მითხარი, რას კითხულობ ფეხსალაგში
და გეტყვი, რა ხვითოცა ბრძანდები.
ძველი ჩინური ანდაზა
ზოგჯერ ისეთი დამთხვევა ხდება, იფიქრებ – არავითარი დამთხვევა არ ხდება! საერთოდაც არ არსებობს!
ანუ რაღაც სხვა ხდება, სხვა რამ, სხვა უნდა ერქვას.
აი, მაგალითად, ამ დილას, საუზმის შემდეგ, შევდივარ ჩვეულებისამებრ იქ, სადაც,.. მოკლედ, ყოველგვარი ევფემიზმების გარეშეც, ალბათ, ცხადია, სადაც შევდივარ, და თან, როგორც მჩვევია, რაიმე წასაკითხს ვაყოლებ ხელს. ამჯერად საგანგებოდ არაფერი მიძებნია (მიმეჩქარებოდა. თან ისე, სიგარეტი არც კი გამხსენებია – მეჩვიდმეტე დღეა, თავი მაქვს დანებებული), პირველივე, რაც თაროზე ხელში მომხვდა, ის წავიმძღვანიე. მხოლოდ მაშინ დავხედე, როცა მოვთავსდი და საქმეს შევუდ,..
მოკლედ, აღმოჩნდა ვინმე ვერკორის “ზღვის დუმილი”, მომცრო წიგნაკი (ასიოდე გვერდი თხელ ყდაში), მოთხრობების კრებული რუსულ ენაზე, მოსკოვში 1959 წელს გამოცემული. მართალი გითხრათ, ვერკორი დღემდე პოეტი მეგონა (ალბათ, ვერხარნის ხათრით) და თუკი გიკვირთ, რომ სახლში მაქვს წიგნები, რომელნიც არა თუ არ წამიკითხავს, არც კი ვიცი, პოეზიაა თუ პროზა, ნუ გიკვირთ –მამაჩემისდროინდელ, მისი ხელით სათუთად ნაგროვებ ბიბლიოთეკაში იმდენი ხარახურაა (საბჭოთა ინტელიგენტი ხომ ლამისაა ყველა წიგნს ყიდეულობდა, რასაც კი უშვებდნენ, – რიგიანი ხელფასი თუ ჰქონდა, ცხადია, – პროფესორის მაშინდელი ჯამაგირი კი, მოგეხსენებათ), ყველაფერი რომ მეკითხა მიჯრით, წერა-კითხვა შემჯავრდებოდა კიდეც.
გადავშალე და დავიწყე იქიდან, სადაც გადამეშალა, ანუ მე-15 გვერდიდან – მინდა ჯერ გავიგო, რა ხვითოა ეს არაპოეტი ვერკორი. როგორც წესი, ორიოდე ფრაზაც საკმარისია იმის მისახვედრად, ღირს თუ არა კითხვად, თუნდაც ფეხსალაგში. დავიწყე პირდაპირ გვერდის შუიდან – აღწერილია, როგორ მობაჯბაჯებს რიგში ოთხი კვატი, მეოთხე ყველაზე პატარაა, ყველაზე ყვითელი და სულაც წიწილას ჩამოჰგავს, მაგრამ სწორედ ის ვიტვიტებს (თუ კვატკვატებს?) ყველაზე ხმამაღლა, და ყველაზე ამაყადაც ის მიაბიჯებს, გაჯგიმული! მაგრამ რადგან ციცქნაა, ერთი ბეწო, ქვებზე გადასვლა უჭირს და წამდაუწუმ ეცემა, ცხვირ-პირს იმტვრევს (ის, რაც ვერკორს უწერია, ალბათ, შეიძლება გადმოიცეს როგორც: “როჟას იხევს”), თუმც კი, არ ეპუება და ისევ თავაწეული მისდევს კუდში ძმებს.
კვატების ამ პროცესიას (თუ აღლუმს) უყურებს სამი მამაკაცი, ქუჩის პირას გვერდიგვერდ სხედან– სიცილს ვერ შეიკავებენ და როცა კვატები თვალს მოეფარებიან, შუაში მყოფი წამოიწევს, დანარჩენ ორს მხრებზე დაეყრდნობა, ხელს მოუჭერს ისე, თითქმის ატკენს და ეტყვის:
– წავედით სავახშმოდ!.. არაფერია, გამოვძვრებით!
ეს ყველაფერი საკმაოდ ცოცხლად, შეიძლება ითქვას, სახალისოდაა აღწერილი. დავინტერესდი და კითხვა ამჯერად უკვე მოთხრობის თავიდან დავიწყე, და ბოლოშიც გავედი _ სულ შვიდი გვერდი აღმოჩნდა, ასე რომ ადგილზევე მოვასწარი. ერთი სიტყვით, გამოვედი ორმაგად გუნებგაკეთებული, და სულაც, თითქოს, რაღაცნაირად სავსე, რაც, თუ ჩავუკვირდებით, ერთგვარ პარადოქსადაც კი ჟღერს. იმდენად კარგ ხასიათზე ვარ, სიგარეტის მოწევაც კი არ მინდება! (მეჩვიდმეტე დღეა, თავი მაქვს დანებებული).
მოკლედ, ნოველაა.
მართლაცდა! ნოველა (ვერ ვიტან ამ სიტყვას – ნოველა – მაგრამ რატომღაც მაინც ვხმარობ). რაზეა? II მსოფლიო ომში საფრანგეთის სამარცხვინო დამარცხების შემდეგ (ვერკორს ანუ ჟან ბრიულერს – ნამდვილი სახელია – 1942 წელს დაუწერია) ფრანგი ოფიცრები პატარა სოფელში არიან, საიდანაც გასვლის უფლება არა აქვთ – თითქოს ეს არცაა ტყვეობა, ამ სიტყვის პირდაპირი გაგებით, ყოველ შემთხვევაში, ნაცისტებს ისინი სამხედრო ტყვეთა ბანაკში ინტერნირებულები არ ჰყავთ, მაგრამ, ფაქტობრივად, იმავე მდგომარეობაში არიან: თავისუფალი გადაადგილების უფლება წართმეული აქვთ და მიუხედავად იმისა, რომ შედარებით კომფორტულად ცხოვრობენ (და საჭმელსაც გემრიელს უმზადებს საკუთარი პოლკის შეფ-მზარეული), ახრჩობთ ბოღმა, სასტიკი განცდა დამცირებისა და ღირსების შელახვისა, ანუ მორალურად გაუპატიურებულები არიან. სასოწარკვეთამდე მისულებს სიცოცხლე აღარ უნდათ, არაფრის იმედი აღარ აქვთ. და, აი, გამოჩნდებიან კვატები...
***
გამოვედი ქეჩაში, ვდგავარ, მარშრუტკას ველოდები, სუფთა ჰაერზე მოწევა მომინდა, მომინდა, მაგრამ ვიღაც ბუთხუზამ ბაჯბაჯით ჩამიარა დედიკოს ხელჩაკიდებულმა და თავი გმირულად შევიკავე!
მივდივარ სამსახურში. მიკროავტობუსში უეცრად გავაცნობიერე, ვიკრიჭები – ჩემსკენ ალმაცერად მომართულ ერთი-ორ გაოცებულ მზერას გადავაწყდი და, ალბათ, ამიტომ – ანუ სრულიად უაზროდ ვიღიმები. მართალი გითხრათ, ერთი პირობა თვითონ გამიკვირდა. დავფიქრდი: რა მიხარია?
აა, მივხვდი,.. ვერკორი!.. ვერკორი მიხარია!.. საღამოთი დავბრუნდები თუ არა, ჩავუჯდები!
მაგრამ საღამოს კითხვა არ დამცალდა, ისე დავთვერი, ისე დავთვერი, ვაიმე დედიკო. არც მეორე დილით დამიწყია – იმიტომ კი არა, რომ “ნაბახუსევს” (იმდენად ხელოვნური სიტყვა მგონია მშობლიურ პახმელიასთან შედარებით, არ შემიძლია ბრჭყალებში არ ჩავსვა) წიგნის კითხვა მიმძიმს – თუმც კი, რა თქმა უნდა, ასეცაა. არა. პირდაპირ წერა დავიწყე. იმისა, რაც წინა საღამოს მოხდა, ანუ იმისა, რასაც თქვენ კითხულობთ. რატომ?.. მეც ეგ მაინტერესებს. რა და რატომ. საერთოდაც...
მოკლედ, რედაქციაში ლამისაა გაბადრულმა შევაბიჯე და ჩემი უშუალო მოვალეობების შესრულებას შევუდექი, ასე ვთქვათ, მორალურად მკლავებდაკაპიწებულმა. მაგრამ დავხედე თუ არა საწერ მაგიდაზე დასტა-დასტა დახვავებულ ხელნაწერებს, ღიმილი ნელ-ნელა ჩამომძვრა, ნაცემი არლეკინის ნიღანიბით, და სიმწრის დაჯღანულობად გადამექცა.
მთელი გორა იდგა სტატიებისა – კარგ ჰონორარს იძლევიანო, ხმა დარხეულა ქალაქში, და წამოვიდა წერილების ნიაღვარი, ძირითადად, რუსული ჟურნალებიდან მოთარგმნილ-გადმოკატავებული, და უმთავრესად კულტურ-მულტურაზე (მულტიკულტურალიზმში არ აგერიოთ). ამოვიგმინე და ყინულიან წყალში რომ ხტება კაცი თავით, ისე გადავეშვი ესეისტიკის მღვრ,.. უკავრავად, კამკამა მორევში. სხვა რა გზა მქონდა – ესეისტიკისა და თარგმანის განყოფილების გამგე მქვია ოფიციალურად, და მე თუ არ წავიკითხე ეს ე.წ. “მასალა”, ვინ წაიკითხავს? მით უფრო, რომ განყოფილებაში ჩემს გარდა სულიერი არ ჭაჭანებს. იმიტომ კი არა, რომ სამსაურში არ დადიან, ანდა აგვიანებენ – უბრალოდ მე ვარ ერთი, და სულაც, ერთადერთი საშტატო ერთეული განრიგით: უფროსიც, უმცროსიც და შუათანაც!
ვიკითხე ზუსტად ოცდათერთმეტი წუთი (მოწევა სამჯერ მომინდა: მე-13, 25-ე და 31-ე წუთებზე). ნერვები არა თუ მომეშალა, არამედ,.. მმ,.. მომერღვა.
წარმოიდგინეთ, ტიპი,.. უკაცრავად, ავტორი, სრულიად სერიოზულად ამტკიცებს, რომ აფრიკის კონტინენტი ქართველების მიერ კოლონიზებული ყოფილა უხსოვარ დროში, გაცილებით ადრე, სანამ იქ პირველი დასავლეთევროპელი (თორემ პირველი ევროპელი ვინ იყო და სად ბინადრობდა, ჩვენ კი ვიცითო!) ფეხს დაადგამდა. არგუმენტები არათუ ქვის, რკინაბეტონის გამხეთქავი ჰქონდა. ძირითადად, რასაკვირველია, ტოპონიმები: ტბა ჩადი (ღრმულშიაო), ქალაქი ადის-აბება (ბორცვზეაო), რესპუბლიკა ჯიბუტი (გურიიდან არიან მაი გვარისანიო) და ა.შ.
ეთიოპიის რუკის ქსეროასლიც კი ჰქონდა სტატიას სათუთად თანდართულ-მისტეპლერებული, ზედ ავტორს წითელი მარკერით გაეხაზა ისეთი სახელწოდებანი, როგორიცაა: ბურჯი, ალგე, ადოლა, ტბა ჩამო, გურა-ფერდა, ფერფერი, გვასასალი, გელადი, დილა, არა, მიესო, მოლალე, დიდავი, დაბაისიმა, დანგური, გორგორა, ტბა ტანა, აიაიე, სერება, კვორამი და ა.შ.
ვიკითხე, ვიკითხე შორეული ეთიოპიის დაბა-სოფელთა სანუკვარ-მშობლიურად მჟღერ-ნარნარი სახელები და ძალიან მომინდა აფრიკაში, ჩვენი ოდითგან გადახვეწილი, აწ უკვე თავით-ფეხებამდე გარუჯულ-დახრუკული ძმების მონახულება – საქართველოვ, შენ ვინ მოგცა შვილი დასაკარგავი-ო?!
და კიდევ, სიგარეტის მოწევა მომინდა “მოშჩნად” (ანუ მძლავრად), არადა, დანებებული მაქვს ჩვიდმეტი დღეა. რა ვქნა? ავდექი, გამოვედი ოთახიდან და ვფიქრობ, ჩავალ “სალონში” და კიბეზე პირველი თუ შემხვდა კარლო, ნუგზარი ან მალხაზი, მოვწევ, და თუკი ინგა, ნინო ან ხათუნა – არ მოვწევ! ჩავდივარ, ვხედავ, ამოდის,.. თამრიკო! ბლომად საქაღალდეები ჩაუბღუჯავს, ზედას სულაც ნიკაპით იმაგრებს.
– ღონ-ღაძეებს ძალ-ღონ-ე არ გაკლიათ, – ვეუბნები აქცენტირებულ-კალამბურისტულად, – მაგრამ მოიცა, მოგეხმარო.
– მაგარი ჰუმორი გაქვს... – ცალყბად იცინის თამრიკო. აბა, ორყბად თუ გაიცინა, დაეშლება დასტა, – მაგრამ კაი, ჰო, მომეხმარე, ზედები აიღე.
ოღონდ ჩემი ჯენტლმენობა ხომ უნდა დავამტკიცო, და წყალგაუმტარი ბეჭედიც დავასვა? ამისთვის კი მთელი დასტა მჭირდება – ყველაფერი ან არაფერი! (ასეთი დევიზი მაქვს ცხოვრებაში). მაგრამ არ იძლევა. მთელს. ვცდილობ გამოვართვა და ამ ტაცება-ჯაჯგურში საქაღალდეები კიბეზე ცვივა. გაყვითლებული ფურცლები ჰაერში დასრიალებენ სადმე უესექსის საგრაფოში გადაკარგული ციხე-კოშკის საგვარეულო მოჩვენებებივით.
როდის-როდის, ქაღალდის ქარბუქი მინელდა, ჩადგა. მიმოვიხედე.... ჰოო, ჭირნახულის აღების დროც მოსულა.
ერთი სულიერი მაინც გაჭაჭანებულიყო კიბეზე, შემწედ. არადა, სიგარეტის მოწევა მინდება და მინდება. ვეკითხები თამრიკოს: “დათომ ვერ ამოგატანინა ეგ საქაღალდეები?!” (დათო მთავარი რედაქტორის მძღოლია). “სათაო ოფისში ეჩქარებოდა ძალიან”, – მპასუხობს და ფურცლების შეგროვებას იწყებს. “მარსზეა ეგ თქვენი ოფისი თუ ვენერაზე?!” – მაინც ვერ ვითმენ, რომ არა ვთქვა ერთობ გულისხმიერად. ცალ მუხლზე ვეშვები, ქაღალდების შეგროვებას ვიწყებ ახალნაწვიმარზე ამოსული სოკოებივით. თამრიკოს თვალს ვარიდებ.
როგორც იქნა, ავზიდეთ. მინდოდა მეკითხა გზად, ამდენი რა ფირმან-გუჯრები გაქვთ-მეთქი ამ თქვენს წარღვნამდელ მუყაოს ფოლდერებში დავანებული, მაგრამ არაფერი მითქვამს.
ეჰ, მძიმეა ხვედრი ჯენტლმენისა. მაგრამ რას იზამ, უნდა გაუძლო.
მოკლედ, ისე მოხდა, რომ შემთხვევით ერთ-ერთი საქაღალდე ჩემს მაგიდაზე შემორჩა. გვიანღა შევნიშნე, მას მერე, რაც სალონიდან ამოვბრუნდი კიდევ ერთხელ საკუთარ თავზე გამარჯვებულმოზეიმე – არ მომიწევია!
საგანგებო მედალი უნდა დაწესდეს ამ გმირობისათვის, ღმერთმანი! სრული კავალერი ვიქნებოდი! (კავალერი მგონი ჩოყლაყია, არა, ტკბილქართულად?)
გადავშალე თამარ-ქალის საქაღალდე – ოღონდ კი ესეისტურმულტურული “მასალები” არ მეკითხა და “აპრილის თეზისებსაც” წავიკითხავდი, მგონი.
აღმოჩნდა პირადი არქივი ვინმე არჩილ არჩილის-ძე ვაჩნაძისა, ერთი ქართველი სტუდენტისა, რომელიც გერმანელ აგრესორებთან მოღალატური კავშირის გამო დაუპატიმრებიათ 1945 წლის 8 მაისს. “მოღკავშირი” – ამგვარი შემოკლება შემხვდა ოფიციალურ საბუთში, – როგორც მივხვდი, იმაში გამოიხატა, რომ ანეკდოტი მოუყოლია, უფრო სწორად, ანეკდოტის მოყოლა დაუწყია უნივერსიტეტის დერეფანში: “ჰიტლერი და სტალინი შეხვდნენ ერთმანეთს საიქიოში...” და ვეღარ დაუმთავრებია. იდეოლოგიურად გაფაციცებული, მარადფხიზელი თანაკურსელი, რომელიც თურმე ზურგსუკან ედგა, შეძრწუნებულ-გმინვითი ყვირილით ეცა: “რა უნდა სტალინს საიქიოში?!” და გაათრია,.. სადაც ჯერ არს.
მხოლოდ დასმენა-ჩაშვება კი არ ყოფილა, მართლა და მართლა.
სულ რაღაც 5 წელი მიუსაჯეს (ალბათ, ფაშისტებზე გამარჯვების ხათრით).
საქაღალდეში ოფიციალური საბუთებისა და პირადი წერილების გარდა აღმოჩნდა კიდევ ორმოცდარვაფურცლიანი ყდაახეული რვეული, ქიმიური ფანქრით ნაწერი, ჩანახატ-მინიატურებიანი და ერთნოველიანი (ისევ ნოველა).
თვითონ ტექსტი ხელთ არ მაქვს – როგორც კი ჩავამთავრე კითხვა, ოთახში თამრიკო შემოვიდა, დაინახა საქაღალდე, მეუბნება: “სწორედ მაგას ვეძებდი, მჭირდებაო!” რვეული საქაღალდეში ჩავაბრუნე უსიტყვოდ. ამართვა და წაიღო.
როცა იმავე დღეს, მოსაღამოვებულს, თამრიკოს ვუთხარი, ის რვეული კიდევ ერთხელ მათხოვე-მეთქი, გაუკვირდა: “რა რვეული? არაა იმ საქაღალდეში არავითარი რვეული. მხოლოდ საბუთები და წერილებია.” და მაჩვენა – მართლაც არ იყო.
სად გაქრა? რამ გააქრო?
ამიტომ არჩილ ვაჩნაძის ნოველის შინაარს ისე მოგიყვებით, როგორც დამამახსოვრდა.
მოქმედება ხდება, მგონი, XVIII საუკუნეში. ყოველ შემთხვევაში, სანამ რუსთხელმწიფე საბოლოოდ გაგვაბედნიერებდა, ჩაგვეხუტებოდა... ქართველთა მცირერიცხოვანი რაზმი კვალში მისდევს მტერს, ოღონდ გაუგებარია, ვინ არიან, ალბათ, უფრო ლეკები. ქალი ყავთ მოტაცებული, თავმომწონე მურზაყან ვაჩნაძის ნიავივით ცოლი (ზუსტად ეგრე ეწერა – “ნიავივით” – კარგად მახსოვს). მდევრებს თვით მურზაყანი უდგას სათავეში. მისდევენ ერთი დღე, მისდევენ ორი დღე, მისდევენ სამი დღე. უღელტეხილზე თუ გადაასწრეს, მორჩა, დაკარგულია. გვიანი შემოდგომაა, ზამთრის პირი, უეცრად გაავდრდება საზარელად, ქარაშოტია, ცხენები ლამისაა ლაფჭყაპში ჩაეძიროთ. და, აი, ბოლო ქართულ სოფელში არიან, უღელტეხილამდე აღარც არაფერია დარჩენილი, მაგრამ ქარბუქია, და თან ღამდება. გლეხის ქოხში სხედან კერიის გარშემო, დანა პირს არ უხსნით, მურზაყანი ყალიონს აბოლებს, აბოლებს, შემდეგ დგება, კარს აღებს და გარეთ გადის, უნდა ნახოს, იქნებ იკლო ქარმა, იქნებ ოდნავ მაინც გადაიდარა. მაგრამ არა, თოვლმა უფრო და უფრო წამოუშინა.
უეცრად ქარაშოტის ზუზუნ-ზმუილში ჩაესმის რაღაც ხმა, ვიტვიტისებრი. ხედავს, ფანტელებით მოჩითულ ბილიკზე ქოხისკენ შეუპოვრად მოიწევს ციცქნა კვატი, ოქროსფერი. ქარი პირში სცემს, მაგრამ არ ეპუება. დაჰბერავს ქარი, გადაისვრის უკან, წამოდგება, ჯიუტად აგრძელებს გზას. მურზაყანი მივა, ხელში აიყვანს, შებრუნდება ქოხში, ერთ სიტყვას იტყვის მხოლოდ: “აქ დამელოდეთ...” და მიდის. უჩინარდება. წკვარამში.
ნოველა ასე მთავრდება: რიბირაბოზე გაისმა – “ჰეი-ჰე!” გაცვივდნენ გარეთ კაცები და ხედავენ, წელამდე თოვლში დგას მურზაყანი, ჩოხა სისხლში აქვს მოსვრილი, ხელში ქალი ჰყავს, ბავშვივით გულში იხუტებს, ქალი კიდევა – კვატსა...
… ვეუბნები თამრიკოს, ჩემი თვალით ვნახე რვეული, ნოველაც კი წავიკითხე! მოგიყვები, თუ გინდა! არაო, მიმტკიცებს, არ ყოფილაო! მეთქი, სადმე იქნება შენს მაგიდაზე, აუცილებლად. ალბათ, ამოიღე მექანიკურად და გადადე, იქვე იქნება სადმე, ქაღალდებში მიმალული. ვეძებე და არ არის, შენ თვითონ ნახე, თუ გინდაო! – მეუბნება. ერთად ვნახოთ-მეთქი. მოდიო. ვნახეთ. არ აღმოჩნდა.
დავღონდი. მოწევა მომინდა. “პრიმას” კი არა, “ლაიკას” მოვწევ, ისე ვარ.... უცებ თამრიკო მეუბნება – მზიასთან მივდივარ, დაბ.დღე აქვს, არ იხდის, მაგრამ გიო შატბერაშვილია გერმანიიდან ჩამოსული, იქ იქნება და წამოდიო!
ვაუ! და ვოუ!
წავედით.
როცა ჩვენში კაცი, გინდ ქალი (ქალიც ხომ სინამდვილეში კაცია, ოღონდ + დედა) არ იხდის დაბადების დღეს, სახლიდან ტყდება. და თუკი შინაა და თან იცის, რომ მიადგებიან, იმდენი მაინც აქვს ხოლმე პურ-ღვინო, პრუსიაში სამ-ოთხ წვეულებას რომ გასწვდება!
ასეც იყო. თანაც, არც ჩვენ ავსულვართ უბრადა. გვესმის საგანი!
ხალხიც ბლომად შეიყარა. ძირითადად გოგოები. მე და გიომ გემოზე შევუბერეთ, მოვითქვი სული – მძიმე დღე მქონდა-მეთქი, შენ მიშველე, ძმაო.... რათაო?.. ჰოდა, მეც ვყვები, რა ძვირფას სტატიებს ვამუშავებ და რა რაოდენობით, ვყვები აფრიკული საქართველოს შესახებ.
უცებ იღება კარი და შემოდის,.. ნატურალური ზანგი! სიმპატიური ზანგეზური ჯეელი. მზია აცხადებს – გაიცანით, ეს ჩემი ახალი მეგობარია, აბებე. ჩვენს სკოლაში ასწავლის ინფორმატიკას…
ჯეელი თავს გვიკრავს ღირსეულად და ცინცხალ-კამკამა ქართულით მოგვმართავს: – ძალიან სასიამოვნოა თქვენი გაცნობა, ძვირფასი მზიას ძვირფასო მეგობრებო!
ვახმე! რა გინდა რომ თქვა? დავმუნჯდი, ენა თითქოს სარად მექცა და გადამეყლაპა. ვზივარ გაჯგიმული, მაგრამ თვალდახუჭული! ვერ ვუყურებ,.. აბებეს! არადა, მართლაცდა ჯიგარი ტიპი იჩითება, ასე ვთქვათ, ნელ-ნელა მჟღავნდება, სუსურუ კავშირის დროინდელ “პრაიავიტელში” ჩაგდებულ შავ-თეთრ ფოტოსავით, თუმცა, მაინც შავად რჩება. კუნაპეტად.
არა, რასისტი კი არა ვარ... უბრალოდ, დამთხვევასაც თავისი ზომა აქვს, თავისი საზღვარი უნდა ჰქონდეს, თორემ, აბა, რა გამოვა ეს ცხოვრება?! ფაიზაღი ცირკი! ალალი შაპიტო!
თვალი მხოლოდ მაშინ გავახილე, როცა აბებემ თქვა, აფხაზეთში მეც ვიბრძოდიო. ყველაფერს წარმოვიდგენდი ამის გარდა. და საიდან ხართო წარმოშობით, როცა ჰკითხეს თვალჟუჟუნებმა, კინაღამ მის მაგივრად ვუპასუხე: ეთიოპიიდან!
ასეც აღმოჩნდა – მეც ქართველი ვარო, ოღონდაც, გაკოპტებულიო, ჩემი წინაპრები უხსოვარ დროს ჩასულან აბისინიაშიო, დამკვიდრებულან და გარუჯულან, ამიტომაც ვარ შავტუხაო.
ზუსტად ასე თქვა – შავტუხა!
მაგრამ ენა შევინარჩუნეთ, ქართველებად დავრჩითო შინაგანად, და როცა გავიგე, აფხაზეთში ომია, გულმა ვეღარ გამიძლოო, ჩამოვედი, ჩემს ისტორიულ სამშობლოს, დედა-საქართველოს რომ დავხმარებოდიო.
– მერე, დაეხმარეთ?! – ცოტა მჭახედ მომივიდა.
არ შეიმჩნია, მშვიდად განაგრძო:
– რაც შემეძლო, გავაკეთე, ღამეული სნაიპერი ვიყავი და მზვერავიო....
– ღამეული? – გამიკვირდა.
თავისი ე.წ. “შავტუხობის” გამო თურმე სიბნელეში საერთოდ არ ჩანს, თითქოს არც ყიფილაო, და ამიტომ განსაკუთრებით ღამ-ღამობით აგზავნიდნენ საბრძოლო დავალების შესასრულებლად.
მაგრამ დღისითაც ვომობდიო, დაამატა. როცა საქმე ცუდად წაგვივიდა, ბატალიონის უფროსმა რამდენიმე კაცს გვითხრა, წადით, გიშვებთ, თავი გადაირჩინეთ, წადით და აქ აღარ ჩამოხვიდეთ. ყველაფერი დამთავრდა აქ... მორჩა... გაგვყიდეს… თქვენ მაინც გადარჩით, ბიჭებოო.
ასულა აბებე მთაზე, ჩაწოლილა, შაშხანა მოუმარჯვებია, გადაუტენია, ოპტიკურ სამიზნეში მეთაური ამოუღია (პირდაპირ ვერ ვესროდი, ახლოდანო, როცა გველაპარაკებოდა, თვალებში მიყურებდაო. მაგრამ როგორ მიყურებდაო თვალებში, არ მესმისო! არაო!!) და უკვე ჩახმახს უნდა გამოჰკრას, რომ დაინახა...
ვიცოდი, რას იტყოდა.
ჟრუანტელმა დამიარა.
და უცებ ვიყვირე:
– კვატი!
გაოცებით შემომხედა, მეკითხება:
– თქვენ საიდან იცით?
და, აბა, რა ვიცი, საიდან ვიცი?
ავიღე და სიგარეტს მოვუკიდე.
...ვეწევი და ვფიქრობ – რისთვის შექმნა ღმერთმა კვატი?
ბრძოლაში დამარცხებული მამაკაცების გასამხნევებლად?
და გეტყვი, რა ხვითოცა ბრძანდები.
ძველი ჩინური ანდაზა
ზოგჯერ ისეთი დამთხვევა ხდება, იფიქრებ – არავითარი დამთხვევა არ ხდება! საერთოდაც არ არსებობს!
ანუ რაღაც სხვა ხდება, სხვა რამ, სხვა უნდა ერქვას.
აი, მაგალითად, ამ დილას, საუზმის შემდეგ, შევდივარ ჩვეულებისამებრ იქ, სადაც,.. მოკლედ, ყოველგვარი ევფემიზმების გარეშეც, ალბათ, ცხადია, სადაც შევდივარ, და თან, როგორც მჩვევია, რაიმე წასაკითხს ვაყოლებ ხელს. ამჯერად საგანგებოდ არაფერი მიძებნია (მიმეჩქარებოდა. თან ისე, სიგარეტი არც კი გამხსენებია – მეჩვიდმეტე დღეა, თავი მაქვს დანებებული), პირველივე, რაც თაროზე ხელში მომხვდა, ის წავიმძღვანიე. მხოლოდ მაშინ დავხედე, როცა მოვთავსდი და საქმეს შევუდ,..
მოკლედ, აღმოჩნდა ვინმე ვერკორის “ზღვის დუმილი”, მომცრო წიგნაკი (ასიოდე გვერდი თხელ ყდაში), მოთხრობების კრებული რუსულ ენაზე, მოსკოვში 1959 წელს გამოცემული. მართალი გითხრათ, ვერკორი დღემდე პოეტი მეგონა (ალბათ, ვერხარნის ხათრით) და თუკი გიკვირთ, რომ სახლში მაქვს წიგნები, რომელნიც არა თუ არ წამიკითხავს, არც კი ვიცი, პოეზიაა თუ პროზა, ნუ გიკვირთ –მამაჩემისდროინდელ, მისი ხელით სათუთად ნაგროვებ ბიბლიოთეკაში იმდენი ხარახურაა (საბჭოთა ინტელიგენტი ხომ ლამისაა ყველა წიგნს ყიდეულობდა, რასაც კი უშვებდნენ, – რიგიანი ხელფასი თუ ჰქონდა, ცხადია, – პროფესორის მაშინდელი ჯამაგირი კი, მოგეხსენებათ), ყველაფერი რომ მეკითხა მიჯრით, წერა-კითხვა შემჯავრდებოდა კიდეც.
გადავშალე და დავიწყე იქიდან, სადაც გადამეშალა, ანუ მე-15 გვერდიდან – მინდა ჯერ გავიგო, რა ხვითოა ეს არაპოეტი ვერკორი. როგორც წესი, ორიოდე ფრაზაც საკმარისია იმის მისახვედრად, ღირს თუ არა კითხვად, თუნდაც ფეხსალაგში. დავიწყე პირდაპირ გვერდის შუიდან – აღწერილია, როგორ მობაჯბაჯებს რიგში ოთხი კვატი, მეოთხე ყველაზე პატარაა, ყველაზე ყვითელი და სულაც წიწილას ჩამოჰგავს, მაგრამ სწორედ ის ვიტვიტებს (თუ კვატკვატებს?) ყველაზე ხმამაღლა, და ყველაზე ამაყადაც ის მიაბიჯებს, გაჯგიმული! მაგრამ რადგან ციცქნაა, ერთი ბეწო, ქვებზე გადასვლა უჭირს და წამდაუწუმ ეცემა, ცხვირ-პირს იმტვრევს (ის, რაც ვერკორს უწერია, ალბათ, შეიძლება გადმოიცეს როგორც: “როჟას იხევს”), თუმც კი, არ ეპუება და ისევ თავაწეული მისდევს კუდში ძმებს.
კვატების ამ პროცესიას (თუ აღლუმს) უყურებს სამი მამაკაცი, ქუჩის პირას გვერდიგვერდ სხედან– სიცილს ვერ შეიკავებენ და როცა კვატები თვალს მოეფარებიან, შუაში მყოფი წამოიწევს, დანარჩენ ორს მხრებზე დაეყრდნობა, ხელს მოუჭერს ისე, თითქმის ატკენს და ეტყვის:
– წავედით სავახშმოდ!.. არაფერია, გამოვძვრებით!
ეს ყველაფერი საკმაოდ ცოცხლად, შეიძლება ითქვას, სახალისოდაა აღწერილი. დავინტერესდი და კითხვა ამჯერად უკვე მოთხრობის თავიდან დავიწყე, და ბოლოშიც გავედი _ სულ შვიდი გვერდი აღმოჩნდა, ასე რომ ადგილზევე მოვასწარი. ერთი სიტყვით, გამოვედი ორმაგად გუნებგაკეთებული, და სულაც, თითქოს, რაღაცნაირად სავსე, რაც, თუ ჩავუკვირდებით, ერთგვარ პარადოქსადაც კი ჟღერს. იმდენად კარგ ხასიათზე ვარ, სიგარეტის მოწევაც კი არ მინდება! (მეჩვიდმეტე დღეა, თავი მაქვს დანებებული).
მოკლედ, ნოველაა.
მართლაცდა! ნოველა (ვერ ვიტან ამ სიტყვას – ნოველა – მაგრამ რატომღაც მაინც ვხმარობ). რაზეა? II მსოფლიო ომში საფრანგეთის სამარცხვინო დამარცხების შემდეგ (ვერკორს ანუ ჟან ბრიულერს – ნამდვილი სახელია – 1942 წელს დაუწერია) ფრანგი ოფიცრები პატარა სოფელში არიან, საიდანაც გასვლის უფლება არა აქვთ – თითქოს ეს არცაა ტყვეობა, ამ სიტყვის პირდაპირი გაგებით, ყოველ შემთხვევაში, ნაცისტებს ისინი სამხედრო ტყვეთა ბანაკში ინტერნირებულები არ ჰყავთ, მაგრამ, ფაქტობრივად, იმავე მდგომარეობაში არიან: თავისუფალი გადაადგილების უფლება წართმეული აქვთ და მიუხედავად იმისა, რომ შედარებით კომფორტულად ცხოვრობენ (და საჭმელსაც გემრიელს უმზადებს საკუთარი პოლკის შეფ-მზარეული), ახრჩობთ ბოღმა, სასტიკი განცდა დამცირებისა და ღირსების შელახვისა, ანუ მორალურად გაუპატიურებულები არიან. სასოწარკვეთამდე მისულებს სიცოცხლე აღარ უნდათ, არაფრის იმედი აღარ აქვთ. და, აი, გამოჩნდებიან კვატები...
***
გამოვედი ქეჩაში, ვდგავარ, მარშრუტკას ველოდები, სუფთა ჰაერზე მოწევა მომინდა, მომინდა, მაგრამ ვიღაც ბუთხუზამ ბაჯბაჯით ჩამიარა დედიკოს ხელჩაკიდებულმა და თავი გმირულად შევიკავე!
მივდივარ სამსახურში. მიკროავტობუსში უეცრად გავაცნობიერე, ვიკრიჭები – ჩემსკენ ალმაცერად მომართულ ერთი-ორ გაოცებულ მზერას გადავაწყდი და, ალბათ, ამიტომ – ანუ სრულიად უაზროდ ვიღიმები. მართალი გითხრათ, ერთი პირობა თვითონ გამიკვირდა. დავფიქრდი: რა მიხარია?
აა, მივხვდი,.. ვერკორი!.. ვერკორი მიხარია!.. საღამოთი დავბრუნდები თუ არა, ჩავუჯდები!
მაგრამ საღამოს კითხვა არ დამცალდა, ისე დავთვერი, ისე დავთვერი, ვაიმე დედიკო. არც მეორე დილით დამიწყია – იმიტომ კი არა, რომ “ნაბახუსევს” (იმდენად ხელოვნური სიტყვა მგონია მშობლიურ პახმელიასთან შედარებით, არ შემიძლია ბრჭყალებში არ ჩავსვა) წიგნის კითხვა მიმძიმს – თუმც კი, რა თქმა უნდა, ასეცაა. არა. პირდაპირ წერა დავიწყე. იმისა, რაც წინა საღამოს მოხდა, ანუ იმისა, რასაც თქვენ კითხულობთ. რატომ?.. მეც ეგ მაინტერესებს. რა და რატომ. საერთოდაც...
მოკლედ, რედაქციაში ლამისაა გაბადრულმა შევაბიჯე და ჩემი უშუალო მოვალეობების შესრულებას შევუდექი, ასე ვთქვათ, მორალურად მკლავებდაკაპიწებულმა. მაგრამ დავხედე თუ არა საწერ მაგიდაზე დასტა-დასტა დახვავებულ ხელნაწერებს, ღიმილი ნელ-ნელა ჩამომძვრა, ნაცემი არლეკინის ნიღანიბით, და სიმწრის დაჯღანულობად გადამექცა.
მთელი გორა იდგა სტატიებისა – კარგ ჰონორარს იძლევიანო, ხმა დარხეულა ქალაქში, და წამოვიდა წერილების ნიაღვარი, ძირითადად, რუსული ჟურნალებიდან მოთარგმნილ-გადმოკატავებული, და უმთავრესად კულტურ-მულტურაზე (მულტიკულტურალიზმში არ აგერიოთ). ამოვიგმინე და ყინულიან წყალში რომ ხტება კაცი თავით, ისე გადავეშვი ესეისტიკის მღვრ,.. უკავრავად, კამკამა მორევში. სხვა რა გზა მქონდა – ესეისტიკისა და თარგმანის განყოფილების გამგე მქვია ოფიციალურად, და მე თუ არ წავიკითხე ეს ე.წ. “მასალა”, ვინ წაიკითხავს? მით უფრო, რომ განყოფილებაში ჩემს გარდა სულიერი არ ჭაჭანებს. იმიტომ კი არა, რომ სამსაურში არ დადიან, ანდა აგვიანებენ – უბრალოდ მე ვარ ერთი, და სულაც, ერთადერთი საშტატო ერთეული განრიგით: უფროსიც, უმცროსიც და შუათანაც!
ვიკითხე ზუსტად ოცდათერთმეტი წუთი (მოწევა სამჯერ მომინდა: მე-13, 25-ე და 31-ე წუთებზე). ნერვები არა თუ მომეშალა, არამედ,.. მმ,.. მომერღვა.
წარმოიდგინეთ, ტიპი,.. უკაცრავად, ავტორი, სრულიად სერიოზულად ამტკიცებს, რომ აფრიკის კონტინენტი ქართველების მიერ კოლონიზებული ყოფილა უხსოვარ დროში, გაცილებით ადრე, სანამ იქ პირველი დასავლეთევროპელი (თორემ პირველი ევროპელი ვინ იყო და სად ბინადრობდა, ჩვენ კი ვიცითო!) ფეხს დაადგამდა. არგუმენტები არათუ ქვის, რკინაბეტონის გამხეთქავი ჰქონდა. ძირითადად, რასაკვირველია, ტოპონიმები: ტბა ჩადი (ღრმულშიაო), ქალაქი ადის-აბება (ბორცვზეაო), რესპუბლიკა ჯიბუტი (გურიიდან არიან მაი გვარისანიო) და ა.შ.
ეთიოპიის რუკის ქსეროასლიც კი ჰქონდა სტატიას სათუთად თანდართულ-მისტეპლერებული, ზედ ავტორს წითელი მარკერით გაეხაზა ისეთი სახელწოდებანი, როგორიცაა: ბურჯი, ალგე, ადოლა, ტბა ჩამო, გურა-ფერდა, ფერფერი, გვასასალი, გელადი, დილა, არა, მიესო, მოლალე, დიდავი, დაბაისიმა, დანგური, გორგორა, ტბა ტანა, აიაიე, სერება, კვორამი და ა.შ.
ვიკითხე, ვიკითხე შორეული ეთიოპიის დაბა-სოფელთა სანუკვარ-მშობლიურად მჟღერ-ნარნარი სახელები და ძალიან მომინდა აფრიკაში, ჩვენი ოდითგან გადახვეწილი, აწ უკვე თავით-ფეხებამდე გარუჯულ-დახრუკული ძმების მონახულება – საქართველოვ, შენ ვინ მოგცა შვილი დასაკარგავი-ო?!
და კიდევ, სიგარეტის მოწევა მომინდა “მოშჩნად” (ანუ მძლავრად), არადა, დანებებული მაქვს ჩვიდმეტი დღეა. რა ვქნა? ავდექი, გამოვედი ოთახიდან და ვფიქრობ, ჩავალ “სალონში” და კიბეზე პირველი თუ შემხვდა კარლო, ნუგზარი ან მალხაზი, მოვწევ, და თუკი ინგა, ნინო ან ხათუნა – არ მოვწევ! ჩავდივარ, ვხედავ, ამოდის,.. თამრიკო! ბლომად საქაღალდეები ჩაუბღუჯავს, ზედას სულაც ნიკაპით იმაგრებს.
– ღონ-ღაძეებს ძალ-ღონ-ე არ გაკლიათ, – ვეუბნები აქცენტირებულ-კალამბურისტულად, – მაგრამ მოიცა, მოგეხმარო.
– მაგარი ჰუმორი გაქვს... – ცალყბად იცინის თამრიკო. აბა, ორყბად თუ გაიცინა, დაეშლება დასტა, – მაგრამ კაი, ჰო, მომეხმარე, ზედები აიღე.
ოღონდ ჩემი ჯენტლმენობა ხომ უნდა დავამტკიცო, და წყალგაუმტარი ბეჭედიც დავასვა? ამისთვის კი მთელი დასტა მჭირდება – ყველაფერი ან არაფერი! (ასეთი დევიზი მაქვს ცხოვრებაში). მაგრამ არ იძლევა. მთელს. ვცდილობ გამოვართვა და ამ ტაცება-ჯაჯგურში საქაღალდეები კიბეზე ცვივა. გაყვითლებული ფურცლები ჰაერში დასრიალებენ სადმე უესექსის საგრაფოში გადაკარგული ციხე-კოშკის საგვარეულო მოჩვენებებივით.
როდის-როდის, ქაღალდის ქარბუქი მინელდა, ჩადგა. მიმოვიხედე.... ჰოო, ჭირნახულის აღების დროც მოსულა.
ერთი სულიერი მაინც გაჭაჭანებულიყო კიბეზე, შემწედ. არადა, სიგარეტის მოწევა მინდება და მინდება. ვეკითხები თამრიკოს: “დათომ ვერ ამოგატანინა ეგ საქაღალდეები?!” (დათო მთავარი რედაქტორის მძღოლია). “სათაო ოფისში ეჩქარებოდა ძალიან”, – მპასუხობს და ფურცლების შეგროვებას იწყებს. “მარსზეა ეგ თქვენი ოფისი თუ ვენერაზე?!” – მაინც ვერ ვითმენ, რომ არა ვთქვა ერთობ გულისხმიერად. ცალ მუხლზე ვეშვები, ქაღალდების შეგროვებას ვიწყებ ახალნაწვიმარზე ამოსული სოკოებივით. თამრიკოს თვალს ვარიდებ.
როგორც იქნა, ავზიდეთ. მინდოდა მეკითხა გზად, ამდენი რა ფირმან-გუჯრები გაქვთ-მეთქი ამ თქვენს წარღვნამდელ მუყაოს ფოლდერებში დავანებული, მაგრამ არაფერი მითქვამს.
ეჰ, მძიმეა ხვედრი ჯენტლმენისა. მაგრამ რას იზამ, უნდა გაუძლო.
მოკლედ, ისე მოხდა, რომ შემთხვევით ერთ-ერთი საქაღალდე ჩემს მაგიდაზე შემორჩა. გვიანღა შევნიშნე, მას მერე, რაც სალონიდან ამოვბრუნდი კიდევ ერთხელ საკუთარ თავზე გამარჯვებულმოზეიმე – არ მომიწევია!
საგანგებო მედალი უნდა დაწესდეს ამ გმირობისათვის, ღმერთმანი! სრული კავალერი ვიქნებოდი! (კავალერი მგონი ჩოყლაყია, არა, ტკბილქართულად?)
გადავშალე თამარ-ქალის საქაღალდე – ოღონდ კი ესეისტურმულტურული “მასალები” არ მეკითხა და “აპრილის თეზისებსაც” წავიკითხავდი, მგონი.
აღმოჩნდა პირადი არქივი ვინმე არჩილ არჩილის-ძე ვაჩნაძისა, ერთი ქართველი სტუდენტისა, რომელიც გერმანელ აგრესორებთან მოღალატური კავშირის გამო დაუპატიმრებიათ 1945 წლის 8 მაისს. “მოღკავშირი” – ამგვარი შემოკლება შემხვდა ოფიციალურ საბუთში, – როგორც მივხვდი, იმაში გამოიხატა, რომ ანეკდოტი მოუყოლია, უფრო სწორად, ანეკდოტის მოყოლა დაუწყია უნივერსიტეტის დერეფანში: “ჰიტლერი და სტალინი შეხვდნენ ერთმანეთს საიქიოში...” და ვეღარ დაუმთავრებია. იდეოლოგიურად გაფაციცებული, მარადფხიზელი თანაკურსელი, რომელიც თურმე ზურგსუკან ედგა, შეძრწუნებულ-გმინვითი ყვირილით ეცა: “რა უნდა სტალინს საიქიოში?!” და გაათრია,.. სადაც ჯერ არს.
მხოლოდ დასმენა-ჩაშვება კი არ ყოფილა, მართლა და მართლა.
სულ რაღაც 5 წელი მიუსაჯეს (ალბათ, ფაშისტებზე გამარჯვების ხათრით).
საქაღალდეში ოფიციალური საბუთებისა და პირადი წერილების გარდა აღმოჩნდა კიდევ ორმოცდარვაფურცლიანი ყდაახეული რვეული, ქიმიური ფანქრით ნაწერი, ჩანახატ-მინიატურებიანი და ერთნოველიანი (ისევ ნოველა).
თვითონ ტექსტი ხელთ არ მაქვს – როგორც კი ჩავამთავრე კითხვა, ოთახში თამრიკო შემოვიდა, დაინახა საქაღალდე, მეუბნება: “სწორედ მაგას ვეძებდი, მჭირდებაო!” რვეული საქაღალდეში ჩავაბრუნე უსიტყვოდ. ამართვა და წაიღო.
როცა იმავე დღეს, მოსაღამოვებულს, თამრიკოს ვუთხარი, ის რვეული კიდევ ერთხელ მათხოვე-მეთქი, გაუკვირდა: “რა რვეული? არაა იმ საქაღალდეში არავითარი რვეული. მხოლოდ საბუთები და წერილებია.” და მაჩვენა – მართლაც არ იყო.
სად გაქრა? რამ გააქრო?
ამიტომ არჩილ ვაჩნაძის ნოველის შინაარს ისე მოგიყვებით, როგორც დამამახსოვრდა.
მოქმედება ხდება, მგონი, XVIII საუკუნეში. ყოველ შემთხვევაში, სანამ რუსთხელმწიფე საბოლოოდ გაგვაბედნიერებდა, ჩაგვეხუტებოდა... ქართველთა მცირერიცხოვანი რაზმი კვალში მისდევს მტერს, ოღონდ გაუგებარია, ვინ არიან, ალბათ, უფრო ლეკები. ქალი ყავთ მოტაცებული, თავმომწონე მურზაყან ვაჩნაძის ნიავივით ცოლი (ზუსტად ეგრე ეწერა – “ნიავივით” – კარგად მახსოვს). მდევრებს თვით მურზაყანი უდგას სათავეში. მისდევენ ერთი დღე, მისდევენ ორი დღე, მისდევენ სამი დღე. უღელტეხილზე თუ გადაასწრეს, მორჩა, დაკარგულია. გვიანი შემოდგომაა, ზამთრის პირი, უეცრად გაავდრდება საზარელად, ქარაშოტია, ცხენები ლამისაა ლაფჭყაპში ჩაეძიროთ. და, აი, ბოლო ქართულ სოფელში არიან, უღელტეხილამდე აღარც არაფერია დარჩენილი, მაგრამ ქარბუქია, და თან ღამდება. გლეხის ქოხში სხედან კერიის გარშემო, დანა პირს არ უხსნით, მურზაყანი ყალიონს აბოლებს, აბოლებს, შემდეგ დგება, კარს აღებს და გარეთ გადის, უნდა ნახოს, იქნებ იკლო ქარმა, იქნებ ოდნავ მაინც გადაიდარა. მაგრამ არა, თოვლმა უფრო და უფრო წამოუშინა.
უეცრად ქარაშოტის ზუზუნ-ზმუილში ჩაესმის რაღაც ხმა, ვიტვიტისებრი. ხედავს, ფანტელებით მოჩითულ ბილიკზე ქოხისკენ შეუპოვრად მოიწევს ციცქნა კვატი, ოქროსფერი. ქარი პირში სცემს, მაგრამ არ ეპუება. დაჰბერავს ქარი, გადაისვრის უკან, წამოდგება, ჯიუტად აგრძელებს გზას. მურზაყანი მივა, ხელში აიყვანს, შებრუნდება ქოხში, ერთ სიტყვას იტყვის მხოლოდ: “აქ დამელოდეთ...” და მიდის. უჩინარდება. წკვარამში.
ნოველა ასე მთავრდება: რიბირაბოზე გაისმა – “ჰეი-ჰე!” გაცვივდნენ გარეთ კაცები და ხედავენ, წელამდე თოვლში დგას მურზაყანი, ჩოხა სისხლში აქვს მოსვრილი, ხელში ქალი ჰყავს, ბავშვივით გულში იხუტებს, ქალი კიდევა – კვატსა...
… ვეუბნები თამრიკოს, ჩემი თვალით ვნახე რვეული, ნოველაც კი წავიკითხე! მოგიყვები, თუ გინდა! არაო, მიმტკიცებს, არ ყოფილაო! მეთქი, სადმე იქნება შენს მაგიდაზე, აუცილებლად. ალბათ, ამოიღე მექანიკურად და გადადე, იქვე იქნება სადმე, ქაღალდებში მიმალული. ვეძებე და არ არის, შენ თვითონ ნახე, თუ გინდაო! – მეუბნება. ერთად ვნახოთ-მეთქი. მოდიო. ვნახეთ. არ აღმოჩნდა.
დავღონდი. მოწევა მომინდა. “პრიმას” კი არა, “ლაიკას” მოვწევ, ისე ვარ.... უცებ თამრიკო მეუბნება – მზიასთან მივდივარ, დაბ.დღე აქვს, არ იხდის, მაგრამ გიო შატბერაშვილია გერმანიიდან ჩამოსული, იქ იქნება და წამოდიო!
ვაუ! და ვოუ!
წავედით.
როცა ჩვენში კაცი, გინდ ქალი (ქალიც ხომ სინამდვილეში კაცია, ოღონდ + დედა) არ იხდის დაბადების დღეს, სახლიდან ტყდება. და თუკი შინაა და თან იცის, რომ მიადგებიან, იმდენი მაინც აქვს ხოლმე პურ-ღვინო, პრუსიაში სამ-ოთხ წვეულებას რომ გასწვდება!
ასეც იყო. თანაც, არც ჩვენ ავსულვართ უბრადა. გვესმის საგანი!
ხალხიც ბლომად შეიყარა. ძირითადად გოგოები. მე და გიომ გემოზე შევუბერეთ, მოვითქვი სული – მძიმე დღე მქონდა-მეთქი, შენ მიშველე, ძმაო.... რათაო?.. ჰოდა, მეც ვყვები, რა ძვირფას სტატიებს ვამუშავებ და რა რაოდენობით, ვყვები აფრიკული საქართველოს შესახებ.
უცებ იღება კარი და შემოდის,.. ნატურალური ზანგი! სიმპატიური ზანგეზური ჯეელი. მზია აცხადებს – გაიცანით, ეს ჩემი ახალი მეგობარია, აბებე. ჩვენს სკოლაში ასწავლის ინფორმატიკას…
ჯეელი თავს გვიკრავს ღირსეულად და ცინცხალ-კამკამა ქართულით მოგვმართავს: – ძალიან სასიამოვნოა თქვენი გაცნობა, ძვირფასი მზიას ძვირფასო მეგობრებო!
ვახმე! რა გინდა რომ თქვა? დავმუნჯდი, ენა თითქოს სარად მექცა და გადამეყლაპა. ვზივარ გაჯგიმული, მაგრამ თვალდახუჭული! ვერ ვუყურებ,.. აბებეს! არადა, მართლაცდა ჯიგარი ტიპი იჩითება, ასე ვთქვათ, ნელ-ნელა მჟღავნდება, სუსურუ კავშირის დროინდელ “პრაიავიტელში” ჩაგდებულ შავ-თეთრ ფოტოსავით, თუმცა, მაინც შავად რჩება. კუნაპეტად.
არა, რასისტი კი არა ვარ... უბრალოდ, დამთხვევასაც თავისი ზომა აქვს, თავისი საზღვარი უნდა ჰქონდეს, თორემ, აბა, რა გამოვა ეს ცხოვრება?! ფაიზაღი ცირკი! ალალი შაპიტო!
თვალი მხოლოდ მაშინ გავახილე, როცა აბებემ თქვა, აფხაზეთში მეც ვიბრძოდიო. ყველაფერს წარმოვიდგენდი ამის გარდა. და საიდან ხართო წარმოშობით, როცა ჰკითხეს თვალჟუჟუნებმა, კინაღამ მის მაგივრად ვუპასუხე: ეთიოპიიდან!
ასეც აღმოჩნდა – მეც ქართველი ვარო, ოღონდაც, გაკოპტებულიო, ჩემი წინაპრები უხსოვარ დროს ჩასულან აბისინიაშიო, დამკვიდრებულან და გარუჯულან, ამიტომაც ვარ შავტუხაო.
ზუსტად ასე თქვა – შავტუხა!
მაგრამ ენა შევინარჩუნეთ, ქართველებად დავრჩითო შინაგანად, და როცა გავიგე, აფხაზეთში ომია, გულმა ვეღარ გამიძლოო, ჩამოვედი, ჩემს ისტორიულ სამშობლოს, დედა-საქართველოს რომ დავხმარებოდიო.
– მერე, დაეხმარეთ?! – ცოტა მჭახედ მომივიდა.
არ შეიმჩნია, მშვიდად განაგრძო:
– რაც შემეძლო, გავაკეთე, ღამეული სნაიპერი ვიყავი და მზვერავიო....
– ღამეული? – გამიკვირდა.
თავისი ე.წ. “შავტუხობის” გამო თურმე სიბნელეში საერთოდ არ ჩანს, თითქოს არც ყიფილაო, და ამიტომ განსაკუთრებით ღამ-ღამობით აგზავნიდნენ საბრძოლო დავალების შესასრულებლად.
მაგრამ დღისითაც ვომობდიო, დაამატა. როცა საქმე ცუდად წაგვივიდა, ბატალიონის უფროსმა რამდენიმე კაცს გვითხრა, წადით, გიშვებთ, თავი გადაირჩინეთ, წადით და აქ აღარ ჩამოხვიდეთ. ყველაფერი დამთავრდა აქ... მორჩა... გაგვყიდეს… თქვენ მაინც გადარჩით, ბიჭებოო.
ასულა აბებე მთაზე, ჩაწოლილა, შაშხანა მოუმარჯვებია, გადაუტენია, ოპტიკურ სამიზნეში მეთაური ამოუღია (პირდაპირ ვერ ვესროდი, ახლოდანო, როცა გველაპარაკებოდა, თვალებში მიყურებდაო. მაგრამ როგორ მიყურებდაო თვალებში, არ მესმისო! არაო!!) და უკვე ჩახმახს უნდა გამოჰკრას, რომ დაინახა...
ვიცოდი, რას იტყოდა.
ჟრუანტელმა დამიარა.
და უცებ ვიყვირე:
– კვატი!
გაოცებით შემომხედა, მეკითხება:
– თქვენ საიდან იცით?
და, აბა, რა ვიცი, საიდან ვიცი?
ავიღე და სიგარეტს მოვუკიდე.
...ვეწევი და ვფიქრობ – რისთვის შექმნა ღმერთმა კვატი?
ბრძოლაში დამარცხებული მამაკაცების გასამხნევებლად?