ქედანო თურმანაული
`ლექსო ამოგთქომ ოხერო,
თორო იქნება ვკვდებოდე,
და შენ კი ჩემად სახსოვრად
სააქაოსა რჩებოდე“...
(ხალხური)
მწერალთა სასახლის განათებულ, გაბრწყინვებულ დარბაზში უცაბედად აღმოჩნდა. სრულიად შემთხვევით, წასწრებულივით შეიძურწა. (არავის მიუწვევია, არც მიუპატიჟნია!) მოსაწვევი ბარათი საერთოდ არ უხილავს. მისთვის არავის ეცალა; სხვები შედიოდნენ და თვითონაც შეჰყვა. არავის იცნობდა...
ხალხმრავალი საღამო იყო. იუბილარი საარძელში იჯდა, პრეზიდიუმის წევრებიც იქვე ახლოს ჩამოლაგებულიყვნენ.
მომხსენებელი გამოვიდა, მისასალმებელი სიტყვებიც ითქვა, ყველა ღირსება თუ მიღწევა შეუხსენეს პოეტს, სახელმწიფო თუ სახელობითი პრემიები სულ სათითაოდ ჩამოთვალეს _ საკმაოდ აღმოაჩნდა...
მიხვდა ქალი, შემთხვევით არაფერი ხდებოდა ამქვეყანაზე და მისი ამჟამინელი სტუმრობაც არ მომხდარა შემთხვევით... განგებამ ყველაფერი წინასწარ ჩაიფიქრა...
ერთობ დამორცხვებული იჯდა იუბილარი ფართო სავარძელში. თავდახრილი ჩანდა. ეგებ პატივს იშნობდა, არავინ იცის. მერე დაიწყო საკუთარი ლექსების კითხვა. სხვებიც წაეშველნენ _ მსახიობები, მეგობრები; მომღერლებმაც იმღერეს, ჩაატკბეს იქაურობა.
მსახიობები, მაინც ერმანეთზე უკეთესები იყვნენ, თავმომწონენი, ლამაზად ჩაცმულ-დახურულნი. ორი მამაკაცი და ერთი ქალი. ლექსს-ლექსი მოაყოლეს... ოღონდ! (ღმერთო! მაპატიე...) კუთხეში ჩრდილად აკრულმა, ჭრელქუდიანმა, უფერულმა ქალმა იცნო, უფრო სწორად, იგრძნო... იმ ექვსი ლექსიდან (მსახიობებმა ორ-ორი ლექსი წაიკითხეს) ოთხი ლექსი... რომლის მოსმენისას, ერთბაშად გაირინდა დარბაზი, თითქოს შებარბაცდა. (მოეჩვენათ, ვიღაცის უხილავმა სულმა გაიშრიალა!). იმ სულის სიახლოვე იუბილარმაც იგრძნო; ამიტომ იყო, წვიმაში ღამენათევ, (მგლებთან თუ მგლისსახიან კაცებთან ნაჯიკავებ, ნაბრძოლებ მეცხვარესავით) ძალაწართმეულმა, ბეწვიან ქულაჯაში უხერხულად ჩარგო თავი... ეგებ ყველაფერი თავად იხილა, უკანა რიგებში მისრესილმა ჭრელქუდიანმა ქალმა, თხელსა და კაფანდარას, ბუწუწა თმა თვალებში რომ ჩამოსწეწოდა და გაბეცებული მზერით შესჩერებოდა დარბაზს...
თუმც! იუბილარს, მეცხვარის ქულაჯა კი არა, ჟორჟ კარდენის ფრანგული კოსტიუმი ეცვა, ახალგაზრდა ცოლის დაჩემებით, ელიტარულ სალონში შეძენილი...
მართლაც, თავისი ჩაცმულობით, შნო-ლაზათით ერთობ ბრწყინავდა კაცი. მხოლოდ, შარვლის ტოტზე თუ ფეხსაცმლის ლანჩაზე ორსავე ადგილას, კარგა მოზრდილი ლაფი აჩნდა. მეცხვარის ლაფი. ამიტომ იყო, რიგებს შორის მომწყვდეული, უცნაურად აფორიაქებული ახალგაზრდა ქალი (მეორე ცოლი) ნერვებს იწეწდა, _ `ამდენ ასფალტსა და ძვირფას მანქანებში, ეს ტალახი სად იპოვაო“. საკუთარ თავზე ბრაზობდა მოდელივით თმაგაშლილი, ლამაზი ქალი; რატომ ბალღივით თავიდან _ ფეხებამდე არ შევამოწმე... გულში იმასაც ფიქრობდა, `ვერადავერ ვაქციე ქალაქელ კაცადო“. რა გაეწბილებოდა, მთიელი კაცი იყო, ტალახიც ეპატიებოდა ალბად, მაგრამ!... (რამდენჯერაც წამოვიწყე, იმდენჯერ შევწყვიტე, რაღაც მიშლის ხელს!) ჰო, შემთხვევით შემოხეტებულ, იმ უფერულ ქალზე მოგახსენებდით, ყველაზე კარგად მან იცოდა... იმ ექვსი ლექსიდან _ ოთხი, მისი დის _ ქედანო თურმანაულის იყო. უდროოდ გარდაცვლილის, მივიწყებულის და მიფერფლილის. (არ გაიკვირვო მკითხველო! ასეთი რამეებიც ხდება ცხოვრებაში!).
არადა, თავად გადაწერა ეს ლექსები, მოზრდილი რვეული ბოლომდე შეავსო. ერთმანეთზე საუკეთესო ლექსებით გატენა. თუმცა, რა დასამალია და, მოგვიანებით იმ საერთო რვეულიდან, ორი ლექსი, სახალხო მთქმელთა წიგნში იპოვა. (ავტორი უცნობი იყო) რამოდენიმე მათგანი ხალხური პოეზიის ბოლო კრებულშიც აღმოაჩინა, (ავტორი ყველგან უცნობი იყო!) ასე რატომ გაწირეს, მისი საბრალო და? ნეტავ რას ერჩოდნენ?!. (ლამის ცრემლად დაღვრილიყო ქალი), არადა ხომ იცის, ლექსად მოქარგული ის ცისფერი კესანები, ღიღილოები თუ სუსამბრები, დიკა და ხვია, ამალოს მთა და გორგოტის მწვანე ველი, დედის დატირება თუ ქალაქში ჩამოხეტებული დების ტკივილი, ყველაფერი მისი უფროსი დის _ ქედანო თურმანაულის სულის ნაპკური იყო. ამის შესახებ, ამ დარბაზში არავინ არაფერი იცის, იუბილარსაც დაავიწყდა ალბათ...
არადა, მიჯრით გადაწერილი ლექსების მოზრდილი რვეული თავად მიართვა პოეტს. იფიქრა, ჩვენი კუთხის კაცია, უფრო გაგვიგებსო... (მაშინ ასეთი სახელიანი არ იყო, არც პრემიებით იწონებდა თავს). სადღაც, რომელიღაც რედაქციაში, რიგით თანამშრომლად მუშაობდა. თავად მიუტანა, საგულდაგულოდ ჩააბარა, თხოვა კიდეც, ამეებში გარკვეული ხარ, ეგებ რომელიმე ჟურნალში ან გაზეთში გამოაქვეყნო, ქედანოს სურათსაც მოვიტან, მადლიაო... დიდი აფოფინებით არ მიუღია ვაჟს, ცოტა გააძნელა კიდეც, მთის ხალხს ჩვეოდა ამგვარი მიღება. თავშეკავებულები იყვნენ. `ხომ იცნობდი, ქედანა თურმანაულს, მისი ლექსებიაო,“ _ შეახსენა. ჩაიცინა ვაჟმა. `მახსოვრობას არ ვემდურიო“... ჰოდა, თუ არ ემდური, უპატრონე, ვალდებულიც ხარო და დაუტოვა, ნეტავ არ დაეტოვებინა! სამჯერ მიაკითხა, ვერა და ვერ მოიცალა წასაკითხად. მერე რამდენიმე ლექსი შეარჩია დასაბეჭდად, `რედაქტორმა უნდა წაიკითხოსო“... (ბოლოს მისვლაზე იქედან გამოსული, მთელი საათი, (ქვის კიბეზე იჯდა უაზროდ). `რედაქტორმა ლექსები არ მოიწონა“, `დღეს სხვაგვარად სწერენო“. `ჩამორჩენილიაო“, `ძველმოდურიაო!..“ _ თავდახრილი პასუხობდა ვაჟი. `რვეული დამიბრუნეო, _ შეკადრა... ყასიდად ეძება, იქაურობა გადააქოთა. თაროდან წიგნები გადმოყარა, უჯრაში ქაღალდები აწეწა, თავადაც აქოთდა და ამყრალდა... `არ გახსოვს თორემ, გაგატანეო“... `კარგი, შენი კაცობისა იყოსო“. წყენა გულში ჩაიმარხა. ის იყო და ის, მეორედ აღარ მიკარებია. არც საამისოდ ეცალა. მისი სულკურთხეული და, ბოლო წუთებს ითვლიდა. მოვლა-პატრონობა სჭირდებოდა, არც დაუზარია, ზრუნვა არ მოუკლია... სულმნათ ვაჟასავით, მინდვრის ყვავილებში ჩაძირა... თუმცა ვერ უშველა. საფლავზე სოსანები დარგო, მისი საყვარელი ყვავილები. მთაში ვერ დააბრუნა; მუხათგვერდის სასაფლაოზე დაასაფლავა. სადღაც, განაპირას, დაკიდულ ფერდზე, უპატრონო ობოლივით შეურჩიეს ადგილი... თუმცა, სიცოცხლეში რომ ენახა, სად გაუთხრიდნენ საფლავს, ალბათ ეამებოდა კიდეც. დაქანებული ფერდი არ იყო დიდი უბედურება, მწვანე ბუჩქნარის მიღმა, სიმწვანეში ჩაძირული მთები მოჩანდა, ჯვარიც ახლოს იყო. მცხეთაც. მელაღურების სტვენა-გადაგურგურებაც ისმოდა. სხვა რაღა უნდოდა ცხონებულს. მიწა ყველგან მიწაა, კურთხეული ქართული მიწა. აკი თავად ამბობდა, ერთ თავის ლექსში... ახლა რომ ვლხინობთ (სადღაც, ხატობაში იხილა თავისი თავი), ვცეკვავთ და ვმღერით, სიყვარულით ვიწვით, სულ მცირე დროში (დროსაც ასახელებდა). ყველანი... კურთხეულ ქართულ მიწად ვიქცევითო. უმცროს დას დიდათ არ უყვარდა ეს ლექსი, მარადიულ დატირებას ჰგავდა, მას უფრო სასიყვარულო, ფერადოვანი საგალობლები ხიბლავდა, ქედანოს პოეზიაში, ვერცხლის ზარების წკრიალი რომ ისმოდა შიგ...
ახლა, იმ ზარების წკრიალი იუბილარის პოეზიაში ისმის. როგორ მონატრებია!.. `ლექსმა დამღუპაო“ იცოდა თქმა, `არც დედათ გამოვდექ, არც ცოლად და აღარც პურის მცხობელადო“. `ყველაფერი ლექსს შევწირე, მას ვანაცვალეო. მისი რჩეული ვიყავი, მარადი სატრფოო“. თითქოს გარკვევით ჩაესმა მისი ღუღუნა ხმა...
ლექსის ტრფიალმა გამოაქცია ქალაქში. მთა დააგდო და ქალაქს შეეხიზნა. ვიღაცეებმა ურჩიეს, (ძველმა მოლექსეებმა), მთა შეგჭამს, ძვალივით გამოგხრავს, ქალავ, შენს ლექსები, ამჟამად ასე გამორჩეულები რომ ჩანან. საერთო ხურჯინში ჩაყრიან და ქართულ ხალხურ პოეზიას დაარქმევენ. (მაინც ვერ აცდა!) მერე წადი და არჩიე ამ მთის და იმ ბარის, ჩემი და შენი ამონაკვნესი. `უგვარო და უსახელო, ბალღი არ ვარგა, მითუმეტეს ლექსიო“... ლექსს, ავტორი და სათაური შვენისო... მეტ ეშხსა და ლაზათს მატებსო...
ჰოდა, გამოიქცა, უმცროსი დაც თან გამოიყოლა, თავისი აღზრდილი. მცირე ქოხი, მიწა, მამის ნაშენი კედლები ძმასა და რძალს დაუტოვეს _ საპატრონოდ, ცხვრის სამწყესად თუ პირუტყვის მოსავლელად. თავად ლექსს გამოედევნა ქალაქში. მათი დაბეჭდვა სურდა, ჟურნალ-გაზეთებში საკუთარი სახელისა და გვარის ხილვა ეწადა, წიგნიც ეწადა... სათაური უკვე შერჩეული ჰქონდა. ლიტერატურულ საღამოებში მონაწილეობაც სურდა, მკითხველებთან პირისპირ შეყრა. (რამდენი რამ სურდა!)
არადა, გაძნელდა. არც ისე ადვილი აღმოჩდა. მაშინ სხვა დრო იყო (არც ახლაა დალხინებული) ყველაფერს ეჭვის თვალით უცქერდნენ. დასაც, მის პოეზიასაც. უცნაურ ახირებად თვლიდნენ მითუმეტეს _ დაიჩემა `ლექსის წაწალი“ ვარო, მასზე ჯვარდაწერილი პატარძალიო... სხვას ვერ მივთხოვდები, მუზა ვიგულე საქმროდო... შეეწირა კიდეც თავის საქმროს. თავი ხომ უნდა გაეტანათ, ლუკმა-პური ეშოვათ. ვინ ჰყავდათ დამხმარე?! მთიელი ქალებს მატყლის წეწვა, ქსოვა თუ კერვა ყოველთვის ეხერხებათ, არც დებს გაძნელებიათ. მაუდის ფაბრიკაში დაიწყეს მუშაობა. საქსოვი მანქანების ხმაურში, დაგა-დუგში გაყავდათ წუთები; ზოგჯერ, გულისჯიბიდან შუაზე გადაკეცილ რვეულს დააძრობდა ქედანო, სადმე კუთხეში მიიყუჟებოდა, თავის სამყაროში იყო. სტროფები, ბწკარები, მეტაფორები ალალად გამოჰყავდა. ლაღად რომ ეცხოვრა საბრალოს, ესწავლა (უნივერსიტეტში სწავლაზე მისდიოდა სული) ემოგზაურა, ქვეყნები ენახა, თუ გამდიდრდებოდა მისი პოეზია, თორემ არაფერი დააკლდებოდა. ვერცერთი სურვილი ვერ აისრულა.
ვერც მშობლიურ კერაზე მიბრუნდნენ. რამდენჯერაც მიაკითხეს ძმის ოჯახს, (ძმა ცხვარს გასდევნებოდა), ხოლო რძალი მულების გამოჩენით დიდად ვერ ხალისობდა. მცირე რამ, ხაჭო-მაჭო რომ წამოეღოთ, გასცალეს აქაურობაო, ამბობდა. ხვავი და ბარაქა აღარა აქვს ოჯახსო. ამიტომ შეანელეს მისვლა-მოსვლა, უფრო დღესასწაულებზე (ხატობაზე) უყვარდა ქედანოს მთაში ასვლა, ხალხში გარევა, მშობლების საფლავებზე სანთლების ანთება; დაღამებამდე დამრეცილ ქვებზე, გვერდიგვერდ ისხდნენ დები. თითქოს იქ იყო მათი სახლკარი, დაბნელდებოდა და დაეშვებოდნენ ქვემოთ, ჩურჩულით მოიწევდა. მხოლოდ ფეხდაფეხ ადევნებულმა უმცროსმა დამ იცოდა, რა სატკივარიც შეყროდა, ლექსს თხზავდა... თუ მიიწევდა, სინათლისკენ მიიწევდა. მცირე კვარიც ყოფნიდა (სულმნათი ვაჟას მსგავსად), მჟუტავი შუქი, რომ თავის სატრფოს _ ლექსს პირისპირ შეჰყროდა. ორად გადაკეცილ რვეულში საიმედოთ ჩაემწყვდია ისინი, ჩაეწიკწიკებინა. საგულდაგულოდ ჩაემალა. სხვა არაფერი აინტერესებდა ამქვეყნად.
უბინაო არ ეთქმოდათ დებს. მართალია, საკუთარი ჭერი არ ჰქონდათ, სამადლოდ შეიფარეს, მაგრამ ის მომცრო, კუნჭულა ოთახი, ჩუღურეთს ზემოთ, კუდმოქნეულ ჩიხის ბოლოს, საერთო ეზოში, მამის გარე ბიძაშვილმა, მათთავე მოგვარემ დაუტოვა დებს; გასაყიდლად ვერ გაიმეტა `ჩემი ყმაწვილკაცობა მაგ ბინაში გავატარე, გასაცემად ვერ ვიმეტებო“ _ თავს იმართლებდა პატრონი. ამჟამად უკეთეს პირობებში ცხოვრობდა, ქალაქის ცენტრში, ვრცელ, ნათელ ბინაში. კარი შეუღო და ბარგი შეუტანა დებს, თორემ მერე აღარ მიკარებია, არც მიუკითხავს. (მხოლოდ დის დასაფლავებაზე გამოჩდა). ჭედვის ოსტატი იყო, ულამაზეს გოგო-ბიჭებს ლითონზე ტვიფრავდა. ცხელ ღუმელთან ითხრიდა თვალებს...
დები დაუტრიალდნენ ბინას. ყველა ჭუჭრუტანა ამოავსეს. ჭერი შეათეთრეს. შპალერი გააკრეს. თავიანთი ნაქსოვი ფარდაგებით მოფინეს. კედლები შემოსეს, ლურჯ-მწვანე ფერები ჭარბობდა, ჯვრებით, ტაძრებით, ზიზილოებით იყო მოხატული. მთიელ ქალთა ადრინდელი ხელწერა ჩანდა. მინდვრის ყვავილების კონებით მორთეს ოთახი, მათი სურნელი შედედდა ბინაში, საამო სამყოფი გახდა. ოღონდ! ელექტრონის ჩახჩახა შუქს ვერ იტანდა ქედანო. თვალებს მტკენს, მაბრმავებსო _ იცოდა თქმა. სანთლის ალი ერჩია მკრთალი შუქი.
უმცროსი, ნაკლებად ეგუებოდა უფროსის ხუშტურებს, ერთი სული ჰქონდა როდის გაისტუმრებდა გარეთ, უმალ ააჩახჩახებდა შუქს, ბინას გააბრწყინებდა, რადიოს ჩართავდა, ტელევიზორსაც ზედ მიაყოლებდა. შეეძლო ერთდროულად ეცეკვა და ემღერა. თავქარიანი ხარო, ღიმილით ეუბნებოდა ქედანო, ეგებ მართლაც ასე იყო... მერე დაბრუნდებოდა და _ დაღლილი, მაჯებგაშეშებული, საქსოვი მანქანების დაგა-დუგით დაყრუებული, ძლივს შემოიტანდა სხეულს. ყოველივე ღლიდა და ფიტავდა. დაღლილობა და უგუნებობა აღბეჭდოდა სახეზე. ეს მანამდე, სანამ სიძე-ბატონი (მუზა) არ შემოუღებდა კარს, და იწყებოდა გარდაქმნა! სანთლის მკრთალ შუქზე, თითქოს ჩიტების ჭიკჭიკი ისმოდა. ფრთების ფათქუნი, გარმონის ხმა თუ სალამურის შორეული კვნესა... სამყარო ტორტმანს იწყებდა. ღია ფანჯრებში მთაწმინდიდან მონაბერი გრილი ჰაერი უბერავდა, ფარდებს წეწავდა... როგორ მონატრებოდა იმდროინდელი ყოფა...
ქედანო შემთხვევით არ ერქვა დას, თავადაც ქედანს ჰგავდა, ხეზე მჯდომ ფრინველს, _ მტრედისნაირთა ჯიშის, ვეჟანი თავით, მურა ზურგით, ვარდისფერი ჩიჩახვით, კისერზე _ თეთრი ლაქებით... მათზე ნადირობდნენ, უმოწყალოდ ხოცავდნენ. თანდათან მცირდებოდნენ ისინი. თავისი ბედით თუ უბედობით, მართლაც ერთმანეთს ჰგავდნენ...
* * *
მოკლედ, ასე იყო თუ ისე, ჭერი ჰქონდათ, (წვიმა არ ჩამოსდიოდათ და თოვლი არ აცვიოდათ,) ლუკმა-პურიც ეშოვებოდათ, ერთმანეთის იმედიც ჰქონდათ... თუმცა! უფროსს მეტი სურდა... იგი, მაღლა მფრენი ფრინველი იყო! (მიწაზე გოგმანი არ უყვარდა) ამგვარი ყოველდღიურობისთვისაც ცოდო იყო, მეტი სილაღე სჭირდებოდა... მეტი სივრცე, ცის კამარა. ყველაზე მეტად საკუთარი წიგნის, ახლად დასტამბული კრებულის ხილვა ეწადა. პოეტ ქალებთან მეგობრობას ნატრობდა, მათთან სიახლოვეს, მისვლა-მოსვლას. მათი შინ მოპატიჟება სურდა, ცხელ ხინკალზე და ცივ ლუდზე. მათთან ერთად ლექსები სურდა ეკითხა. მხიარული საღამოების გამართვაზე ოცნებობდა... ახლა, წინა რიგებში ქედნებივით რომ ჩამომსხდარან ჭაღარათმიანი, პოეტი ქალები, მათ გვერდიგვერდ ყოფნა ეწადა... მათთან მეგობრობა.
რამდენჯერმე მოადგა მწერალთა სახლს თუ სასახლეს. შესვლა ვერ გაბედა, დამფრთხალი ჩანდა. ვეღარც უბეში მიმალული ლექსების რვეული გამოაჩინა, უკანვე ბრუნდებოდა.
იმ წვიმიან-თოვლიან დღეს, (რატომ არ დაიქცა ის დღე!) ხელახლა ეწვია მწერლების სახლს, მარმარილოს კიბეს აჰყვა. არავის შეუჩერებია, სად მიდიხარო, _ არ უკითხავთ. ხის კიბეს კრძალვით აჰყვა, არც ვეფხვისა და ლომის ფიტულებზე დაფეთებულა, ასეთი რამეები არ უკვირდა. თავმჯდომარის კაბინეტთან მთხოვნელთა შორის ჩადგა. არც მდივან ქალს გაკვირვებია მისი გამოჩენა, _ დაელოდეო, უთხრა. კაბინეტში უკითხავად შედიოდნენ სახელოვანი მწერლები, (მათთვის რიგი არ არსებობდა), მერე სხვებთან ერთად ისიც შეუშვეს, თან გააფრთხილეს, დროულად გამოდით, თავმჯდომარეს კულტურის მინისტრთან ელიანო. მოკლედ დაუჩქარეთო...
ვრცელ კაბინეტში (რუსთაველის, ილიას, ვაჟას) ვეება სურათებს შორის თავმომწონედ იჯდა ის ბღენძი კაცი. ფერმკრთალი პოეტი ქალი ისე მიიღო, როგორც ვინმე, დახმარების სათხოვნელად მოსული. ასეთები მრავლად ჰყავდა... ლექსისთვის არ ეცალა იმ კაცს; არადა, ჩანთიდან მოზრდილი რვეული რომ ამოიღო ქალმა და მაგიდაზე მორიდებით დადო, ისე შემოხედა კაცმა, თითქოს ყვავის სველი ბახალა ამოეყვანოს უბიდან. უსიამოდ გააკანკალა კაცს. ჩანდა, მოლექსენი არ აკლდა, მობეზრებოდა კიდეც. არც რვეული აუღია ხელში, თითქოს არც შეუმჩნევია... მხოლოდ სადაურობა ჰკითხა (რაღაც ხომ უნდა ეკითხა!) სოფელი, კუთხე... ჩაიცინა. `რა ლექსის წერა აგიტყდათ ხალხო! სულ ახლახან კავშირის წევრად, თქვენი კუთხიდან, შვიდი მწერალი მივიღეო“... ბუნების ნაბოძებ ნიჭიერებას, მთების, ველების დამსახურებად თვლიდა. ვერც გაამტყუნებდი, ეგებ მართალი იყო.
მთელი ამ ხნის განმავლობაში სამჯერ ტელეფონის ზარს უპასუხა თავმჯდომარემ. ვიღაცას მიეპირფერა. არაფერი ეშლებოდა. კარზე მისული მთიელი ქალი, როგორც მიიღო, ალბათ ასევე გამოისტუმრებდა... ლექსების რვეულსაც დაიტოვებდა (თვითონაც ხომ პოეტი გახლდათ!) ცნობილი, სახელიანი. ყველა სამთავრობო თუ საზოგადოებრივ შეხვედრაზე მისი მჭექარე ხმა ისმოდა.
სავარძლის კიდეზე ნახევრად ჩამოცურებული პოეტი ქალი ჯერაც არ წამომდგარიყო ფეხზე. უხმოდ იჯდა. არადა, მომსვლელ-მიმსვლელი არ აკლდა თავმჯდომარეს. მალი-მალ შემოუღებდნენ კარს. განსაკუთრებით ერთი ტანდაბალი, სუნსულა კაცი (ცნობილ პოეტად მიაჩნდა თავი) იმგვარი ქირქილით შესჩერებოდა თავმჯდომარეს, თითქოს ეუბნებოდა _ `არ დაგავიწყდეს, მაგ სავარძელში ჩვენი, წყალობით ზიხარო“... ერთიც მწარედ იოხუნჯა და გავიდა.
ცოტაც და, თანამშრომელმა, მელოტმა, წითელლოყება კაცმა (სანდომიანი მზერა რომ ჰქონდა) წიგნების მთელი შეკვრა შემოიტანა კაბინეტში. ახლად დასტამბული ლექსების კრებული აღმოჩნდა. ახლა რომ არ იყიდება წიგნი, ასე კი არ იყო მკითხველები ერმანეთს სტაცებდნენ ხელში. (ყოველ წელს თითო წიგნს სცემდა თავმჯდომარე).
სტამბის, ქაღალდის, საღებავის სუნი ჩადგა ოთახში. გააჟრჟოლა ქედანოს. რადენიმე ეგზემპლარი იქვე გააჩუქა ავტორმა. წარწერებით უძღვნა კოლეგებს. კუთხეში ჩამომჯდარი მთიელი ქალი არავის გახსენებია, არც წიგნი უჩუქებიათ. მგონი ვერც ამჩნევდნენ. მიძღვნები და მილოცვები რომ ჩაამთავრა, ერთბაშად ფეხზე წამოიჭრა კაცი, _ `მაგვიანდებაო“, _ განაცხადა. `ხვალ ლონდონში მივფრინავ, თვის ბოლოს დავბრუნდები. შემდგომ შევხვდეთ ერთმანეთს“... მოკლედ, არ მცალიაო.
უგუნებოდ დაბრუნდა შინ. საწოლში შეწვა. საუბრის თავი არ ჰქონდა, ლექსებით სავსე რვეული, სადღაც, ზემო თაროზე მოისროლა... (კარგა ხანს დარჩა იქ). მისთვის არავის ეცალა. იმ დღიდან დაწყებული, მთელი წელი წამების გვირგვინი ზიდეს დებმა...
მერე დილით, ჩვეულებრივად გაუყვა გზას, სამუშაოზე ეჩქარებოდა... ზამთრის სუსხი იდგა, თოშავდა სივრცეს. მთელი დღე ფაბრიკაში გაატარა. რომ მობრუნდა უკვე ბნელოდა. მაუდის, მტვრის, წებოს სუნით ავსებოდა სხეული, სამოსი. გაძნელებით ამოჰყვა აღმართს. თოვლ-ჭყაპი იდგა, ფეხი უცურდა. ერთგან, თავი ვერ შეიკავა თუ ჩიხში შემოვარდნილმა მანქანამ დააფრთხო, ფეხი დაუსრიალდა, შებორძიკდა და ასე... ხელებგაშლილი, სივრცეში ამოტრიალებული, ქუჩის პირას, ელექტრო ბოძს მიასკდა. მთელი ძალით მიენარცხა. იქვე დარჩა... უხმოდ, უძრავად იწვა კარგა ხანს. ღვარღვარით სდიოდა ცრემლი, გულისპირს ულბობდა. ტკივილისაგან ხმას ვერ იღებდა. მხოლოდ კვნესოდა... მისი სუსტი ხმა, ამ პირმოღებულ ქუჩაზე ვის უნდა მოესმინა, არც თვალი დაუტანებიათ. სანამ... ვეება თვთმცლელი არ მოადგა გზისპირს. შემოუხვია და შედგა. თოვლში ჩაპირქვავებული ქალი, თავისი მძლე მკლავებით, ლამის ახვეტა მძღოლმა. ეგრევე, თოვლიან-ყინულიანად შედო მანქანაში. `ცოცხალი ხარო?“ _ ერთი კი ჰკითხა და გააქანა.
ქალის თხელ, ფსიორა სხეულს, თითქოს ძალა გაცლოდა. წელქვემოთ მოწყვეტილი, ხერხემალში გადამსხვრეული, მთელი წელი უძრავად იწვა. უმცროსი და უვლიდა... მომკითხველი არავინ ჰყავდაო, ვერ ვიტყვით. ზოგჯერ მნახველიც გამოჩნდებოდა _ მეზობლები, ფაბრიკიდან _ ქალები, მთიდან ძმისშვილმა ჩამოაკითხა, მაღალმა, აწოწილმა ბიჭმა, ორ ღამეს დარჩა მათთან. გაწვალდა ბიჭი, ქანდარაზე შემომჯდარ მამალივით კარს გარეთ დარჩა ფეხები, ვერ დაატია. ვისაც ყველაზე მეტად შენატროდა (პოეტ ქალებს ვგულისხმობ) ისინი არასდროს მოსულან. მისი არსებობის შესახებ, ალბათ, არაფერი იცოდნენ. კიდევ უფრო შეეთვისნენ და შეეწყვნენ დები ერთმანეთს. იოლად უგებდნენ ურთიერთს, ალერსში იღვრებოდნენ. ზოგჯერ შიში იპყრობდა უმცროსს, ვაი, რომ ხელიდან გამოცლოდა თავისი ქედანო. მერე... თუმცა ამაზე ნაკლებად ფიქრობდა... არადა, (რა დასამალი იყო), თვალებში თანდათან შუქი აკლდებოდა დას, საწოლში ჩაკარგულს ერთბაშად გაცლოდა ძალა.
იმ დღეს დაიჩემა, ლექსები გადაწერე და რედაქციაში მიიტანეო. ჩვენი კუთხის კაცია, ეგებ სხვა თვალით შეხედოსო...
ბეჯით მოწაფესავით ჩაუჯდა ლექსებს, საუკეთესოები შეარჩია, რვეული ბოლომდე გაავსო. თარიღიც დასვა. ზედ მოზრდილი ასოებით წააწერა _ ქედანო თურმანაული!
ის მწვანე რვეული, ამ ჩვენს იუბილარს მიართვა...
იმგვარად ამოიოხრა ქალმა, წინ მჯდომმა, უცნობმა კაცმა გაოცებით მოხედა.
... ზოგჯერ ისე გეშინია საყვარელი ადამიანის დაკარგვის, ზედმეტი ყურადღებით აწუხებ კიდეც მას. არადა, ორთავენი გრძნობდნენ სიკვდილი როგორ მოსდგომოდათ კარს, ნაბიჯების ხმაც ესმოდათ, კართან უხმოდ დგომასაც შეიცნობდნენ.
პოეზიის მადლით ანაცერი სხეული ადვილად დანებებას არ აპირებდა. ბოლო წუთამდე იბრძოდა, ამქვეყნიურ სამყოფელს ვერ შელეოდა, ამ ბრძოლაში არა მარტო თვითონ იღებდა მონაწილეობას, უმცროსი დაც... მთელი წელი ქედანოს საწოლთან, მის ფეხებთან გაატარა. მისი ფიქრის თუ სატკივარის გამზიარებელი იყო. ყველაზე მეტად, თავისი ლექსების ბედი ადარდებდა საბრალოს, ობოლ პირმშოსავით უტოვებდა დას. აიმედებდა _ ყველაფერს თავისი დროს აქვს ამქვეყნად, ის უდარდელი ქალბატონი _ ფორტუნა-იღბალი, უფრო სწორად _ აღიარება, სადღაც რომ დახეტიალებს, უეჭველად მოგვაკითხავს... ჩვენს ჩიხსაც მოაგნებსო. ლექსის სტრიქონებსაც გაუსინჯავს გემოს, მადლს იგრძნობს და მაშინ მიხვდება (ისიც და სხვებიც!) რამდენი რამ დაკარგეს, რომ დრო ვერ გამონახეს... არ აღიარეს.
რწმენას დიდი ძალა ჰქონდა!..
იმ საღამოს, დის სასთუმალთან ჩამომჯდარი, ჟურნალს უკითხავდა. `მნათობი“ იყო თუ `ცისკარი“, კარგად არ ახსოვს. ალალბედათ გადაშალა... რეზო ინანიშვილი სწერდა: `ლოგინში რომ წვები, თუ წუთით მაინც შეგიპყრობს ფიქრი, სადღაც ვიღაცას სცივა, სადღაც ვიღაცას ენატრება ლოგინი, სადღაც ავამყოფი ფრინველი კანკალებს ბუჩქის ძირას, ანდა ცხოველი წკმუტუნით ილოკავს ჭრილობას, უკვე ნამდვილი ადამიანი ხარ!“ დას უყვარდა მწერლის შემოქმედება, მისი პიროვნებით აღფრთოვანებული იყო, მაგრამ! ბოლო სიტყვები მოისმინა თუ არა ავადმყოფმა, ვერ გაიგო. ჩაეკითხა და ჩაეძია, სიჩუმე არ ეამა... ოდნავ გვერდზე გადახრილი თავით, მკერდზე დაკრეფილი ხელებით, თვალმინაბული იწვა. აღარ უჩანდა თავისი ფართო, მწვანე თვალები... არც მისი სუნთქვა არხევდა საბანს... მიმტევებელი ღიმილით იწვა, ბოლო ხილვას თუ საამო ზმანებას გასდევნებოდა თითქოს... ნეტავ ვინ იხილა?!
* * *
დის გარდაცვალებიდან კარგა ხანს ბინაში ვერ ჩერდებოდა ქალი. უპატრონო, ქუჩის ძაღლივით გარე-გარე დაძრწოდა. არაფერზე არ ფიქრობდა, არავინ ახსოვდა... საათობით იჯდა, სკვერში, მყუდრო კუთხე შეარჩია. უკვირდა, რატომ მხიარულობდნენ ადამიანები, რა აცინებდათ. მერე თანდათან მოვიდა გონს... ერთხელაც არ მოუძიებია ლექსები, არც მათზე ზრუნვა უფიქრია. საამისო სურვილიც არ გააჩნდა, მათ გადაიყოლეს მისი საბრალო და. არც სიხარული უნახავს და არც ბედნიერება...
წლები გავიდა, ერთ დღეს, ეძინა და თითქოს გამოეღვიძა. გონზე მოვიდა...
უკვე იცოდა, სად უნდა წასულიყო და ვინ ენახა. სიკვდილის წინ რაც დაუბარა დამ... ამ შეხსენებამ უმალ ფეხზე წამოაგდო, გზას გაუყენა. იცოდა, რომელ ქუჩას გაჰყოლოდა, სახლს თუ სასახლეს მიდგომოდა.
ერთობ საზეიმო, საიუბილეო დღე დახვდა... უთვალავ ადამიანს, ქალს თუ კაცს მოეყარათ თავი. მარმარილოს კიბეს ფეხაკრებით აჰყვა, შესასვლელთან აფიშა ფრიალებდა, პოტრეტით... საუბილეო საღამოზე იწვევდნენ ხალხს. იქვე, კუთხეში, ვიღაც კოპწია ქალი, ახლად გამოცემულ წიგნებს ყიდდა. ვიწრო მაგიდაზე იუბილარის მოზრდილი ტომეული ეწყო. მომსვლელთაგან ორმა კაცმა შეიძინა წიგნი, თვითონაც ჯიბეზე გაიკრა ხელი. ჩანთაში მიმალა, გადაშლა და დათვალიერება ვერ გაბედა. რაღაც უშლიდა ხელს! სარკეებით მოფენილ, ვრცელ დარბაზში აღმოჩდა. რომელიღაც სარკეში საკუთარ ორეულს წაჰკრა თვალი. ეუცხოვა, ეს ვინ შემოხეტებულაო...
საღამო დაიწყო. ისე ჩამთავრდა ბოლომდე, რიტმი არ შეუნელებიათ. არც გამომსვლელები მოკლებია, ერთმანეთს ენაცვლებოდნენ _ მსახიობები, მომღერლები. ხალხური სიმღერების შემსრულებელი ჭაბუკთა გუნდიც მოეწვიათ, შავგვრემანები, თეთრჩოხოსნები, ვერცხლის ქამარ-ხანჯლებში. ძველისძველ ქართულ სიმღერას მღეროდნენ... ბიჭები _ ქალმა შეცვალა. დამსახურებულმა არტისტმა. დაგვიანებით შემოვიდა. მაღალი, თხელი, მთრთოლვარე ნესტოებით. მოიბოდიშა _ `ერთ ლექსს წაგიკითხავთო“, _ თქვა. მხატვრული კითხვის ოსტატი აღმოჩდა. პირველსავე სიტყვაზე გააზრიალა მსმენელს... ხმა ჰქონდა ისეთი, თითქოს ტიროდა. თვითონაც თრთოდა, კანკალებდა ქალი. ქვეყნის სამდურავს ამბობდა, მარტოხელობას ჩიოდა.
ღმერთო! რა დააშავა ასეთი...
არადა, ტაშისგან ლამის დაინგრა დარბაზი. `აკი ჩამორჩენილიაო... დღეს სხვაგვარად სწერენო“... ეს ლექსი სამჯერ გადაწერა თვითონ. მწვანე რვეულში შეიტანა... ახლა რა ხდება?! `დღევანდელ მკითხველს ამგვარი პოეზია არ მოსწონსო“... აბა, თუ არ მოსწონთ!! `ძველმოდურია, ჩამორჩენილიო...“ რაც ნაღდია, გულიდან ამოსული, არასდროს არ არის ძველიო. _ ასე სწამდა მის დას.
თრთოდა და კანკალებდა ქალი. ლამის სიგიჟე შეჰყროდა. საკუთარ თავს ვეღარ ცნობდა... თონიდან ამოვარდნილ ცომის გუნდას ჰგავდა, ნაკვერჩხლებზე შემწვარსა და შებრაწულს. ეწვოდა სხეული, სულიც ეწვოდა... ღაპაღუპით სდიოდა ცრემლი. ვერა და ვერ ჩაითქვა სული.
კარგა ხანს გაორებული იჯდა. არადა, იუბილარის ხმაურიან პოეზიას, ისე შერეოდა ქედანოს ლექსები, როგორც მთის მორცხვი კესანები ტანმაღალ გვიმრებს. შვენოდნენ კიდეც. ყოველი მათგანი იცნო, სტრიქონ-სტრიქონ შეეძლო ამოეკრიფა, გამოეცალცალკავებინა... ყოველი მათგანის დაწერის დროს ახსოვდა, ადგილიც. ლექსის შექმნის პროცესს თავადაც ესწრებოდა. ახლა რა ხდება?! ქვეყანა ჩალით არის დახურული?! _ მღელვარებისაგან კინაღამ გაიგუდა. _ სამართალი არ არის? _ ლამის ეყვირა.
ისე გაისტუმრეს იმქვეყნად ერთი ღირებული სიტყვა არ გაიმეტეს. ეგებ ჭეშმარიტ შემოქმედთა ბედია ამგვარი... სულმნათ ვაჟასაც მუდამჟამს მუხლებში შესცქეროდნენ _ სად წაიჩოქებს და სად წაფორხილდებაო, `ენას გიწუნებთო, პროვინციელი პოეტი ხარო, ხალხური თქმულებების გადამწერიო“... დედაქალაქში ჭერი არ აღირსეს... ამდენ თავადებში, საპატიო გვარებში, რაღა უნდა ექნა საბრალოს. მაგრამ ნიჭმა და მადლმა თავისი ჰქნა, იმ თავმომწონე სახელებიდან, ორი-სამი კაცის გარდა, ყველანი ცხოვრების მღვრიე მდინარემ ჩარეცხა და თან წარიტანა...
ფიქრი შეუწყდა.
რა ხანია ტაშიც მინელდა, მსახიობი ქალიც მიიმალა. ახლა თუშურ გარმონზე დამკვრელი, ვიღაც გრძელკაბიანი, წითური ქალი გამოვიდა, გულზე ზიზილოები ესხა, თუშურ სიმღერას მღეროდა. გაწელა და გაწელა გარმონი. კოცონის პირას ჩამომსხდრებს ჰგავდნენ დარბაზში მსხდომი ადამიანები. ცეკვა-თამაში-ღა აკლდათ... საცა იყო წამოიწყებდნენ!
საამისოდ არ ეცალა... ფეხზე წამოდგომა და იუბილარის, ამ საპატიო კაცის საქვეყნოდ შერცხვენაც არ შეეძლო. სიმართლის გამხელა უჭირდა. ლექსის (თუ ლექსების) ნამდვილი ავტორის ხმამაღლა დასახელება ეგებ ეწადა კიდეც, მაგრამ... გრძნობდა, ამას ცხონებული ქედანოც არ მოუწონებდა. რა მნიშვნელობა ჰქონდა ვინ მოაწერდა ლექსს ხელს, მთავარი იყო, იგი არსებობდა, ცოცხლობდა, ხმებად და ფერებად ენთო, ადამიანებში აღფრთოვანებას იწვევდა... ტაში ქუხდა... შეძახილები ისმოდა.
კედელზე ჩრდილად გაკრულმა ქალმა, თავისდაუნებლიედ, წინა რიგებს გახედა. ერთბაშად დაიძაბა... მზერა გაუშეშდა. მოეჩვენა თუ ნამდვილად, წინა რიგებში, საპატიო ადგილას, გვერდიგვერდ ჩამოლაგებულ, თმაჭაღარა პოეტ ქალებს შორის _ მისი საბრალო დაც იჯდა, მისი ქედანო...
ამ აღმოჩენამ ლამის წააქცია, ზღართანი მოადენინა. მეორედ აღარ გაუხედავს იქეთ, შეეშინდა კიდეც. ვაი, რომ მიეხედა და ვერ ეპოვა... ყოველივე მოლანდება ყოფილიყო!..
ამ ფიქრს გაერიდა თუ თავად აღარ სურდა დარჩენა, უხმოდ წამოდგა, ფეხაკრებით დატოვა დარბაზი. ოდნავ წახრილმა, რიგებს შუა მობოდიშებით გაიარა, (ვინმეს ხელი არ შევუშალოო), გარეთ რომ გამოაღწია, ერთხელ კიდევ მოხედა მწერალთა დიდებულ სასახლეს, მერე გულისპირი მჭიდროდ შეიკრა, ხელჩანთა იღლიაში ამოიჩარა და ქარიან ქუჩას ჩქარი ნაბიჯით გაჰყვა.
2009 წ. 20 მარტი, თბილისი.
მთვარის ნიშანი
‘...ღმერთი თუ შენს წინაშე დაკეტავს ყველა
კარს, უეჭველად სადღაც ფანჯარას გააღებს~
უცნობი ავტორი
..ბიჭს საოცარი თვალები ჰქონდა _ ღრმა, ნათელი, დაბინდული ქლიავისფერი. სახეზე ნიშანი აჩნდა მთვარის ნიშანი, დაბადებიდან თანდაყოლილი, არც ამაზრზენი და არც მისაღები _ ცხვირის ნესტოსთან მცირე ბწკალი. თითქოს ბუნებამ იცუღლუტა, სამახსოვროდ თუ სალაღობოდ, ახალშობილს მთვარის ნიშანი დაადო...
მამის საწოლისკენ გახედვა არ უყვარდა ყმაწვილს. მის ნივთებს, სამოსს გაურბოდა, ეკრძალებოდა. ქმრის ხსენებას დედაც ერიდებოდა, სიჩუმეს არჩევდა, უფრო სწორად, _ წყენას მალავდა... მაგრამ ‘ჭირი ვმალე, თავი არ იმალაო~, მათი გასაჭირი ისედაც იცოდნენ მეზობლებმა, ახლო ნათესავებმა. არაყსა და რუსის დედაკაცზე ჭკუნაღრძობი კაცი სადღაც ჩარჩა, ჩაიჩეხაო, _ ამბობდნენ. რამდენად მართალი იყო არავინ იცოდა...
_ ‘სამი დღის ხბო რომ გაუშვა წყალზე, წყალს დალევს და შინ მშვიდობით დაბრუნდება,~ _ წამოიწყებდა ბებია, _ ‘ორმოცი წლის კაცმა სახლს ვერ უნდა მოაგნოს?! მაგრამ ვიცი, ვისი ბრალიცაა... (რძალს გულისხმობდა!) არ მოეფერა, არ მოუთილისმა, მაშ, ქალი რისთვისაა გაჩენილი?!~
დედამთილს არც მანამდე ამოსდიოდა მზე და მთვარე რძალზე და ახლა სულ ამოიძულა. ვაჟის გადაკარგვას მას აბრალებდა. დღეს წყევლით იწყებდა და წყევლითვე ამთავრებდა. ბოლო ჟამს, მალი-მალ აიკრავდა გუდა-ნაბადს, მეზობელ სოფელში ქალიშვილი ჰყავდა გათხოვილი, იქ უყვარდა თბილი კერასთან გამოზამთრება...
ასე შერჩნენ წითელი აგურით ნაშენებ, ნახევრად მოუთავებელ სახლს დედა-შვილი. ცოტა წვრილფეხი, ხბო _ ნიკორა, კატა _ ხატაურა და შავ-თეთრი კნუტი. სულ ეგ იყო მათი სიმდიდრე.
მამა ნასესხები ფულით გაემგზავრა, პროცენტიანი ვალიც აიღო, _ ერთ თვეში ვალსაც გავისტუმრებ და თქვენც წაგიყვანთო, _ დაიბარა. დაპირება დაპირებად დარჩა... ერთ თვეს მეორე მოჰყვა, მეორეს _ მესამე... თავდაპირველად, ფულიც გამოგზავნა, წერილიც. მერე ფულსა და ბარათს ვინ დაეძებდა, კაცის ასავალ-დასავალი ვეღარ გაიგეს. ცოცხალი რომ იყო, თავადაც იცოდნენ... სხვებისაგან, გარეშეებისაგან იგებდნენ კანტიკუნტად მის ამბავს, მშენებლობაზე მუშაობს, ორმოც გრადუს ყინვაში, რომ დაპირდნენ იმდენს არ უხდიანო... ეს იყო და ეს. როდის ჩამოვიდოდა, ან საერთოდ პირს როდის იბრუნებდა აქეთ, არავინ იცოდა...
პირველი მევალე ვინც ხმაურითა და ქოთქოთით მოადგა ჭიშკარს, მათივე მეზობელი და მოკეთე _ ნანულა იყო. ქალაქს გაჩვეული, ბაზარს შეხიზნული, ხათრი-მათრის ნაკლებად მცოდნე, ჯიქური და მიმწოლი ქალი.
ჯიბეები ამოიბრუნა დედამ, სკოლაში ერთი წელია ხელფასი არ მიგვიღია (ქართულ ენასა და ლიტერატურას ასწავლიდა!) რა ვქნა, რით დაგიბრუნო ვალიო. ქვა ისროლა და თავი შეუშვირა ნანულამ, _ შენ ჭკუაზე აფრაკად ხომ არა ხარ, ჩემს ნასიმწარევს ვის შევარჩენო! _ დასაბმელი გახდა. ატირდა დედა, სულ ღვარღვარად სდიოდა ცრემლი. ეტყობა, ჯერ კიდევ შერჩენოდა ნანულას სიბრალულის გრძნობა _ ‘კარგი, ნუ ტირი, _ დაამშვიდა, _ გამოჩნდება რაიმე საშველი~. თავად გამოუჩინა. ‘ყოველ დილით, ფოთის მატარებელს ვხვდები სადგურში, ‘ხამსას~ ვყიდულობ ‘ოპტავიკებთან~, ორმოცდაათ-კილოიანი პლასტმასის ბალონით, შედარებით იაფად. მერე იმას სანელებლებს მივაძალებ და თბილისში ვედროებით ვყიდი. მძიმეა დასაწვავი, მეც ადამიანი ვარ... გულ-მუცელი ჩამაწყვიტა, დამხმარე არავინ მყავს... წამოდი შენც ივაჭრე, ცოტა ფულს რომ მოუყარო თავი, უარსა ხარ?~ ‘ვალები გამასტუმრებია და...~ _ ჩაილუღლუღა დედამ.
ჰოდა, გაჰყვა, გაედევნა ნანულას. ისე მოვიდა პირველი სექტემბერი, ისე შემოჰკრეს სკოლის ზარი, დედას არ ეცალა... “აღარაფერი აღარ მახსოვსო,” _ წუწუნებდა წინა ღამით, _ “ისე მაქვს ტვინი გამოლაყებული, წიგნის მაგივრად თევზები მელანდებაო”...
ბაზრის გზას ხომ გააჩვია ნანულამ, თავადაც შეეწყო და შეეთვისა დედას. ავსებდნენ ერთმანეთს, ჭირ-ვარამს იზიარებდნენ. ზორბა ტანის, წითური, ჭორფლიანი ნანულა, და თხელი, კაფანდარა დედა. მხიარული და ენაკვიმატი აღმოჩნდა ნანულა, ჩაგუდული სიცილი იცოდა, მუჭშიჩამღრჩვალი. ექვსი წლის ქვრივი იყო, (დღემდე შავი კაბით დადიოდა!) უკვე წამოჩიტული გოგოების დედა. “ოჯახს ისინი უვლიან, იმათ ენაცვალოს დედაო”, _ ბრწყინავდა ქალი. ყველაზე მეტად ნანულას თხილი უყვარდა, თიკნიყურა, თხელნაჭუჭიანი, საგვიანო. ჯიბე მუდამ სავსე ჰქონდა. განუწყვეტლივ აკნატუნებდა. თეთრი, ლაფართქანა კბილებით ამტვრევდა... თხილი ბლომად იყო მათ სოფელში, ტყედ მოსდებოდა ჭალა-ველს.
ოღონდ ეს იყო, ამდენმა მისვლა-მოსვლამ, ბაზარში გდება, ვაჭრობამ, დედას არა მარტო გარეგნობა და ნირი შეუცვალა, მის სხეულს, სამოსს სუნიც სხვა ჰქონდა... თევზის, წიწაკის თუ ხმელი ქინძის... კილომეტრზე გრძნობდა ამ სუნს, შორიდან ყნოსავდა, გუმანით აკვლევდა...
ისიც იცოდა, წასვლაზე მეტად დაბრუნება უძნელდებოდა დედას. სადგურში ორი წუთით ჩერდებოდა მატარებელი, ოდნავ სულს ჩაითქვამდა და ჰაიდა, გარეკავდა! სწორედ ის ორი წუთი აშფოთებდა დედას... სიბნელეში ვაგონის საფეხურიდან ცალფეხჩამოწვდილი, ძლივს რომ აღწევდა მიწამდე, ამას მოჰყვებოდა ვედროები, ჩანთა... თავზე ემხობოდა ნანულაც. აჩქარებული, აქოშინებული, ისიც ვედროებით, ისიც პურის გოგორებით. ორთავენი დაასკდებოდნენ მიწას... და აიძროდა მატარებელი. ერთხანს უაზროდ ეყარნენ ქალები. თანდათან მოდიოდნენ გონს... ეს იყო ყველაზე უსიამო წუთები. ამიტომ, ამ ბოლო დროს ქალაქში დარჩენას ამჯობინებდნენ. ბაზართან ახლოს, ნანულამ ბინა იქირავა (უფრო სწორად, სორო, ბუნაგი, უფანჯრო და უჰაერო). მანამდე ვიღაც მეცოცხე ქალი ცხოვრობდა შიგ, გარდაბნიდან ჩამოჰქონდა ცოცხი და თბილისში ყიდდა. ერთ დილით, თავის ცოცხებს ჩაკრული, მკვდარი იპოვეს. ვიწრო საწოლზე ერთად მოიკუნტებოდნენ დედა და ნანულა, გვერდიგვერდ.
ყოველივე ამას, მობოდიშებით უამბობდა დედა შვილს. თავს აცოდებდა. უფრო სწორედ, დედამთილის ყიამყრალად წამოსროლილი სიტყვების გაბათილებას ლამობდა: ‘ქალი რომ ნანულას აჰყვება... ქუჩაში წანწალს გაეჩვევა, მთელი დღე ბაზარში ეგდება...~
ამიტო იყო, რაღაც შინაგან შფოთს შეეპყრო ყმაწვილი, აუგს უგრძნობდა გული. მალიმალ ჩაკითხავდა მშობელს: _ ‘ამ საღამოს ხომ მოხვალ?!~ ‘მოვალ, მოვალ!~ _ აიმედებდა დედა. მისხის მისხამდე ჩაუკაკლავდა თავის ყოველ ნაბიჯს, ამით თითქოს ამშვიდებდა, დასამალი არაფერი მაქვს, შენც ნუღარ შიშობო... ერთი-ორჯერ მისი წაყვანაც დააპირა, მაგრამ დილის ხუთ საათზე, შვილის ლოგინიდან წამოგდება დაენანა. რა უნდა გაეკეთებინა ქალაქში, მთელი დღე, ნეტავ მეც არ მივდიოდეო...
ამას თავი დავანებოთ, ამ ბოლო დროს, რაღაც საფიქრალი გასჩენოდა ქალს, ვაჟის ყოველ კითხვას სანახევროდ პასუხობდა. აზრის მიფუჩეჩება დასჩემდა. ფიქრით სხვა სამყაროში დაჰქროდა... მთელი კვირა სკოლაში რომ არ უვლია ყმაწვილს, არც ამისთვის მიუქცევია დიდი ყურადღება... უხელფასობის გამო, სკოლის პედაგოგები გაიფიცნენ, გამგებლის კაბინეტის წინ ჩამოსხდნენ და თავიანთი კუთვნილი გასამრჯელო მოითხოვეს. თავდაპირველად, ბიჭსაც და მის თანატოლებსაც დიდად არ უდარდიათ გაკვეთილების გაცდენა, გაიხარეს კიდეც. თავისუფლება ამჯობინეს, აღმა-დაღმა ხეტიალი. ყოველივე ამის შესახებ კიდეც იცოდა დედამ და არც იცოდა. მგონი, არც აინტერესებდა...
* * *
თითები ნელ-ნელა გააპარა თუ გააცოცა საწოლისაკენ. დედის სხეულის სითბო ჯერაც შერჩენოდა საბანს, საწოლს, ზამბარების ჩუმ რხევას. სულ ახლახან, ბურანში ჩაესმოდა დედის სუნთქვა, ნაბიჯები, მისვლა-მოსვლა. რომ ეგონა, ჯერაც ოთახში იყო, საუზმეს იმზადებდა თუ ატკიებულ მუხლებს იზელდა, უკვე წასულიყო. კარი ფრთხილად გაეხურა.
ორღობის ბოლოს, გზის გასაყართან ნანულა ელოდა, ჩინური ფანარის პარპალით ამცნობდა, _ აქ ვარო...
სირბილით ჩაჰყვებოდნენ დაღმართს, მატარებლისათვის უნდა მიესწროთ...
მხარი იცვალა ბიჭმა, ვერ იქნა ძილი ვერ დაიბრუნა...
ჩითის სიფრიფანა ფარდაში დილის მკრთალი შუქი შემოდიოდა. ზანტად მთვლემარე წამოდგა. არაფრის ხალისი არ ჰქონდა. შავ-თეთრი კნუტი, ფაფუკი და ნებიერა, ფეხებზე ეგლასუნებოდა, კრუტუნებდა. მაგრამ ახლა აღარც კნუტისთვის ეცალა და აღარც სხვა რამისთვის, სიმარტოვეს ვერაფერი შველოდა... წასვლის წინ დედამ დაუბარა: ‘ამაღამ თუ არ მოვიდე, არ ინერვიულოო...~ მის ხმაში, უიღბლობასთან ერთად, ყველაფრის მობეზრება იგრძნობოდა.
ჰოდა, ყველაზე მეტად ამან შეაშფოთა ბიჭი. გადევნება გადაწყვიტა!
* * *
უკვე გარბოდა ქარიან ჭალაში, მოკლეზე, ხევ-ხევ. შილიფად ჩაცმული, თმააქოჩრილი, გამხდარი ბიჭი, მარჯვე და ცქვიტი, დაუოკებელი. სანამ მშობლიურ ჭალა-ველს გადირბენდა, შიშს ახლოსაც არ გაუვლია, მერე რკინიგზის ლიანდაგს რომ გასდია და ბაქანსაც მიაღწია, თითო-ოროლა მგზავრი დალანდა (აღარც დედა ჩანდა და აღარც ნანულა!), დიდად არ უდარდია, რაკი გაბედა და გადევნება გადაწყვიტა, უკვე აღარ ეშინოდა... ‘აფხაზეთის ომში, ჩემთან ერთად ცამეტი-თოთხმეტი წლის ბიჭები იბრძოდნენ...~ _ მამა იგონებდა, _ ‘ვაჟკაცებივით იბრძოდნენ~. ომიდან გამგუნებული დაბრუნდა მამა, ყველაფერზე აღრენილი. შინ არ უდგებოდა გული, აღარც ეზო-კარი იზიდავდა, თითქოს სხვა კაცი წავიდა და სხვა დაბრუნდა. ომმა შეცვალა, ‘ძმების სისხლში ხელს რომ გაიბან, სიცოცხლე აღარ ღირსო,~ _ სიმთვრალისას წამოიწყებდა... სიფხიზლეში სდუმდა.
ფიქრი ვეღარ დაამთავრა. მატარებლის გუგუნი, ქოთქოთი ერთბაშად მოასკდა სივრცეს. ვაგონის კარი გააღეს. კიბის საფეხურს ფეხი დაჰკრა და ღია კარში ბურთივით შევარდა. თავზე წამოფოფრილ კონდუქტორს, ჟღალულვაშა, კბილჩოღერა კაცს ისე სხარტად ჩაუქროლა გვერდით და მგზავრებში გაერია, თავადაც გაუკვირდა. ბჟუტავი შუქით განათებულ ვაგონს გაჰყვა. მგზავრთა სიმრავლეს, ბარგით გადაჭედილ ადგილებს დიდათ არ შეუშფოთებია. არც გამცილებელი დასდევნებია უბილეთო მგზავრს (ჩანს, მიჩვეული იყო!). იქვე მიჯდა, სავსე გოდრებსა და კალათებს შორის. ვაშლის, კაკლის, ბროწეულის სუნი უღიტინებდა ნესტოებში. შემოდგომის ნობათით გაევსოთ და გაეტენათ იქაურობა, წარმოიდგინა, რამოდენა მუცელი უნდა ჰქონოდა ქალაქს, თუ ყოველდღიურად ამდენ სურსათ-სანოვაგეს ნთქავდა. ეს ამ ერთ ვაგონში... ასეთი ვაგონი კი რამდენია. მაშ, რად წუწუნებს დედა, რაც ქვეყანაზე მშიერი, უქონელი, გაჭირვებული და ხელმოკლე ადამიანი იყო, ყველამ ქალაქში მოიყარა თავიო, გუდა-ნაბადი აიკრეს და დედაქალაქს მოაშურესო... აგერ კიდევ, რაც რამ სარჩო-საბადებელი გააჩნდა სოფელს ქალაქში მიჰქონდა, ნეტავ სანაცვლოდ რა უნდა წამოეღოთ?!
ჭირი და ლხინი მუდამ ძმები არიან. ახლაც, ამ ფანჯრებჩალეწილ ვაგონშიც, ერთად მოეყარათ თავი. მგზავრებიდან, ერთნი რომ გასაჭირზე მოთქვამდნენ, მეორენი _ ლხინის სუფრას მისხდომოდნენ... ენატკბილობდნენ.
იქვე ახლოს ორი ქალი იჯდა. ერთი ავადმყოფური სახის, თმაგათეთრებული ქალი (მალიმალ გულზე ივლებდა ხელს!) მეორე _ გოდორზე წამომჯდარი, თავადაც გოდორივით მრგვალი დედაკაცი, თითქოს ჭამის იშტაზე მოსულიყო. მოხარშულ კვერცხებს მთელ-მთელად იყრიდა პირში. გააცლიდა ნაჭუჭს, ცოტა მარილს მიაფცქვნიდა და ჰაიდა! გადაუძახებდა ხახაში.
_ რომელ კლასში ხარ? _ მოხედა მას.
_ მეშვიდეში.
_ მეშვიდეში?! _ გაიოცა ქალმა, _ ადე ფეხზე!
წამოაყენა.
ჩემი მეექვსეშია და ამაზე მაღალია...
ქალები მიჩუმდნენ. ბიჭმა დაინახა, კვერცხიყლაპიამ როგორ გადახედა თეთრთმიანს და ხელი ცხვირზე მიიდო: ‘რა აქვსო?!~ _ ანიშნა. მოსაუბრემ მხრები აიჩეჩა.
_ სამაგიეროდ, ნახე რა ლამაზი თვალები აქვს... ჭკვიანი... კარგი ბიჭი იქნება, _ ჩაილაპარაკა მან.
ბიჭი წამოდგა, ტანსაცმელი გაიბერტყა. ლურჯი მაისური და მუხლებზე გადახეხილი ჯინსის შარვალი ეცვა, ცხვირგადაქექილი ‘ბოტასები~.
ამდენხანს მინდვრის თაგვივით სუნსულად და თავისუფლად რომ გრძნობდა თავს, ამ ორმა ქალმა ხასიათი გაუფუჭა. გაერიდა მათ. იგრძნო, მატარებელზე ასვლის პირველი წუთიდან, მთელი მგზავრობის განმავლობაში, ქართლის ველებზე გაჭენებულ სივრცესთან ერთად, მოუსვენრობდა მისი გული, ყოველი ნაკვთი უშფოთავდა, რაღაც უსიამო მოლოდინს შეეპყრო...
საცა იყო, ქალაქი გამოჩნდებოდა. დიდი, ვეება... ხმაურიანი. ამას ხვდებოდა მგზავრთA ფაცა-ფუცით, მიმოსვლით, ბარგის გადატანა-გადმოტანით.
რაც თავი ახსოვს, ქალაქი მუდამ მხიარული, ფერად-ფერადი, ბრჭყვიალა და თვალმისასვლელი ეჩვენებოდა. რამდენჯერმე ახლდა მშობლებს. სასკოლო ჩანთა, წიგნები და რვეულები უყიდეს. ჩააცვეს და დაახურეს. ბოლო ჟამს, რაც მამა გადაიკარგა, ცხოვრებაც გაძნელდა და გართულდა. დედაც საქარავნო გზას გაჰყვა, ქალაქში არავის წამოუყვანია, მისთვის არავის ეცალა... ჰოდა, თვითონ მოიცალა! თავად დაადგა გზას...
მგზავრები გასასვლელში ჩადგნენ, ერთი-მეორის მიყოლებით, ნელ-ნელა, ბარგის გადატანა-გადათრევით ჩაჰყვნენ კიბეს. ჩაჰყვა თვითონაც. ბაქანიც გადაირია, ქუჩაშიც გავიდა. უპირველესად, რამაც ყველაზე მეტად გააოცა, ჯიხურების სიმრავლე იყო. ახლადშეღებილი, ფერად-ფერადი, ჭყეტელა წარწერებით პირდაპირ ქუჩაში თუ გასასვლელში რომ ჩაედგათ. ერთმანეთის გვერდიგვერდ. სადაც მოსურვებოდათ თუ მონებდებოდათ იქ ყველაფერში განუკითხაობა იგრძნობოდა...
წამით მოეჩვენა, თითქოს სხვა ქვეყანაში აღმოჩნდა. ქუჩა ფართო, მღვრიე მდინარეს წააგავდა. ადამიანთა ტალღა, ნაფოტივით, ხან აქეთ მოისვრიდა, ხან იქეთ.
სწორედ, ამ დროს, თითქოს მშველელი გამოჩნდა! ვიღაც ბიჭი ცხვირწინ აესვეტა. მხარზე ხელი დაჰკრა, მხიარულად მიესალმა: ‘პრივეტ!~ _ გაუღიმა. იცნო და ვერც იცნო... შავადგახუხული, ღიმილისაგან ყურებამდე პირჩახეული, წითელმაისურიანი, აწოწილი ბიჭი.
_ ამ მატარებელს ჩამოჰყევი? _ ეკითხება ის.
_ კი.
_ მარტო ხარ?
არ უპასუხა.
_ ‘ღოღნაშ! რა მოხდა?!~ _ მაღალს, მეორე, უფრო დაბალი, ჯიკურტა ბიჭი ამოუდგა გვერდით. უცნაურად წაწვეტებული კბილები ჰქონდა.
_ ვინ არის? _ მოხედა მას.
_ ჩემი თანასოფლელია... ვიცანი. პაპაჩემი ცხოვრობს იქ. _ კვლავ დააცქერდა. _ ვაჟა მასწავლებლის შვილი ხომ ხარ შენ?! _ ჩაკითხა.
ბიჭმა თავი დაუქნია.
_ ჭიდაობას მასწავლიდა მეექვსე კლასში. მერე პაპაჩემმა ინტერნატში წამიყვანა, მთავრობა უფრო კარგად მოგივლისო...
_ ხომ გივლის? _ ჩაიცინა თანმხლებმა.
_ აბა, იკლავენ თავს...
_ რა გქვია? _ ეკითხება დაბალი.
_ ირაკლი.
_ ჰო, ირაკლი. ვიცი, კაცო!.. დედამისი ქართულს მასწავლიდა...
_ ირაკლი... ერეკლე... სახეზე რა გაქვს? დაგჭრეს? _ არ ეშვება დაბალი.
_ არა.
_ რას მალავ, უეჭველი შრამია...
_ არა, დაბადებიდან მაქვს. მამაჩემმა ეფრემ-ვერდში ამოიკითხა...
_ სად?
_ ეფრემ-ვერდი. წიგნია ასეთი...
_ რაო?
_ ‘თოთხმეტ მარტს დაბადებულ ვაჟს მთვარის ნიშანი აჩნდეს სახეზე, ხოლო ქალს _ ხელზეო~. _ თითქოს თავს იმართლებდა.
_ თოთხმეტ მარტს ხარ დაბადებული? _ მოხედა ‘ღოღნაშომ~.
_ ჰო.
_ ეფრემ ვერდი ვინ არის? _ დაინტერესდა დაბალი.
_ ძველი მეცნიერია... მკურნალი...
_ მთვარის ნიშანი რას ნიშნავს? მთვარემ დაგდაღა?
_ ეგრე გამოდის...
_ მაგარია, ვინმეს რომ ეთქვა, არ დავიჯერებდი... მე კი ‘შრამიანი~ მინდოდა დამერქმია. მეხერხება სახელების შერჩევა. ამას ‘ღოღნოშო~ ჰქვია.
_ ‘ღოღნოშო?~ რატომ?
_ იმიტომ რომ შავია და თან მჟავე... ხასიათი აქვს მჟავე...
‘ღოღნოშომ~ ჩაიღიმა.
_ ხომ მაგარი ნათლია ვარ! _ თავი მოიწონა ბიჭმა _ მე ‘ნამცეცოს~ მეძახიან... _ გაეცნო.
ბიჭები გამურულები იყვნენ, დაუბანლები, მაგრამ... მხიარულები.
_ რამდენი ხანია, სოფელში არ ვყოფილვარ... _ ხმაში დარდი გაერია ‘ღოღნოშოს~. პაპაჩემისთვის ‘პრიმა~ ჩამაქვს ხოლმე... ათი-თხუთმეტი კოლოფი სიგარეტი მთელი თვეს ჰყოფნის. შეშასაც ვუპობ... ზამთრისთვის ვუმარაგებ... მერე წამოვალ, _ ვეტყვი, სასწავლებელში მაგვიანდება-მეთქი...
მიჩუმდა. თითქოს ეცნო იგი, ენახა კიდეც სკოლაში, თუ სკოლის გარეთ... პირისპირაც შეჰყროდა, ოღონდ, აშკარა ნაცნობობა არასდროს ჰქონიათ. მასზე ორი-სამი წლით უფროსი იქნებოდა.
_ თევზს სად ჰყიდიან? _ შეეცადა სხვა თემაზე გადაეტანა საუბარი.
_ ბაზარში. გადახურულშიც იყიდება და გარეთაც...
_ შენ რა, თევზი გინდა იყიდო?! _ მოხედა ‘ნამცეცომ~.
თავი დაუქნია.
უხმოდ გაეცალა. მეძებარი ძაღლივით გაჰყვა ქუჩას. დამფრთხალი, ბორძიკა ნაბიჯებით ჩაუარა სადგურის მოედანს, დახლებჩარიგებულ რიგებს. ადამიანები პირდაპირ ქუჩაში ვაჭრობდნენ. ხელში გატენიდნენ საქონელს. ვარგისს თუ უვარგისს.
მწვანილის კონები, ხილით სავსე კალათები, გოდრები, ბოსტნეულის ტომრები პირდაპირ მიწაზე ლაფსა და წუნწუხში ეყარა. იყო გაუთავებელი ხორხოცი, მიეთმოეთი, მანქანების ხმაური, ძახილი. როგორც იქნა მიაღწია ბაზრის ჭიშკარს. ფართოდ მოღებულ ალაყაფის კარს. კიდევ ცოტა და... გაოცებისაგან პირი დააღო! ამდენი თევზი არასოდეს ენახა: გაფატრული და სისხლიანი. შებოლილი და შეუბოლავი. ზუთხი, კალმახი, საზანი, ლოქო... ლამის მთელი ოკეანე აქ მოეზიდათ! ყველაფერი გამოსაჩენად და თვალდასატანად ეწყო. ხიზილალაც მოჩანდა _ წითელი და შავი, თასებით ელაგათ. აქ ‘ხამსათი~ არავინ ვაჭრობდა! დახლთან მხოლოდ მამაკაცები იდგნენ. მზერაგაყინული, ტუჩებალაპლაპებული, ქონგადავლილი კაცები. დედამისს ამ დახლთან არავინ მიუშვებდა! იგი სადღაც კიბის ბოლოს, მიფარებულში იქნება მიმალული, რომ ბაზრის ზედამხედველს, პოლიციას, ეკოლოგიას თუ სანიტარიას ყველას ერთად თუ ცალ-ცალკე დაემალოს. მლაშე ცრემლის გემო იგრძნო პირში...
გაჰყვა და გამოჰყვა დახლებს, ამ თავიდან _ იმ თავში... ლამის ყოველ კუთხეში, კალათებთან ჩამუხლულ, გაწამებულ, გამოღლილ ქალებს სახეში უჭვრეტდა. ყოველ მათგანში საკუთარ დედას ეძებდა.
ვერსად იპოვა!.. მყიდველზე მეტი გამყიდველი ჩანდა ბაზარში.
_ კაცი ორ საქმეს რომ მოეკიდება, ერთი უსათუოდ წაუხდება! _ ჩაესმა მამაკაცის ხმა. კარტოფილით სავსე ტომარასთანN ორი კაცი იდგა.
_გარდაბნიდან მოვათრევ, ორი კაპიკი რომ დამრჩეს. სოფელი მივატოვე, არაფერი არ ვიცი, აიღეს მოსავალი თუ არა.
_ რა უნდა აეღოთ, წელს ტარო არ გვინახავს, ისე გახმა სიმინდი...
კიბეზე ჩასვლისას, მოფარებულში, თევზის ვედროიან, თავდახრილ ქალს წაჰკრა თვალი. გული გადაუქანდა სიხარულით. წვენგამდგარ, მუცელდარბილებულ თევზებს თუ მის პატრონს ერთნაირი ფერი ედოთ.
_ დეიდა, აქ დედაჩემი ვაჭრობდა თევზით...
_ დედაშენი? როდის შვილო?! აქ ყველაფერი მოსწრებაზეა...
ჯერაც ახალგაზრდა ქალს სახე დაღარვოდა, მკერდზე ფარაჯიანი ბიჭის სურათი ეკიდა. ისიც დაინახა, კიბეზე ასვლისას თუ ჩამოსვლისას, ყოველი ვიგინდარა თუ თავგახურებული, ხან ვედროს გაჰკრავდა ფეხს, ხანაც მის პატრონს. აწრიალდა _ “მის დედასაც ალბათ, ასე”... ფიქრი გაუწყდა. უნებლიეთ, სხვა უფრო შორეული დღეები გაელანდა თვალწინ.
ვარდისფერკაბიანი, ლამაზი ქალი შემოვიდა კლასში და გაკვეთილის ახსნა დაიწყო... კედელთან თვითონ იჯდა. თავდახრილი, სიამით თრთოდა... ის ლამაზი ქალი, მისი დედა იყო... მათ ჯგუფში პირველად შემოვიდა გაკვეთილზე. ეს დიდი ხნის წინ მოხდა... საუკუნეა მას შემდეგ!
ერთხანს გაუნძრევლად იდგა, საამო წუთების გახსენებამ ოდნავ დაამშვიდა. დაწყნარდა კიდეც.
სტვენის ხმა ჩაესმა. ქუჩის მოპირდაპირე მხარეს ბიჭები იდგნენ. ერთი მათგანი ‘ღოღნოშო~ იყო. გადმოდიო, _ ანიშნებდა.
ქუჩის გადაჭრა და მათთან მისვლა ვერ გაბედა. უფრო სწორად, მათმა თავხედმა, უტიფარმა მზერამ დააფრთხო. ისინი თითქოს შორიდან უტრიალებდნენ, უთვალთვალებდნენ. მერე ‘ნამცეცომ~ უბიდან მოზრდილი ყუთი ამოაძრო, გახსნა. შოკოლადის ბზინავი ბურთულებით ავსებული ყუთი დაანახა. მოდიო, _ ანიშნა.
მემწვანილეებიდან, კვერცხით მოვაჭრეებისაკენ გადაინაცვლა. დიდხანს ვერც იქ გაჩერდა.
ხილის მთებისკენ წავიდა. იქ მაწანწალა გოგო-ბიჭების გუნდს გადაეყარა. ‘ღოღნოშო~ არ ერია. ესენი სხვები იყვნენ, მოქნილები და მკვირცხლები. შუა დღის ბაზარს მოსდებოდნენ... უმცროსები მათხოვრობდნენ, უფროსები ქურდობდნენ. ხან აქ აკივლდებოდა ვიღაც, ხან იქ. თითქოს ყორნების გუნდს გადაეფრინოს, წასაღები წაეღოს და ასაკენკი _ აეკენკოს. ერთი ყურძნის მტევანს დაწვდა, მეორემ ვაშლი დაითრია _ წითელი, ხრაშუნა. მათი ცქერით გაერთო ირაკლი.
მაწანწალების გუნდს გოგონა ერია. ბიჭურად ჩაცმული, თმაგაკრეჭილი. ცამეტი წლის იქნებოდა, შეიძლება მეტისაც, ჯერაც უმწიფარი, ფსიორა. ნაზი, სიფრიფანა სახე და თაფლისფერი, ბედუშურა თვალები ჰქონდა. კევს ღეჭდა, იფურთხებოდა, უფროსებს ენას უყოფდა.
ყველანი ერთ ქვაბში მოხარშულებს ჰგავდნენ...
არადა, მობეზრდა ყმაწვილს აღმა-დაღმა ხეტიალი, მოშივდა კიდეც. ცხელი ხაჭაპურისკენ თუ შებრაწული ფუნთუშებისკენ გაურბოდა მზერა (პირდაპირ ხელში ატენიდნენ დაღლილობისაგან გასავათებული ქალები!) ჯიბე მოიჩხრიკა, ხურდა მოიძია. რა უნდა ეპოვა, რაც არ ჰქონდა! კვლავ გაჰყვა რიგებს. წამი-წამ ელოდა დედის გამოჩენას, ნანატრი სახის ხილვას, არსად იყო! ნანულა მაინც სად გაქრა, ხმაურიანი და როხროხა ნანულა. წამით იგრძნო როგორ მონატრებოდა ისინი... დედა და ნანულა!
თითქოს ცამ თუ მიწამ ჩაყლაპა ქალები.
* * *
მთელი დღის ნახეტიალები, ნაწანწალები და ნათრევი ბიჭი უკვე აღარ ჰგავდა მატარებლიდან დილით ჩამოსულ ცქვიტ ყმაწვილს, ქალაქის ცხელ დღეს ურწყავი ნერგივით გამოეხმო და გამოეხარშა. ბაზრის კუთხეში, ჩრდილსა და სიგრილეში, ონკანსაც კი მიაგნო. ცივი, კამკამა წყალი მოჩქეფდა. დაეწაფა. გააბრუა ცივმა ნაკადმა. კუთხეში მიჯდა. მიმსვლელ-მომსვლელი არ აკლდა ონკანს: მწვანილს რეცხავდნენ, ხილს ასხურებდნენ, იქვე იბანდნენ ხელ-პირს, ბოთლებით მიჰქონდათ წყალი. არცერთ მათგანს ბიჭი არ შეუმჩნევია, თითქოს არც არსებობდა...
რამდენ ხანს იჯდა ასე უაზროდ, არ გაუგია. უკვე არაფერი არ აინტერესებდა, ნაბიჯების სიხშირემ, ერთფეროვნებამ თვლემა მოჰგვარა, დაღლილობამ თავისი გაიტანა.
_ ეი, ბიჭო! _ ჩაესმა უცებ. ვიღაც ეძახდა.
შუა დახლზე შავულვაშა, მელოტი კაცი ვაჭრობდა. ბროწეულის პირამიდისა და ქარვისფერი ყურძნის გროვას შორის თავმომწონედ იდგა. ადგილი ხომ საუკეთესო შეერჩია, სიფათიც იმგვარი ჰქონდა, თითქოს ათადან-ბაბადან ეს ადგილი მისი საკუთრება ყოფილიყოს...
_ მოდი, აქ! ხელადა ამივსე... _ მბრძანებლური ხმა ჰქონდა.
აუვსო.
_ აიღე ბროწეული, _ სიმწიფისაგან გამსკდარი, წითელმარცვლებ-ჩაწიკწიკებული მოზრდილი ბროწეული მიაწოდა.
_ ესეც გაავსე! _ ვედრო მოაწოდა. ისიც გაავსო, მიუტანა.
_ აქ ვისთან ხარ? დედასთან?!
არ უპასუხა.
_ ბაბოსთან?
ბიჭი სდუმდა.
_ აა, მივხვდი. გამოიპარე ხომ... შე ცუღლუტო! _ ჩაიცინა, _ მეც გამოვიპარე, ჩემს ცოლს ბაქოში ვგონივარ, მე კი თბილისში ვვაჭრობ, ხომ მაგარია... _ ჩამავალი მზის შუქზე ოქროს კბილები უელავდა.
_ ღამეს სად ათევ? _ განაგრძობდა დაკითხვას, _ გინდა ჩემთან წამოდი, აქვე ბინა მაქვს... მიყვარს შენისთანა ლამაზი ბიჭები, მოხვალ?
არ უპასუხა.
_ მალე ბაზარი დაიკეტება, ბროწეულები ყუთში ჩამაწყობინე, მერე მე და შენ, ცხელი ხაშლამა ვჭამოთ, გინდა? ფულსაც მოგცემ...
მხრებზე ხელი მოხვია, დუნდულზე შემოჰკრა თათი. მოულოდნელობისაგან დაიძაბა ბიჭი. ზღარბივით მოიკუნტა. გაქცევა დააპირა, ვერ შესძლო, უმალ მკლავში წვდა უფროსი. მამაკაცის ვეება ტორმა ბიჭის წვრილი მაჯები ჩაბღუჯა. მიხვდა, წინააღმდეგობის გაწევას აზრი არ ჰქონდა. ისევ დანებდა, დამორჩილდა. ყუთში ბროწეულის ჩაწყობა იწყო...
ყუთი რომ გაავსო, კაცმა ხელი უშვა... მასაც ეს უნდოდა, წამოიმართა, გასასხლტომად მოემზადა. ვერ მიართვეს! ეგრევე მიწვდა უცნობის ბანჯგვლიანი მარჯვენა...
და მოხდა საოცარი რამ, ამ გაწევა-გამოწევაში, მიკუჭვა-მისრესვაში, წამით ნაცნობი ხმა ჩაესმა: ‘მოგვერდული უყავ, ასე... არ გაუშვა, გვერდიდან ამოუდე, გაუძელ! გაუძელ! აგრე!..~ _ მამის ხმა იყო. ნანატრი და ახლობელი. საღამო ჟამს, ბიჭებს აჭიდებდა მწვანე მინდორში, კოცონთან ახლოს, თავისას ნაკლებად მფარველობდა, არც სხვებისგან გამოარჩევდა, ჭიდაობის ილეთებს ყველას ერთნაირად ასწავლიდა... მამის ჯილდოები, ვერცხლის თასი და სპორტის ოსტატის ნიშანი ხელუხლებლად დევს კარადის ზედა უჯრაში. ახლა კი, ეს გაბიჟვინებული კაცი მის დაჩაგვრას ლამობს. ბრაზითა და წყენით გაიქაჩა. არ დასცალდა! მუშტარი მოადგა დახლს. შავადთმააბულულებული, მაღალი ქალი. ‘ტკბილია?!~ _ იკითხა. მტევანს ერთი კუმპალი შეაწყვიტა. გასინჯა. ხელოვნურ კბილებზე პომადა მოსდებოდა. ‘სამი კილო ამიწონეთ~. სამმა კილომ მოხიბლა გამყიდველი. ხელი უშვა ბიჭს...
და, მოუსვა ბაყაყური!
ბაზარი იკეტებოდა, ასუფთავებდნენ დახლებს, ჰგვიდნენ. გამყიდველი და მყიდველი ერთად მისეოდა ფართოდ მოღებულ ჭიშკარს. სადღაც, ახლოს, ბიჭების სტვენა ისმოდა (‘ღოღნოშოც~ იქ იქნებოდა!). ისევ მათთან ერჩია, თანატოლებთან. მიაგნო კიდეც. ბაზრის კუთხეში, მეორე სართულზე, მოფარებულში შეჯგუფულიყვნენ. იყო გაწევ-გამოწევა და ძინძგილაობა.
_ რა მოშლილი წისქვილივით როშავ... თქვი, რაც გაქვს სათქმელი, _ წასეოდნენ ერთს, _ თუ, მოგინდა მუქთი ქელეხი...
მიუახლოვდა.
_ რა გინდა, ვის დაკარგვიხარ?! _ წაეჭიმა ვიღაც, _ გადი აქედან! _ ხელი ჰკრა.
_ ეგ ჩემი ნაცნობია!.. _ მოესმა ხმა, _ ჩემი თანასოფლელი.
‘ღოღნაშო~ იყო. მხარზე ხელი მოხვია.
_ იპოვე ვისაც ეძებდი?.. _ უჩურჩულა. (ჩანდა, იცოდა ვისი საძებნელადაც ჩამოსულიყო).
ირაკლიმ თავი ჩაღუნა.
_ ვერ ვნახე...
_ ნუ გეშინია, მე გაპოვნინებ...
‘ღოღნაშომ~ ჯიბეში ხელი ჩაიყო და ხურდა ფულით სავსე მუჭი ამოიღო. ვერცხლისფერი ‘ათიანები~ და ‘ოციანები~, ოქროსფერი ‘ორმოცდაათიანები~.
_ აიღე.
_ შენ რა, ხიდის თავში იჯექი?! _ ჩაეცინა ირაკლის.
_ ჰო, იჯდა... _ გაეპასუხა ‘ნამცეცო~, _ მასტერ პერვოვო კლასა.
ირაკლი ვერაფერს მიხვდა.
_ გინდა გაჩვენებ... ბაზარში გამყიდველებს ხურდა ფული კოლოფებში უყრიათ. აშკარად ვერ აიღებ, ძნელია... ამით კი. _ დაანახა, _ ეს მაგნიტია, თითებს შუა ჩამალავ, გადაატარებ კოლოფზე და... ფული მაგნიტს მიეკვრება... ხომ მაგარია!
ბიჭები ახარხარდნენ.
_ აიღე... _ ერთხელ კიდევ შესთავაზა ‘ღოღნაშომ~, _ როცა გექნება, მაშინ დააბრუნე...
ღიმილით შესჩერებოდა ირაკლი. ამ ღიმილით იგი მადლობას ამბობდა, აღებით კი არ აიღო. მისი ყურადღება სხვებმა მიიპყრეს, დანარჩენმა ბიჭებმა. ისინი მიმოფანტულ ვაშლებს, მსხლებს, ნახევრად ჩანაკბეჩ ხილს კრეფდნენ, ერთად აქუჩებდნენ. რად უნდოდათ ვერ მიხვდა. ღლაბუცობდნენ, ერთმანეთს ეჯიკავებოდნენ. ჩანდა, სეირისთვის ემზადებოდნენ.
ქვემოთ, მყიდველთა თუ გამყიდველთა გრძელი რიგი მიჰყვებოდა ქუჩას. სწრაფი ნაბიჯით ტოვებდნენ ბაზარს. ურიკებით, ტომრებით, მძიმე ჩანთებით დატვირთულნი...
თანდათან მიილია ფეხის ხმა, ახლა ბიჭებმა წამოჰყვეს თავი. (ამდენხანს რომ ცალკე ბანდებად დაძრწოდნენ, ახლა ყველანი ერთად შეყრილიყვნენ). ნამდვილი ომი გააჩაღეს! ნახევრად უმწიფარ, მკვახე ხილს ქუჩის მეორე მხარეს ისროდნენ. თავდაპირველად მიზანში ნაგვის ყუთი ამოიღეს. გამეტებით, ამფეთქებლის მონდომებითა და ხალისით სტყორცნიდნენ. სიხარულისაგან ხტოდნენ, გიჟმაჟობდნენ. სად იყო და, ცოცხიანი მეეზოვე გამოჩნდა. ყვიროდა, ხელებს იქნევდა. ცოცხს მაღლა სწევდა. პირველს მეორე გამოჰყვა, ისიც ყვითელხალათიანი, აწოწილი. დედის გინებით წამოვიდა. მთლად გადირივნენ ბიჭები. ასე არ უნდაო, ახლა მაღაზიის ვიტრინას დასცხეს. შუშა ჯერ გაიბზარა, მერე ჩაიმსხვრა. მაინც არ შეჩერებულან, არც უკან დაუხევიათ. ცისფრად გადაღებილი ჯიხური ამოიღეს მიზანში, ფერადი ბუშტებით დამშვენებული, ნაირ-ნაირი ტკბილეულით გამოტენილი, გამყიდველმა ქალმა ფანჯრის მიხურვა ძლივს მოასწრო. თავად შიგ ჩარჩა სათაგურში გამომწყვდეული თაგვივით. ხელებს იქნევდა, კიოდა... ერთიც ისროლეს, მსხალი იყო თუ ვაშლი, ფერად ბუშტებს გადაუქროლა და ჯიხურის გვერდით მინას მოხვდა. მინის ნამსხვრევი ქალს სახეში შეეყარა...
_ უუ! _ ყიჟინა დასცეს.
აქ მათი სამყარო იყო... მათი სამყოფელი, ამიტომ ჩანდნენ სურვილდაუოკებელნი, დაუდგრომელნი. სანახაობა იმდენად მომხიბლავი და თან შემაშფოთებელი იყო, არ შეიძლებოდა, არ აჰყოლოდი. ირაკლიც თავისდაუნებურად წაეტანა ნახევრად დამპალ, კომშის ვეება ნაყოფს. ჩაბღუჯა. იგრძნო, თითები როგორ ჩაეფლო რბილ, გაზიზნილ მასაში. არადა, უკვე მოაღწია ცოცხიანმა მეეზოვემ, შავყვითელმა, ჭოლოკა კაცმა. სართულებით იგინებოდა. პოლიციელების სტვენის ხმაც გაისმა. სამნი მორბოდნენ, ფორმიანები, სახეაჭარხალებულნი, დაქიჩმაჩებულნი. ზუსტად ამ დროს, შუა ჭიშკარში ურიკა გამოჩნდა. ბროწეულით, ყურძნით დატვირთული. პატრონიც იცნო ირაკლიმ. სქელკისერა მელოტი. სიხარულისაგან ლამის შეხტა ბიჭი. მისი აღფრთოვანება არავის შეუმჩნევია. პოლიციელების გამოჩენამ ბიჭები დააფრთხო. სათითაოდ იწყეს გაპარვა. თავჩახრილები, კისერწაკუზულები გასასვლელისაკენ მიიწევდნენ.
დრო იხელთა ირაკლიმ, წამოიმართა, კომში მოიქნია და... ზუსტად მოარტყა. სამიზნედ მელოტი კაცის სქელი კისერი აირჩია. თითქოს ბომბი გასკდაო, იღრიალა, მაგრამ რა იღრიალა კაცმა.. თავის ენაზე შეიგინა.
_ ყოჩაღ! ათიანში მოარტყი!.. _ ‘ღოღნაშომ~ ხელი მოხვია. _ წავედით!
ირაკლის უცნაური სიამით უთრთოდა სხეული.
_ წამო, მეტროში ჩავიდეთ და ‘ჩლიფოს~ მოვუსმინოთ.
_ ‘ჩლიფო~ ვინაა?!
_ ჩვენი ძმაკაცია, ერთად მიგვიყვანეს უპატრონო ბავშვთა სახლში.
ირაკლიმ გაოცებით მოხედა:
_ აკი, ინტერნატში ვარო...
_ არავითარი ინტერნატი არ არსებობს... გააუქმეს. ყველანი უპატრონო ბავშვთა სახლში შეგვყარეს...
_ იქ როგორა ხართ?
_ როგორ ვიქნებით, ვერ ხედავ, არავინ არ ჩერდება... გამორბიან. ვის უნდა მაგათი წყალწყალა სუფი...
_ ‘ჩლიფოს~ რატომ ეძახით?
_ ლაპარაკს ვერ გაიგებ, ისე ჩლიფინებს, მაგრამ კარგად კი მღერის... _ სიამისაგან თვალები გადანაბა ბიჭმა, ტუჩი ჩაიკბინა.
_ მეტროში მღერის?
_ ჰო.
უკვე გარბოდნენ.
_ საღამოს მოდის. მასწავლებელი თვითონ უშვებს. მან უყიდა გიტარა... სიმღერებიც ასწავლა... _ მიჩუმდა, _ რასაც ჩაუყრიან ნახევარი იმისია...
_ ვისი?
_ მასწავლებლის.
_ ვერაფერი გავიგე.
_ ასეა...
მეტროს შესასვლელს მიუახლოვდნენ. ხალხმრავლობა იგრძნობოდა, ჩადიოდნენ და ამოდიოდნენ მგზავრები. თბილოდა, სიმყუდროვეც იყო. სადღაც ქვევით სიმღერა ისმოდა: ‘არ გავცვლი მე ჩემს სამშობლოს სხვა ქვეყნის სამოთხეზედა~...
ყმაწვილის წკრიალა ხმა ცდებოდა ვრცელ ტალანებს, მეტროს თაღებს, სიღრმეში ჩაქანებულ კიბეს, საფეხურებზე შეყოვნებულ ადამიანებს. ავსებდა და აფერადებდა სივრცეს. ანელებდა მატარებლის ხმაურს, მის ჩაგუდულ ხმას, წამიწამ შემოქროლებას...
_ მოუნდა სამშობლო... _ ჩაიცინა ‘ღოღნაშომ~, _ უკეთესია სხვა რამე იმღეროს. მე ყველაზე მეტად ‘ქურდი კაცის ბედი~ მიყვარს... _ წაიმღერა კიდეც.
რკინის მოაჯირს მიუახლოვდნენ.
_ ფული გაქვს? _ ეს მერამდენედ ეკითხება ‘ღოღნაშო~.
_ არა.
_ აიღე, აიღე... ისე არ გაგატარებენ. თუმცა... _ შეჩერდა, _ მე არასოდეს ვყიდულობ ჟეტონს.
ცალი ხელით მოაჯირს დაეყრდნო, ტანი მაღლა შემართა და ერთი მოქნევით გადაევლო. კიბეს სირბილით ჩაჰყვა. სანამ მიიმალებოდა, განუწყვეტლივ ანიშნებდა: ‘გადმოხტი, რას უცდიო...~
რკინის მოაჯირთან მიახლოვება ვერ გაბედა ირაკლიმ.
_ ბიჭო, მოდი აქ... _ ჩაესმა ხმა, _ სად მიიპარები?!
გრძელცხვირა პოლიციელი აღმოჩნდა, დაუბღვირა და სახეში ჩააშტერდა. ყმაწვილის მშვიდმა გამომეტყველებამ, ფიქრიანმა მზერამ, წამით შეაყოვნა იგი...
_ რას აყოლილხარ ამ ბაცნებს. აგერ სალარო, მიდი ჟეტონი აიღე...
სალაროსკენ არ გაუხედავს, პირი გასასვლელისკენ იბრუნა, საით წასულიყო, არ იცოდა. დედა ხომ დაკარგა, ნანულაც აღარსად ჩანდა. ახლადშეძენილი ძმაკაციც თითქოს მეტრომ ჩაყლაპა. მაღლა ამოვიდა. ქუჩას გაჰყვა და გამოჰყვა. ხმაურიანი ქალაქი თანდათან წყნარდებოდა, მშვიდდებოდა...
მატარებლის შორეული გუგუნი ჩაესმა. გამოფხიზლდა, გონზე მოვიდა. აქ, ახლოს რკინიგზის სადგური იყო, თავისი მოსაცდელებითა და მომლოდინე მგზავრებით... ეგებ დედა ეპოვა... იმედმა ძალა შემატა. ადგილს მოწყდა. ‘ბათუმს თუ გამოვყვები, თერთმეტ საათზე სახლში ვიქნები~, _ ჩაესმა დედის ხმა... _ ‘ეგებ ახლა გადის ბათუმი!~
მოსაცდელი დარბაზი ხალხით იყო გაჭედილი. ამდენი მძინარე თუ მთვლემარე, დაღლილობისაგან სიქაგაცლილი ადამიანი არსად ენახა. შეძრწუნდა. ერთ კუთხეში ქალებს მოეყარათ თავი, დასავლეთ საქართველოდან ჩამოსულები ჩანდნენ. იმერულად უქცევდნენ, ხმამაღლა ქაქანებდნენ. ერთი, თვალებაცეცებული ქალი ფუთაზე წამომჯდარიყო, თუთიყუშივით ერთსადაიმავეს იმეორებდა : ‘ასი ლარი? არ გადამრიოთ, ერთი ფუთა ასი ლარი? რა ამბავია... ძველმანებია, სხვა ხომ არაფერი...~ ‘სამაგიეროდ მთელი სოფელი ჩაიცვამს...~ _ გაეპასუხა მეორე. ‘ძველმანებით შემოსილი სოფელი~... _ გაუელვა ბიჭს.
გრძელ სკამებზე მიწოლილ მთვლემარე ადამიანებს შეფარვით უჭვრეტდა. ყველანი უცნობები იყვნენ. დედა და ნანულა არსად ჩანდა. ბაქანზეც გაიარ-გამოიარა, მატარებლის მომლოდინე ხალხშიც გაერია. არა და არა! დაღლასთან ერთად ძილი ეწეოდა თავისკენ. შეეძლო მყუდრო კუთხე შეერჩია და დაეძინა თუთიყუშა ქალისკენ წავიდა. ვეება ფუთებს ლამის ამოევსო იქაურობა. თვითონაც ფუთებს შორის ჩაწვა, ჩაიკარგა. უცხოური წარწერები მზერას უჭრელებდა, სპეციფიკური სუნი ცხვირში უღუტუნებდა. ფეხაკრეფით მოეპარა ძილი... ჯერ კიდევ ბურანში მყოფს თან გაჰყვა თუ გაედევნა ფიქრი: ‘ვინ აგზავნის ამდენ ძველმანს?!~
უკვე ეძინა.
როგორც უცებ ჩაეძინა, ასევე უცებ გამოეღვიძა. ოღონდ, დანანებით, სიზმარს რომ გაედევნები თუ გაეტირები, იმგვარად. რახანია ტომრები გამოაცალეს და ქვაფენილზე დატოვეს, არც ამისთვის მიუცია დიდი მნიშვნელობა, კვლავაც განაგრძობდა ძილს, კიდევ უფრო მოიკუნტა და დაპატარავდა.
ვიღაც წამოადგა თავზე. უხეში და მოძალადე. ფერდში, ფეხსაცმლის ჭვინტს სცემდა. ხმაც ჩაესმა: ‘მთელი ქალაქი მაწანწალებით აივსო, ერთს დაიჭერ, მეორე გამოჩნდება. მაინც სად ჯანდაბიდან მოდიან ამდენი... ადე ბიჭო!~ ასწიეს. ააპორწიალეს. წინააღმდეგობა არ გაუწევია. გრძნობდა, მათგან თავისდახსნა ძნელი იყო. ნახევრადმძინარე, მილუშული გაჰყვა. მესამე თუ მეოთხე ოთახში შეათრიეს. ‘ბავშვთა ოთახი~ _ ეწერა კარებს. ისეთი ვიწროობა იყო, თაგვი ვერ მოაბრუნებდა კუდს. თუმცა მისატრიალებ-მოსატრიალებლად ვინ გაუშვებდა. აქ სხვებიც იყვნენ, ბიჭები და გოგოები, მისი თანატოლები. ზოგიერთი ეცნო კიდეც, ქურდ-ბაცაცა გოგო-ბიჭები. რატომღაც გოგოები ჭარბობდნენ. ტაშფანდურა, თავგზააბნეული, შატა-ბუტა გოგოები. თოთხმეტ-თხუთმეტი წლისანი, გაღებილ-გათხიპნილი, ჭიპგადმოვარდნილი და უკანალგაბზეკილი, მომწიფებულ-მოუმწიფებელნი. თავგზა აებნა ბიჭს... აქ სად მოვხვდიო, გაიფიქრა. შეშინდა.
ჩაგმანეს კარი. თავს ზემოთ ძალა არ იყო, უნდა დამორჩილებოდა და დამორჩილდა კიდეც. ძილის სურვილი გაუქრა, მხოლოდ შიმშილის გრძნობა შერჩა.
გვერდით, ქერა, ზომაზე მეტად გათხიპნილი გოგო უჯდა. რუს-ქართველა ჩანდა. აბზეკილი ცხვირი და ცისფერი თვალები ჰქონდა.. ვიწრო ჯინსი და წითელი ხალათი ეცვა. ფეხიფეხზე გადადებული იჯდა. განუწყვეტლივ იგრიხებოდა, ცმუკავდა. თავის ალზე იწვოდა. ‘ლა-ლა-ფა... ეტი ნოტი, ლა-ლა-ფა _ ადინოკი...~ _ მღეროდა. გოგოს ‘ქსუშა~ ერქვა.
კარი გაიღო. პოლიციელებს, თეთრწინსაფრიანი კაცი შემოჰყვა, შავყვითელა სახე და ღრმად ჩამჯდარი, ზეთიანი თვალები უელავდა.
_ ვინ წამოვა კაფეში თეფშების გასარეცხად?! _ იკითხა მან.
_ ძია რუბენ... მე... მე... რუბენჩიკ! _ ქსუშა წამოიზლაზნა, წურბელასავით აეკრა კაცს, აეტმასნა, წვრილი თითები ხალათქვეშ შეუცურა, შეუღიტინა. კაცი მსუნაგად გაიღრიჯა...
_ დაქალებიც წამოიყვანე...
სამნი გავიდნენ. სამივე სიცილით და ღრეჭა-ღრეჭით. პოლიციელებმა უხმოდ გაატარეს. შეთანხმებულნი ჩანდნენ.
პირში იმნაირი გემო იგრძნო ბიჭმა, თითქოს შხამი ესვას...
წუთები ზლაზვნით გადიოდა.
ხელახლა გაიღო კარი. ახლა ბიჭები შემოყარეს. ცხვირაწითლებულები, სახედასიებულები. თმაგაჩეჩილნი და ნირწამხდარნი _ ყველანი ერთმანეთს ჰგავდნენ, ერთ ტაფაზე შემწვარ-მოხრაკულებს...
ჯიკავ-ჯიკავით, რტყმევა-რტყმევით შემოყარეს.
_ თავს იკლავენ ეგ შობელძაღლები!.. ძლივს მივაგენი მაგათ ბუნაგს... მაინც ვინ ასწავლათ, მე ამათი... _ შეიგინა. ჭაღარა პოლიციელი იყო, სახედაღარული კაცი. ჩინით ყველაზე უფროსი ჩანდა.
_ აბა, ჯიბეები გადმოაბრუნეთ. სად ინახავთ თქვენს სიმდიდრეს?!
ფერმკრთალ, კრიჭაშეკრულ ბიჭს ჯიბიდან მოგრძო კოლოფი ამოუღო, შავ-შავი ტარაკნები ეხატა ზედ.
_ ეს რა უბედურებაა?!.
_ იაფი კაიფი... _ ჩაილაპარაკა ერთ-ერთმა პოლიციელმა.
_ აბა, ჩამწკრივდით! გვარი, სახელი, მისამართი... სად ცხოვრობთ? მშობლები ვინ არიან?
ბიჭებს, თითქოს პირი შეეკრათ, არცერთი მათგანი ვინაობას არ ამხელდა, მხოლოდ ზედმეტსახელები: ‘ნამცეცო~ (იცნო ‘ღოღნაშოს~ ძმაკაცი, თავად არსად ჩანდა) ‘პანჩო~, ‘გავროშა~, ‘ნაყინა~.
_ ‘ნაყინა~ რაღა უბედურებაა, _ ჩაილაპარაკა ჭაღარამ.
_ ალბათ ‘მაროჟნი~ უყვარს, უფროსო... _ გაიღრიჭა თავმსხვილა პოლიციელი.
_ ეგ ვინ არის? _ უფროსმა ირაკლისაკენ მოიხედა _ მოდი, ბიჭო აქ.
ერთხანს უხმოდ უმზირა. თვალებში ჩააცქერდა.
_ შენ საიდან გაჩნდი?!
_ დედას ვეძებ... _ ცრემლი ჩაყლაპა ირაკლიმ.
პოლიციელებმა ერთმანეთს გადახედეს. ჩაიცინეს. უფროსმა პირისპირ დაიყენა ბიჭი:
_ აბა, მიამბე, საიდან ჩამოდი, როდის და რატომ... არაფერი დამიმალო, გესმის!
არც დაუმალავს. სულ წვრილ-წვრილად ჩაუკაკლა. არ ტიროდა, მაგრამ ხმა ჰქონდა ისეთი... აუღელვებლად ვერ მოუსმენდი...
_ რაც მოყევი, თუ ყველაფერი მართალია... _ ეჭვით ჩაილაპარაკა უფროსმა. _ ეგებ დიდუბის ბაზრობაზე ვაჭრობს დედაშენი ან გლდანის... რას გაიგებ. უმჯობესია შინ წახვიდე, გაიგე?!
_ დიახ.
_ მომისმინე, შვილო! კიდევ რომ გნახო, აქ, ამათთან... _ არ დაამთავრა. უფროსს მზერა მკაცრი და დაუნდობელი გაუხდა, _ არ ვიცი რას გიზამ. პირველსავე მატარებელს გაჰყევი. უკან არ მოიხედო ისე წადი!
არც მოუხედავს. თითქოს შურდულიდან ქვა გაესროლათ. ისე გამოვარდა გარეთ. რად გინდა, წუთსაც არ გაევლო, სხვებიც გამოჰყვნენ. დანარჩენები, გამურული ბიჭები და კოხტა-პრუწა გოგოები. ვითომდა დამფრთხალნი, ვითომდა შეშინებულნი.
_ მაგათ ჩვენი დაპატიმრების უფლება არა აქვთ! _ ხმამაღლა ქაქანებდა ‘ნამცეცო~, _ პატრონს უნდა ჩაგაბაროთო, მერე სადაა პატრონი? წადი, ეძიე ქარი მინდორში. მაშინ ბავშვთა სახლში წაგიყვანთო. შემაშინეს რა!.. თვითონ მიირთვან წყლიანი ‘ბორშჩი~, ორი ღერი კომბოსტო დაცურავს შიგ... _ გააწიტა.
ჯგუფად მოდიოდნენ, ყველანი ერთად. ვითომ დარდიანები. ვითომ შეწუხებულები, სინამდვილეში ფეხზე ეკიდათ ყველაფერი. ჯიკაობდნენ, ბუსკაობდნენ. გოგოები წიოდნენ.
რატომღაც მათთან დაშორება არ უფიქრია ირაკლის, არც ჭაღარა პოლიციელის დარიგება ჩარჩენია გონებაში. ყოველივე შორს დარჩა... თბილმა ამინდმა, მგზავრთა ახალმა ნაკადმა ყოველივე მიანელა _ წყენაც, შიშიც... ამ მხიარულ გოგო-ბიჭებთან ლაღობა და მიეთ-მოეთი ერჩია. დედისთვის წამიერად რომ წაეკრა თვალი, შორიდან დაელანდა, უდავოდ აფორიაქდებოდა, მაგრამ თანატოლებთან ასე ხელაღებით განშორება მაინც არ სურდა.
_ ე, ‘შრამიანო~, მოდი აქ... _ მხარზე ხელი მოხვია ‘ნამცეცომ~, _ შენ ‘ღოღნაშოს~ ეძებ, ხომ?
_ ჰო... სად არის?
_ ასე ადვილად ვერ იპოვი. ჩვენ წაგვიჭირა პოლიციამ, თორემ ეგ ისეთი ვინმეა ძნელად იპოვნიან... წამო, ვჭამოთ რამე... _ მკლავში ხელი გაუყარა. _ შენ გგონია ფული არა მაქვს? ჯიბე გააჩხარუნა, _ უბრალოდ ფულის გადახდა არ მევასება...
ჯიხურებს ჩამოჰყვნენ. ხან ერთთან შეჩერდნენ, ხან მეორესთან.
_ თაფლიანი პრიანიკი გიყვარს? _ მოხედა ირაკლის.
ბიჭს გაეღიმა.
_ მაშასადამე გიყვარს... სიგარეტს აბოლებ?.. არა, ხომ!.. გასაგებია.
ჯიხურთან მივიდა, სიგარეტი იყიდა, ხურდაც გამოართვა, მერე ვითომ ხელს გამოჰყვაო, პრიანიკის მოზრდილი კოლოფიც თან გამოაყოლა. სანამ გამყიდველი აზრზე მოვიდოდა ‘ნამცეცო~ გამქრალიყო.
_ ვიცი, ეგ ბიჭი, _ ჩაილაპარაკა გამყიდველმა, _ მიწას არ ასცილებია და ჩამოყალიბებული ბანდიტია. ეტყვი რამეს და... შეიძლება ჯიხური გადამიწვან... ესენი რომ არ ჩაიდენენ, ისეთი არაფერია...
ერთ ადგილზე გაშეშდა ირაკლი. შეეშინდა ჯიხურის გამყიდველს არ დაენახა და ჯავრი მასზე არ ეყარა. გვერდით ქერა, ხბოს ანალოკივით, ქოჩორგადასლექილი ბიჭი ედგა, გამოხუნებული წარბ-წამწამი უჩანდა.
_ შენ რა გქვია? _ ჰკითხა
_ “ნაყინა”.
_ ‘ნაყინას~ რატომ გეძახიან? _ გიყვარს?
_ ჰო, _ გაიღიმა, _ სოხუმში ისეთი ნაყინი იცოდა...
_ სოხუმელი ხარ?
თანხმობის ნიშნად თავი დაუქნია. ცისფერი, სევდიანი თვალებით სადღაც, უსასრულობაში იცქირებოდა ბიჭი.
_ ჩვენი სახლი რომ დაბომბეს... მამაჩემი და ჩემი ძმა ნანგრევებში მოჰყვა.
_ ლტოლვილი ხარ?
_ ჰო... _ თვალები ცრემლით აევსო.
_ ჩამოვსხდეთ... _ შესთავაზა ირაკლიმ.
მოაჯირს უკან გადაძვრნენ და თბილ ქვებზე ჩამოსხდნენ. მეტროს ვეება შენობა თავზე წამოსდგომოდათ. პირამდე ავსებული ურნა ვიღაცას ზედ ტროტუარზე გადაეპირქვავებინა.
_ დედა ხომ გყავს?!
_ კი... ავადმყოფია... ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში გამოგვიყვეს ბინა... მე და ჩემს დას. დედასთან ახლოს იქნებითო... _ მოსაუბრეს სიტყვები თითქოს ყელში ეჩრებოდა, აღრჩობდა, ამოთქმა უჭირდა, წამდაუწუმ ახველებდა...
_ და გყავს? რამდენი წლისაა?!
_ ქსუშა... _ თავი ჩაღუნა. მის გამხდარ, გალეულ ბეჭებს საოცარი სიმძიმე აწვა.
_ შენი დაა?! _ გაოცებით მოხედა ირაკლიმ.
_ ჰო. ის გვივლის. ყიდულობს პურს, კარტოფილს... გუშინ ძეხვი მოიტანა... _ გაიღიმა ბიჭმა. მის ღიმილს სიმწარე დაჰკრავდა...
მიჩუმდნენ. სათქმელი აღარაფერი ჰქონდათ, თითქოს ერთბაშად შემოელიათ. ქვაც გაცივდა, რომელზედაც ისხდნენ. გადაპირქვავებული ურნიდან ნიავს აუტანელი სუნი მოჰქონდა...
_ წავიდეთ აქედან.
წამოდგნენ.
_ ‘ღოღნაშოს~ იცნობ? _ მოხედა.
_ კი, როგორ არა...
_ სოფელში ხომ არ წასულა?
_ არა მგონია... მე ვიცი, სადაც იქნება. წამო, წაგიყვან!
ლიანდაგს გაჰყვნენ. სადგურს ჩასცილდნენ. სულ ბოლოში ძველი, ნახევრად დაჟანგული ვაგონი მოჩანდა. მაზუთის სუნით გაჟღენთილი. ფანჯრებდახურული და კიბეჩახსნილი. დამტვერილი და ერთიანად ჩაყრუებული. უფრო იქეთ, მაყვლის ბუჩქნარი და გაუვალი ეკალ-ბარდები იწყებოდა... ქალაქის ცენტრში, რკინიგზის სადგურთან ახლოს, ამგვარი მიუვალი ადგილი თუ იქნებოდა ვერ წარმოედგინა. ცოტა მოშორებით, რკინიგზელის ფორმიანი მამაკაცები რელსებზე ისხდნენ და მაზუთიანი ხელებით სიგარეტს ეწეოდნენ. არცერთ მათგანს ბიჭებისათვის ყურადღება არ მიუქცევია. ხმადაბლა საუბრობდნენ...
ანჯამებჩაჟანგული კარები ადგილიდან ვერ დასძრეს.
_ ‘ღოღნაშ~!.. _ დაუძახეს.
ჩამიჩუმი არ ისმოდა.
_ ‘ღოღნაშო~, აქა ხარ?!
ფანჯრის რაფას ჩამოეკიდნენ. გადაცოცება ვერ შესძლეს, გაუძნელდათ. ახლა მეორე მხრიდან შემოუარეს ვაგონს. ერთგან ღია იყო ფანჯარა.
_ მოდი ზურგზე შემადექ... ეგებ გადაცოცდე _ შესთავაზა ‘ნაყინას~.
გამხდარი და ხიოჭა ბიჭი ერთბაშად შეახტა ზურგზე. დამტვერილ მინაში გაიჭვრიტა და... გაშეშდა.
_ რა იყო?.. ამოიღე ხმა!
_ მგონი... _ ძლივს ამოილუღლუღა. _ მოდი, გადავძვრეთ.
ჯერ ერთი გადაცოცდა, მერე მეორე. ნახევრად ჩაბნელებულ ვაგონში თავდაპირველად ვერაფერი გაარჩიეს, კონსერვის გახსნილი ქილა, ‘კოკა-კოლას~ ცარიელი ბოთლები, პურის ნამცეცები, ასანთის ღერები... იატაკზე, ჭუჭყისაგან გაზინთულ საბანზე ‘ღოღნაშო~ იწვა. თვალებდახუჭული და გაშეშებული. სახეზე ცელოფნის პარკი ჩამოეფხატა.
_ რა მოუვიდა?! _ მოხედა თანმხლებს. ბიჭი შიშისაგან დამუნჯებულიყო.
_ ‘ღოღნოშო~! _ ინანა რომ ნამდვილი სახელი არ იცოდა, არც პაპის ვინაობა მოიძია. მკლავზე დაწვდა, წამოყენება დაუპირა. ვერ შესძლო, სხეული დამძიმებოდა, წამოყენებისას ხელიდან ქილა გაუვარდა. ზედ შავ-შავი ტარაკნები ეხატა...
_ რად უნდა ეს?
_ კაიფს იღებს...
_ რას?
_ ?!
ცელოფანი გადააძვრეს, სახე მიტკალივით გათეთრებოდა. თვალებში სისხლის ცრემლი ედგა. უაზრო მზერით შესჩერებოდა მათ. კვლავ დაუპირეს წამოყენება.
_ ხომ არ მოკვდა?! _ ჩურჩულით იკითხა ‘ნაყინამ~.
_ არ ვიცი...
შიში ცოცხალ არსებასავით მიმოდიოდა ვაგონში.
_ ვინმეს დავუძახოთ.
_ ჰო... _ როგორც იქნა გამოსავალი იპოვეს.
კარებს ეცნენ. მჭიდროდ მიხურული კარი ძლივძლივობით გააღეს.
_ გვიშველეთ! _ ამოიხავლა ‘ნაყინამ~.
_ გვიშველეთ! ბიჭი კვდება! _ საკუთარმა ხმამ თავადვე შეაკრთო ირაკლი, დაზაფრა.
_ ეი! არავინ ხართ, ადამიანი კვდება! _ მთელი ხმით იღრიალა, _ გვიშველეთ!!!
უკვე მორბოდნენ რკინიგზელები, მათ შორის, ყველაზე მარმაწა, მაზუთში ამოთხუპნული, პატარა ტანის კაცი მოასკდა კარებს. მჭექარე ხმა ჰქონდა, ძალოვანი: ‘ფანჯრები შეხსენით, ჰაერი ასუნთქეთ!.. საყელო გაუღეღეთ!~
თან ბუტბუტებდა: ‘არ აღირსეს ამ ჯართის გატანა. რამდენჯერ ვუთხარი უფროსს. მოგისმინა?! ერთ ყურში შეუშვა, მეორეში გამოუშვა... ამის წინ, ნახევრად მკვდარი გოგო ვიპოვეთ, მთლად ბავშვი. გავიგეთ, ბატონო! პატრონი არა ჰყავთ, მთავრობა სადაა?!~
_ მთავრობა, არა... _ გაეპასუხა მეორე რკინიგზელი, _ ხომ ხედავ, იქცევა ქვეყანა!..
წუთით არ შეუსვენია მარმაწა კაცს, ხან გულის მასაჟს უკეთებდა, ხან პირში ასუნთქებდა, მკლავებს უშლიდა, თან განუწყვეტლივ ქაქანებდა...
_ სასწრაფო დახმარებას დავუძახოთ... _ შესთავაზა ერთმა რკინიგზელმა.
_ გაქვს თექვსმეტი ლარი?! ჯერ ფულს მოგთხოვენ, მერე ავადმყოფს მიხედავენ. ამასობაში მოკვდება კაცი... გუშინ ტელევიზორში გადმოსცეს: მშობიარე არ შეუშვეს საავადმყოფოში და ქალმა ქუჩაში... _ აღარ დაამთავრა.
ხელახლა დაემხო. პირი გაუღო და საბერველივით ჩაბერა... ცოტაც და... მოეჩვენათ თუ მართლა, ოდნავ გაატოკა ფეხი უგონოდმყოფმა. ამოიხრიალა...
_ ფუჰ! შეგარცხვინა ღმერთმა, არ გამასავათა კაცი... ახლა აღებინებს... მორჩა, აწი აღარაფერი უჭირს...
უკან არ მოუხედია ირაკლის, ისე ჩამოჰყვა კიბეს. ლასლასით მიიწევდა. ამდენხანს მსუბუქი, ჩალის წონა რამ ეჩვენებოდა საკუთარი სხეული, ახლა დამძიმებოდა. ძლივს მიაღწია სადგურამდე. ბაქანზე მგზავრები მიმოდიოდნენ, ქალები და კაცები, მხიარულები, უდარდელები. არცერთ მათგანს მისი ღრიალი არ გაუგონია, არც სიკვდილ-სიცოცხლის ზღვარზე მყოფი ბიჭის არსებობა იცოდნენ. სულ ახლოს, პოლიციის განყოფილება მოჩანდა. წარწერაც მკაფიოდ იკითხებოდა: ‘პოლიცია~. იქეთ გახედვა არ უნდოდა. ‘პირველსავე მატარებელს გაჰყევი. უკან არ მოიხედო! გესმის, ბიჭო?!~ _ გარკვევით ჩაესმა ჭაღარა კაცის ხმა. ნაბიჯს უმატა. სადგურში მატარებელს რა გამოლევდა, ერთი წავიდოდა, მეორე ჩამოდგებოდა... ახლაც იდგა და დუგდუგებდა მწვანედგადაღებილი, წითელკანტიანი მატარებელი. საცა იყო დაიძროდა. ბოლო მგზავრს იკრეფდა. ახტომა და ადევნება არ სჭირდებოდა. ყველაფერს ასწრებდა. ოღონდ, როგორც კი ვაგონის სახელურს წაატანა ხელი, ცალი ფეხით საფეხურზე შედგა, მეორე ჰაერში გაუშეშდა... წამიერად გამსხლტარმა ფიქრმა საიდანაც გამოიქცა, იქით მიაბრუნა. ‘ნამდვილად გაანძრია ფეხი?! ეგებ მომეჩვენა... ხომ გადარჩა?!~
ეს ფიქრი გაჰყვა შემდეგაც, უკვე მატარებელში მჯდომს. ხმაურით, გრიალით, დაგა-დუგით მიმქროლავ ბორბლებს მოჰქონდათ ეს შეხსენება. სახეჩამოტირებული სცილდებოდა ქალაქს, ახლადგაცნობილ ადამიანებს, თავს გადახდენილ კარგსა და ცუდს. რამდენადაც ივიწყებდა და გულიდან იცლიდა მათ, მით უფრო ეკვროდნენ, ეწეპებოდნენ... თან მოჰყვებოდნენ. თავიანთი ხმებით, ძახილით, დარდითა და სიხარულით. მერე თანდათან გალღვა და გაიცრიცა შუადღის მზე, დაგრძელდნენ ჩრდილები, ქართლის ველები წამოიმართნენ და თვალწინ გაეფინენ. ფანჯრის რაფაზე გადაყრდნობილი ყმაწვილი, თბილი ჰაერის შემხვედრ ტალღას საოცარი მონატრებით ისუნთქავდა... თითქოს მის ფილტვებს საღი და კრიალა ჰაერი აღარ ჩაესუნთქა. ეგებ, მართლაც, ასე იყო!.. აღარც ის გახსენებია, მთელი ამ ხნის განმავლობაში, ხემსი რომ არ ჩასვლოდა პირში, მხოლოდ წყალი შესვა _ ჟანგიანი მილიდან გამონაჩქეფი, ეგ იყო და ეგ...
გასავათებულს სახე გაცრეცოდა, გაფერმკრთალებოდა. მხოლოდ დაცქვეტილი ყურები, ნამზეური ყელ-კისერი აჩნდა გამოკვეთილად. ხოლო მთვარის ნიშანი _ მცირე ნაწიბური ცხვირის ნესტოზე, უფრო მკვეთრად ეხატებოდა.
* * *
უკვე საღამო იყო, მზის ჩასვლის ჟამი.
მთელი დღის განმავლობაში, რაც წასვლა გადაწყვიტა, უფრო სწორად, რაც დედის გადევნება მოინდომა, მატარებლის საფეხურზე ფეხის ადგმის პირველი წუთიდან, შიშს, ძრწოლას, მოუთმენლობას გრძნობდა, გულიც ძალუმად უფართქალებდა. ახლა კი, როცა გრილმა ჰაერმა თუ გაშლილმა სივრცემ, ჩამავალი მზის სხივებით დასერილმა ქედებმა, მიჩუმებულმა გარემომ, ერთბაშად ჩააწყნარა მისი გულისცემა. თუ გარბოდა, ისიც იმიტომ, დროულად მიეღწია სახლამდე, ეხილა ის, ვისი ნახვაც ასე ძლიერ ეწადა... შინაგანად გრძნობდა, რომ იქ დახვდებოდა, იქ ელოდა...
იმასაც გრძნობდა, რაც ნახა თუ განიცადა, ყოველივე ამის შესახებ ნაკლებად უამბობდა დედას! ყოველ შემთხვევაში ახლა, ამ წუთებში ასე ფიქრობდა. ყველაზე მეტად ახლა თევზის, წიწაკის, ხმელი ქინძის სუნი მონატრებოდა... სუნი, რომელიც დედის კაბას აკვროდა. მეძებარივით გამოუდგა იმ სუნს, თან გაჰყვა, ბილიკ-ბილიკ, ნაბიჯ-ნაბიჯ გასდია.
შორიდანვე დალანდა ჩარაზული კარი. საიმედობისთვის ხის სოლი გაუყარა წამოსვლის წინ. არც სინათლე ენთო, არავინ მიმოდიოდა.
პატრონის მოლოდინში მთელი ეზო-კარი, ყოველი სულდგმული, წვრილფეხი თუ მსხვილფეხი აწრიალებულიყო. ბოსელში დამწყვდეული ‘ნიკორა~ საწყალობად ბღაოდა. მთელი დღის მოლოდინით გაძაგრული, ბიჭივით მშიერი და მწყურვალი, ეძახდა პატრონს. სამზადის წინ კრუხ-წიწილა წიოკობდა, იქაურობას იკლებდა. საძინებელ ოთახში ფარდა ირხეოდა, შავ-თეთრი კნუტი არხევდა, მაღლა-მაღლა მიცოცავდა, ფანჯარაში ადამიანივით იცქირებოდა...
ყველანი ელოდნენ... ის ორი ვედროც, თევზის სუნით გაჟღენთილი პურის გოგორებიც, ზეთიანი ბოთლიც, კიბის თავში რომ დაეტოვებინა დედას. საოცარი განცდა დაეუფლა... მიხვდა, მხოლოდ აქ, თხილის წკნელით შემორაგვულ ამ ეზო-კარში გრძნობდა თავს მშვიდად და იმედიანად. რაღაც ეამა, გაეხარდა...
სივრცეს მიაყურადა... შორს, ჭალის ბოლოს დედის შორეული ხმა ისმოდა: გადადიოდა და გადმოდიოდა ის ხმა: ‘ირაკლი! ირაკლი!~ _ თითქოს უსასრულობას გასძახოდა. დარდისგან ჩაგუდული ქალის ხმა გაღმა სერებს, ნაურმალ გზას, შემოდგომის სუნით გათანგულ ჩალის ღერებს, ჯერაც ხმაურიან სოფელს სწვდებოდა და ვეღარც სწვდებოდა...
ადგილს მოსწყდა ბიჭი. გაიქცა. არ გაუგია, როდის მიეხალა დედას, როგორც ლეკვი, ნათრევი და ნასიმწარევი, დანატრული და დაფეთებული, ისე გაუწვა მის მუხლებს, ხელები მოხვია. აღარ ტიროდა, არც კანკალებდა, ყრუ სიხარულით უთრთოდა სხეული... სულ ეგ იყო...
ჭალის პირიდან გამოვიდნენ ერთად... თანატოლებივით მოაბიჯებდნენ, ვაჟი მხრებამდე სწვდებოდა დედას...
გაზრდილიყო ბიჭი, სიმაღლე მომატებოდა.
2002 წ.
თბილისი
×