ძლიერი მეფის ვახტანგის უდროოდ დაკარგვამ ჩვენი ქვეყანა ჩააგდო
დიდს განსაცდელში. ვახტანგის მემკვიდრე თავის გმირს მამას ბევრით
არაფრით ჰგავდა და მან ვერ შეძლო გამარჯვებული სპარსელების შეკავება.
ამათ კვლავ მოიმაგრეს ფეხი ჩვენს ქვეყანაში, იწყეს ბრძანებლობა ქართველ
მეფესა და ხალხზე, მოიწადინეს გაძლიერება თავისი სარწმუნოებისა და
ამოფხვრა ქრისტიანობისა. განახლდა ორ სარწმუნოებას შორის სასტიკი
ბრძოლა. ბრძოლა ქართველთათვის მეტად ძნელი იყო, რადგანაც მაშინდე-
ლი სპარსეთი უძლიერეს სახელმწიფოდ ითვლებოდა. ბევრი სულმოკლე
ქართველი ღალატობდა ქრისტეს და სპარსელების სარწმუნოებაზე გადადი-
ოდა, რათა ეამებინა მბრძანებელთათვის და ჯილდო მიეღო. ქრისტიანობა
სუსტდებოდა და წარმართობა ძლიერდებოდა.
ამ საშინელის გაჭირვების დროს სამხრეთიდან ქართველებს ძმურად გა-
მოუწვდინა ხელი ერთმა ქვეყანამ, რომელიც იდო საქართველოს სამხრე-
თით და სადაც ესახლა ქართველთა მონათესავე ერი. ეს ქვეყანა იყო კაბადო-
კია, რომელშიაც იმ დროს ჰყვაოდა ქრისტიანობა და განათლება. ამ ქვეყნი-
დან იყო წმიდა ნინო, ქართველთა განმანათლებელი, წმიდა გიორგი; გამო-
ჩენილი ღვთისმეტყველნი: წმიდა ვასილი, გრიგოლ ღვთისმეტყველი და
სხვანი განთქმულნი მსწავლულნი და ღვთისმეტყველნი. ესენი ყველანი,
როგორც კაბადოკიელნი, ჩამომავლობით ახლო ნათესავები იყვნენ ქართვე-
ლებისა.
აი, ამ ქვეყნიდან წამოვიდა საქართველოში ქრისტეს სულის გასამტკი-
ცებლად და გასაძლიერებლად ცამეტი წმიდა მამა. ამ მამებმა კარგად იცოდ-
ნენ, რომ სპარსელებისაგან მათ მოელოდათ ტანჯვა, წვალება და თვით სიკ-
ვდილიც, მაგრამ ამას იგინი არ შეუშინდნენ. გამოემგზავრნენ კაბადოკიი-
დან ჩრდილოეთით ჩვენს ქვეყანაში და მოვიდნენ მცხეთაში, რომელიც იყო
სატახტო ქალაქი ქართველთა კათალიკოზისა. აქ მათ დიდი სიხარულით
მიეგებნენ: კათალიკოზი, სამღვდელოება და ერი.
დიდხანს არ დარჩენილან ძვირფასი სტუმრები მცხეთაში. ისინი გაე-
შურნენ სხვადასხვა კუთხეებში, სადაც უფრო შესუსტებული იყო ქრისტია-
ნობა და აქ დააარსეს მონასტრები. ყველა მონასტრებთან გამართეს სკოლა
და წიგნთსაცავი და ამ სახით მონასტრები გახადეს წყაროდ წმიდა ცხოვრე-
ბისა და განათლებისა. ამითი მეტად ხელი შეუწყეს ქრისტიანობის გაძლიე-
რებასა და ქვეყნის წარმატებასა. ამ მონასტრებში ითარგმნებოდა სხვადასხვა
საღმრთო და საერო წიგნები, იწერებოდა თხზულებანი და გროვდებოდა
ურიცხვი ხელთნაწერები. ყველა მონასტერი სცდილობდა გაემდიდრებინა
თავისი წიგნთსაცავი სხვადასხვა თხზულებითა, რომლითაც სარგებლობ-
დნენ ყველა წოდების ქართველები და იძენდნენ განათლებასა.
უფრო შესანიშნავი ამ ცამეტ მამათა შორის იყვნენ: იოანე, რომელმაც და-
აარსა მონასტერი მთა ზედაზენზე, აღმოსავლეთით მცხეთისა, და ამის გამო
დაერქვა ზედაზნელი; შიო, რომელმაც დააფუძნა მონასტერი მცხეთის და-
სავლეთით დიდს მღვიმეში და დაერქვა შიო მღვიმელი; ანტონ მარტყოფე-
ლი, დავით გარეჯელი, იოსებ ალავერდელი, აბიბოს ნეკრესელი.
დიდს განსაცდელში. ვახტანგის მემკვიდრე თავის გმირს მამას ბევრით
არაფრით ჰგავდა და მან ვერ შეძლო გამარჯვებული სპარსელების შეკავება.
ამათ კვლავ მოიმაგრეს ფეხი ჩვენს ქვეყანაში, იწყეს ბრძანებლობა ქართველ
მეფესა და ხალხზე, მოიწადინეს გაძლიერება თავისი სარწმუნოებისა და
ამოფხვრა ქრისტიანობისა. განახლდა ორ სარწმუნოებას შორის სასტიკი
ბრძოლა. ბრძოლა ქართველთათვის მეტად ძნელი იყო, რადგანაც მაშინდე-
ლი სპარსეთი უძლიერეს სახელმწიფოდ ითვლებოდა. ბევრი სულმოკლე
ქართველი ღალატობდა ქრისტეს და სპარსელების სარწმუნოებაზე გადადი-
ოდა, რათა ეამებინა მბრძანებელთათვის და ჯილდო მიეღო. ქრისტიანობა
სუსტდებოდა და წარმართობა ძლიერდებოდა.
ამ საშინელის გაჭირვების დროს სამხრეთიდან ქართველებს ძმურად გა-
მოუწვდინა ხელი ერთმა ქვეყანამ, რომელიც იდო საქართველოს სამხრე-
თით და სადაც ესახლა ქართველთა მონათესავე ერი. ეს ქვეყანა იყო კაბადო-
კია, რომელშიაც იმ დროს ჰყვაოდა ქრისტიანობა და განათლება. ამ ქვეყნი-
დან იყო წმიდა ნინო, ქართველთა განმანათლებელი, წმიდა გიორგი; გამო-
ჩენილი ღვთისმეტყველნი: წმიდა ვასილი, გრიგოლ ღვთისმეტყველი და
სხვანი განთქმულნი მსწავლულნი და ღვთისმეტყველნი. ესენი ყველანი,
როგორც კაბადოკიელნი, ჩამომავლობით ახლო ნათესავები იყვნენ ქართვე-
ლებისა.
აი, ამ ქვეყნიდან წამოვიდა საქართველოში ქრისტეს სულის გასამტკი-
ცებლად და გასაძლიერებლად ცამეტი წმიდა მამა. ამ მამებმა კარგად იცოდ-
ნენ, რომ სპარსელებისაგან მათ მოელოდათ ტანჯვა, წვალება და თვით სიკ-
ვდილიც, მაგრამ ამას იგინი არ შეუშინდნენ. გამოემგზავრნენ კაბადოკიი-
დან ჩრდილოეთით ჩვენს ქვეყანაში და მოვიდნენ მცხეთაში, რომელიც იყო
სატახტო ქალაქი ქართველთა კათალიკოზისა. აქ მათ დიდი სიხარულით
მიეგებნენ: კათალიკოზი, სამღვდელოება და ერი.
დიდხანს არ დარჩენილან ძვირფასი სტუმრები მცხეთაში. ისინი გაე-
შურნენ სხვადასხვა კუთხეებში, სადაც უფრო შესუსტებული იყო ქრისტია-
ნობა და აქ დააარსეს მონასტრები. ყველა მონასტრებთან გამართეს სკოლა
და წიგნთსაცავი და ამ სახით მონასტრები გახადეს წყაროდ წმიდა ცხოვრე-
ბისა და განათლებისა. ამითი მეტად ხელი შეუწყეს ქრისტიანობის გაძლიე-
რებასა და ქვეყნის წარმატებასა. ამ მონასტრებში ითარგმნებოდა სხვადასხვა
საღმრთო და საერო წიგნები, იწერებოდა თხზულებანი და გროვდებოდა
ურიცხვი ხელთნაწერები. ყველა მონასტერი სცდილობდა გაემდიდრებინა
თავისი წიგნთსაცავი სხვადასხვა თხზულებითა, რომლითაც სარგებლობ-
დნენ ყველა წოდების ქართველები და იძენდნენ განათლებასა.
უფრო შესანიშნავი ამ ცამეტ მამათა შორის იყვნენ: იოანე, რომელმაც და-
აარსა მონასტერი მთა ზედაზენზე, აღმოსავლეთით მცხეთისა, და ამის გამო
დაერქვა ზედაზნელი; შიო, რომელმაც დააფუძნა მონასტერი მცხეთის და-
სავლეთით დიდს მღვიმეში და დაერქვა შიო მღვიმელი; ანტონ მარტყოფე-
ლი, დავით გარეჯელი, იოსებ ალავერდელი, აბიბოს ნეკრესელი.