ჯოტო – ევროპული ფერწერის რეფორმატორი
joto - evropuli ferweris reformatori
joto - evropuli ferweris reformatori
ჯოტოს შედარება მისი თანამედროვეების ჩიმაბუეს, დუჩოსა ან სიმონე მარტინისთან ადვილია იმ გაგებით, რომ ნოვატორული და თამამი იდეების მკვეთრი გამოხატულება მხოლოდ ჯოტოსთან შეინიშნება, დანარჩენებთან კი ბიზანტიული წეს-წყობა ჭარბობს.
ჯოტო რევოლუციონერია, დანარჩენები კი ალაგ-ალაგ ბედავენ სიახლის შემოტანას. ფერწერა ათსაუკუნოვან უწონობასა და დემატერილიზებულობას ვეღარ უძლებს, აუცილებლად უნდა გამოვლენილიყო სხვაგვარი შეხედულებები და ნოვატორული იდეები თუკი ადამიანებს წინსვლა და განვითარება სურდათ. ამ იდეების განხორციელება ჯოტომ იტვირთა და მას შემდეგ ევროპა უფრო და უფრო იკრებს “კულტურულ სიჩქარეს”, თოთქოს ის ათი “ბნელი” საუკუნე მხრებზე აწევდეს სასირცხვილო ლაქად.
ჯოტოს დამსახურებაა დღევანდელი ხელოვნების რეალობა, ისევე როგორც ძველი ბერძნების მიერ გამოგონილი არქიტექტურული ორდერი, დღემდე იდეალურ სტრუქტურად რჩება და ახალი აღმოჩენების ხელშემწყობია.
ყოველი ადამიანი თავიდან ეძებს [უნდა ეძებდეს] ქრისტეს. ყოველი ადამიანი ახლიდან უსვამს იმ კითხვებს საკუთარ თავს, რაც წინა საუკუნეებში აწუხებდა კაცობრიობას. შედეგები სხვადასხვაგვარი იყო, თუმცა თუკი საკუთარ თავში არ აღმოაჩენ ქრისტეს, მხოლოდ იმიტომ, რომ ხარ “მართმადიდებელი” და ეს, მხოლოდ და მხოლოდ შენი წინაპრების ტრადიციაა, მაშინ საზოგადოება დამყაყდება, მოიმატებს პრობლემები, კულტურა შეფერხდება. [ის, რაც დღეს ხდება საქართველოში].
იქნებ ჯოტოსთვისაც ეს პრობლემა დაისვა და შეეცადა ადამიანებისთვის სხვა საზრისები გაეხსნა. პროცესი, რომელიც შუასაუკუნეებში მძლავრობდა: ადამაინების მუდმივ შიშში მყოფობა, მეორედ მოსვლის აპოკალიფსური ხვედრის მუდმივი განგაში [სცენას ტაძრების შესასვლელთან გამოსახავდნენ]. უვიცობა, რომელიც გამეფებული იყო და კარგად იყენებდნენ ახლად წარმოშობილი ბერ-მონაზვნური ორდენები, უნდა დასრულებულიყო.
ახალი იდეები ხელოვნების დარგებსა და საზოგადოების პოლიტიკურ აქტივობაში, ერთდროულად გამოვლინდა: დანტეს “ღვთაებრივი კომედია”, კონსტანტინოპოლის აღება ჯვაროსნების მიერ, წიგნის საბეჭდი მოწყობილობის გამოგონება, ამერიკის აღმოჩენა თუ რეფორმაციის დაწყება.
ადამიანებს სჭირდებოდათ ეს ახლებურად გააზრება და ჯოტო ყველა თავის ნამუშევარში ამ ახლებურობის გააზრებას ცდილობს. მის “ღვთისმშობელსა და ბავშვში” მისთვის დამახასიათებელი ტენდენციებია: საკმაოდ მრგვალი ფორმები, მარიამის მოშიშვლებული ყელი და პატარა ქრისტეს ტანზევით შიშველი ფიგურა, სახის ნაკვთების ადამიანურობა და აქვე, ჯოტოს პრობლება – ანატომიის გადმოცემის ტექნიკური არცოდნა. ფერებიც საკმაოდ ხელშესახები და ბუნებრივი.
ჯოტოს თანამედროვე, დუჩო [“მადონა კრევოლე”] მკაცრად იცავს იკონოგრაფიულ წესებსა და დემატერიალიზებულობას: წითელი ფერის საბურველი, ნაკეცებიანი ტანსაცმელი, რბილად სტილიზირებული ხელები, ტიპური “ბიზანტიური” ცხვირი, ოქროსფერი ფონი. თუმცა დუჩო ცდილობს სიახლის შეტანასაც, რაც გამოიხატება მარიამის სახეზე სინათლის დადებით, ქრისტეს არადამახასიათებელი ჟესტით და ორი ანგელოზის გამოსახვით ხატის კუთხეებში.
ვფიქრობ, ჯოტო მიუახლოვდა ხელოვნებას და ძმები გონკურების ამ განსაზღვრებასაც:
“ხედავდე, გრძნობდე, გამოსახავდე – აი, რა არის ხელოვნება.
ყველაფერი იხრწნება, ყველაფერი კვდება ხელოვნების გარეშე. ხელოვნება კი ამ მკვდარი სიცოცხლის ბალზამირება გახლავთ და ყოველივე წარმავალია, გარდა იმისა, რაც დაიწერა, გამოიძერწა, ანდა, რაც ფუნჯმა გამოხატა.”
მართალია, აღორძინებისა და შემგომი პერიოდის მხატვრობა მოყვანილ თეზისს, გაცილებით უკეთ “მოირგებს”, მაგრამ არც ამ ნოვატორებისთვის დამენანება მსგავსი ეპითეტებით შემკობა.
არსებობს მოსაზრება, რომ ჯოტო ჩიმაბუეს მოწაფე იყო, თუმცა ამის დაზუსტებით თქმის საშუალებას ისტორიული წყაროები არ გვაძლევენ. ნებისმიერი მხატვრის ფერწერაში მისი წინამორბედების მიგნებები და მხატვრული ცოდნაა განვითარებული, ასევეა ჯოტოსთანაც, თუმცა მან შესძლო შუა საუკუნეებში დამკვიდრებული ტრადიციების “რეორგანიზაცია”.
მხატვრების ნამუშევრების ზერელე შეხედვაც კმარა იმისათვის, რომ განვასხვავოთ და ვიგრძნოთ, რომელი უფრო მეტად სულიერი და არამიწიერია. საუკუნეების მონოტონურობა და მკაცრად დაცული წესები ჩანს ჩიმაბუეს ღვთისმშობელში. იკონოგრაფია სრულადაა დაცული. ფერები, კომპოზიციური აგება, მიზნები და სამიზნე ობიექტისთვის განკუთვნილი ემოცია თუ “დამოძღვრა”, ყველაფერი ერთ მიზანს ემსახურება: შეგვაგრძნობინოს, დაგვაფიქროს იმიერ სამყაროზე. გამოვიჩინოთ მოწიწება. ღვთისმშობლის ხელი, რომელიც ყრმა ქრისტეზე გვანიშნებს, აორკეცებს ადამიანში უფრო მეტი სინდისის გაღვიძებას, თავისი ცოდვების გახსენებასა და მათ მონანიებაზე ფიქრს. ფრესკაზე ფიგურების უმეტესობის მზერა მაყურებლისკენაა მიმართული. მათი სახის გამომეტყველბა ერთგვარ დანანებასა და მწუხარებას გამოხატავს, ხელები კვლავ ქრისტესკენ აქვთ გაშვერილი.
ჯოტოსთან ყველა ფიგურა ადამიანური, ხორცშესხმული და ხელშესახებია. თუკი ჩიმაბუესთან მთელი მხატვრული ხერხები იმ ერთადერთ მიზანს ემსახურება, აქ ყველაფერი პირიქითაა. თუმცა, ეს მაინც ღვთისმშობელია, რომელმაც იცის თუ რა ბედი მოელის საკუთარ ძეს. იქნებ აღორძინების ეპოქის ადამიანებს ვეღარ აკმაყოფილებთ მხოლოდ ირეალური სამყაროს რწმენა და მათ, მათნაირი რეალური განცდების მქონე პიროვნებებისკენ აქვთ მისწრაფება. ამიტომაც, ჯოტო დგამს ამ ნაბიჯს. დიახ, ღვთისმშობელიც და იესოც ისეთივე ადამიანები იყვნენ, როგორიც თითოეული თქვენგანია.
ღვთისმშობლის ხელი მასთან ძისკენ გაწვდილი აღარაა, ხელი ქრისტეს ფეხს ეხება. ტანისამოსი მკვეთრად აჩენს ხორცს: მკერდსა და მუხლის თავებს. იესოს მთელი სხეული გამჭვირვალე სამოსით აქვს დაფარული. მისი აგებულება იმდენად მიწიერია, რომ მაყურებელს უჭირს პატარა ბავშვის ასეთ პოზაში წარმოდგენა და ისეთ შთაბეჭდილება იქმნება, თითქოს თოჯინას ჰგავდეს გამოსახულება. სახეც მოღუშული და მკაცრი აქვს. ჩიმაბუეს ყრმისგან განსხვავებით, მარჯვნივ იყურება. თითქოს არ იცოდეს ის მისია, რაც მამა ღმერთმა დააკისრა ამქვეყნად მოვლინებისას.
სურათიდან მხოლოდ ღვთისმშობელი გვიმზერს, ისიც ირიბად, ასიმეტრიული თვალებით. ყველა ანგელოზი მისკენაა მიტრიალებული.
თვალშისაცემი საერთო ორივე მხატვრთან ფიგურების პროპორციული განლაგებაა. რამდენი წყვილიც ერთ მხარეს დგას, იმდენივე დგას მეორე მხარეს, ასევე მათი მოძრაობებია კოპირებული. ორივე ღვთისმშობელი ტახტრევანზეა მოთავსებული, თუმცა ჯოტოსთან გაცილებით მდიდრული და მაღალმხატვრული ორნამენტებითაა შემკული, რაც ხაზს კვლავ ყოფიერებას უსვამს.
კომპოზიციურადაც ერთი სქემაა აგებული. ცენტრალური ფიგურა ორივეგან ღვთისმშობელი ყრმითაა.
ასევე ჯოტო ცლილობს ნამუშევარში შეიტანოს სივრცის აღქმა, რაც ჩიმაბუესთან უარყოფილია და ამის აუცილებელი საჭიროებაც არ დგას. ჯოტო სიღრმის გამოსახვას ცდილობს ტახტრევანის მარცხენა და მარჯვენა ფერდებით. ის აღწევს სამგანზომილებიან ილუზიას.
როგორც აღვნიშნე, ჯოტოს ფიგურებს აკლიათ ანატომიის ის ელემენტალური ცოდნა, რაც მის ფიგურებს მეტ სიცხადეს შესძენდა და რაც, შემდეგ წლებში იქნება მიღწეული.
ჯოტო, უდაოდ გარდამტეხი პიროვნება-მოვლენაა ახალი ეპოქის, ევროპის ახალი აზროვნების დაწყებაში.
ჯოტო რევოლუციონერია, დანარჩენები კი ალაგ-ალაგ ბედავენ სიახლის შემოტანას. ფერწერა ათსაუკუნოვან უწონობასა და დემატერილიზებულობას ვეღარ უძლებს, აუცილებლად უნდა გამოვლენილიყო სხვაგვარი შეხედულებები და ნოვატორული იდეები თუკი ადამიანებს წინსვლა და განვითარება სურდათ. ამ იდეების განხორციელება ჯოტომ იტვირთა და მას შემდეგ ევროპა უფრო და უფრო იკრებს “კულტურულ სიჩქარეს”, თოთქოს ის ათი “ბნელი” საუკუნე მხრებზე აწევდეს სასირცხვილო ლაქად.
ჯოტოს დამსახურებაა დღევანდელი ხელოვნების რეალობა, ისევე როგორც ძველი ბერძნების მიერ გამოგონილი არქიტექტურული ორდერი, დღემდე იდეალურ სტრუქტურად რჩება და ახალი აღმოჩენების ხელშემწყობია.
ყოველი ადამიანი თავიდან ეძებს [უნდა ეძებდეს] ქრისტეს. ყოველი ადამიანი ახლიდან უსვამს იმ კითხვებს საკუთარ თავს, რაც წინა საუკუნეებში აწუხებდა კაცობრიობას. შედეგები სხვადასხვაგვარი იყო, თუმცა თუკი საკუთარ თავში არ აღმოაჩენ ქრისტეს, მხოლოდ იმიტომ, რომ ხარ “მართმადიდებელი” და ეს, მხოლოდ და მხოლოდ შენი წინაპრების ტრადიციაა, მაშინ საზოგადოება დამყაყდება, მოიმატებს პრობლემები, კულტურა შეფერხდება. [ის, რაც დღეს ხდება საქართველოში].
იქნებ ჯოტოსთვისაც ეს პრობლემა დაისვა და შეეცადა ადამიანებისთვის სხვა საზრისები გაეხსნა. პროცესი, რომელიც შუასაუკუნეებში მძლავრობდა: ადამაინების მუდმივ შიშში მყოფობა, მეორედ მოსვლის აპოკალიფსური ხვედრის მუდმივი განგაში [სცენას ტაძრების შესასვლელთან გამოსახავდნენ]. უვიცობა, რომელიც გამეფებული იყო და კარგად იყენებდნენ ახლად წარმოშობილი ბერ-მონაზვნური ორდენები, უნდა დასრულებულიყო.
ახალი იდეები ხელოვნების დარგებსა და საზოგადოების პოლიტიკურ აქტივობაში, ერთდროულად გამოვლინდა: დანტეს “ღვთაებრივი კომედია”, კონსტანტინოპოლის აღება ჯვაროსნების მიერ, წიგნის საბეჭდი მოწყობილობის გამოგონება, ამერიკის აღმოჩენა თუ რეფორმაციის დაწყება.
ადამიანებს სჭირდებოდათ ეს ახლებურად გააზრება და ჯოტო ყველა თავის ნამუშევარში ამ ახლებურობის გააზრებას ცდილობს. მის “ღვთისმშობელსა და ბავშვში” მისთვის დამახასიათებელი ტენდენციებია: საკმაოდ მრგვალი ფორმები, მარიამის მოშიშვლებული ყელი და პატარა ქრისტეს ტანზევით შიშველი ფიგურა, სახის ნაკვთების ადამიანურობა და აქვე, ჯოტოს პრობლება – ანატომიის გადმოცემის ტექნიკური არცოდნა. ფერებიც საკმაოდ ხელშესახები და ბუნებრივი.
ჯოტოს თანამედროვე, დუჩო [“მადონა კრევოლე”] მკაცრად იცავს იკონოგრაფიულ წესებსა და დემატერიალიზებულობას: წითელი ფერის საბურველი, ნაკეცებიანი ტანსაცმელი, რბილად სტილიზირებული ხელები, ტიპური “ბიზანტიური” ცხვირი, ოქროსფერი ფონი. თუმცა დუჩო ცდილობს სიახლის შეტანასაც, რაც გამოიხატება მარიამის სახეზე სინათლის დადებით, ქრისტეს არადამახასიათებელი ჟესტით და ორი ანგელოზის გამოსახვით ხატის კუთხეებში.
ვფიქრობ, ჯოტო მიუახლოვდა ხელოვნებას და ძმები გონკურების ამ განსაზღვრებასაც:
“ხედავდე, გრძნობდე, გამოსახავდე – აი, რა არის ხელოვნება.
ყველაფერი იხრწნება, ყველაფერი კვდება ხელოვნების გარეშე. ხელოვნება კი ამ მკვდარი სიცოცხლის ბალზამირება გახლავთ და ყოველივე წარმავალია, გარდა იმისა, რაც დაიწერა, გამოიძერწა, ანდა, რაც ფუნჯმა გამოხატა.”
მართალია, აღორძინებისა და შემგომი პერიოდის მხატვრობა მოყვანილ თეზისს, გაცილებით უკეთ “მოირგებს”, მაგრამ არც ამ ნოვატორებისთვის დამენანება მსგავსი ეპითეტებით შემკობა.
არსებობს მოსაზრება, რომ ჯოტო ჩიმაბუეს მოწაფე იყო, თუმცა ამის დაზუსტებით თქმის საშუალებას ისტორიული წყაროები არ გვაძლევენ. ნებისმიერი მხატვრის ფერწერაში მისი წინამორბედების მიგნებები და მხატვრული ცოდნაა განვითარებული, ასევეა ჯოტოსთანაც, თუმცა მან შესძლო შუა საუკუნეებში დამკვიდრებული ტრადიციების “რეორგანიზაცია”.
მხატვრების ნამუშევრების ზერელე შეხედვაც კმარა იმისათვის, რომ განვასხვავოთ და ვიგრძნოთ, რომელი უფრო მეტად სულიერი და არამიწიერია. საუკუნეების მონოტონურობა და მკაცრად დაცული წესები ჩანს ჩიმაბუეს ღვთისმშობელში. იკონოგრაფია სრულადაა დაცული. ფერები, კომპოზიციური აგება, მიზნები და სამიზნე ობიექტისთვის განკუთვნილი ემოცია თუ “დამოძღვრა”, ყველაფერი ერთ მიზანს ემსახურება: შეგვაგრძნობინოს, დაგვაფიქროს იმიერ სამყაროზე. გამოვიჩინოთ მოწიწება. ღვთისმშობლის ხელი, რომელიც ყრმა ქრისტეზე გვანიშნებს, აორკეცებს ადამიანში უფრო მეტი სინდისის გაღვიძებას, თავისი ცოდვების გახსენებასა და მათ მონანიებაზე ფიქრს. ფრესკაზე ფიგურების უმეტესობის მზერა მაყურებლისკენაა მიმართული. მათი სახის გამომეტყველბა ერთგვარ დანანებასა და მწუხარებას გამოხატავს, ხელები კვლავ ქრისტესკენ აქვთ გაშვერილი.
ჯოტოსთან ყველა ფიგურა ადამიანური, ხორცშესხმული და ხელშესახებია. თუკი ჩიმაბუესთან მთელი მხატვრული ხერხები იმ ერთადერთ მიზანს ემსახურება, აქ ყველაფერი პირიქითაა. თუმცა, ეს მაინც ღვთისმშობელია, რომელმაც იცის თუ რა ბედი მოელის საკუთარ ძეს. იქნებ აღორძინების ეპოქის ადამიანებს ვეღარ აკმაყოფილებთ მხოლოდ ირეალური სამყაროს რწმენა და მათ, მათნაირი რეალური განცდების მქონე პიროვნებებისკენ აქვთ მისწრაფება. ამიტომაც, ჯოტო დგამს ამ ნაბიჯს. დიახ, ღვთისმშობელიც და იესოც ისეთივე ადამიანები იყვნენ, როგორიც თითოეული თქვენგანია.
ღვთისმშობლის ხელი მასთან ძისკენ გაწვდილი აღარაა, ხელი ქრისტეს ფეხს ეხება. ტანისამოსი მკვეთრად აჩენს ხორცს: მკერდსა და მუხლის თავებს. იესოს მთელი სხეული გამჭვირვალე სამოსით აქვს დაფარული. მისი აგებულება იმდენად მიწიერია, რომ მაყურებელს უჭირს პატარა ბავშვის ასეთ პოზაში წარმოდგენა და ისეთ შთაბეჭდილება იქმნება, თითქოს თოჯინას ჰგავდეს გამოსახულება. სახეც მოღუშული და მკაცრი აქვს. ჩიმაბუეს ყრმისგან განსხვავებით, მარჯვნივ იყურება. თითქოს არ იცოდეს ის მისია, რაც მამა ღმერთმა დააკისრა ამქვეყნად მოვლინებისას.
სურათიდან მხოლოდ ღვთისმშობელი გვიმზერს, ისიც ირიბად, ასიმეტრიული თვალებით. ყველა ანგელოზი მისკენაა მიტრიალებული.
თვალშისაცემი საერთო ორივე მხატვრთან ფიგურების პროპორციული განლაგებაა. რამდენი წყვილიც ერთ მხარეს დგას, იმდენივე დგას მეორე მხარეს, ასევე მათი მოძრაობებია კოპირებული. ორივე ღვთისმშობელი ტახტრევანზეა მოთავსებული, თუმცა ჯოტოსთან გაცილებით მდიდრული და მაღალმხატვრული ორნამენტებითაა შემკული, რაც ხაზს კვლავ ყოფიერებას უსვამს.
კომპოზიციურადაც ერთი სქემაა აგებული. ცენტრალური ფიგურა ორივეგან ღვთისმშობელი ყრმითაა.
ასევე ჯოტო ცლილობს ნამუშევარში შეიტანოს სივრცის აღქმა, რაც ჩიმაბუესთან უარყოფილია და ამის აუცილებელი საჭიროებაც არ დგას. ჯოტო სიღრმის გამოსახვას ცდილობს ტახტრევანის მარცხენა და მარჯვენა ფერდებით. ის აღწევს სამგანზომილებიან ილუზიას.
როგორც აღვნიშნე, ჯოტოს ფიგურებს აკლიათ ანატომიის ის ელემენტალური ცოდნა, რაც მის ფიგურებს მეტ სიცხადეს შესძენდა და რაც, შემდეგ წლებში იქნება მიღწეული.
ჯოტო, უდაოდ გარდამტეხი პიროვნება-მოვლენაა ახალი ეპოქის, ევროპის ახალი აზროვნების დაწყებაში.