების კაცი იყო, ნუჟრიანს გადაღმა ცხოვრობდა ერთს პატარა სოფელში, რომელსაც ბერიანთა1 ერქვა. ეს იყო ძველი და მთავარ გზას კარგა მანძილით მოშორებული სოფელი, მაგრამ ვინც კი დაუფლებოდა ძველ და შამბმოდებულ საურმე გზებზე მანქანის ტარების ხელოვნებას, იმან იცოდა, რომ შეუმჩნეველი გადასახვევებით, ბერიანთაში სულ იოლად და სწრაფად მიხვიდოდი. საშინელი გზითა და დაბალი სიჩქარით ბერიანთადან სულ ოციოდ წუთის სავალი იყო თავადიანთ კარამდე, სოფლის ახალი გზით და მთავარ გზაზე გამოსვლით კი, ბარე ორმოცი წუთიც უნდოდა. ბერიანთა გახლდათ უაღრესად წყნარი და შეუმჩნეველი სოფელი, დარჩენილი ელექტროენერგიის გარეშე რუსთა უღლიდან სამშობლოს გათავისუფლების დღიდან. სიმონა კი იყო ახლა უკვე სამოცს გადაბიჯებული კაცი, რომლისთვისაც წყნარი სოფელი ადრიდანვე მეტად წყნარი იყო. ჩვიდმეტი წლის ბიჭი, სიმონა ტაველიანთი, შეუერთდა ყაჩაღთა ერთ ჯგუფს, ვინაც მდიდარი მეღვინეების სახლებში შევარდნით და იმათი გაძარცვით განთქმულიყო, რის შედეგათაც, სრულიად ახალგაზრდამ ცამეტწლიანი ციხეში ჯდომა მოიგო. იერითა და მოქმედებით ეს იყო მოუსვენარი კაცი, მკლავიანი, გამომხმარი და მელიას თვალებით მაცქერალი. იმაზე შეგეძლოთ გეთქვათ, ძველათ ბაცაცა, ბაზრების წინ მოსუნსულე კაცი იქნებოდაო, მაგრამ ყაჩაღი იქნებოდაო, როგორ იტყოდით? სხვას თუ ძვირათ დაუჯდებოდა ციხეში გატარებული ერთი წელიწადიც კი, სიმონას _ არც რამედ. დიდ სამსახურებს ის არ ეთამაშებოდა და მანქანების სადგომის ყარაულობა ქალაქში და სანიტრობა არავის დაუკავებია. როდესაც თავადიანთ კარის აგარაკების ამბავი გახმიანდა, სიმონამ კალატოზთა ბრიგადა შეკრა, თავად ფოდრატის უფროსად დადგა და რამდენიმე შეკვეთაც მიიღო, რითაც ინტელიგენციას დაუახლოვდა. თავის მოხერხებით იმათ სიკარგე აჩვენა და როცა სააგარაკო ზონის ყარაულის დანიშვნაზე მიდგა საკითხი, იმათაც ხმა ამოაღებინა საბჭოში, სიმონა იყოს ჩვენი ყარაულიო. კაცი მძარცველი იყო და მაგის ყარაულობა როგორ იქნებაო, აშფოთდენ იქა. ძველი დრო იყო მაინც და ციხეში ჯდომას მთავრობა რაინდობად არ ჩაგითვლიდა, მაგრამ იქ საქმის ჩასაწყობად მისულ მოაგარაკეთაგან ერთ-ერთმა ინტელიგენტმა მოხდენილად იხუმრა: კომუნისტები ყველას იჭერენ, მაგრამ მერე გამოუშვებენ და მინისტრებად ნიშნავენ, მაგალითად, სერიოჟა ქავთარაძესო2 და ამ საბუთმა საბჭოს თავმჯდომარე თუ ვიღაც დაარწმუნა. რა იცი, ეს ნასწავლი ხალხი მეც რაში უნდა გამომადგესო. სიმონამ კი ცალკე _ დარაჯობით, ცალკე _ ერთგული და მოხერხებული მსახურებით ფულიც იშოვნა და ნდობაც დაიმსახურა. ყველა მეურნეობის და ეზო-სახლის პატრონ-მომვლელიც შეიქნა და ცხოვრება რომ გაჭირდა, კარგადაც მოითბო ხელი. ახალ დროებაში სიმონა ნამდვილ მოურავად და მიმხედავად ქცეულიყო და მობილური ტელეფონიც დაემშვენებინა, რადგან აგარაკების ახალ-ახალი მდიდარი მფლობელებისგან ბევრს რასმე გამოელოდა, ამიტომ სულ მშენებლობების შორიახლო ტრიალებდა, მართლაც ეხმარებოდა და ასე ცხოვრობდა. სხვაფრივ ჰყავდა სამი შვილი და ოთხი შვილიშვილი, რომლებიც ქალაქადაც იდგნენ და სოფლადაც. თვალციმციმა კაცი იყო და მოაგარაკეთათვის რამეების დატყუება ეხერხებოდა.

ვინ იცის, რა ამბები მომხდარა ამ ხევის პირასო, ყოველთვის ერთსა და იმავეს ფიქრობდა ნუგზარი, როცა კი აქეთ ჩამოუხვევდა ხოლმე. იმას იქეთ აღარ დაფიქრდებოდა, თუ მართლაც რა შეიძლებოდა მომხდარიყო ამ ხევის პირას ოდესღაც, ძველ მეფეთა დროებაში.
ადრე, როცა მწერალი იყო და წიგნებსაც ერთმანეთზე მიყოლებით წერდა, ამ ხევმა როგორღაც მხოლოდ ღრიჭოდან შემოაღწია მის გულში, თუმცა, მისი რომანები ქალაქის რომანები იყო და ხევი, რომელიც ასე მოსწონდა, ვერაფრით დაიახლოვა, როგორც წიგნის წამოსაწყები რამ. მერე და მერე, როცა თანდათან გამოეთხოვა წერას და მობერდა კიდეც, ხევი მართლაც რომ ამოიჩემა. ჩამოიყვანდა აქ თამუნის და უმტკიცებდა, მსოფლიოში ყველაზე ჯანსაღი ჰაერი აქ არისო. მასაც ეკითხებოდა, როგორ ფიქრობ, რა შეიძლებოდა აქ რომ მომხდარიყოო. თამუნის კი არ უყვარდა ხევი, სიმართლე ითქვას, და სულ სამჯერ გაჰყვა იქ, მერე კი უთხრა, თუკი რაიმეს შეიძლება ჰგავდეს ეგ ადგილი, ჯოჯოხეთის კარსო. საერთოდ, თამუნიმ გაუფრთხილებელი ლაპარაკი იცოდა, ან თუ ამ ბოლო წლებში გამორჩენოდა, რომ ნუგზარი სულ სხვაგარად მგრძნობიარე შექმნილიყო და ლამის ყოველ მოულოდნელ შეფასებას, როგორც ავისმომასწავებელ ნიშანს, ისე დაინახავდა ხოლმე. რომელიმე კარგ ექიმს რომ ეკვლია, ამას მრავალი მიზეზი აღმოაჩნდებოდა, მთავარი კი ის იქნებოდა, რომ ბოლო ათი წლის განმავლობაში ნუგზარი დღითიდღე რწმუნდებოდა, რომ სულ უფრო მეტსა და მეტ ხალხს სძულს, შინაურსაც და გარეულსაც. ის არასოდეს უსმენდა თამადურ ხოტბებს, მაგრამ სიძულვილს გრძნობდა. ახლო მანძილზე ვინ დაანახებდა, მაგრამ ასე იყო. მის წიგნებს აღარავინ ახსენებდა, თუ რაიმე აუცილებელი საჭიროება არ გამოტყვრებოდა, ნებისმიერ სტაჟიორჟურნალისტს, თავხედ და უვიც გოგოს შეეძლო, დაეწერა, რომ ნუგზარი კარიერისტი და მმართველებს ადევნებული კაცია, ახალგაზრდები სამადლოდ ართმევდნენ ხელს რაღაც სამწერლობო შეკრებებზე და ასე დაუსრულებლად. ეგებ არც ართმევდნენ სამადლოდ, მაგრამ მისი არსებობაც კი არ აინტერესებდათ. ყოველ შემთხვევაში, ნუგზარი ასე ფიქრობდა. ყოველ სიტყვას სწორედ ამ მდგომარეობიდან იღებდა, თავში უკვე გაემზადებინა რთული და უცნაური ხელსაწყო, რომელიც, მხოლოდ რაღაც წინასწარგანზრახულობებს შეიგრძნობდა. ამიტომ, როცა თამუნიმ უთხრა, ეგ შენი ხევი ჯოჯოხეთის შესავალ კარს ჰგავსო, ნუგზარმა წარმოიდგინა, რომ ცოლმა ეს ტყუილად კი არ უთხრა, არამედ მის ცხოვრებაზე მიანიშნა, და როცა მოკვდება, აუცილებლად ჯოჯოხეთში მოხვდება. თამუნიმ ძალიან მოხდენილი და ვითარებას დამთხვეული თქმა იცოდა და ნუგზარიც ამან დააეჭვა. დიდხანს ფიქრობდა მაშინ ჯოჯოხეთის შესასვლელი კარის შესახებ და ეს ფიქრი თანდათან წესად ექცა. თუმცა, ჯოჯოხეთისა და სამოთხისა იმდენად სჯეროდა, რამდენადაც მისი თაობის ადამიანებს სჯეროდათ, ღმერთს რომ ხშირად ახსენებენ და რწმენას _ იშვიათად.
მართლაცდა, რა ჰქონდა მომხიბლავი და განუმეორებელი იმ ხევს? არაფერი. ეკალბარდები და სიჩუმე, ეს იყო სულ. თუმცა, იმასაც აფიქრებინებდა მოცლილ კაცს, ამ დედამიწაზე მართლა არ ვიმყოფებიო. ნუგზარი მაინც დაიარებოდა ხევში, ფიქრობდა ჯოჯოხეთსა და სიმშვიდეზე, მაგრამ ეგრეც ვერ მოეფიქრებინა, რა შეიძლებოდა, მომხდარიყო აქ. მერე წაიღებდა დარდი, მწერლურად ვეღარ ვფიქრობო, რასაც იმით შეებრძოლებოდა, სოფლის ცხოვრება არ ვიცი და იმიტომო. მართლაც ასე იყო, ნუგზარს მთელი ქვეყანა მოევლო ფეხით ძველ დროში. სად არ ყოფილიყო, რომელ მთაზე არ აბობღებულიყო, რომელ ნანგრევთან არ დაელია ღვინო და მის მშობლიურ ქალაქს მომდგარი ამ მიწისა კიდევ არაფერი გაეგებოდა. ძალიან ჩვეულებრივი მიწებია დედაქალაქის გარშემოო, იტყოდა და მსუბუქად აქაურ ხალხსაც გაჰკილავდა, ვაჭრუკანები არიანო. მისთვის ქართლის მთელი მოსახლეობა სიმონა მოურავი თუ იყო, აი, ეგრევე მიწაზე დამდგარი ორი ფეხითა და ძველი ჟოკე-ქუდით. მთელი ცხოვრება ამათ მიწაზე გაეტარებინა და ამათი არაფერი იცოდა. როგორღაც გრძნობდა აქაურობის უცნაურ, დაუნახავ, ძალიან ძნელ და არცთუ კეთილხმოვან სიღრმეს და ის ერთი გვერდიც, ადრე რომ დაეწერა, ამის გამოძახილი თუ იყო, მეტი არაფერი. მოადგებოდა ამ ხევის პირს და ამდენ დარდსა და წაგებულ დასასრულზე ფიქრში მაინც გამოაფხიზლებდა ხოლმე ძველ საკითხს: ნეტავ აქ რა უნდა მომხდარიყოო. რომ ვერ მოიფიქრებდა რამე ვარგის ამბავს, ისევ კაეშანი მოახვევდა შალს, რაღა მწერალი მე ვარ, ერთი სამოთხრობე ამბავი ვერ მომიფიქრებიაო. ერთადერთი, რაც მოიგონა, ის იყო, ეს ხევი უეჭველად გაქვავებული ურჩხულის დაღებულ ხახას ჰგავსო. თითქოს ურჩხული აქა მჯდარიყო და გამყინვარებას თუ ბუნების სხვა რომელიმე ნაგიჟარ მოვლენას მოესწრო. თუმცა, როცა დაფიქრდა, მიხვდა, რომ ეს მოფიქრება თამუნის ნათქვამის გამოძახილი იყო და გაგრძელება არ ჰქონდა, რადგან უცაბედი გაგრძელებები მხოლოდ წიგნებშია, ცხოვრებაში კი უნდა ელოდო.
ახლა კიდევ, ზაფხულის შემდეგ რომ პირველად მოვიდა აქ, რატომღაც გაიფიქრა, ეგებ ამ ხევის პირზე ის თავადური ოჯახი დახვრიტეს, ვისაც ძველ დროში აქ სახლი ედგა, და აქვე ჩაყარესო. მთელი ოჯახი ძველი, ბოლო ათ წელიწადში რომანტიკაჩამოშორებული, ადრე ხატებად აღიარებული ფოტოებივით წარმოიდგინა. მთელი ოჯახი და მთელი ჩვეულებრივი საგა წარმოუდგა თვალწინ, რაც, რასაკვირველია, არ მოეწონა, იმიტომ, რომ ძალიან ჩვეულებრივი იყო. იფიქრა, რა დაწერს ასეთ ჩვეულებრივ და ნაცნობ ისტორიასო, მერე ხევის პირას დასახვრეტად მიყვანილი მთელი ოჯახი რომ წარმოიდგინა, გაახსენდა, რომ ეს ყველაფერი ნიკოლოზ II-ის სახლობის დახვრეტის ამბავს ჰგავდა, ყოველ შემთხვევაში, ასეთივე კოხტა და რთული იერის ადამიანები ედგა თვალწინ და გაეცინა კიდეც, რავა ყველაფერი დაწერილი და გამზადებულიაო. დახვრეტის ფიქრიც ამოიცნო. საერთოდ კი, კარგა ხნის მიხვედრილი იყო, რომ საბჭოთა კავშირში როგორც გინდოდა, ისე დაწერდი, ახლა კი საქმე გართულდა. ზოგს, პირიქით, ეგონა, კომუნისტები წერას უშლიდნენ ხალხსო. ამას რომ ეუბნებოდა ვიღაცას ამასწინათ, იმან სასაცილოდ აიგდო, რას ამბობ, ნუგზარ, არ გახსოვს, რა წვალება იყო, ან გამოცემა, ან მთავლიტთან1 კატათაგვობანაო? ნუგზარმა კი დაიჩემა, დღეს უფრო ძნელიაო, მაშინ ნამდვილი შემმოწმებელი არ არსებობდაო, აი, შენ თუ იცი, რომენ გარი2 ვინ არისო. იმ მწერალმა არ იცოდა. სამაგალითოდ წაიკითხე და თავი შეიმოწმეო, ასე დაამთავრა ის ლაპარაკი ნუგზარმა.
ამ ფიქრებში გართული ჩავიდა ხევში და იქ იოლად მიაგნო ნაცნობ ადგილს, სადაც ჩამოჯდებოდა ხოლმე. ის ადგილი ასკილის ბარდებს შუა იყო და თუ ფრთხილად ჩაჯდებოდი, სარწეველა სავარძელსაც კი გაგახსენებდა, რადგან როცა ზურგით ხევის კიდეზე მიყრდნობას გადაწყვეტდი, აუცილებლად უკან გადაქანდებოდი და ასე, ნახევრად გადაქანებული უმზერდი ცას და მეტს არაფერს. კარგა ხანია, ნუგზარს ცივ და ნოტიო მიწაზე ჯდომას უკრძალავდნენ, მაგრამ ეს ჩვეულება ახალგაზრდობიდან გამოჰყოლოდა, იმ დროიდან, როცა გეოლოგი იყო და ექსპედიციებში დაიარებოდა გეოლოგიურ პარტიასთან ერთად. ეს სავარძელი ძველად შეერჩია და ყოველ ჩამოსვლაზე ჩაჯდებოდა ხოლმე შიგ ზეცის სათვალიერებლად. ამ ჯერზეც ასე იყო, ნუგზარი საკმაოდ მოხერხებულად შეცოცდა ნაცნობ ბარდებში და ნაჩვევ ადგილზე მიესვენა. კაი ნოტიო მიწა იყო და ამან შეაშფოთა კიდეც, მარტო თამუნის კი არ ეშინოდა მისი ავად გახდომის, არამედ თვითონაც.
_ საბრალო იორიკ!
რატომ წამოიძახა ეს სიტყვები, თვითონაც ვერ მიხვდა, მაგრამ წამოიძახა და რაღას იზამდა. ვერც მიხვდა, ისე ჩაეძინა გულაღმა მწოლარეს. მერე უცებ ვერ მიხვდა, სად იყო და რამდენ ხანს ეძინა; ვერც იმას, რამ გამოაღვიძა: მობილურის ზუზუნმა ჯიბეში, ტანში მორბენალმა სიცივემ თუ ვიღაცის დაძახილმა.
_ იაუუუ... ნუგზაროო! ეჰეეეე...
_ ჰა, _ ხვნეშით წამოიწია ნუგზარი, _ ბატონო...
_ ნუგზაროო, ჰააა...
ნუგზარ ერისთავი ეკალბარდებიდან გამოცოცდა და ხევის პირს ახედა.
_ შენა ხარ, კაცო, გული გამისკდა.
_ დაგეძინა? _ მხიარულად ჩამოსძახა სიმონამ, _ იქ აველი და იმათ მითხრეს, ქვეითკენ გაიარაო. მე ხო შენი სავალები ვიცი, აქ იქნებოდი, მა სადა. გამოგაღვიძე თუ რა?
ნუგზარი დამრეც ბილიკზე მოფოფხავდა. სიმონას გამოწვდილ ხელსაც კი ჩასჭიდა ხელი და ისე ამოვიდა მაღლა.
_ დამეძინა, კაცო, _ თქვა დამნაშავესავით.
_ ეგ არაფერი, უნდა დეგეძინოს, აბა, მა როგორ, _ მხარზე ხელი დაჰკრა სიმონამ, _ ბიჭობაში, გამოვიპარებოდი სკოლიდანა და, მუხის ხე იყო მინდორში, იმაზე ავძვრებოდი, რო ტკბილათ დემეძინა. ერთხელ მეხი კინაღამაც არ დემეცა... ესა, ჰო. გავიგე აქ არისაო, ისე ამავიარე, დავხედო-მეთქი. აე თქვენი იმერლები თვალებ დააცეცებენ და გუშინსწი რო ვიყავი, არ მემეწონენ. ძაღლს არ აჭმევდნენ, ლანდი გასდის. წავიყვანე და რო მორჩებიან, ამოვიყვან ისევა.
_ არ მოგწონს მოკლეთ, _ ჩაიცინა ნუგზარმა.
_ აქ არისო, შენზე მითხრეს, და უნახავათ ხო არ წავიდოდი. მანქანა მიყენია იქა. გული როგორა გაქს? ზაფხულის მერე კაი მოსუქებული ხარ.
_ რა გული, დღეში თორმეტ წამალს ვსვამ.
_ უნა სვა, მა როგორა... უნა სვა. ექიმებ ოღონდ დანა დაასმეინე კაცზე და თუ წამლებით გადაურჩი, უნა სვა, მა როგორ.
_ წამო, სახლში ავიდეთ, დავილაპარაკოთ.
_ სადა მცალია, კარგო კაცო, აბა? თან ის შენი იმერლები ლაპარაკს დაგაცლიან? ერთი ჰყამთ, ბებერი, ორი პასუხი აქს ყველაფერზე... არ უნდა მიგეცა იმერლებისთვინ, მილეს-მოლესამენ და გაისათ ისევ საწვალებელი გექნებათ. გეკითხათ, კაცო, აქ არა ვართ? ისეთი ბიჭები არიან, იმათ დავაყენებდი...
_ მე მაგის არ ვიცი, ჩემი სიძის...
_ ვიცი, კაცო, ვიცი. ამის შემდეგ გაფთხილდით, ეხლა რაღა ეშველება.
ისინი ბილიკს გამოუყვნენ და სიმონამ ფრთხილად ჰკითხა ნუგზარს:
_ მარტო ამოხველი თუ ქალბატონიცა?
_ საღამოს ამოვა.
_ აბა, მარტოდ ხო არ დაგაგდებს, კაი ცოლი გყავს.
ნუგზარს გაეცინა.
_ კაცო... დილაზე რა ვნახე. აი, დაბლით, ნადუქნარს რო ეტყვიან, იმის უკან ჯარი შადიოდა და შადიოდა, შადიოდა და შადიოდა. გრუზავიკებით მოჰყავდათ და მერე გრუზავიკებითვე შადიოდა ტყეში. უჩენია არის თუ რა?
_ არ ვიცი, _ მღელვარედ მიუგო ნუგზარმა.
_ შენ დილაზევე ჩამოხველი?
_ ხო, დილითვე.
_ ეგ უჩენია არ იყო.
_ არ იყო?
_ უფროსი არავინა ჰყავდათ და მთავრობა. ანდა აემ ტყეში რა უჩენია უნდა იყოს?
_ აბა, რა იყო?
_ ეგ ის იყო, რო აქა ჯარი გროვდება. ძველათ რო ყოფილა ომი, უწინაც მანდ მოგროვდებოდა ქართველობა. იქა სალოცავი იყო ტყეში და იქ დაილოცებოდა აქეთა მხრის ხალხი და წავიდოდა საომრათ.
_ შენ საიდან იცი? _ შედგა ნუგზარი.
_ პაპაჩემისგან და იმის ძველებისგან.
_ მერე იმ ჯარისკაცებმა ხო არ იციან.
_ ნუგზარო, ესა ხო დამწვარი ქვეყანაა. ხოო, ხო... აქა, თოფის გავარდნას არაფერი უნდა. არა ყოფილა, თუ რა. ეგენი მთავრობის წინააღმდეგი არიან. სალდათისთვის ყველა კაი ნაჭამები იყვნენ. ეგენი მოდიან, რო ქალაქი დაიჭირონ.
ნუგზარს გაეცინა.
_ შენი ყოფნა აქ არ შაიძლება. ეგენი შაიტყობენ და პლენში აგიყვანენ.
_ რატო, კაცო, _ ნუგზარი ძალიან ცდილობდა, რომ მღელვარება დაემალა.
_ რატო, რატო, მთავრობის კაცი ხარ და იმიტო.
_ მთავრობის კაცი ვარ?
_ აბა, მა ვისი. სიძეც იქა გყამს და უფროსობაც უშენოთ პურს არა სჭამს. ეხლა იმათ რო გაიგონ, რო აქ შენისთანა კაცი არი მარტო, პლენში წაგიყვანენ, რო მთავრობას უთხრან, აგე, ნუგზარა გვყავ და მოდი, მელაპარაკეო. არა ყოფილა?
_ კარგი, რა? ვინ რა იცის, ერთი ბებერი კაცი სად დავდივარ.
_ მე ხო ვიცი... ისე, სიტყვაზე, რა. აემ შენმა იმერლებმა ხო იციან. ვინმე ამაივლის, დაინახავს. თუ დასაზვერათ გამააგზავნეს, ხო მოათვალიერებენ, ვინ რაო და როგორაო. რათ არი, რო ამოხველი ეგრე მარტო და დადიხარ ხევში. აქედან სწორეზე რო გაჭრა, იქამდი ნახევარი საათი უნდა კაი სიარულით, მეტი კი არა.
ნუგზარს აღარაფერი უთქვამს, მობილური ამოიღო და დახედა, ისევ გამორთული იყო.
_ წაველი ეხლა მე, გაღმა მაქ საქმე, _ ამოიოხრა სიმონამ, _ ამოგივლით საღამოზე... ქვეითკენ კაი ბუჩქებია, შენ მეგეწონება, ტოტები დაგიტეხო, მოგიტანო? ქალბატონს უყვარს ხოლმე ვაზაში ჩალაგება. ხო, ძაღლი, რო იცოდე, ჩემთან არი, ძვალი მაქ ბევრი და ჯანზე იქნება. ამათა, ამ შენებს ძვალიც არ ურჩებათ, _ მანქანის კარი გამოაღო სიმონამ, _ ამოგივლით, აბა, რამე ხო არ წამოვიღო, პური, რამე.
_ არა, არა, _ ნაჩქარევად მიუგო ნუგზარმა.
_ გაფთხილდი, აბა... იარაღი არა გაქს რამე?
_ შენ არ ინერვიულო, _ გაუღიმა ნუგზარმა და კვლავ დახედა მობილურს.
_ ომი იქნება, ომი. არა ყოფილა თუ რა... _ და წათუხთუხდა თავისი ძველი, ნაკელში ბორბლებამოსვრილი სასაცილო მანქანით. რომელსაც ამოსვროდა. «საერთოდ არ ვიცნობ ამ ხალხს», გაიფიქრა ნუგზარმა და გალავნისაკენ გატრიალდა.

მეორე ძველმოდური ჩანართი
ღვინის სიყვარული

ეს იყო ქვეყანა, რომელმაც ღვინო დაივიწყა და დაიტოვა მხოლოდ სადღეგრძელო. ეს სისულელე იყო, ვინაიდან მთელმა მსოფლიომ დაადასტურა, რომ ღვინო აქ მოიგონეს, რაც, მართალია, ეწინააღმდეგება ბიბლიას, მაგრამ არ გამორიცხავს იმას, რომ აქ უფრო ადრე ჩაჭყლიტეს ყურძენი თიხის ჭურჭელში, ვიდრე იქ. თანაც, აქ ისე არა თვრებოდნენ, რომ თავისი ქალიშვილები ვერ ეცნოთ. ლოტი რომ გაილეშა, ამ მხარეში კარგა ხნის ნასწავლი ექნებოდათ არგალეშვის ხელოვნება. რვა, ათი, ოცი ათასი წლის წინანდელ, მიწაში დაფლულ და არქეოლოგთაგან აღმოჩენილ ჭურჭლებში ყურძნის წიპწებია ჩარჩენილი. ერთხელ, ერთ არქეოლოგიურ ექსპედიციაში, ქვეყნის მაშინდელი მეთაური მოვიდა და ქეიფიც ატყდა. შუა სმაში არქეოლოგებმა გამოიტანეს ექვსი ათასი წლის უცნაური რამ სასმისი, თიხისა, ზიარჭურჭლის ყაიდაზე ნაძერწი ძველ ოსტატთა მიერ, მეტად ლამაზი და გაუბზარავი ასეულ საუკუნოთა განმავლობაში. ამის დამნახავმა ქვეყნის მეთაურმა ყელში მობჯენილ ბურთს ვეღარაფერი მოუხერხა, არქეოლოგებმა კი უთხრეს, ამ სასმურით ექვსი ათასი წელიწადია, არავის დაულევნია და მოდი, ახლა თქვენ დალიეთ ამ ჩვენი ქვეყნის სადღეგრძელოო. გულაჩქროლებული თავკაცი მოწიწებით დასცქეროდა სასმურს, მერე დასუნა კიდეც და ცრემლი ვეღარ შეიკავა, დახეთ, ბიჭებო, ვინა ვართ და რა ვართ, ამდენი საუკუნეა და ამ კოხტა სასმისს ნუნუას სუნი მაინც ასდისო. ყველამ აიტაცა ეს ამბავი, თუმცა აღარ გაუმხელიათ, რომ ამ ძველი სასმურით წარამარა სვამდნენ ღვინოს.
ღვინო იყო ერთი რამ განსაკუთრებულობა, რაც ამ ქვეყანას გააჩნდა სწორედ იმ ძველთაძველ დროიდან, ვინაიდან ღვინო იყო წყალი და წყალი იყო ღვინო. თუკი რამ იყო სუფთა, ალალი და პატიოსანი ამ ქვეყანაში, იყო ღვინო. ყოველ გლეხსა თუ თავადს შინავე ჰქონდა თავისი წილი ღვინო, რომელიც მის პატიოსნებას გამოხატავდა. პატიოსნებას კი გამოხატავდა იმ ბუნებრიობით, რაგვარი ბუნებრიობითაც იშვა ღვინო, დაიწურა ყურძენი, ადუღდა და დადგა. მთელი გზა ღვინის დაყენებისა იყო უაღრესად პატიოსანი და ყოველგვარი ეშმაკობის გარეშე, ვინაიდან ღვინო იყო ღირსება კაცისა. ის დრო იყო, როცა ღვინოში წყალს არ გაურევდნენ. წყალგარეულს ხომ არ მისთავაზებდი ვინმეს. გლეხებს უყვარდათ ხოლმე, რომ უკვე ხელადაში ჩაურევდნენ ხოლმე ცოტა წყალს, რათა სამხრობისას არ შემთვრალიყვნენ და სამუშაოზე წელი არ მოსწყვეტოდათ. ამას შუა ღვინო ერქვა და ეს იყო და ესა. ღვინის უვარგისობა დიდი სირცხვილი იყო. ერთხელ თქვა აკაკი წერეთელმა უვარგის ღვინოზე, სადილამდე ეს ღვინო თეთრი იყო, სადილზე კი შერცხვა და გაწითლდაო. უვარგის ღვინოს ისე დასცინებდნენ, რომ საუკუნეებს გადასწვდებოდა.
ეს იყო ძველათ, სანამ აქაურები ღვინის გაყიდვას დაიწყებდნენ. იმ გაყიდვაშიც თავიდან პატიოსნება იყო. ერთმა ვაჭარმა გაოცებით ჰკითხა კნიაზ ალექსანდრე ჭავჭავაძეს, ამ წინანდლის ღვინოს რომ ჰყიდი, უკეთესს რას ყიდულობო. ღვინის გაყიდვა კიდევ იმან გამოიწვია, რომ ქვეყანა სასოფლო ქვეყნიდან საქალაქოდ გადაკეთდა და ქალაქში კიდევ ცოტამ იცოდა ნამდვილი ღვინის ანუ პატიოსნებისა და ღირსების გემო. გლეხობაც თანდათან გაეშმაკდა, იმათ არ იციან და ჩვენი რა გადასახდელიაო. ასე გაჩნდა შინაური ღვინო კარგი ხალხისთვის, რომელიც საკუთრივ შენს ღირსებასა და პატიოსნებას აღნიშნავდა, და გასაყიდი ღვინო, რომელიც მყიდველის ბითურობას მიანიშნებდა. ღვინო აღარ იყო წყალი, ღვინო იყო მხოლოდღა თრობა, რასაც გვიდასტურებს კიდეც რუსი მწერალი ველიჩკო. თრობაში წამოიზარდა სადღეგრძელოც, რომელიც ძველადაც ყოფილიყო, როგორც დალოცვა, ოღონდ კი ერთმანეთისა. სულ ძველად მღვდელი დალოცავდა ხოლმე სუფრას შემომსხდარ ხალხს, მერე და მერე კიდევ უბრალო ხალხიც შეუთამამდა, ჩვენც დავლოცავთო. ასე გაჩნდა სუფრის თავადი, თავადა, თუ თამადა, რასაც მერე პირდაპირ ოსმალური სუფრის გამრიგე _ ტოლუმბაშიც _ დაერქვა.
რახან ღვინო შეიქნა ოდენ სათრობი და არა გემო, ცხოვრება, პატიოსნება და წესი ცხოვრებისა, ამიტომ იმძლავრა სადღეგრძელომ, სხვანაირად კი _ ტოსტმა, ანუ იმგვარმა დალოცვამ, რომელიც არც დალოცვაა, არამედ ხოტბა და ზღაპარი, მთვრალ კაცს რომ მოუვა თავში გვერდით მჯდომისთვის სათქმელად. ამას ისიც მოჰყვა, რომ საჭირო შეიქნა ყოველი გვერდით მჯდომის დალოცვა, რადგან, თუ ერთით დალოცავდი ყველას, სათრობად არ გეყოფოდა, ცალ-ცალკე თუ დალოცავდი და, კარგადაც დათვრებოდი. დამთვრალი კიდევ გადასწვდებოდი სხვებსაც ამ დღეგრძელობის სურვილით და გადათვრებოდი ისე, რომ ადღეგრძელებდი მთვარესაც, რომელსაც არ ესმოდა შენი სიტყვები, და ხმალ-ხანჯალსაც და წინაპარსაც. მთელ ამ სადღეგრძელოებში ყველაზე მართალი იყო შესანდობარი აწ გარდაცვლილთა, რომელიც ასევე ძველ მღვდელთაგან გამოჰყოლოდა სუფრას.
ასე რომ, სადღეგრძელომ თანდათან დაამარცხა ღვინო, ვითარცა საშუალება კაცის თავის ფიქრში ჩაღრმავებისა და მსმელებს დიახაც უხაროდათ, ახ, გუშინ კარგი ღვინო დავლიეთო, მაგრამ ცუდი ღვინის სმისასაც ცხვირს არ აიბზუებდნენ. ასე რომ, ღვინო, ვითარცა ჯადოსნობა ბუნებისა, გაჰქრა და მის ადგილას დარჩა თრობა და სადღეგრძელო, სხვანაირად გამოხატვა მოგონილი ცხოვრებისა, რომელსაც ღვინოსთან დააკავშირებს ოდენ ცხოვრების უკეთ მოგონების სურვილი. თორემ ადრევე გვიდასტურებდა უილიამ შექსპირი, სადღეგრძელო არაფერს ნიშნავსო. ნიშნავს მხოლოდ თრობა, რომელიც კაცს ალაპარაკებს, თრობისა კი სხვა ათასი რამეც არსებობს.
ესე ყოველი მომხდარა კომუნისტების გამეფებამდე, თუმცაღა ამათ ხელში საბოლოოდ დათავებულა. რადგან ამათ გეგმა დაუწესებიათ, ამდენი და ამდენი ღვინო უნდა გაიყიდოსო, და მიეცა ღვინოს თამამად წყალი და მიეცა შაქარი და ათასგვარი ხერხი, რათა ოდენობა შექმნილიყო. ის ძველი ნამდვილი ღვინო, ღვინო ღირსებისა დარჩენილიყო მხოლოდ აქა-იქ, ისიც ისევ გლეხებში, ქვევრში შენახული და იმას სხვანაირი ამბავიც დაენარჩუნებინა, ოღონდ ვინღა შეამჩნევდა ამის სხვა დანიშნულებას, დავიწყნოდათ და ახალი წესით მიირთმევდნენ. ათასგვარი ფხვნილებიც მოგონილა ღვინისთვის, რათა უკეთ გაძლოსო, იმიტომ რომ, ის ძველი და ნამდვილი ღვინო არ იყო ბოთლ-შუშაში შესანახი. თიხისთვის იყო და ტიკჭორით კიდევ მიმოჰქონდათ, ისევე როგორც რუმბით. ჭეშმარიტად ისე გამოვიდა, როგორც თქმულია, ძველ ტიკებში ახალი ღვინო არ ჩაისხმევაო.
სადღეგრძელო კი ისე გათამამდა, რომ ღვინის გარეშეც მთავარ ამბად შეიქნა კაცთა შორის ლაპარაკისას. ღვინო დაივიწყეს, იმის ფიალები და თასები, იმის დოქები და იმის ჩაფიქრებები, იმის მეგობრობა კაცთან და იმით მოცემული სიმხნევე და სიკეთე, იმით გამოფხიზლება და იმით დაბანა პირისა გაჰქრა. იმის ყანწები სხვა რამით გაივსო და იმან გულს დამბლა მისცა და არა სიცოცხლე.
ის ლამაზი საგნეულობა, რაც ღვინოს ახლდა თან, რათა ღვინო ყოფილიყო ღვინო, გაჰქრა სადღაც, მუზეუმებში დაალაგეს. ასე, ორასი წლის წინათ დოქებს ყელები დაუწვრილეს და დაარქვეს ყარყარა და ჭინჭილა _ წვრილად გადმომავალი ყელიდან უფრო დაითრობიო. გაჰქრა პირმოხსნილი ფიალა, რომელშიაც ხედავდი ღვინოსა და ცხოვრებას მთლიანად, თუ დაჰხედავდი ზემოდან. ყელწვრილა დოქებში კი არ სჩანდა, რას სვამდი. ფიალაში ღვინო დამდგარიყო, როგორც სიმშვიდე დადგება ხოლმე და ირხევა ლამაზად, მდორედ და კეთილად. ერთი ყლუპი თუ გახლავს ის ფიალა, ყლუპი ცხოვრებისა და არა მოგონილისა. გემო იმ ძველი ღვინისა კი თუკია დარჩენილი სადმე, რათა ჩამოჯდე და მოსვა და სვა ნელ-ნელა, წრუპო, ვითარცა ძველად იტყოდნენ, რათა უკეთ ჩაუფიქრდე ღირსებისა და პატიოსნების ამბავს, სხვანაირად კი ცხოვრებას, ისე გემო თავს მალავს, ეგრე აღარ გამოგიჩნდება.
იმიტომ, რომ ღვინო დაივიწყეს.

გაგრძელება იქნება

Facebook

მორჩილაძე აკა - Morchiladze Aka

დატოვე კომენტარი

გაუზიარე აზრი სხვებს!