ლონდონი ჟეკ - Jack London
⏱️ 1 წთ.
👁️ 3
100%
მარტინ იდენი
თავი: 1 - 15
თავი პირველი
კარი ამერიკული გასაღებით გააღო და შევიდა, ყმაწვილი კაცი შეჰყვა, რომელმაც სახლში შესვლისას უხერხულად მოიხადა ქუდი. ხეშეში ტანსაცმელი ეცვა ამ ყმაწვილს, ზღვის სუნი ასდიოდა, ერთბაშად ამოდენა დარბაზში რომ აღმოჩნდა, დაიბნა, აღარ იცოდა, სად წასულიყო, ვეღარც ქუდისთვის მოეხერხებინა რამე; ის იყო, ჯიბისკენ წაიღო, რომ იმ მეორემ გამოართვა. ისე წყნარად და ბუნებრივად მოხდა ეს, რომ ყმაწვილმა ხელად გაუგო: “მიმიხვდა, — გაიფიქრა მან, — არ გამწირავს”.
ფეხები უნებურად გაეჩაჩხა ჭაბუკს, რწევით მისდევდა თანამგზავრს, თითქოს იატაკი ზღვის ზვირთებივით ადი-ჩადისო. ეს გაჭიმული ოთახები მეტისმეტად ვიწრო ჩანდა მისი აცაბაცა სიარულისათვის, სულ იმის შიშში იყო, კარს არ წამოსდებოდა ფართო მხარ-ბეჭით ან დაბალი ბუხრიდან ძვირფასი ნივთები არ წამოეხვეტა. დაფეთებული აქეთ-იქით ეხეთქებოდა და ამით კიდევ უფრო ზრდიდა საშიშროებას, რაც ფაქტობრივად მხოლოდ მის თავში არსებობდა. როიალსა და წიგნებით დახვავებულ მაგიდას შორის ექვსი კაცი თავისუფლად გაეტეოდა, ამან კი შიშის კანკალით გაიარა. მსხვილი მკლავები მოწყვეტილივით ჩამოჰკიდებოდა, ვეღარც ის მოეფიქრებინა, მკლავებისა და ხელებისათვის რა ექნა, და როცა მოეჩვენა, ცალი მკლავი მაგიდაზე დახვავებულ წიგნებს წამოვდეო, დაფეთებული ცხენივით შეხტა, კინაღამ როიალის სკამი წამოაყირავა. წინ გაიხედა და ერთბაშად შენიშნა, რა თავისუფლად მოძრაობდა თანამგზავრი, ახლაღა მიხვდა, რომ თვითონ სულ განსხვავებულად დადიოდა, ყველასაგან განსხვავებულად. წამიერად სირცხვილით წამოენთო, შუბლზე სიმწრის ოფლი დაასხა, შედგა და ცხვირსახოცით მოიწმინდა სახე.
— ჰეი, ართურ, მოიხედე, ბიჭო, — ხუმრობით სცადა მღელვარების დაფარვა, _ მეტისმეტი მომივა ასე ერთბაშად. დამაცა, გონს მოვეგო. აკი გეუბნებოდი, არ წამოვალ-მეთქი, მგონი არც თქვენებს მისდით სული ჩემს სანახავად.
— კარგი, თუ ღმერთი გწამს! — დაამშვიდა თანამგზავრმა, — ჩვენი შიში ნუ გექნება. უბრალო ხალხი ვართ... ოჰო, წერილი მომსვლია.
მაგიდასთან მიბრუნდა, კონვერტი გახსნა და წერილის კითხვა დაიწყო, დამშვიდების დრო მისცა სტუმარს. ისიც მაშინვე მიუხვდა და მადლობელი დარჩა. მიხვედრილი კაცი იყო, გულისხმიერი, და, გარეგნული მღელვარების მიუხედავად, ეს ნიჭი ახლაც გამოამჟღავნა. შუბლი მოიწმინდა და თავშეკავებულად მიიხედ-მოიხედა, თუმცა თვალებში კვლავ ხაფანგით დაფეთებული ნადირის შიში ედგა. უცხო გარემოში მოხვდა, ეშინოდა, რა მომელისო, რა ექნა არ იცოდა, გრძნობდა, რომ მოუხეშავად დააბოტებდა, და იმისი შიშიც არ ასვენებდა, ვაითუ მარტო სიარულში კი არა, ყველაფერში მეტყობოდეს ეს მოუხეშაობაო. მეტისმეტად გამახვილებული ჰქონდა მგრძნობიარობა, ზედმეტი დაეჭვებით წონიდა ყოველ მოქმედებას, და ახლა წერილს ზემოდან მალულად გამოცურებული ცბიერი მზერა რომ დაიჭირა, გული ხანჯალივით გაუსერა. შენიშნა კი ეს გამოხედვა, მაგრამ არ შეიმჩნია, რადგან იმ საგანთა შორის, რისი შესწავლაც მას უკვე მოესწრო, ერთ-ერთი დისციპლინაც იყო. სიამაყეც დაუკოდა ამ ხანჯალმა. თავბედი დაიწყევლა, აქ რამ მომიყვანაო. მაგრამ თან ისიც მტკიცედ გადაწყვიტა _ რაკიღა მოვედი, მოხდეს, რაც მოსახდენია, ყველაფერი უნდა ავიტანოო. სახე მოეღუშა და თვალებიც მრისხანებით აენთო. ახლა უფრო გულგრილად მიიხედ-მოიხედა, კარგად დააკვირდა და გონებაში ჩაიბეჭდა ყველა წვრილმანი, რასაც ამ ლამაზ გარემოში ხედავდა. არაფერი გამოჰპარვია მის ფართოდ გახელილ თვალებს; და რასაც მეტს იწოვდა ამ სილამაზეს, მრისხანების ნაპერწკალი თანდათან ჩაუქრა და მისი ადგილი თბილმა ელვარებამ დაიჭირა. სილამაზის მიმართ მუდამ მგრძნობიარე იყო და აქ კი ამისი საფუძველი უხვად მიეცა.
მისი ყურადღება ზეთის საღებავებით დახატულმა სურათმა მიიპყრო. მძიმე ტალღები გამეტებით ეხეთქებოდა და ემსხვრეოდა გამოშვერილ კლდეს; ქარიშხლის მომასწავებელი ღრუბლები დაბლა ჩამოწეულიყო და მთელი ცა დაეფარა; აზვირთებულ ტალღებზე ატყორცნილი პატარა კარჭაპი თითქოს ჩამავალი მზის სხივებით შეფერადებულ საავდროდ გამზადებულ ცისკენ მიიწევსო; ისე წამოფერდებულიყო, რომ ბანი ხელისგულივით ჩანდა. ეს იყო ნამდვილი სილამაზე და მიტომაც გაიტაცა ჭაბუკი. გადაავიწყდა, რომ ულაზათოდ დააბოტებდა, ახლოს მივიდა სურათთან, სულ ახლოს. სილამაზე ერთბაშად გაქრა. გაოგნებული ჭაბუკი დაუდევრად ათხუპნილ ტილოს დააშტერდა, მერე უკან დაიწია. მთელი სილამაზე ხელადვე აღსდგა ტილოზე. “სახუმარო სურათი ყოფილა”, გაიფიქრა მან და გამობრუნდა, თუმცა ამდენი შთაბეჭდილების მიუხედავად გული მაინც ეტკინა, ასეთი დიდი სილამაზე უბრალო ხუმრობისთვის როგორ გასწირესო. მხატვრობისა არაფერი გაეგებოდა. ლითოგრაფიული ნახატებისთვის ჰქონდა თვალი შეჩვეული, რომლებიც, შორიდანაც და ახლოდანაც, ერთნაირი მკაფიობით ჩანს. ზეთის საღებავებით დახატული სურათებიც ენახა მაღაზიის ვიტრინებში, მაგრამ მინა უშლიდა ხელს მის ხარბ თვალებს, რომ უფრო ახლო დაეთვალიერებინა.
მეგობარს გახედა, რომელიც კვლავ წერილს ჩაშტერებოდა, და უნებურად წიგნები შენიშნა მაგიდაზე. თვალები ერთბაშად აენთო და გაუბრწყინდა, დიდი ხნის დამშეულ ადამიანს რომ მოუვა ხოლმე საჭმლის დანახვაზე. ერთბაშად მოსწყდა ადგილს და მაგიდასთან გაჩნდა, გატაცებით დაუწყო წიგნებს სინჯვა. ჯერ სახელწოდებებსა და ავტორის გვარს წაიკითხავდა, მერე გადაშლიდა და ტექსტს ჩახედავდა, ხელებით და თვალებით ეალერსებოდა, ერთი წიგნი იცნო კიდეც, ადრე წაეკითხა. დანარჩენები უცნობი გამოდგა, არც წიგნი ენახა, არც ავტორის გვარი გაეგონა. სუინბერნის ლექსები მოხვდა ხელში და გატაცებით დაიწყო კითხვა, სახე წამოენთო, აღარც კი ახსოვდა, სად იმყოფებოდა. ორჯერ დაკეცა წიგნი, გადაშლილ გვერდზე სალოკი თითი მიაყოლა და ავტორის გვარს დახედა. სუინბერნი! აღარ დაავიწყდება ეს გვარი! მახვილი თვალი ჰქონია ამ სუინბერნს, კარგად შეუნიშნავს ფერებიცა და გამოსახულებანიც. მაგრამ ვინ არის, ნეტავ? ეგეც ასი წლის წინათ მოკვდა, სხვა პოეტების მსგავსად, თუ ახლაც ცოცხალია და ისევ წერს? სატიტულო ფურცლის მეორე გვერდს დახედა. ჰო, სხვა წიგნებიც ჰქონია. ხვალ დილითვე, როგორც კი გათენდება, საჯარო ბიბლიოთეკაში წავა და მოიკითხავს, იქნებ იქ იშოვოს სუინბერნის რომელიმე წიგნი. ისევ გადაშალა და კითხვა განაგრძო, მთელი არსებით შთაინთქა. არც კი შეუნიშნავს, როგორ შემოვიდა ოთახში ახალგაზრდა ქალი. ართურის ხმამღა გამოაფხიზლა.
— აი, მისტერ იდენიც, რუთ!
წიგნი ხელადვე დახურა, მაგრამ მობრუნებაც ვერ მოასწრო ჭაბუკმა, რომ კვლავ ახალი შთაბეჭდილების ჟრუანტელმა დაუარა. ქალის შემოსვლას კი არ აღუძრავს ეს შთაბეჭდილება. მისი ძმის სიტყვებმა გამოიწვია. მეტისმეტად გაფაქიზებულ მგრძნობიარობას დაესადგურებინა ამ კუნთებით დაძარღვულ სხეულში. ოდნავი გაღიზიანება კმაროდა, რომ მისი გრძნობები და ფიქრები მოცახცახე სანთელივით ანთებულიყო. საოცრად გაფაქიზებული ჰქონდა აღქმისა და განცდის უნარი. მისი მგზნებარე წარმოსახვა განუწყვეტლად მუშაობდა, რათა კავშირი დაემყარებინა საგნებსა და მოვლენებს შორის, მათი მსგავსება თუ განსხვავება გაერკვია. “მისტერ იდენის” გაგონებამ ერთბაშად შეაკრთო. აქამდე, მთელი თავისი დღე და მოსწრება, მხოლოდ “იდენს” ეძახდნენ, ან “მარტინ იდენს”, ან უბრალოდ “მარტინს”. ახლა კი ერთბაშად “მისტერი!” “რაღაცას უნდა მოასწავებდეს ეს”, თავისებურად ახსნა მან. გონება უცებ თითქოს უშველებელ ფოტოკამერად ექცა, და დაუსრულებელ კადრებად გადაუშალა განვლილი ცხოვრების ნაცნობი სურათები — საცეცხლფარეშოები, ტრიუმები, ნავმისადგომები, მეჩეჩები, საპატიმროები და სამიკიტნოები, საავადმყოფოები და ღატაკთა ქოხმახები. ეს იყო მოგონებათა ასოციაციების ძაფი, ერთბაშად გაიხსენა, როგორ მიმართავდა მას სულ სხვადასხვა ხალხი სხვადასხვა დროს.
უცებ მობრუნდა და ახალგაზრდა ქალი დაინახა. ჭაბუკის წარმოსახვაში არეული სურათები ხელადვე გაქრა. ფერმიხდილი, ჰაეროვანი ქმნილება იყო ეს ქალი. დიდი, ზეშთაგონებული ლურჯი თვალები და ხშირი, ოქროსფერი თმა ჰქონდა. რა ეცვა, ეს არ დაუნახავს ჭაბუკს, მაგრამ ტანსაცმელიც რომ ისეთივე მშვენიერი იყო, როგორც თვითონ ქალი, ეს მაშინვე შენიშნა. წვრილ ღეროზე გაშლილი ოქროსფერი ყვავილი მოაგონა. არა, ეს უფრო ცითმოვლენილი სული იყო, ღვთაება, ღმერთქალი. ასეთი ამაღლებული სილამაზე მიწიერი ვერ იქნება. თუმცა, ვინ იცის, შეიძლება მართალიც ეწერა წიგნებში, მაღალ საზოგადოებაში იქნებ მართლაც ბევრი იყოს ასეთი ქალი. აი ამისთვის უნდა ემღერა სუინბერნს. ალბათ ის გოგოც ასეთი ჰყავდა წარმოდგენილი, ის იზოლდა, აგერ ამ წიგნში რომ დაუხატავს. ამ ფიქრებმა, განცდებმა და სურათებმა თვალის დახამხამებაში გაუელვეს, ერთმანეთის მონაცვლეობით. სხვა არავის შეუმჩნევია ეს, ყველაფერი თავისთავად ხდებოდა. ჭაბუკმა დაინახა, როგორ გამოუწოდა ქალმა ხელი, რა ვაჟკაცური გულგახსნილობით ჩამოართვა და როგორ გაუსწორა ამ დროს თვალი. სხვა ქალები, ვინც კი ადრე სცნობია, ასე არ ართმევენ ხელს. ის კი არადა, მათმა უმრავლესობამ სულაც არ იცის ხელის ჩამორთმევა. და კვლავ ერთმანეთს გადაება ათასნაირი სურათები და ასოციაციები: ვის სად შეხვედრია იმ ქალთაგან, ვინა სცნობია... ნიაღვარივით მოასკდა ეს მოგონებები და ლამის წალეკვით დაემუქრა. მაგრამ ხელადვე მოიშორა და ქალს შეხედა. თავის დღეში არ ენახა ასეთი ქალი. ის ქალები, ვინც ადრე სცნობია!.. ხელადვე გვერდში გაუმწკრივდნენ ამ ქალს ისინი, აქეთ-იქით ამოუდგნენ. ერთი წამის განმავლობაში, რაც მას მარადისობად მოეჩვენა, სურათების გალერეაში წარმოუდგა თავი, საცა ეს ქალი გამორჩეულ ადგილას იდგა. შუაში, ირგვლივ კი ქალთა მთელი კრებული შემოხვეოდა. ჭაბუკი სათითაოდ შეავლებდა ხოლმე თვალს, ამ ქალთან შეფარდებით წონიდა და ზომავდა ყოველ მათგანს. შეჰყურებდა ფაბრიკებში მომუშავე ქალების გამხდარ-გაცრეცილ სახეებს, სამხრეთ ბაზრის ჭიჭყინა, ღმეჭია გოგოებს; აქვე იყვნენ რანჩოების დედაკაცები და მექსიკელი შავტუხა გოგონები, რომელთაც ეროთთავად პაპიროსი ჰქონდათ პირში გაჩრილი; ესენი, თავის მხრივ, ხის ქოშებზე აკინკილებულმა, ტიკინებივით გამოწკეპილმა იაპონელმა ქალებმა შეცვალეს; მათ მოჰყვა ნაკვთებჩამოქნილი ევრაზიელი ქალები, რომელთაც სახეზე გადაგვარების ნიშანი აღბეჭდოდათ; სამხრეთ ზღვის კუნძულების ჩასუქებული, ყვავილების გვირგვინებით თავშემკული, მზეზე გარუჯული დედაკაცები... და უცებ ახალმა ნიაღვარმა წალეკა ესენი, წამოვიდა საშინელი, ძრწოლისმომგვრელი ბრბო, ჯინით გაბერილი, ჩამობრანძულ-ჩამოგლეჯილი ქაჯები, უაიტჩეპელის ქუჩებისა და საროსკიპოების ბინადარნი, ჯოჯოხეთის მაშხალები, ქალის მოდგმას დამსგავსებული, მეზღვაურებზე გამწარებით მონადირე ყიამყრალი და ბილწი მაწანწალები, ნავსადგურების ნაძირალები, ადამიანური მოდგმის ქაფი და ნალექი.
— დაბრძანდით, მისტერ იდენ. — მიმართა ქალმა, — რაც ართურმა თქვენი გმირობის ამბავი გვითხრა, ერთი სული მქონდა, მანამ გაგიცნობდით. რა მამაცობა გამოიჩინეთ...
ჭაბუკმა ხელი გაიქნია და შეაჩერა, ეს რა მამაცობა იყოო, წაიდუდუნა, ვინც არ უნდა ყოფილიყო, ყველა ასე მოიქცეოდაო. ქალმა ჭაბუკის ზეაწეულ ხელზე, რამდენიმე ადგილას, ჯერ კიდევ მოუშუშებელი ნაჭრილობევი შენიშნა. მეორე ხელზე დახედა — იმაზედაც ასეთივე ნაჭდევები! მერე კისრისკენ გაექცა ცნობისმოყვარე თვალი და იქაც დაუნახა ნაიარევი. მეორე ნაიარევი თმიდან გამოდიოდა და შუბლზეც აჩნდა, მესამე — გახამებულ საყელოში იკარგებოდა. მზით გარუჯული კისერი საყელოს გაეხეხა და წითელი ზოლი დაეჩნია, ეტყობოდა, დაჩვეული არ იყო გახამებულ საყელოს. ქალმა ღიმილი ძლივს შეიკავა. მის ქალურ თვალს არც ჭაბუკის მდარე და ულაზათოდ შეკერილი ტანსაცმელი გამოჰპარვია; ბეჭებზე ერთიანად დანაოჭებოდა კოსტიუმი და ასეთივე ნაოჭები აჯდა სახელოებსაც, რომელიც მკლავის კუნთებს გამოებურცა.
თან წაიდუდუნა, ეს რა მამაცობა იყოო, და თან ქალის მიპატიჟებაზე სკამისკენ გადადგა ნაბიჯი. აღფრთოვანებით შენიშნა, რა მოხდენილი უბრალოებით დაეშვა ქალი სკამზე, და კიდევ უფრო აირია, რადგან წარმოიდგინა, თვითონ რა უშნოდ დააბოტებდა. ეს იყო სავსებით უცნობი განცდა. თავის დღეში არ დაფიქრებულა, უშნოდ დავდივარ თუ შნოიანადო. აქამდე ერთხელაც არ მოსვლია ამნაირი ფიქრი. ფრთხილად ჩამოჯდა სკამის ძგიდეზე. ახლა ხელები აწუხებდა, აღარ იცოდა, რა მოეხერხებინა. საითაც არ გასწია, ყველგან უშნოდ ეჩხირებოდა თვალში. ამასობაში ართურიც გავიდა ოთახიდან და მარტინ იდენს გული ჩაწყდა, ნაღვლიანი თვალი გააყოლა. სულ უთვისტომოდ იგრძნო თავი ოთახში, ამ მიბნედილ გოგონასთან მარტოდ დარჩენილმა. ვერც დახლს ხედავდა, რომ სასმელი მოეთხოვა, არც პატარა ბიჭი ჩანდა სადმე, რომ ლუდისთვის გაეგზავნა და ამით მაინც მოეხერხებინა მეგობრული საუბრის გაბმა.
— კისერზე ნაიარევი გაჩნიათ, მისტერ იდენ, — დაიწყო ქალმა, — ეტყობა, რაიმე ფათერაკს გადაეყარეთ!
— ერთმა მექსიკელმა დანა დამკრა, ქალბატონო, — მიუგო ჭაბუკმა, გამშრალი ტუჩები ენით დაისველა და ჩაახველა, ყელი ჩაიწმინდა, — მაგარი ჩხუბი იყო, დანა რომ წავართვი, ცხვირის მოჭმა დამიპირა.
უბრალოდ თქვა ეს, მშრალად და შეუფერადებლად, მაგრამ თვალწინ გაუცოცხლდა იმ შეხუთული, ვარსკვლავიანი ღამის სურათი, სალინა კრუცში: თეთრად გაჭიმული სანაპირო ზოლი, ნავსადგურში ჩამომდგარი, გაჩახჩახებული შაქრის გემები, მთვრალი მეზღვაურების შორეული ღრიანცელი, მტვირთავების რიარია, მექსიკელის ბრაზით ანთებული სახე, მისი თვალების მხეცური ბრიალი ვარსკვლავების მკრთალ შუქზე, კისერში ლითონის ჩხვლეტა, სისხლის თქრიალი, ხალხის ალიაქოთი და ყვირილი, ქვიშაში მოფართხალე ორი, ერთმანეთზე გადაჭდობილი სხეული — მექსიკელისა და მისი, — და შორიდან მოსული ტკბილი ხმა გიტარისა... ასეთი იყო ეს სურათი, მოგონებაზეც კი შეაჟრჟოლა. ნეტა ის კაცი თუ მოახერხებდა ამის დახატვას, ეგერ კარჭაპი რომ დაუხატავსო, გაიფიქრა. მართლაც რომ კარგი გამოვიდოდა, _ სანაპიროს თეთრი ზოლი, ვარსკვლავები, გაჩახჩახებული შაქრის გემები, შუაში კი ჩამუქებული ბრბო, რომელიც მოჩხუბრებს შემოხვევია. დანაც უნდა გამოჩნდესო, გადაწყვიტა, ვარსკვლავების შუქზე კარგად გამოვა დანის ლაპლაპი. ეს ისე გაიფიქრა, — თქმით არაფერი უთქვამს.
— ცხვირის მოჭმა დამიპირა, — გაიმეორა მან.
— ო! — ნაზად შეჰკივლა ქალმა, და ჭაბუკმა მის მეტყველ სახეზე შეძრწუნება შენიშნა.
თვითონაც შეცბა ერთბაშად და მზით გარუჯულ ღაწვებზე ოდნავი სიწითლე მოერია, თუმცა ისე აეწვა სახე, თითქოს საქვაბე ოთახში მდგარიყოს, ღია ღუმელთან. ეტყობოდა, დანების ტრიალსა და საერთოდ ასეთ უხამს ამბებზე საუბარი მაღალი საზოგადოების ქალბატონებთან არ გამოდგებოდა. აკი წიგნებშიც ამისთანა ქალები ასეთ რამეებზე არ ლაპარაკობდნენ, ალბათ არც კი გაუგონიათ, ამგვარი რამ თუ ხდება.
ძლივს წამოწყებული საუბარი ცოტა ხნით ისევ გაწყდა. და კვლავ ქალმა სცადა განახლება. ახლა მეორე ნაიარევზე ჰკითხა, ღაწვზე რომ აჩნდა. ჭაბუკი მაშინვე მიუხვდა — ცდილობს ჩემს ენაზე მელაპარაკოსო. და გადაწყვიტა, ამას რომ უპასუხებდა, მერე სწორედ ქალის ენაზე გადაეტანა საუბარი.
— შემთხვევით მომიხდა, — მიუგო ჭაბუკმა და ხელი ღაწვზე ჩამოისვა, — ერთ ღამეს. მაგარ ღელვაში გროტი მოწყდა და გემის მთელი აღკაზმულობაც მოწყვიტა, მავთულის ბაგირი გველივით სხმარტალებდა, აქეთ-იქით ეტლაშუნებოდა. ძალიან დაქიჩმაჩდნენ მეზღვაურები, მაგრამ ვერაფერი გააწყვეს, ვერ მოავლეს ხელი. მე პირდაპირ მივვარდი და ჩავაფრინდი, მაგრამ ბაგირმა ბოლო მოიქნია და შიგ სახეში მთხლიშა.
— ო! — შეჰკივლა ქალმა, ამჯერად ერთგვარი თანაგრძნობით, თუმცა ჭაბუკის სიტყვებს ვერაფერი გაუგო, პირველად ესმოდა “გროტიცა” და “თხლიშაც”.
— ეს სვაინბერნი... — სცადა ჭაბუკმა საუბრის თემის შეცვლა, მაგრამ პოეტის გვარი დაამახინჯა.
— ვინა?
— სვაინბერნი, — კვლავ შეცდომით გაიმეორა ჭაბუკმა, — პოეტი.
— სუინბერნი, — გაუსწორა ქალმა.
— ჰო, ისა, — ბორძიკით წარმოთქვა ჭაბუკმა და სახეზე კვლავ წამოენთო, — დიდი ხანია მოკვდა?
— არ ვიცი, — მიუგო ქალმა და გაკვირვებით მიაშტერდა, — მოკვდა განა? არც კი გამიგია. თქვენ სად გაიცანით?
— თვალითაც არ მინახავს, — იყო პასუხი, — მანამ თქვენ შემოხვიდოდით, რამდენიმე ლექსი წავიკითხე, ეგერ მაგიდაზე რომ წიგნია. ეს არის და ეს. მოგწონთ მისი ლექსები?
ქალი ცოცხლად და თავისუფლად ლაპარაკობდა იმ თემაზე, რაც თვითონ ჭაბუკმა შეარჩია. ამიტომ უფრო მეტი თავისუფლება იგრძნო ჭაბუკმა, ხალვათად გასწორდა, უკან გადააწვა სავარძელს, ოღონდ სახელურებზე მაინც მაგრად ჰქონდა ხელი ჩაფრენილი, თითქოს ეშინია, არ გამომეცალოს და ძირს არ დავენარცხოო. მოახერხა, ქალი საკუთარ ენაზე აემეტყველებინა, და მანამ იგი სხაპასხუპით ლაპარაკობდა, ჭაბუკი დაძაბული უსმენდა, მაგრამ ბევრი უცნობი სიტყვა, რაც ასე თავისუფლად წყდებოდა ქალის ბაგეს, მას არ ესმოდა, ცალკეული შენიშვნები და ნააზრევიც სავსებით უცხო იყო, მაგრამ მაინც აიძულებდა ჭაბუკს, ყურადღება დაეძაბა და უფრო ჩაჰკვირვებოდა. აი, გონებრივი ცხოვრება, გაიფიქრა მან, აი ნამდვილი სილამაზე — სანუკვარი და საარაკო, რაც მას სიზმარშიაც არ მოლანდებია. საკუთარი თავიც გადაავიწყდა, ხარბი თვალებით მისჩერებოდა ქალს. აი, რისთვის ღირს სიცოცხლე, შრომა, ბრძოლა და... სიკვდილიც კი. წიგნები არა ტყუიან. მართლა ყოფილან ასეთი ქალები. აჰა, ერთი მათგანი, ქალმა ფრთები შეასხა მის ოცნებას, დიდი, განათებული ეკრანი გადაუშალა წინ, რომელზედაც სიყვარულის, სილამაზისა და გმირული საქმეეების გამომხატველი ვეება გამოსახულებანი მოძრაობდნენ — და ყველაფერი ეს ფერმიხდილი ქალის, ოქროს პატარა ყვავილის გულისთვის ხდებოდა. ამ მოცახცახე სილუეტებსა და ზღაპრულ მირაჟს იქით კი იგი შეჰყურებდა ხორცშესხმულ ქმნილებას, ნამდვილ ქალს, რომელიც იქვე იჯდა და ლიტერატურასა და ხელოვნებაზე ლაპარაკობდა. გულისყურით უსმენდა და ხარბად მისჩერებოდა, ანგარიშსაც არ უწევდა იმას, რომ თვალები მამაკაცური გზნებით ანთებოდა. ქალს საამისო გამოცდილება არა ჰქონია, მაგრამ ქალური გუმანით იგრძნო ჭაბუკის მგზნებარე გამოხედვა. აქამდე ერთხელაც არ შეეხედა მამაკაცს ასე მისთვის, და დაიბნა, ენა აერია, გაჩუმდა, მსჯელობის ძაფი აებურდა. ამ კაცმა ერთბაშად შეაშინა და თან, ასეთი ხარბი ცქერით, ჯერ არგანცდილი სიამოვნებაც მოჰგვარა. აღზრდით გამომუშავებული სიფრთხილე ქალს უკარნახებდა, მორიდებოდა იმ იდუმალ, შემპარავსა და საშიშ ცთუნებას, მაგრამ ინსტინქტი მთელი ხმით რეკდა მის არსებაში, აქეზებდა, ყოველგვარი ზღუდე გადაელახა, და უცხო სამყაროდან მოვლენილ, ჭრილობებით ხელებდასერილ, გახამებულ საყელოს შეუჩვევლობით კისერგახეხილ, მოუხეშავ ჭაბუკს შეჰგებებოდა, რომელსაც ზედვე აჩნდა ტლანქი და გაუხარებელი ცხოვრების მთელი მანკი და ბიწიერება. ქალი ფაქიზი იყო და ახლა ეს სიფაქიზე მასვე ამხედრებდა. მაგრამ იგი ამავე დროს ქალი იყო, და ქალის პარადოქსული ბუნების შეცნობა სწორედ ახლახან დაეწყო.
— ერთი სიტყვით... რაო, რას ვამბობდი? — ერთბაშად გაუწყდა სათქმელი და თავის დაბნეულობაზე თვითონვე მხიარულად გაეცინა.
— თქვენ ამბობდით, ეს სუინბერნი იმიტომ ვერ გახდა დიდი პოეტი, რომ... და აქ შეჩერდით, ქალბატონო, — ესა თქვა და უცებ თითქოს შიმშილმა წამოუარა, ქალის სიცილზე ტანში სასიამოვნო ჟრუანტელმა დაუარა. ვერცხლივით წკრიალებს, ვერცხლის ზარივით, გაიფიქრა მან. და ერთბაშად, სულ ერთის წამით, იგი შორეულ ქვეყანაში გადავიდა: იჯდა იქ ვარდისფრად შეფეთქილ ალუბლის ძირში, პაპიროსს აბოლებდა და ინდურ წოწოლა ეკლესიიდან ზარის ხმას ისმენდა, რაც ჩალისსანდლებიან მლოცველებს სალოცავად უხმობდა.
— ჰო... გმადლობთ, — მიუგო ქალმა, _ სუინბერნი დიდი პოეტი ვერ გახდა, მართალი თუ გინდათ, იმიტომ, რომ... ტლანქია. რამდენი ლექსი აქვს ისეთი, წაკითხვაც არ შეიძლება. ნამდვილი პოეტის ყოველი სტრიქონი მომხიბლავი სიმართლით არის გამსჭვალული, და რაც კი ადამიანს ამაღლებული და კეთილშობილური მოეპოვება, იმას ეხმაურება ხოლმე. ერთ სტრიქონსაც ვერ ამოიღებ დიდი პოეტის შემოქმედებიდან, ეს იქნებოდა უდიდესი დანაკლისი მთელი მსოფლიოსათვის.
— მე კი ძალიან კარგი მომეჩვენა, _ გაუბედავად თქვა ჭაბუკმა, — თუმცა სულ ერთი-ორი ლექსი წავიკითხე. ვერც წარმომედგინა, ასეთი... ასეთი საშინელი თუ იყო. ალბათ სხვა წიგნები აქვს ასეთი.
— მაგ წიგნიდანაც, თქვენ რომ კითხულობდით, რამდენსაც გინდათ ამოიღებთ და მაინც არაფერი დააკლდება, — მტკიცედ და გადაჭრით განაცხადა ქალმა.
— ეტყობა, მე არ შემხვდა ის ლექსები, — უპასუხა ჭაბუკმა, — რაც მე წავიკითხე, დიდებული იყო. ნათელი და ბრწყინვალე, გული გამინათა და გამიხალისა, თითქოს მზე ყოფილიყოს ან შუქურა. მე კი ასე მომეჩვენა და... ეტყობა, ლექსებისა ბევრი არაფერი გამეგება, ქალბატონო.
მორცხვად შეჩერდა. იგრძნო, რომ არეულად ბლუყუნებდა და საშინლად შეწუხდა. რაც ახლა მან წაიკითხა, იმაში ცხოვრების მთელი ელვარება და სიდიადე გამოსჭვიოდა, მაგრამ სიტყვები არ ეყო ამ აზრის გამოსახატავად. რასაც გრძნობდა, იმისი გამოთქმა არ შეეძლო, უცხო გემზე მოხვედრილ მეზღვაურს ვგავარო, ფიქრობდა, სიბნელეში აქეთ-იქით ვაწყდები და დავბორიალებო. ასე იყოს, გადაწყვიტა მან, მით უფრო საჭიროა ახალ სამყაროს გავეცნო! ერთხელაც არ მომხდარა, გულში რამე ამოეჭრას და არ შეესრულებინოს. ახლა კი დრო დადგა, ისე შეესწავლა თავისი ფიქრებისა და განცდების გადმოცემა, რომ აგერ ამ ქალიშვილისთვის გაეგებინებინა. მთელი ჰორიზონტი დაუჩრდილა ამ ქალმა.
— აგერ, თუნდაც ლონგფელო... — დაიწყო ქალმა.
— დიახ, წამიკითხავს, — სწრაფად შეაწყვეტინა ჭაბუკმა, ხელსაყრელი შემთხვევა არ გაუშვა, რომ თავისი მცირე ლიტერატურული ცოდნა გამოეჩინა, გულით უნდოდა, ქალს მთლად ბრიყვად და უვიცად არ ჩვენებოდა. — “სიცოცხლის საგალობელი”, “ექსცელსიორი” და... მგონი, მეტი აღარაფერი...
ქალმა თავი დაუქნია და გაიღიმა. ჭაბუკს მოეჩვენა, რომ ეს თანაგრძნობის ღიმილი იყო, თანაგრძნობის საცოდავი ღიმილი. სისულელე მოუვიდა. რომ ამით მოინდომა თავის გამოჩენა. იმ ლონგფელოს ალბათ ქვეყნის წიგნები და ლექსები ექნება.
— მაპატიეთ, ქალბატონო, რომ ასეთ რამეებზე დავიწყე თქვენთან ლაპარაკი. განა არ ვიცი, რომ ამეებისა არაფერი გამეგება. ჩემნაირი ხალხის საქმე არც არის ეს. მაგრამ მივაღწევ კი, რომ ჩემი საქმე გახდეს.
ეს სიტყვები მუქარასავით გაისმა. ხმას სიმტკიცე მიეცა, თვალები წამოენთო, სახის ნაკვთები უფრო გამოეკვეთა. ქალს ისიც კი მოეჩვენა, ყბა წინ გამოეწიაო. გამომეტყველება რაღაცნაირად უსიამოვნო და გამომწვევი გაუხდა. ამასთან, ვაჟკაცური ძალა და სიმტკიცე თითქოს ტალღასავით დაიძრა ჭაბუკის სხეულიდან და ქალი შიგ გაახვია.
— ვგრძნობ, რომ მიაღწევთ... თქვენც მიაღწევთ ამას, — გაეცინა ქალს, — თქვენ ისეთი ძლიერი ხართ!
მისი მზერა წამიერად ჭაბუკის მზით დამწვარ, მსხვილ, მოზვერივით დაძარღვულ კისერზე შეჩერდა, რომელიც თითქოს ჯანსა და ღონეს აფრქვევდა. და მიუხედავად იმისა, რომ ასე დაბნეული და დარცხვენილი იჯდა, ქალს კიდევ ერთხელ გაუწია გულმა მისკენ. თავში ისეთმა ახირებულმა აზრმა გაჰკრა, რომ თვითონვე გაუკვირდა: ახლა, ამ კისერს რომ ხელები შემოვაჭდო, მთელი მისი ძალა და ენერგია ჩემს სხეულში გადმოიღვრებაო. ერთბაშად შეაკრთო ამ ფიქრმა. თითქოს აქამდე უცნობი ბიწიერება აღმოეჩინოს თავის არსებაში. თანაც, ფიზიკური ძალა მას მუდამ უხეშ და მხეცურ რამედ მიაჩნდა. მამაკაცის სილამაზის იდეალად მოხდენილი მიხრა-მოხრა წარმოედგინა. მაგრამ ეს ფიქრი მაინც არ შორდებოდა თავიდან. გაოგნებულიყო — ამ მზით გარუჯულ კისერზე ხელის მოხვევა რამ მაფიქრებინაო. საქმე ის იყო, რომ, თვითონ სუსტსა და უღონოს, ძალა და ღონე იზიდავდა, ის, რაც მის სხეულს აკლდა. მაგრამ ეს ვერ შეეგნო. იმასღა გრძნობდა, რომ ჯერ არც ერთ მამაკაცს ასეთი ძალით არ ემოქმედა მასზე, როგორც აგერ ამ ჭაბუკს, რომლის ტლანქი მეტყველება ყურში ეკალივით ესობოდა.
— მადლობა ღმერთს, საპყარი არა ვარ, — თქვა ჭაბუკმა, — თუ გაჭირდა, რკინასაც მოვინელებ. მაგრამ ახლა თითქოს კუჭი მომიდუნდა, რასაც თქვენ ლაპარაკობთ, ნახევარზე მეტიც ვეღარ მომინელებია. ამნაირი რამეები კაციშვილს არ უსწავლებია ჩემთვის. წიგნები და ლექსები კი მიყვარს, და როცა მოვიხელთებ, მუდამ ვკითხულობ ხოლმე, მაგრამ ახლა თქვენ რომ ილაპარაკეთ, ასეთი ფიქრები ამ წიგნებზე ჩემს დღეში არ მომსვლია. იმიტომაც ვერ გადამიბამს ერთმანეთზე სათქმელი. თითქოს უცხო ზღვაში მოხვედრილი მეზღვაური ვიყო, ურუკოდ და უკომპასოდ. მინდა გავიგო, სადა ვარ, როგორა ვარ. იქნებ თქვენ დამაყენოთ გზაზე! ამდენი რამე სად გისწავლიათ?
_ სკოლაში დავდიოდი, ვკითხულობდი, — უპასუხა ქალმა.
_ სკოლაში მეც მივლია, როცა ბავშვი ვიყავი, — შეესიტყვა ჭაბუკი.
— დიახ, მაგრამ მე საშუალო სკოლას ვგულისხმობ, მერე უნივერსიტეტი, ლექციები...
— უნივერსიტეტშიაც ყოფილხართ? _ ჰკითხა გაკვირვებულმა ჭაბუკმა. ერთბაშად თითქოს მილიონი მილით მაინც დაშორდა მას ქალი.
— ახლაც დავდივარ. ინგლისურის სპეციალურ კურსს ვისმენ.
ვერ გაიგო, “ინგლისურის სპეციალური კურსი” რას ნიშნავდა, მაგრამ არაფერი უთქვამს, გუნებაში დაიმახსოვრა, და ქალს ჰკითხა:
— რამდენ ხანს უნდა ვიმეცადინო, რომ უნივერსიტეტში მოვხვდე?
ქალმა გადაწყვიტა გაემხნევებინა ცოდნასმოწყურებული ჭაბუკი და უპასუხა:
_ ეგ იმაზეა დამოკიდებული, აქამდე რამდენი გისწავლიათ. საშუალო სკოლაში სულ არ ყოფილხართ? თუმცა საიდან იქნებოდით? არც დაწყებითი სკოლა დაგიმთავრებიათ?
— ორი წელიწადიღა მაკლდა დამთავრებას, თავი რომ დავანებე, — მიუგო ჭაბუკმა, — ისე კი, მუდამ ქებას ვიმსახურებდი.
და ბაქიაობისათვის საკუთარ თავზე გულმოსულმა, ისე მოუჭირა ხელი სავარძლის სახელურებს, რომ თითებმა ტეხა დაუწყო. იმავე წუთში ჭაბუკმა თვალი მოჰკრა მეორე ქალს, რომელიც ოთახში შემოდიოდა. გოგონა ხელად წამოხტა სკამიდან და მკვირცხლად მიეგება ახალშემოსულს. ქალებმა ერთმანეთს აკოცეს და, წელზე ხელმოხვეულები, ჭაბუკისაკენ გაემართნენ. დედა იქნება, გაიფიქრა მან. ქერა ქალი იყო, მაღალი, მოხდენილი, წარმოსადეგი და ლამაზი. ტანსაცმელიც სახლის შესაფერი ეცვა. კაბის კოხტა ზოლები თვალში სასიამოვნოდ მოხვდა ჭაბუკს. სცენაზე ნანახი ქალები მოაგონა ქალმაც და იმისმა მორთულობამაც. მერე ისიც გაახსენდა, როგორ ნახა ასეთივე დიდებული ქალბატონები ლონდონის თეატრების შესასვლელთან, როგორ თვალდაჭყეტილი შეჰყურებდა მათ და მერე როგორ გააჩიქჩიქა პოლიციელმა გარეთ, წვიმაში. ბოლოს მოგონებამ იოკოჰამის გრანდ-ოტელში გადააფრინა — იქაც მოუკრავს თვალი ასეთი ქალბატონებისათვის. და უცებ თვალწინ იოკოჰამის ნავსადგურისა და თვით ქალაქის ათასფერადი სურათები აუელვარდა. მაგრამ თავს ძალა დაატანა და მოგონებათა კალეიდოსკოპი ხელადვე დახურა, მთელი გულისყური ამ ახალ მოვლენაზე დაძაბა. იცოდა, რომ ქალის გასაცნობად უნდა წამომდგარიყო. ძლივძლივობით წამოიწია, შარვალი მუხლებზე გამოებერა, ხელები სასაცილოდ ჩამოეკიდა, ახალი განსაცდელის მოლოდინში შუბლი შეეჭმუხნა.
თავი მეორე
სასადილო ოთახში გასვლა საშინელი სატანჯველი გამოდგა ჭაბუკისათვის. ფეხებს ძლივს მიათრევდა, ბანცალებდა, საცოდავად ირწეოდა, აღარ ეგონა, მეორე ოთახში თუ გააღწევდა. მაგრამ როგორც იქნა გააღწია და ახლა სუფრასთან იჯდა ქალიშვილის გვერდით. ზედიზედ ჩამწკრივებულმა დანა-ჩანგალმა დააფრთხო: რაღაც გამოუცნობ საფრთხეს უმზადებდნენ ისინი. მონუსხულივით დაჰყურებდა ჭაბუკი, მანამ თვალი არ აუჭრელა მათმა ბრჭყვიალმა, და ამ ელვარე ფონზე გემის ბანი არ გამოესახა — აგერ შაშხს შემოსხდომიან ისა და მისი ამხანაგი მეზღვაურები, ჯიბის დანა მოუმარჯვებიათ და არხეინად შეექცევიან, თითებსაც კარგად ახმარენ; ან არადა თუნუქის ჯამიდან რკინის დაგრეხილი კოვზებით მუხუდოს სქელ სუპს ხვრეპენ. ცხვირში დამპალი ხორცის სუნი სცემს, ყურებში კი, გემის ჭრიალთან ერთად, მეზღვაურების პირის წკლაპუნი ჩაესმის. კარგად დააკვირდა ამ მეზღვაურებს და ახლაღა მიხვდა, რომ ისინი ღორებივით თქვლეფდნენ. არა, სიფრთხილე მართებს აქ. პირი არ უნდა აწკლაპუნოს. გულისყურით უნდა იყოს.
მიიხედ-მოიხედა. მის პირდაპირ ართური და იმისი ძმა ნორმანი ისხდნენ. მაშინვე ის გაიფიქრა _ ამ გოგონას ძმები არიანო, და გულში მათ მიმართ განსაკუთრებული სითბო ჩაეღვარა. როგორ უყვართ ერთმანეთი და-ძმებსა და დედა-შვილებს! გაახსენდა, როგორ შეხვდა ქალი დედას, როგორ აკოცეს ერთმანეთს და ხელგადახვეულები მისკენ წამოვიდნენ. მშობლებსა და შვილებს შორის ასეთი სინაზე უცხო იყო იმ სამყაროსათვის, რომელსაც ჭაბუკი ეკუთვნოდა. ახალ აღმოჩენასა ჰგავდა, იმის უტყუარ ნიშანს, თუ რა ამაღლებული გრძნობებისათვის მიეღწია ამ საზოგადოებას. ჯერ ხომ წამიერად შეავლო თვალი ამ სამყაროს, და ყველაზე უფრო სწორედ ეგ მოეწონა. გული აუჩქროლდა, პატივისცემისა და სინაზის გრძნობით განიმსჭვალა. თავისი დღე და მოსწრება ნამდვილ სიყვარულს იყო დანატრებული, მთელი არსებით სწყუროდა, შინაგან მოთხოვნილებად ჰქონდა გადაქცეული; მაგრამ ერთხელაც არ ღირსებია ეს გრძნობა და მარტოობაში გული გაქვავებოდა. თუმცა თავად არა ჰქონია შეგნებული, ასე თუ საჭიროებდა სიყვარულს. არც ამჟამად უგრძვნია ეს. უბრალოდ, დაინახა სიყვარული და გული აუჩქროლდა, მოეწონა, ბრწყინვალე და ამაღლებული ეჩვენა.
ესიამოვნა, რომ მისტერ მორზი შინ არ იყო. ჯერ ისიც რა ძნელი გამოდგა, რომ ერთბაშად რუთსაც გაეცნო, მის დედასაც და ნორმანსაც. ართურს, ასე თუ ისე, უკვე იცნობდა. მამის გაცნობაც _ მეტისმეტი იქნებოდა. ამდენი ჯაფა ჩემს დღეში არ დამდგომიაო, ფიქრობდა. ყველაზე მძიმე სამუშაოც კი, ამასთან შედარებით, ბავშვურ თამაშად ჩანდა. შუბლი დაენამა, ამდენი უჩვეულო დაძაბულობისაგან პერანგი ოფლით გაეწუწა. ისე უნდა ეჭამა სადილი, როგორც თავის სიცოცხლეში ერთხელაც არ უჭამია, რაღაც უცნაური იარაღები უნდა ეხმარა, მალულად უნდა ედევნებინა თვალყური სხვებისათვის და ენახა, როგორ ჭამდნენ, როგორ იქცეოდნენ. უწყვეტად მომდინარე შთაბეჭდილებების ნიაღვარი უნდა შეეწოვა და შეეთვისებინა, აეწონ-დაეწონა, თავისი ადგილი მიეჩინა ყველასათვის. თან იმასაც გრძნობდა, როგორ გაშმაგებით მიუწევდა გული ახალგაცნობილ ქალიშვილისკენ, რომელსაც მთელი მისი არსება რაღაც ბუნდოვანი და მტკივნეული მღელვარებით აეფორიაქებინა; გულში დაოკებული სურვილი ჩხვლეტდა, თვითონაც იმ საზოგადოებაში გარეულიყო, სადაც ეს ქალი ტრიალებდა, და გონებას ძაბავდა, გამწარებით ფიქრობდა, ბუნდოვან გეგმებს აწყობდა, როგორ მოეხერხებინა ეს. მოპირდაპირე მხარეს მჯდარ ნორმანს, ან რომელიმე სხვას რომ გადახედავდა მალულად, რათა გაეგო, რომელი დანისა თუ ჩანგლის აღება იყო ამჟამად საჭირო, თან გონების თვალით მისი სახის ნაკვთებს აკვირდებოდა და იმახსოვრებდა, თავისდა უნებურად ცდილობდა გამოეცნო, რა დამოკიდებულება ჰქონდა ამ გოგონასთან. უნდა ელაპარაკა, უნდა მოესმინა, რას ეუბნებოდნენ მას, ან სხვები ერთმანეთში რას ლაპარაკობდნენ, უნდა ეპასუხა, როცა ჰკითხავდნენ რამეს, და ერთთავად დაძაბული უნდა ყოფილიყო, რომ თავისუფალ ლაქლაქს დაჩვეულ ენას უხამსი რამე არ წამოეყრანტალებინა. ამდენ დავიდარაბას ერთი განსაცდელი კიდევ დაემატა: სად იყო, სად არა, უცებ მსახური გამოჩნდებოდა ხოლმე, ფეხაკრეფით წამოვიდოდა და ზედ სკამთან აეტუზებოდა, განუწყვეტელ საშიშროებას უქადდა, საშინელი სფინქსივით ისეთ ამოცანებს აძლევდა, რაც დაუყოვნებლივ გადაწყვეტას მოითხოვდა. და კიდევ ერთი აკვიატებული მტანჯველი ფიქრი, რომელიც მთელი სადილის განმავლობაში ვერა და ვერ მოიშორა — თითების წასაბან პატარა ჯამებს როდის შემოიტანენ, ან როგორია ნეტა ის ჯამებიო. სადღაც გაეგონა ასეთი ჯამების არსებობა და ელოდა, ადრე თუ გვიან, იქნებ ამ წუთშიაც კი, შემოიტანონო, საკუთარი თვალით ნახავდა; ბოლოს და ბოლოს, ისეთ ოჯახში იყო, სადაც ამ ჯამებს წარამარა ხმარობდნენ, და, აგერ, თვითონაც ჩაჰყოფდა შიგ თითებს. მაგრამ ყველაზე დიდი საზრუნავი მაინც ის იყო და ყველაზე უფრო ის ფიქრი არ ასვენებდა, თუ როგორ სჭეროდა თავი ამ ხალხში? რა ექნა, როგორ მოქცეულიყო? თავს იმტვრევდა, სიმწრის ოფლში ცურავდა, ცდილობდა, როგორმე ეს ამოცანა გადაეწყვიტა. ზოგჯერ სულმოკლე სურვილი წამოუვლიდა _ ტოლად მოეჩვენებინა თავი, მაგრამ მეორე, კიდევ უფრო ლაჩრული მოსაზრება მაშინვე დათრგუნავდა — არ გამოგივა, უარესად შერცხვებიო: თვალთმაქცობას არა ყოფილა დაჩვეული და ტყუილად თავს გაისულელებდა.
ამ ფიქრებში გართულმა, სადილის პირველი ნახევარი ისე გაატარა, რომ გარეგნული სიმშვიდე არ დაურღვევია. რა იცოდა, რომ ამ სიმშვიდით ართურის სიტყვებს აქარწყლებდა, რომელმაც წინა დღით თავისიანებს განუცხადა — ხვალ, სადილად ერთი ველური ადამიანის მოყვანას ვაპირებ და ნუ შეგეშინდებათ, საინტერესო ველურიაო. მაშინ რას იფიქრებდა მარტინ იდენი, რომ ამ ქალის ძმა ასეთ ღალატს გასწევდა, მით უმეტეს მას შემდეგ, რაც ჭაბუკმა განსაცდელისაგან იხსნა იგი. ასე რომ, სუფრას უჯდა, თავისივე მოუხეშაობის გამო სიმწრის ოფლში ცურავდა და თან მოხიბლული იყო ყველაფრით, რაც ირგვლივ ხდებოდა. მთელ თავის სიცოცხლეში პირველად ახლაღა მიხვდა, რომ ჭამა მარტო შიმშილის მოკვლა კი არ ყოფილა, არამედ რაღაც უფრო მეტი. აქამდე არც კი უკვირდებოდა ხოლმე, რასა ჭამდა. საჭმელი — საჭმელიაო, ფიქრობდა. მაგრამ აქ, ამ სუფრასთან, იგი დარწმუნდა, რომ ჭამასაც შეიძლებოდა ესთეტიკური ფუნქცია ჰქონოდა და გაიხარა, რადგან ყოველგვარ სილამაზეს თაყვანს სცემდა. და განა მარტო ესთეტიკური ფუნქცია — ინტელექტუალურიც! გონება დაეძაბა. ისმენდა სიტყვებს, რისიც მას არაფერი გაეგებოდა, ან მხოლოდ წიგნებში თუ ჰქონდა ამოკითხული, მოსმენით კი თავის დღეში არ მოესმინა. აქ კი, ამ საკვირველ ოჯახში, ამ ქალის ოჯახში, ისე თავისუფლად ისროდნენ ამგვარ სიტყვებს, რომ ჭაბუკს სიამოვნების ჟრუანტელი უვლიდა. მთელი რომანტიკა, სილამაზე, ყველაფერი ის ამაღლებული, რაც მას მხოლოდ წიგნებში ამოეკითხა — თურმე სინამდვილე ყოფილა. ისეთ იშვიათ, ნეტარ წუთებს განიცდიდა ჭაბუკი, როცა ადამიანის ოცნებას სიზმრის საბურველი ჩამოეხსნება ხოლმე და სინამდვილედ იქცევა.
არასოდეს ასე ამაღლებულად არ უგრძვნია თავი, და ცდილობდა ნაკლები ყურადღება მიექცია; ისმენდა, აკვირდებოდა, გული სიამოვნებით ევსებოდა; შეკითხვებზე მოკლედ უპასუხებდა ხოლმე; “დიახ, მისს”, “არა, მისს” _ როცა ქალი თვითონ ჰკითხავდა რამეს; ან “დიახ, მემ”, “არა, მემ”, როცა ქალის დედა შეეკითხებოდა. ცდილობდა თავი შეეკავებინა და ენაზე მომდგარი სიტყვებით არ მიემართა ძმებისათვის — “დიახ, სერ”, “არა, სერ”, რაც მას საზღვაო სამსახურის დისციპლინით ჰქონდა შესისხლხორცებული. გრძნობდა, რომ ეს შეუფერებელი იქნებოდა, დამცირება გამოვიდოდა, თავის დამცირება კი არასდიდებით არ შეიძლებოდა, თუკი მართლა ლამობდა ქალის გულის მონადირებას. სიამაყეც ამასვე უკარნახებდა. “ღმერთმა შემარცხვინოს”, გაიფიქრა მან ერთი პირობა, “ამათზე უარესი თუ ვიყო! თუ ვისწავლო!” მაგრამ იმავე წუთში, როცა ქალი ან დედა “მისტერ იდენს” ეტყოდა, გამომწვევი სიამაყე ხელადვე ავიწყდებოდა და სიამოვნებისაგან თვალები გაუბრწყინდებოდა. ესეც ხომ ცივილიზებული ადამიანია! აი, თუ არა _ აგერ, გვერდით მოსჯდომია ხალხს, რომელთა არსებობა მან მხოლოდ წიგნებით იცოდა, და მათთან ერთად სადილს შეექცევა. თვითონაც წიგნებში წარმოედგინა თავი და აკინძულ ტომებში, ნაბეჭდი ფურცლიდან ფურცელზე, არხეინად დააბოტებდა.
ართურის ვარაუდი სულ გააქარწყლა ჭაბუკმა — ახლა, სუფრასთან, უწყინარ კრავს უფრო ჰგავდა იგი, ვიდრე ველურ ადამიანს. იჯდა და გამწარებით იმტვრევდა თავს, რა ექნა და როგორ მოქცეულიყო. სინამდვილეში, უწყინარი კრავი სულაც არ ყოფილა და მეორეხარისხოვანი როლი ოდნავადაც არ ეგუებოდა მის ძლიერ ბუნებასა და მაღალ მისწრაფებებს. ლაპარაკს ერიდებოდა, მხოლოდ მაშინ გაიღებდა ხმას, როცა სხვა გზა არ იყო, და სასადილო ოთახში გასვლას ჰგავდა მისი მეტყველება: იმგვარადვე ბორძიკობდა, დაბანცალებდა და შიშის კანკალით არჩევდა სიტყვებს თავის მრავალენოვან ლექსიკონში, ყოყმანობდა — ვაითუ, ამ საუბრისთვის შესაფერი სიტყვები სათანადოდ ვერ გამოვთქვაო, სხვა სიტყვები კი ამ ხალხისთვის გაუგებარი ან ტლანქი გამომდგარიყო. მოსვენებას არ აძლევდა იმის ფიქრი, ვაითუ ასეთმა სიფრთხილემ და ენის ამგვარმა დაბმამ სასაცილო გამხადოსო; ხელს უშლიდა თავისი ნამდვილი აზრი და შეხედულება გამოეთქვა. თანაც თავისი ლაღი ბუნების ასეთი ძალდატანებითი შეზღუდვა იმგვარადვე აღიზიანებდა, როგორც გახამებულმა საყელომ გაუღიზიანა კისერი. გრძნობდა, რომ დიდხანს ვერ აიტანდა ამას. ბუნებით მგრძნობიარე და ფიქრიანი კაცი იყო, და ახლა ლამის დაახრჩო მოზღვავებულმა გრძნობამ და სათქმელმა, გარეთ მოიწევდა, გადმოხეთქვასა და რაიმე ფორმაში ჩამოყალიბებას ლამობდა. ერთბაშად გადაავიწყდა თავისი არსებობაცა და ისიც, ამჟამად სად იმყოფებოდა, და უნებურად ძველი, ნაცნობი სიტყვა წამოსცდა.
ზურგს უკან ატუზული მსახური მოსვენებას არ აძლევდა. რაღაც კერძს აწოდებდა, უარის ნიშნად კი ჭაბუკმა მოკლედ და ენერგიულად მოუჭრა:
— პაუ!
ყველამ ყური ცქვიტა და მოლოდინში გაირინდა, მსახური, ეტყობოდა, ნასიამოვნები დარჩა — ცბიერად გაიბადრა. მაგრამ ჭაბუკი ხელადვე მოეგო გონს.
— კანაკური გამოთქმაა, — განმარტა მან, — “მეყოფას” ნიშნავს. ისე წამომცდა.
უცებ ქალიშვილის ცნობისმოყვარე მზერა დაიჭირა, ჭაბუკს ხელებზე მისჩერებოდა. რაკიღა ერთხელ აეშალა საღერღელი, განაგრძო:
— წყნარი ოკეანის ერთ-ერთ საფოსტო გემს ჩამოვყევი ამ დღეებში. ძალიან იგვიანებდა და ზანგებივით გვამუშავეს პიუჯეტის უბეში, მთელი ტვირთი გადმოგვაწყობინეს... სწორედ მაშინ გადავიტყავე.
— მაგაზე არც კი შემიხედავს, — სწრაფად მიუგო ქალმა, — თქვენი ხელები სხეულთან შედარებით ძალიან პატარა ჩანს.
ჭაბუკი სახეზე წამოენთო. აჰა, ერთი ნაკლი კიდევ გამომიაშკარავესო, იფიქრა.
— დიახ, — წყენით თქვა მან, — მუშტები მართლაც პატარა მაქვს, დიდ დაძაბვას ვერ უძლებს. მკლავსა და მხრებში კი, გაგიხარია, ჯორის ღონე მაქვს. ყბაში რომ მოვდებ ვინმეს და ჩავულეწავ, მუშტებიც ტეხას მიწყებენ ხოლმე.
თქვა და მაშინვე ინანა, საკუთარი თავი შეეზიზღა. ნებაზე მიუშვა ენა და უკადრისი რამეები წამოაყრანტალა!
— რა მამაცობა გამოიჩინეთ, ართურს რომ მიეშველეთ. მით უმეტეს, სულ უცხო იყო თქვენთვის! _ თავაზიანად მიაშველა ქალმა, რომელმაც შეცბუნება კი შენიშნა ჭაბუკს, მაგრამ მიზეზს ვერ ჩაწვდა.
ჭაბუკიც მაშინვე მიუხვდა და მადლიერების მღელვარე გრძნობამ ისე გაუვსო გული, რომ ენაზე კბილის დაჭერა კვლავ დაავიწყდა.
— ეგეც რომ დიდი რამეა! — მიუგო მან, — ვინც არ უნდა მოხვედრილიყო იქა, ამასვე იზამდა. შარზე იყვნენ არამზადები. ართურს ხმაც არ გაუცია. მივარდნენ და პირდაპირ თხლიშეს, მეც ხელად ვეცი და ისეთი ვთხლიშე, რომ სულ თავგზა ავუბნიე. ხელები კი გადამეყვლიფა ცოტათი, მაგრამ სამაგიეროდ რამდენიმე ვაჟბატონი უკბილოდ დავტოვე. იქ რომ არ ვყოფილიყავი, უფრო დამწყდებოდა გული, თუ დავინახე, რომ...
და უცებ გაწყვიტა სათქმელი, პირი გაღებული დაურჩა, საკუთარი უმწეობისა და უბადრუკობის უფსკრულში იგრძნო თავი. რა ღირსი ვარ, მე და ეს ქალი ერთი ჰაერით ვსუნთქავდეთო, იფიქრა. და მანამ ართური გააგრძელებდა ამბავს, მეოცედ მაინც ყვებოდა, როგორ დაესხნენ თავს ბორანზე მთვრალი არამზადები, როგორ მოვარდა უცებ მარტინ იდენი და იხსნა იგი, თვით ამ ჭაბუკს კოპები შეეკრა და მწარე ფიქრს მისცემოდა, თავი რად გავისულელეო, საგონებელში ჩავარდნილიყო — ვეღარ გადაეწყვიტა, როგორ უნდა სჭეროდა თავი ამ ხალხთან. წესიერად რომ ვერ იქცეოდა, ამას თვითონვე გრძნობდა. მათი ჯილაგისა არა ყოფილა და მათებურად ვერ ლაპარაკობდა. ეს აშკარა იყო. არც ის შეეძლო, რომ მათი ჯილაგისად მოეჩვენებინა თავი. თვალთმაქცობა ხელადვე შეეტყობოდა, მის ბუნებას არც ეგუებოდა თვალთმაქცობა. ფლიდობასა და ოინბაზობას ვერ იტანდა. მოხდეს, რაც მოსახდენია — მაინც ისა სჯობია, რომ ჩემი ნამდვილი სახე გამოვაჩინოო. ახლა ვერ აუწყობს ამათ ენას, მაგრამ დრო მოვა და ამასაც მოახერხებს. ეს მტკიცედ გადაწყვიტა. თუმცა არც მანამდე იჯდება მუნჯივით, ისიც ჩაერევა საუბარში, თავისებურად ილაპარაკებს, ცოტა უფრო მოზომილად, რაღა თქმა უნდა, რომ ამათაც გააგებინოს სათქმელი და თან მეტისმეტად არ შეაშფოთოს. ამას გარდა, არც ის იქნება სწორი, სულ ჩუმად იჯდეს და ხალხს აფიქრებინოს, ყველაფერი ესმისო, მაშინ როდესაც ზოგიერთი რამ იქნებ არ ესმოდეს. ამიტომაც იყო, რომ, როცა ძმები უნივერსიტეტის ამბებსა ყვებოდნენ და ლაპარაკში რამდენჯერმე ახსენეს სიტყვა “ტრიგი”, მარტინ იდენი თავისი გადაწყვეტილების ერთგული დარჩა და ჰკითხა:
— “ტრიგი” რა არის?
— ტრიგონომეტრია, — მიუგო ნორმანმა, — მათის უმაღლესი დარგი.
— “მათი” რაღაა? _ აღარ მოეშვა ჭაბუკი და ნორმანს ღიმილიც კი მოჰგვარა.
— მათემატიკა — არითმეტიკა, — უპასუხა მან.
მარტინ იდენმა თავი დააქნია. აჰა, ერთბაშად გადაჰკრა თვალი სიბრძნის უსაზღვრო სიღრმეებს და სავსებით რეალური ეჩვენა. მისი წარმოსახვის არაჩვეულებრივი ძალა აბსტრაქტულ მოვლენებს კონკრეტული ფორმით აღიქვამდა. ტრიგონომეტრიამ, მათემატიკამ და ცოდნის მთელმა იმ სფერომ, რასაც ეს სიტყვები მოიცავდა, ჭაბუკის ალქიმიკურად მოწყობილ ტვინში რაღაცნაირი პეიზაჟის გამოსახულება მიიღო. ხედავდა მწვანედ მოხასხასე ფოთლებს. ტყის ქაშანებს — ზოგან თანაბარი შუქით განათებულს, ზოგან ტოტებში გამოჭრილი სხივებით აელვარებულს. უფრო მოშორებით ყველაფერი მოწითალო ნისლში გახვეულიყო, ხოლო ამ ნისლს იქით, იცოდა, რომ რომანტიკული მომხიბლაობით გაბრწყინებული უცნობი სამყარო იწყებოდა. ღვინოსავით ათრობდა ეს ხილვა. ფართო მოქმედების ასპარეზი იყო, სადაც თავსაც ბევრი საქმე გამოუჩნდებოდა და ხელსაც. ეს იყო სამყარო, რომელიც მას უნდა დაეპყრო. და მყისვე, მისი ცნობიერების მიღმა, ახალმა აზრმა გაიელვა: ამ ქალის გულისთვის უნდა დაიპყროს!.. ამ შროშანივით თეთრი ქალის გულისთვის, აგერ გვერდში რომ უზის.
ეს ელვარე ზმანება ართურმა დაუნგრია და გაუფანტა, რომელიც მთელი საღამო სულ იმის ცდაში იყო, შინაურებისათვის ნამდვილი ველური ეჩვენებინა. მარტინ იდენმა წეღანდელი გადაწყვეტილება გაიხსენა. პირველად ახლაღა დაემსგავსა თავის თავს _ ჯერ დაძაბულად, მერე უფრო თავისუფლად, ბოლოს კი შემოქმედის სიხარულით მოცული ლაპარაკობდა, სხვებსაც ისე გადაუშალა ცხოვრების ცალკეული სურათები, როგორც თავად ჰქონდა განცდილი და დანახული. “ალკიონზე” — კონტრაბანდისტების გემზე — მუშაობდა მეზღვაურად, როცა ეს გემი საბაჟოს მოხელეებმა დააკავეს. ყველაფერს ფართოდ ხედავდა ჭაბუკი და უნარი ჰქონდა ასევე ფართოდ ეამბნა ნანახი. ცოცხლად დაეხატა აბობოქრებული ზღვა, ტალღებში მოქანავე გემი და მეზღვაურები. წარმოსახვის დიდი ძალა სიტყვებშიაც გადმოიტანა და სხვებსაც ცოცხლად განაცდევინა ის, რაც საკუთარი თვალით ენახა. მხატვრის მახვილი ალღოთი მას შეეძლო აურაცხელი მოვლენისა და წვრილმანისაგან ყველაზე მკაფიო და ცხოველმყოფელი შეერჩია. თავისი ტლანქი მჭევრმეტყველებით, მგზნებარებითა და ძლიერებით სხვებიც გაიტაცა. ზოგჯერ თუ ნაამბობის მძაფრი სიცხადე და გამოთქმის სიტლანქე შეაძრწუნებდათ, სამაგიეროდ, ამ სიტლანქეს მაშინვე მოჰყვებოდა ხელადვე ნამდვილი სილამაზე, ხოლო ცალკეული ამბის ტრაგიკულობას ხელადვე ანელებდა მეზღვაურთა ათასნაირად დახვლარჭნილ-დაგრეხილი ხუმრობანი.
მანამ ჭაბუკი ლაპარაკობდა, ქალი აღგზნებული თვალებით შეჰყურებდა. ჭაბუკის ცეცხლი მასაც ათბობდა. ახლაღა მიხვდა, რომ მთელი თავისი დღე და მოსწრება ერთხელაც არ უგრძვნია ასეთი სითბო. უნებურმა სურვილმა მოიცვა — ზედ მიჰკვროდა ამ ანთებულ, მოგიზგიზე ვაჟკაცს, რომელიც ვულკანის მსგავსად აფრქვევდა ძალას, ჯანსა და ენერგიას. ისეთი ძლიერი იყო ეს სურვილი, რომ თავს ძლივს იჭერდა. მაგრამ თან მეორე, საწინააღმდეგო ძალა უკან ეწეოდა: ზიზღს აღუძრავდა ეს დასახიჩრებული ხელები, რომელთაც ცხოვრებისეული ჭუჭყი კანსა და ხორცში გასჯდომოდა, ეს საყელოსაგან გახეხილი კისერი, გამობერილი კუნთები... აფრთხობდა ჭაბუკის მოუხეშაობა. ყოველი ტლანქი სიტყვა ყურში ეკალივით ესობოდა, მისი ცხოვრების ყოველი ტლანქი ეპიზოდი გულზე ლახვარივით ეცემოდა. და ისევ შეუნელებელი ძალით იზიდავდა ჭაბუკი. ნამდვილად ეშმაკი ჩასახლებია სულში, სხვას რას შეიძლება ასეთი ძალა ჰქონდესო, გაიფიქრა ქალმა. ყველაფერი, რაც აქამდე მტკიცედ ჰქონდა ჩაჭდობილი გონებაში, ახლა ერთბაშად შეირყა. რომანტიკული თავგადასავლებითა და ფათერაკებით სავსე ცხოვრება ჭაბუკისა ყველაფერს თავდაყირა აყენებდა ქალის შეგნებაში. ისე აგდებულად ახსენებდა ხოლმე ჭაბუკი განსაცდელს, ისე სიცილად უჩანდა სიცოცხლე, რომ ქალსაც შეეცვალა შეხედულება: მაშ, ცხოვრება არც ისე სერიოზული და რთული ყოფილა, სათამაშოს უფრო ჰგავს — გაჰკრავს, გაითამაშებ, უდარდელად გაატარებ წუთისოფელს და ბოლოს ისე მოიშორებ, რომ გული არც დაგწყდება. “მაშ, შენც ითამაშე!” ეუბნებოდა ქალს შინაგანი ხმა. “თუკი ასე გულით გწადია, ბარემ ჩაეხუტე და მიეკარი, ეგ შენი ხელები კისერზე მოხვიე!” ლამის იყვირა, ასეთი ქარაფშუტული ფიქრი რომ მოუვიდა, მაგრამ ამაოდ ცდილობდა თავისი დიდი კულტურა და სიწმინდე გაეთვალისწინებინა, მთელი თავისი უპირატესობა დაეპირისპირებინა ჭაბუკისათვის. ირგვლივ მიიხედ-მოიხედა და შენიშნა, რომ სხვებიც გატაცებით უსმენდნენ; თუმცა ძალიან შეწუხდებოდა, რომ დედის თვალებშიაც არ შეენიშნა შიში, _ მართალია, აღტაცებული შიში, მაგრამ შიში მაინც შიშია. ეს კაცი ნამდვილად ბოროტი სულია, წყვდიადიდან მოსული. ეტყობოდა, ეს დედასაც შეენიშნა, და დედა არა ცდებოდა. მზად იყო, ამ საქმეშიაც ერწმუნა დედის შეხედულება ისევე, როგორც ყოველთვის სწამდა. ჭაბუკის ცეცხლი ქალს მეტად აღარა სწვავდა, და შიშიც ერთგვარად გაუნელდა.
ნასადილევს ქალი როიალს მიუჯდა, ჭაბუკს მუსიკა მოასმენინა. ბუნდოვანმა სურვილმა წამოუარა, გამომწვევი სიკეკლუცით დაეკრა და ამით კიდევ უფრო ღრმა მოეჩვენებინა ის უფსკრული, რაც მათ ერთმანეთისაგან აშორებდა. თითქოს კომბლად იქცა ეს მუსიკა და ჭაბუკის თავზე მხეცური გაცოფებით დატრიალდა: გააყრუა, დაარეტიანა, მაგრამ ამავე დროს აღაგზნო და ააფორიაქა. მარტინი მოწიწებით შეჰყურებდა ქალს. უფსკრული მის წარმოდგენაშიაც ისევე გაფართოვდა, როგორც ქალისაში. მაგრამ მით უფრო აღაგზნო სურვილმა, გადაელახა იგი და ქალი დაეპყრო. მგრძნობიარე კაცი იყო, სიცოცხლით სავსე, არ შეეძლო მთელი საღამო მჯდარიყო და უფსკრულისათვის ეცქირა, მით უმეტეს, როცა მუსიკასაც ისმენდა. ძალიან უყვარდა მუსიკა, მაგრამ სასმელივით მოქმედებდა — აღაგზნებდა, სიმხნეს მატებდა, ფრთებს შეასხამდა და ცას მოატარებდა ღრუბელივით. ყოველდღიური ცხოვრების ჭუჭყს ავიწყებდა, სულს სილამაზითა და მშვენიერებით უვსებდა. ჭაბუკისათვის გაუგებარი იყო, რას უკრავდა ქალი. ეს არ ჰგავდა პიანინოების ჟღარუნს, რაც მას იაფფასიან საცეკვაო დარბაზებში მოესმინა, არც სპილენძის სასულე საკრავების ზრიალს. მაგრამ წიგნებში ამოეკითხა, რომ ამგვარი მუსიკაც არსებობდა, და სწორედ ასეთად ირწმუნა ის, რასაც ახლა ისმენდა, დასაწყისში თითქოს ასხვავებდა გამოკვეთილ მარტივ რიტმს, მაგრამ მალევე აირეოდა და იბნეოდა. ზოგჯერ თითქოს შინაგან ხმას ააყოლებდა მოტივს, მაგრამ ბგერების ქაოსში გაიბურდებოდა, სავსებით გაუგებარი ხდებოდა და როგორც საყრდენგამოცლილი სიმძიმე, მიწაზე ეცემოდა.
ერთი პირობა მოეჩვენა, ჩემი გამასხარავება ხომ არ განუზრახავთო. მტრული განწყობილება შენიშნა ქალს და სცადა გამოეცნო, რას ამბობდნენ მისი თითები, როცა კლავიშებს ეცემოდნენ. მალევე მოიშორა ეს უღირსი და არასარწმუნო ფიქრი და უფრო თავისუფლად მიეცა მუსიკას. კვლავ ძველი აღფრთოვანება დაეუფლა. სხეულმა წონა დაკარგა, ჰაეროვან არსებად იქცა. თვალები დიდმა სიკაშკაშემ გაუცისკროვნა, ირგვლივ ყველაფერი გაქრა და გაუჩინარდა, თვითონაც ჰაერში აიზიდა, ზემოდან დაფრენდა სამყაროს — ძველ საოცნებო და სანეტარო სამყაროს. ნაცნობი და უცნობი მოვლენები ერთმანეთში სიზმარივით აირია. შედიოდა მზით გადახრუკული უცნობი ქვეყნების ნავსადგურებში. დააბოტებდა საბაზრო ადგილებში, ყოვლად უცნაურ და უცნობ ველურთა შორის; კვლავ უღიტინებდა ცხვირში კუნძულებიდან გამოჭრილი სურნელი სანელებლისა; ეს ბევრჯერ განუცდია ზღვაზე, შეხუთულ ღამეებში... ჰა, გრძელი ტროპიკული დღეები და სამხრეთ-აღმოსავლეთის პასატებთან ბრძოლა! პალმებით შემკული პაწაწინა მარჯნის რიფები ხან ამოყოფენ თავს ფირუზისფერ იკეანეში, ხან ისევ გაუჩინარდებიან; ფიქრივით სწრაფი სურათები ერთმანეთს ენაცვლებიან. აგერ რომ უცებ ცხენს მოახტება და მზით გარუჯულ უდაბნოში გაიჯირითებს, მეორე წამში ხვატში დგას და მზის სიმხურვალით გავარვარებული ჰაერის მიღმა, სიკვდილის ხეივანში, თეთრად მოელვარე აკლდამას დასცქერის; ან ყინულოვან ოკეანეში მიცურავს ნავით და ნიჩბებს გამეტებით უსვამს, ირგვლივ კი მზეზე მოელვარე ყინულის დიდი კუნძულები წამომართულან; ქოქოსის პალმის ძირში წამოწოლილა, მარჯნის კუნძულზე, და ქვემოთ ტალღები ნაზად ეტლაშუნება ნაპირს; აგერ, ოდესღაც დაღუპული გემის ჩონჩხი ლურჯი ალით იწვის და მის შუქზე მოცეკვავეებს ფერხული გაუმართავთ, სასიყვარულო სიმღერის გამაყრუებელ ყიჟინაზე, ჰავაური გიტარის წკრიალსა და დოლის ბრახუნზე გამწარებით ცეკვავენ “ჰულას”. ვნებიანი ტროპიკული ღამე იყო. იქით კი, მოშორებით, ვულკანი აჭრილა ვარსკვლავებში. მაღლა ფერმიხდილი ახალი მთვარე მიცურავს და ცის დასალიერზე სამხრეთის ჯვრის თანავარსკვლავედი ციმციმებს.
თითქოს ქნარად იქცა: რაც სიცოცხლეში ნახა და გამოსცადა, სიმები იყო, ხოლო ეს მუსიკა — ქარი; შეარხევდა ხოლმე ქარი სიმებს და ხელად მოგონებებსა და ოცნებებს წამოშლიდა. განა მარტო გრძნობდა ამას ჭაბუკი: თავისი გამოსახულება და ფერი ეძლეოდა ყველაფერს, რაღაც ჯადოსნური ძალით ხორცს ისხამდა, იწმინდებოდა. წარსული, აწმყო და მომავალი ერთმანეთში აირია. შედიოდა ამ დიდ, მცხუნვარე ქვეყანაში და გმირულ საქმეებს სჩადიოდა — ამ ქალისათვის, ამ ქალის მოსაპოვებლად, მასთან ერთადვე: მოუხვევია ქალისათვის ხელი და თავისი ოცნების სამყაროში დააცურებს.
ქალმა ცერად გახედა ჭაბუკს და მის სახეზე თითქმის ყველაფერი ეს წაიკითხა. სულ სხვა ელფერი მისცემოდა სახეს; დიდრონი, მოელვარე თვალები თითქოს ბგერების საბურველს ჰკვეთდნენ და იმის მიღმა ცხოვრების მთელ მჩქეფარებასა და ოცნების ბუმბერაზ მოჩვენებებს ჭვრეტდნენ. ქალი სახტად დარჩა. ტლანქი და მოუხეშავი ჭაბუკი სადღაც გამქრალიყო. ულაზათოდ შეკერილი ტანსაცმელი, დასახიჩრებული ხელები და მზით გარუჯული სახე იქვე იყო. მაგრამ ეს ახლა თითქოს ციხის გისოსებად იქცა, ხოლო ამ გისოსებს იქით ხედავდა დიდი სულის ადამიანს, უსიტყვოსა და დამუნჯებულს, რადგან ბაგეს არ შეეძლო გადმოეცა მისი ნამდვილი განცდები. ეს მხოლოდ ერთი წამით მოეჩვენა ასე; მოუხეშავი-მოუქნელი ჭაბუკი ხელადვე დაბრუნდა და ქალს თვითონვე გაეცინა თავისი ფანტაზიის უცნაურ თამაშზე. თუმცა შთაბეჭდილება იმ წამიერი ხილვისა კვლავ დარჩა. და როცა, ბოლოს, ჭაბუკი უხერხული რხევით მიუახლოვდა გამოსამშვიდობებლად, ქალმა მას სუინბერნისა და ბროუნინგის წიგნები ათხოვა — სწორედ ახლა სწავლობდა იგი ბროუნინგის შემოქმედებას. სახეზე წამოწითლებულმა ჭაბუკმა მადლობა ძლივს ამოღერღა და ამ წუთში ქალს იგი პატარა ბიჭად მოეჩვენა, უნებურად დედობრივი სინაზე და სიბრალული იგრძნო. ერთბაშად დაავიწყდა მისი მოუხეშაობაც, შებოჭილი სულიც და ის მამაკაცური გამოხედვაც, რაც ქალს ერთდროულად ახარებდა და აფრთხობდა კიდეც. ახლა იგი პატარა ბიჭსღა ხედავდა, რომელმაც ისე მაგრად ჩამოართვა თავისი გახეხეშებული ხელი, ლამის კანი გაუხეხა, და ენის ბორძიკით უთხრა:
— ყველაზე შესანიშნავი დღე იყო ჩემს ცხოვრებაში. შეჩვეული არა ვარ ამისთანა რამეებს... — უმწეოდ მიიხედ-მოიხედა, — არც ხალხსა და არც ამისთანა სახლს. სულ ახალი რამ არის ჩემთვის... და ძალიანაც მომწონს.
— იმედი მაქვს, კიდევ მოხვალთ, — უთხრა ქალმა, როცა ჭაბუკი ძმებს ემშვიდობებოდა.
ჭაბუკმა ქუდი ჩამოიფხატა, კარი რხევით გაიარა და გავიდა.
_ რას იტყვი? _ ჰკითხა დას ართურმა.
— ძალიან საინტერესოა... თითქოს ოზონის ნაკადი შემოიჭრაო, — უპასუხა ქალმა, — რამდენი წლის იქნება?
— ოცის... თითქმის ოცდაერთისაც. სწორედ დღესა ვკითხე. არ მეგონა, ასე ახალგაზრდა თუ იყო.
სამი წლით უფროსი ვყოფილვარ, გაიფიქრა ქალმა და ძმებს აკოცა, ღამე მშვიდობისა უსურვა.
თავი მესამე.
კიბეზე რომ ეშვებოდა, მარტინ იდენმა პალტოს ჯიბეში ჩაიყო ხელი, პაპიროსის ქაღალდის ნაგლეჯი და ერთი მწიკვი მექსიკური თუთუნი ამოიღო, სიგარეტი გაახვია. კვამლი ღრმად ჩაისუნთქა ფილტვებში და დინჯად ამოუშვა.
— საოცარია! — გაკვირვებითა და აღტაცებით წამოიძახა მან. — საოცარია! — გაიმეორა და ცოტა ხნის შემდეგ კიდევ წაიბუტბუტა: — საოცარია! — მერე გახამებული საყელო მოიგლიჯა და ჯიბეში ჩაიტენა. ცივი წვიმა ცრიდა, მაგრამ ჭაბუკმა ქუდი მაინც მოიხადა, შიშველი თავი შეუშვირა, საკინძი გაიხსნა, თავისთვის მიირწეოდა, ირგვლივ ვერაფერს ამჩნევდა, ბუნდოვნად გრძნობდა წვიმას. აგზნებული იყო, ახლახან ნანახი და განცდილი სურათები უტრიალებდა თავში.
აჰა, შეხვდა ისეთ ქალს, რომელზედაც, მართალია, ბევრი არ უოცნებია, — საერთოდ, ცოტას ფიქრობდა ხოლმე ქალებზე, — მაგრამ ელოდა, გრძნობდა, რომ ოდესმე შეხვდებოდა. სუფრაზე გვერდით ეჯდა ამ ქალს, ხელით შეეხო, თვალებში ჩახედა და მშვენიერი სული დაინახა, ისეთივე მშვენიერი, როგორიც მისივე თვალები იყო, საიდანაც სულის სილამაზე გამოუკრთოდა, როგორც სხეული, რომელშიაც ამ სულს დაესადგურებინა. სხეული არც კი გახსენებია ამ ქალისა და ეს პირველად მოხდა მის ცხოვრებაში, რადგან აქამდე მხოლოდ საამისოდ აინტერესებდა ქალები. სხეულიც სულ სხვაგვარი ჰქონდა. ჭაბუკს ვერ წარმოედგინა, რაიმე სენი ან სხვა რამ ჩვეულებრივი სისუსტე თუ გაეკარებოდა მას. განა მარტო სულის სადგური იყო ეს სხეული. არა — უფრო მეტი. იგი მისივე სულის გამოსხივება იყო, მისი ღვთაებრივი არსების უწმინდესი და უმშვენიერესი ხორცშესხმა. ეს რომ გაიფიქრა, ერთბაშად გაეფანტა ოცნება და უფრო ფხიზელ ფიქრს დაუბრუნდა. აქამდე, — გინდ პირდაპირ ეხსენებინათ, გინდა გადაკვრით, გინდ ისე მიენიშნებინათ, — ღვთაებრივის არსი გაუგებარი იყო მისთვის. არაფრის ღვთაებრიობა არა სწამდა. საერთოდ, ღმერთიც არა სწამდა; სულიერ მამებს, რომლებიც სულის უკვდავებას ღაღადებდნენ ხოლმე, გულიანად დასცინოდა. საიქიოს არსებობა არა სჯეროდა; სააქაოა ყველაფერი, ფიქრობდა იგი, სააქაო და აწმყო — დანარჩენი მარადიული წყვდიადია. მაგრამ რაც ახლა ქალის თვალებში დაინახა, ნამდვილად სული იყო, უკვდავი სული, მარადიული სული. აქამდე არც ერთ ადამიანს — არც ქალსა და არც კაცს — საბაბი არ მიუცია მისთვის უკვდავებაზე ეფიქრა. ამ ქალმა კი შთააგონა. შეხვდა თუ არა, მაშინვე იდუმალი ხმით წასჩურჩულა ეს. ახლაც, მიდიოდა ქუჩაში და თვალწინ ქალის სახე უბრწყინავდა — ფერმკრთალი და სერიოზული, ალერსიანი და მგრძნობიარე, სინაზითა და თანაგრძნობით მოღიმარე ისე, როგორც ნამდვილ სულს შეუძლია გაღიმება. და ისეთი წმიდა, რა სიწმიდეც ჭაბუკს აქამდე ერთხელაც ვერ წარმოედგინა. ამ სიწმიდემ დაარეტიანა იგი, თითქოს კეტი დაერტყათ. გააოგნა. კეთილისა და ბოროტის არსებობა აქამდეც იცოდა, მაგრამ ის კი ვერ წარმოედგინა, სიწმინდე თუ შეიძლება ყოფილიყო არსებობის ერთ-ერთი ატრიბუტი. ახლა კი მან ნახა ეს სიწმიდე, როგორც სიკეთისა და უბიწოების უმაღლესი გამოხატულება, რომელთა შერწყმა უკვდავების საწინდარს წარმოადგენს.
და ერთბაშად მოიცვა პატივმოყვარულმა სურვილმა, ამ უკვდავებას ზიარებოდა. იგი იმის ღირსიც არ ყოფილა, წყალი ეზიდა ამ ქალისათვის — ეს მან იცოდა; დღეს რომ შეხვდა, საღამო მასთან გაატარა და ელაპარაკა, ეს ბედის სასწაული და საოცნებო იღბალი იყო. შემთხვევით მოხდა. კანონზომიერება დაირღვა. ასეთი ბედნიერება არაფრით არ დაუმსახურებია. რელიგიურმა ექსტაზმა წამოუარა. მორჩილი და თვინიერი გახდა, თვითგვემა და თვითდამცირება მოუნდა. ასეთი სულიერი განწყობილებით მიდის ხოლმე ცოდვილი სააღსარებოდ. ცოდვილად ეჩვენა თავი. მაგრამ როგორც ყოველი ცოდვილი მონანიებითა და მორჩილებით უნებურად მომავალ განცხრომასა და სასუფეველს ჭვრეტს, ჭაბუკიც იდუმალად ჭვრეტდა იმ ნეტარებას, რასაც ქალის დაუფლება მოუტანდა. მაგრამ ეს დაუფლება ძალიან ბუნდოვანი იყო, ბურუსით მოცული ცნება, სავსებით განსხვავებული იმისაგან, რაც ოდესმე წარმოედგინა. პატივმოყვარეობამ გიჟური ფრთები შეასხა და ჭაბუკმა წარმოიდგინა, როგორ დასრიალებდა იგი ცაში ქალთან ერთად, როგორ უზიარებდნენ ერთმანეთს თავიანთ ფიქრებს, როგორ ტკბებოდნენ ყოველგვარი სიკეთითა და მშვენიერებით. ასეთ დაუფლებაზე ოცნებობდა ჭაბუკი.; ეს იქნებოდა ერთგვარი სულიერი დაუფლება, ყოველგვარი სიტლანქისა და უხეშობისაგან განწმენდილი, სულთა თავისუფალი, ძალდაუტანებელი კავშირი. მაგრამ ამ ოცნების გამოკვეთა და ჩამოყალიბება მას არ შეეძლო. არც უფიქრია ამაზე. არაფერზედაც არ ფიქრობდა ახლა: მთრთოლვარე გულისთქმამ დასჯაბნა მისი გონება და მთელი არსებით მიეცა ემოციებს, რაც ადრე ერთხელაც არ გამოუცდია. გრძნობათა ზღვაში დაცურავდა და ეს გრძნობები თავისთავად მაღალი და წმინდა იყო, სულ სხვა სამყაროში დაატარებდა ჭაბუკს.
მთვრალივით მიბარბაცებდა და მგზნებარედ ბუტბუტებდა:
— საოცარია, საოცარია!
მოსახვევთან პოლიციელმა დაეჭვებული თვალი გააყოლა, სიარულზე შეატყო, რომ მეზღვაური იყო.
— სად გადაგიკრავს? — გასძახა პოლიციელმა.
მარტინ იდენი კვლავ მიწაზე დაეშვა. მოქნილი ორგანიზმი ჰქონდა, ხელად შეეგუებოდა ხოლმე გარემოსა და მდგომარეობას, პოლიციელის შეძახილზე მყის გამოფხიზლდა და გონს მოეგო.
— კარგი რამე კია, რას იტყვი! — გაუცინა მან, — არც კი მიგრძვნია, რომ ხმამაღლა ვლაპარაკობდი.
— მალე სიმღერასაც შემოსძახებ, — დაასკვნა პოლიციელმა.
— მაგას კი არ ვიზამ. ასანთი მომიკიდე და პირველსავე ტრამვაის გავყვები.
პაპიროსს მოუკიდა, პოლიციელს მშვიდობის ღამე უსურვა და გზა განაგრძო.
— კარგი საქმეა, შენ ნუ მომიკვდები, — წაიბუტბუტა თავისთვის, — მთვრალი ვეგონე ამ ვაჟბატონს, — ჩაეცინა და გაიფიქრა, — ეტყობა მართლაც მთვრალი ვარ, — და მერე დასძინა, — მაგრამ არ მეგონა, ქალის სახეს თუ შეეძლო ეს.
ტელეგრაფ ავენიუზე ბერკლისაკენ მიმავალ ტრამვაის შეახტა. ახალგაზრდებით იყო გაჭედილი, მღეროდნენ, კოლეჯებში ამოჩემებულ სიტყვებს ეძახდნენ ერთმანეთს. მარტინმა ცნობისმოყვარეობით შეათვალიერა, უნივერსიტეტის სტუდენტები იყვნენ. იმავე უნივერსიტეტში სწავლობდნენ, სადაც რუთი, იმავე კლასს და წრეს ეკუთვნოდნენ, შეეძლოთ გაეცნოთ ქალი, თუკი მოისურვებდნენ, ყოველდღე მოენახულებინათ. და ჭაბუკი გაკვირვებული დარჩა, ეს როგორ არა სურთო! ახლაც, აგერ სხვაგან ყოფილან, იმის ნაცვლად, რომ იმ ქალთან გაეტარებინათ საღამო, მასთან ელაპარაკათ, მოწიწებით შემოხვეოდნენ და თაყვანი ეცათ. ფიქრი ფიქრს გადაება. ერთი ბიჭი გამოარჩია — წვრილთვალა და ლაშჩამოშვებული იყო. გაფუჭებული კაცი იქნება, გადაწყვიტა მან. გემზე მაგისთანა ვაჟბატონი ხელად გამოამჟღავნებს თავის სილაჩრეს, გულნამცეცობასა და მაბეზღარობას. ამ ვაჟბატონს როგორ არა სჯობს მარტინ იდენი! ამ აზრმა გაამხნევა და გაამხიარულა. თითქოს ცოტათი უფრო მიუახლოვდა ქალს. ახლა სხვა სტუდენტებსაც შეადარა თავი. საკუთარი კუნთების ძალა კარგად იცოდა და გული დაიარხეინა — ღონით ყველას ვაჯობებო. მაგრამ ამათ თავი ჰქონდათ ცოდნით გატენილი და შეეძლოთ ქალის ენაზე ელაპარაკათ! ამან გუნება გაუფუჭა. ბოლოს და ბოლოს, ეს ტვინი რის მაქნისია?! იმედიანად გაიფიქრა მან. რაც მაგათ უსწავლიათ, განა მე კი ვერ ვისწავლი?! მაგათ წიგნებით უსწავლიათ ცხოვრება, მე კი ცხოვრების გულში მიტრიალია. მაგაზე თუ მიდგა საქმე. განა ჩემი თავი კი არ არის ცოდნით სავსე! ოღონდ ეგ სულ სხვაგვარი ცოდნაა. რომელი ამათგანი დასჭიმავს ბაგირებს? საჭეს ვინ მიუჯდება? ვინ იმორიგევებს? თვალწინ გადაეშალა განვლილი ცხოვრების სურათები — განსაცდელი და მამაცობა, გაჭირვება და მძიმე შრომა. გაახსენდა, რამდენი მარცხი და დაბრკოლება გამოუცდია სწავლაში. რა მოხდა მერე, არაფერი წაუგია! მაგათი ჯერიც მოვა, ეგენიც აღმოჩნდებიან ცხოვრების პირისპირ და მთელი ის ვაი-ვაგლახი ექნებათ გასავლელი, რაც მე უკვე გამოვიარე. ასეა! მანამ ეგენი ამას მოახერხებდნენ, მეც მოვასწრებ და ცხოვრების მეორე მხარეს წიგნებით შევისწავლი.
ტრამვაი უწესრიგოდ მიმოფანტული სახლების უბანს უახლოვდებოდა, ოუკლენდსა და ბერკლის შორის, და ჭაბუკმა გარეთ დაიწყო ცქერა, რომ არ გამორჩენოდა ნაცნობი ორსართულიანი სახლი, რომელზედაც ამაყად გამოეკრათ აბრა — “ჰიგინბოთამის საცალო სავაჭრო”. სახლს რომ გაუპირისპირდა, ჩამოხტა. აბრას ახედა. იგი გაცილებით უფრო მეტის მთქმელი იყო მარტინ იდენისათვის, ვიდრე ზედ გამოკვეთილი უბრალო სიტყვების შინაარსი. თითქოს ყოველი ასოდან გამოსჭვიოდა უბადრუკი წვრილმანობა, სიხარბე და გულნამცეცობა. ბერნარდ ჰიგინბოთამი მისი სიძე იყო — დის ქმარი — და კარგად იცნობდა. კარი გასაღებით გააღო და მეორე სართულზე ავიდა. აქა ცხოვრობდა მისი სიძე. სავაჭრო დაბლა ჰქონდათ. დამპალი ბოსტნეულის სუნით იყო გაჟღენთილი იქაურობა. ხელისცეცებით გაჰყვა ბნელ დერეფანს და უცებ სათამაშო ეტლს წამოჰკრა ფეხი, ერთ-ერთ დისშვილს დარჩენოდა. დისშვილებით დახუნძლული იყო. ეტლი კარს მიენარცხა და ლაწანი მოადინა. “წუწურაქი!” გაიფიქრა ჭაბუკმა, “ორი ცენტი ენანება, რომ გაზის ფული გადაიხადოს და მდგმურებმა კისერი არ მოიტეხონ!”
ცეცებით მოძებნა კარის სახელური და განათებულ ოთახში შევიდა; დაცა და სიძეც იქ დაუხვდა. ქალი შარვალს უკერებდა ქმარს, გამხმარ-გაწლიკული ქმარი კი ორ სკამზე გადაკონწიალებულიყო, დაგლეჯილ ფაჩუჩებში გაყრილი ფეხები მეორე სკამიდან გადმოეშვა და გაზეთს ათვალიერებდა. ცოლისძმას გაზეთს ზემოდან გამოხედა, თავისი შავი, ცბიერი, კვესა თვალები მიაშტერა. მარტინ იდენს მუდამ ზიზღსა ჰგვრიდა მისი დანახვა. ვერ მიმხვდარიყო, რა მოეწონა დას ამ კაცისა, რომელიც მას ქვეწარმავალს აგონებდა და მზად იყო ფეხით გაესრისა. “ერთხელაც იქნება, დავუნაყავ სიფათს”, თავს ინუგეშებდა ჭაბუკი, თორემ ისე გაუძნელდებოდა მისი ატანა. ახლა უკმაყოფილებას გამოხატავდა სიძის ბოროტი თვალები.
— რაო? აღარ მოგწყინდა! — უთხრა მარტინმა.
— ერთი კვირა არც კი გასულა, ეს კარი რომ შევღებე, — წამოიკნავლა თუ წამოიღმუვლა მისტერ ჰიგინბოთამმა, — კავშირებს რა ფული მიაქვთ, შენც კარგად მოგეხსენება. ცოტა უფრო ფრთხილად რომ მოიქცე, არ გაწყენს.
პასუხის გაცემა დააპირა მარტინმა, მაგრამ თავი შეიკავა, წყლის ნაყვა იქნებაო, იფიქრა. სურათს შეხედა კედელზე. გაოცებული დარჩა. ყოველთვის მოსწონდა ეგ სურათი, ახლა კი თითქოს პირველად ენახოს. მდარე რაღაცა იყო, იაფფასიანი, როგორც სხვა ყველაფერი ამ სახლში. უცებ ის სახლი გაიხსენა, საიდანაც ახლა მოდიოდა, ჯერ იქ ნანახი სურათი წარმოუდგა თვალწინ, მერე კი ის ქალი — ალერსიანი ღიმილით რომ ჩამოართვა ხელი გამომშვიდობების დროს. ერთბაშად გადაავიწყდა ბერნარდ ჰიგინბოთამიცა და მისი არსებობაც, მანამ ამ ჯენტლმენმა თვითონ არ შეახსენა თავი.
— რამე მოგეჩვენა?
მარტინი გამოფხიზლდა და წვრილ, პრიალა, ბოროტ, დამცინავ თვალებში ჩახედა. უცებ მოაგონდა, როგორ იცვლებოდა ეს თვალები, როცა მათი პატრონი საქონელს გაასაღებდა მაღაზიაში — მაშინვე ქლესა, დამტკბარი და მორჩილი გახდებოდა.
— დიახ, — მიუგო მარტინმა, — მოჩვენება ვნახე. ღამე ნებისა. ღამე ნებისა, გერტრუდა.
წასვლა დააპირა და კვლავ წამოედო უხეიროდ დაგებულ ნოხს.
— კარს ნუ გაიჯახუნებ! — გააფრთხილა ჰიგინბოთამმა.
სისხლი ყელში მოაწვა ჭაბუკს, მაგრამ თავი შეიკავა და ფრთხილად გაიხურა კარი.
მისტერ ჰიგინბოთამმა ნიშნის მოგებით გადახედა ცოლს.
— მთვრალია! — ჩაილაპარაკა მან ხრინწიანი ხმით, — ხომ გეუბნებოდი!
ცოლმა მორჩილად დაუქნია თავი.
— თვალები მართლაც უპრიალებდა, — აღიარა ქალმა, — არც საყელო მოჰყოლია, აქედან საყელოთი წავიდა. მაგრამ არა მგონია, ორ ჭიქაზე მეტი დაელიოს.
— ფეხზე ძლივს იდგა, — თავის სიტყვაზე იდგა ქმარი, — მე რას გამომაპარებს. ორი ნაბიჯი ვერ გადადგა, ფეხი რომ არ წამოეკრა. ვერ ნახე, კინაღამ კისერი მოიტეხა დერეფანში.
— ალბათ ალისის ეტლს წამოჰკრა ფეხი, — მიუგო ცოლმა. — სიბნელეში რას დაინახავდა.
მისტერ ჰიგინბოთამს უფრო და უფრო მოერია ბრაზი და ხმას აუწია. მაღაზიაში მთელი დღე ქედმოდრეკილი დაღამებას ელოდებოდა ხოლმე, რათა ოჯახში მაინც გამოეჩინა თავისი უფლებამოსილება.
— მე გეუბნები, რომ შენი ძვირფასი ძმა მთვრალია.
ცივი ხმით, მკვახედ და თავდაჯერებულად ლაპარაკობდა. ისე მოჭრით და მოკვეთით გამოთქვამდა სიტყვებს, თითქოს დაზგაზე აყალიბებსო. ცოლმა ამოიხვნეშა და გაჩუმდა. მსხვილი, მოსული ქალი იყო, მუდამ ულაზათოდ ეცვა და ერთთავად გაწყვეტილი ჰქონდა ქანცი საკუთარი სხეულის სიმძიმისაგან, შრომისაგან და ქმრისაგან.
— მამისა გამოჰყვა, — ეგეც სადმე თხრილში ჩაძაღლდება. არადა, ნახე!
ქალმა თავი დააქნია, ამოიხვნეშა და თავისი საქმე განაგრძო. შეთანხმდნენ, რომ მარტინი მთვრალი დაბრუნდა. სილამაზისა არაფერი გაეგებოდათ, თორემ მაშინვე უნდა მიმხვდარიყვნენ, რომ ეს ანთებული თვალები და გაბრწყინებული სახე პირველი ჭაბუკური სიყვარული იყო.
— კარგ მაგალითს კი აძლევს ბავშვებს, — ერთბაშად წამოიფრუტუნა ცოლის სიჩუმით გამწყრალმა მისტერ ჰიგინბოთამმა. ზოგჯერ იმითაც იყო უკმაყოფილო, რატომ ცოლი არ მედავებაო, — ერთი კიდევ მოსვლია ამისთანა რამე, და აქედან დაიკარგოს! გაიგე?! არაფერი სასიამოვნოა, მაგის ლოთ სიფათს უყურონ უცოდველმა ბავშვებმა და გაირყვნან! — მისტერ ჰიგინბოთამს უყვარდა გაზეთში ახლად ამოკითხული სიტყვების წამოსროლა, — დიახ, ასეა ეს... სხვა სახელს მე ვერ შევარქმევ.
ცოლმა კიდევ ამოიხვნეშა, ნაღვლიანად გააქნია თავი და კერვა განაგრძო. მისტერ ჰიგინბოთამი ისევ გაზეთს დაუბრუნდა.
— იმ კვირის ქირა თუ გადაიხადა? — გაზეთს ზემოდან გამოსძახა ცოლს.
ქალმა თავი დაუქნია.
— ჯერ ისევ აქვს ფული.
— ზღვაზე როდის უნდა გაბრუნდეს?
— ალბათ ფული რომ გამოელევა, — მიუგო ცოლმა, — გუშინაც იყო სან-ფრანცისკოში, შესაფერ გემს ეძებდა. ჯერ აქვს ფული. თავის გემოზე უყვარს გემის შერჩევა.
— მამა უცხონდება! თავის გემოზე თუ არ შეარჩიეს მაგისთანა ლაწირაკმა მეზღვაურებმა! თავის გემოზე! ვერ უყურებ!
— რაღაც გემს ამზადებენო, ჩაფლული განძის საპოვნელად მიდიან თურმე... ფული თუ მეყო, იმ გემს დავუცდიო.
— აქ დარჩეს, თუ უნდა, მედროგედ ავიყვან, — თქვა ქმარმა, — ტომს უკვე ანგარიში გავუსწორე, წავიდა.
ცოლმა შიშითა და გაკვირვებით შეხედა.
— ამ საღამოს გავუსწორე ანგარიში. კარუთერესებთან გადავიდა. მეტს შეჰპირდნენ. მე მაგდენს ვერ მივცემ.
— ხომ გეუბნებოდი, გაგექცევა-მეთქი, — შესძახა ქალმა, — იმ ფულზე რას გაგიჩერდებოდა!
— მოიცა, მოიცა, დედაკაცო! — შეუღრინა ჰიგინბოთამმა, — რამდენჯერ უნდა გითხრა, სხვის საქმეში ნუ ეჩრები-მეთქი! შენისთანა ვიქნები, კიდევ რომ გეტყვი რამეს.
— მე რა მენაღვლება, მაგრამ ტომი კარგი ბიჭი იყო, — ჩაიდუდუნა ქალმა.
ქმარმა თვალები გადაუბრიალა. ეს უკვე მეტისმეტი იყო!
— კაცად რომ ვარგოდეს შენი ძმა, ფურგონზე დავსვამდი, — წამოიფრუტუნა ჰიგინბოთამმა.
— რა მართებს შენი? ქირას წესიერად გიხდის, — აღარ მოუთმინა ცოლმა, — რა ხელწამოსაკრავად გაიხადე, რა უფლება გაქვს, ძმა არის ჩემი! შვიდი წელიწადია შენს ხელში ვარ, მაგრამ ცოტა გრძნობა მაინც შემრჩა.
— არ გააფრთხილე? თუ კიდევ არ მოიშალა ღამღამობით წიგნის კითხვა, გაზის ფულიც უნდა იხადოს! — უთხრა ქმარმა.
მისის ჰიგინბოთამს აღარაფერი უპასუხნია. უცებ ჩაქრა, დაქანცულმა სხეულმა დაიმორჩილა აღშფოთებული სული. ქმარი გამარჯვებას ზეიმობდა. დასჯაბნა! თვალები ბოროტი სიხარულით გაუბრწყინდა, ქალის ჩუმი ზლუქუნი ყურში საამურად ჩაესმოდა. დიდი ბედნიერება განიცადა ქალის მოდრეკით. ბოლო დროს სულ უფრო და უფრო ადვილად ადრეკინებდა ქედს, ადრე კი, დაქორწინების პირველ წლებში, მანამ ქალს ხშირი მშობიარობა და ქმრის განუწყვეტელი ჭიჭყინი ქანცს არ გაუწყვეტდა, უფრო ძნელი იყო ესა.
— ხვალვე გააფრთხილე, მორჩა და გათავდა, — უთხრა მან, — ჰო, ახლავე გეტყვი, რომ მერე არ დამავიწყდეს: მარიენთანაც გაგზავნე ხვალ ვინმე, ბავშვებს მიხედოს. ფურგონზე მე თვითონ უნდა დავჯდე, რაკი ტომი წავიდა; შენ მაღაზიაში ჩასვლა მოგიწევს.
— ხვალ რომ სარეცხი მაქვს, — გაუბედავად შეესიტყვა ქალი.
— ადრე ადგები და მოითავებ. ათ საათამდე ვერც წავალ მე.
გაზეთი გაბრაზებით შეაბრუნა და კითხვა განაგრძო.
თავი მეოთხე
სიძესთან შეჯახების შემდეგ სახეში მოწოლილი სისხლი ჯერ კიდევ არ დასცხრომოდა მარტინ იდენს, რომ ჩაბნელებული დერეფანი გაიარა და თავის ოთახში შევიდა. ეს იყო პატარ სორო, რომელშიაც საწოლი, პირსაბანი და ერთი სკამი ძლივს ეტეოდა. მისტერ ჰიგინბოთამისთანა ხელმოჭერილი კაცი მოსამსახურეს რას აიყვანდა, მანამ ცოლს მუშაობა შეეძლო! თანაც რაკი მოსამსახურის ოთახი თავისუფალი იყო, შეეძლო ერთის ნაცვლად, ორი მდგმური ჰყოლოდა. სუინბერნისა და ბროუნინგის ტომები მარტინმა სკამზე დააწყო, ქურთუკი გაიხადა და ლოგინზე ჩამოჯდა. სხეულის სიმძიმისაგან ზამბარებმა ჭრიალი იწყეს, მაგრამ ჭაბუკს არც კი შეუმჩნევია. ფეხსაცმლის გასახდელად რომ დაიხარა, თეთრად შეფეთქილ კედელზე თვალი მოჰკრა ყავისფერ ლაქებს — სახურავიდან წვიმა ჩამოსულიყო და ჭერი ჩამოერეცხა. ამ ჭუჭყიან ფონზე იწყო გამოსახვა და გაუჩინარება სხვადასხვა მოჩვენებებმა. ფეხსაცმლის გახდა სულაც გადაავიწყდა ჭაბუკს, კედელს გაუშტერა თვალი, მანამ ტუჩები უნებურად არ შეერხა: “რუთ!” ჩაიბუტბუტა მან.
“რუთ!” ვერ წარმოიდგენდა ასეთი უბრალო ბგერა ამდენ სილამაზეს თუ გამოსცემდა. ყურს საამურად ჩაესმა და მარტინმა რამდენჯერმე სიყვარულით გაიმეორა “რუთ!” ჯადოდ, თილისმად იქცა ეს სიტყვა. რამდენს წარმოთქვამდა, იმდენი მისი სახე აუელვარდებოდა თვალწინ, დალაქავებულ კედელს ოქროს შარავანდედი დაედგა. განა მარტო კედელს — გარეთაც გაიჭრა, უსასრულობად იქცა ეს შარავანდი, და იქ, იმ ოქროსფერ სივრცეში, ჭაბუკის სული ქალის სულს ეძებდა. რაც კი საუკეთესო ჰქონდა ჭაბუკს, ნიაღვრად გადმოვიდა მისი არსებიდან. ამ ქალის უბრალო გახსენებაც კი აკეთილშობილებდა და ასპეტაკებდა მას, უფრო კარგსა ხდიდა, სურვილს აღუძრავდა კიდევ უკეთესი გამხდარიყო. ასეთი რამ ჯერ არ განეცადა. აქამდე ერთხელაც არ შეხვედროდა ქალს, რომელსაც გაეკელშობილებინოს იგი. პირიქით, მხეცად აქცევდნენ ხოლმე. მარტინმა არ იცოდა, რომ ბევრი იმათგანი ყველაფერს სწირავდა ჭაბუკს, რაც კი რამ საუკეთესო ჰქონდა. არც ის იცოდა, ერთხელაც არ დაფიქრებულა, თავად რა ჰქონდა ისეთი, რითი იზიდავდა ხოლმე, რითი აღუძრავდა სიყვარულს ყველა ქალს. მოსვენებას არ აძლევდნენ ქალები, მას კი, თვითონ, სულაც არ ენაღვლებოდა ისინი. ფიქრშიაც არ გაუვლია, რომ ზოგიერთი ქალი მის გამო და მისი წყალობით გაკეთილშობილდა. აქამდე დაუდევრად და გულგრილად ეპყრობოდა ყველას, და ახლა მიხვდა, რომ ისინი თავიანთი ბილწი ხელებით ცდილობდნენ ხოლმე მის დაპყრობას. უსამართლოდ ექცეოდა იმათაც და საკუთარ თავსაც. მაგრამ განსჯა არ შეეძლო, რადგან პირველად მხოლოდ ახლა ასწონ-დასწონა გონებაში თავისი მოქმედება, და სირცხვილით ლოყა აეწვა, როცა ბევრი სამარცხვინო საქციელი გაიხსენა.
წამოხტა და გათხუპნულ სარკეში ჩაიხედა, რომელიც პირსაბანის თავზე ეკიდა. პირსახოცით გადაწმინდა და ისევ ჩაიხედა, დიდხანს ათვალიერა. პირველად ხედავდა ფაქტიურად თავის თავს. მახვილი თვალი კი ჰქონდა, მაგრამ აქამდე ცხოვრების მრავალფეროვან სურათებს უცქერდა და დრო აღარ რჩებოდა, საკუთარი თავისთვისაც შეეხედა. შეჰყურებდა სარკეში ოცი წლის ჭაბუკს, მის სახეს ათვალიერებდა, მაგრამ ვერ გადაეწყვიტა, კარგი იყო თუ არა; შეჩვეული არ ყოფილა სილამაზის შეფასებას. სწორ, მომაღლო შუბლის ზემოთ წაბლისფერი ქოჩორი აშლილიყო. ქალებს განსაკუთრებით უყვარდათ ეს ხუჭუჭა თმა, შიგ თითებს აცურებდნენ, უალერსებდნენ. მაგრამ ახლა უგულოდ შეხედა ჭაბუკმა: იმისთვის ამას ფასი არ ექნებაო, გადაწყვიტა. მაღალ შუბლს დააკვირდა, თითქოს შიგ ჩახედვას ლამობსო, ცდილობდა გაეგო, რა იყო შიგ და რას წარმოადგენდა. როგორი ტვინი დევს შიგ? დაჟინებით ეკითხებოდა თავს. რა შეუძლია, რა ძალა აქვს? რა მიმაღწევინებს? იმას მომაპოვებინებს?
ნეტა სული თუ დგას ამ მორუხო თვალებში, რომლებიც ზოგჯერ ლურჯად აენთებიან, თითქოს მზით გასხივოსნებული ზღვა ჩადგომოდეს?! ან იმას თუ მოეწონება ნეტა ეს თვალები? ასეთმა ფიქრმა მოიცვა ჭაბუკის თავი. სცადა იმ ქალის თვალებით შეეხედა საკუთარი თვალებისათვის, მაგრამ არ გამოუვიდა. საერთოდ, ადვილად სწვდებოდა ხოლმე სხვა ადამიანების ფიქრებს, მაგრამ იმათი ასავალ-დასავალი კარგად იცოდა. რუთს კი სულაც არ იცნობდა. იდუმალებით მოცული საკვირველება გამხდარიყო ეს ქალი, ერთ ფიქრსაც კი ვერ გამოიცნობდა მისას. ერთი რამ კი შეიძლება ითქვას, დაასკვნა მან ბოლოს, პატიოსანი თვალებია, სიბილწისა და სიგლახის ნატამალი არა სცხიათ. კანის სიშავემ გააკვირვა — არ ეგონა, ასე მაგრად თუ ჰქონდა მზე მოკიდებული. სახელო წამოიწია და თეთრი მკლავი სახეს შეადარა. არა, თეთრი ადამიანი ეთქმის, რაც უნდა იყოს. თუმცა მკლავებზეც კარგა გვარიანად მოჰკიდებოდა მზე. იდაყვში მოხარა მკლავი და მეორე ხელით კუნთები გადასჭიმა, ის ადგილი გამოაჩინა, რასაც მზის სხივი თითქმის სულ არ მოხვედროდა. ქათქათა თეთრი იყო. კიდევ შეათვალიერა გარუჯული სახე სარკეში და როცა წარმოიდგინა, ოდესმე ესეც იმგვარივე თეთრი იქნებაო, გაეცინა. თავშიაც არ მოსდიოდა აზრი, რომ ქვეყნად ბევრი ქალი ვერ დაიტრაბახებდა ასეთი ქათქათა კანით.
ანგელოზის ბაგე-პირი ჰქონდა, მაგრამ გაბრაზების დროს მაგრად იცოდა სავსე, ვნებიანი ტუჩების მოკუმვა. ზოგჯერ ისე მაგრად მოკუმავდა, რომ სახეს ასკეტური სიმკაცრის იერი ეძლეოდა. ეს იყო მეომრისა და შეყვარებულის ტუჩები: შეეძლო ცხოვრების მთელი სიტკბოება ეგემნა და განეცადა, და ისიც ადვილად შეეძლო, ეს სიტკბოება განზე დაეტოვებინა და თავად გამხდარიყო მბრძანებელ-წარმმართველი ცხოვრებისა. ნიკაპი და სიძლიერის გამომეტყველი ქვედა ყბა კიდევ უფრო მეტად აძლევდა ტუჩებს მბრძანებლურ იერს. თანდაყოლილ გრძნობიერებას ძალა აწონასწორებდა და ამიტომაც ჯანსაღი სილამაზე უყვარდა. ტუჩებს შორის ჩაწიკწიკებული კბილები მოუჩანდა, რომელთაც ჯერ არ დასჭირვებოდა და არც შეხებოდა ექიმის ხელი. კარგად გასინჯა და დაასკვნა, რომ თეთრი, მაგარი და ლამაზი კბილები ჰქონდა. მაგრამ უცებ უსიამოვნო გრძნობამ შეაწუხა: სადღაც გაეგონა და თავში ბუნდოვნად ჩარჩენოდა, რომ ზოგი ადამიანი ყოველდღიურად იწმენდს კბილებს. ალბათ, მაღალი წრის ხალხი, იმის წრის ხალხი! ისიც ალბათ, ყოველდღე იწმენდს კბილებს. ნეტა რას იტყვის, თუ გაიგო, რომ მას, ამ ჭაბუკს, მთელ თავის სიცოცხლეში ერთხელაც არ გაუხეხავს კბილები? გადაწყვიტა ჯაგრისი ეყიდა და ჩვეულებად გაეხადა კბილების წმენდა. ახლავე უნდა დაიწყოს, ხვალვე. მარტო მამაცობით ვერაფერს გახდება, ვერ დაიპყრობს ქალის გულს. ერთიანად უნდა შეიცვალოს — დაწყებული კბილის ჯაგრისითა და საყელოთი... თუმცა, რამდენს გაიკეთებდა გახამებულ საყელოს, ისეთი გრძნობა მოიცავდა, თითქოს თვითონვე ისპობდა თავისუფლებას.
ხელი გადმოაბრუნა და დაკოჟრილ ნებს ცერი გადაუსვა. ისე გამჯდარიყო კანში ჭუჭყი, რომ მაგარი ჯაგრისითაც ვერ ამოხეხავდა. ახლა იმის ხელი შეადარე! გახსენებაზეც კი სასიამოვნო ჟრუანტელმა დაუარა. ვარდის ფურცელივით რბილი, თოვლის ფანტელივით გრილი და ფაფუკი, გაიფიქრა მან. ვერც წარმოედგინა, ასე საამურად რბილი თუ შეიძლებოდა ყოფილიყო ქალის ხელი. უცებ თავში გაჰკრა, რა დიდებული იქნება ასეთი ხელი რომ მოგეფეროსო, და თვითონაც გაწითლდა დამნაშავესავით. თავხედობა იყო ასეთი ფიქრი, მის სულიერ სიწმინდეს შეურაცხყოფდა: ის ხომ ფერმიხდილი, ჰაეროვანი სული იყო, ყოველგვარ მიწიერს მოშორებული და ცაში მონარნარე. მაინც ვერ იშორებდა ამ ფიქრს, ქალის ხელების სირბილე და სიფაფუკე თავში ჩაჭდობოდა. ფაბრიკებში მომუშავე ქალების დაკოჟრილ ხელებს იყო შეჩვეული. იცოდა, რაღა თქმა უნდა, რისგან ჰქონდათ ასეთი ხელები... მაგრამ იმისი ხელები! მძიმე სამუშაოს არ გაჰკარებია და მიტომაც არის ასეთი ნაზი. მათ შორის გაწოლილმა უფსკრულმა კვლავ დააღო პირი, როცა ჭაბუკმა წარმოიდგინა, რომ არსებობს ხალხი, რომელთაც ლუკმაპურის მოსაპოვებლად მუშაობა არა სჭირდებათ. თვალწინ დაუდგა მუშაობას შეუჩვეველი არისტოკრატის სახე: დალაქავებულ კედელზე გამოიკვეთა ქედმაღალი და ძლიერი ბრინჯაოს ქანდაკება. თვითონ კი, რაც თავი ახსოვს, სულ მუშაობს, ბავშვობის პირველი მოგონება მუშაობასთან არის დაკავშირებული; და მთელი მისი ოჯახისაც. გერტრუდა აგერ: როცა ხელები დაკოჟრებული არა ჰქონდა ოჯახის მძიმე სამუშაოსაგან, სულ ერთია, მოხარშული ხორცივით დაუსივდებოდა და დაუწითლდებოდა რეცხვის გამო. ახლა მეორე და — მარიენი: საკონსერვო ქარხანაში მუშაობდა იგი წარსულ ზაფხულს და თავისი წვრილი, ლამაზი ხელები პამიდორის საჭრელი დანით ერთიანად დაისერა. ზამთარში კი, მუყაოს ფაბრიკაში მუშაობის დროს, მანქანამ თითის წვერები წააცალა. გაახსენდა, რა დაკოჟრილი ხელები ჰქონდა დედამისს, როცა იგი კუბოში ესვენა. მამაც სულის ამოხდომამდე მუშაობდა. გოჯის სიმსხო კოჟრები ასხდა ხელზე, როცა მოკვდა. იმას კი როგორი რბილი ხელები აქვს! დედამისსაც! ძმებსაც! ეს რომ გაიფიქრა, გაკვირვებამ მოიცვა: აჰა, რამსიმაღლეზე ასულა იმათი კასტა, რა დიდი უფსკრული ყოფილა იმ ქალსა და ჭაბუკს შორის.
მწარედ გაეცინა, ისევ ჩამოჯდა ლოგინზე და, როგორც იქნა, ფეხსაცმლის გახდას მორჩა. გასულელდა თუ რა მოუვიდა? ასე როგორ დაათრო ქალის სახემ და თეთრმა ხელებმა? და დალაქავებულ კედელზე ისევ გამოისახა წარსული სურათი: პირქუში სახლის წინა დგას, ლონდონის ისტ-ენდზე, საღამო ხანია, მარჯიც იქვეა, ფაბრიკაში მომუშავე თხუთმეტი წლის პატარა გოგონა. რაღაც დღესასწაულიდან შინ მიუცილებია. ამ პირქუშ სახლში ცხოვრობს გოგონა, საღორედაც რომ არ გამოდგება. გამომშვიდობებისას ხელი გაუწოდა ჩამოსართმევად, გოგონამ ტუჩები მიაგება საკოცნელად, მაგრამ ბიჭს სულაც არ დაუპირებია კოცნა. რაღაცნაირად აშინებდა ეს გოგო. მაშინ გოგომ ცახცახით მოუჭირა ბიჭს ხელი. ერთიანად დაკოჟრილი ხელი ჰქონდა და ბიჭს სიბრალული მოერია. ახლაღა შეხედა მის სევდიან დამშეულ თვალებს, შიმშილით გალეულ მის ბავშვურ სხეულს, რომელსაც თუმცა გაუბედავად, მაგრამ მაინც შეჰპარვოდა ველური სიმწიფე. ხელი მოხვია, დაიხარა და ტუჩებში აკოცა. გოგომ სიამოვნებისაგან წამოიკნავლა და კატასავით მოებღაუჭა. საწყალი დამშეული გოგონა!.. მარტინი კვლავ შეჰყურებდა დიდი ხნის წინანდელ სურათს. ტანში ჟრუანტელი უვლიდა, როგორც იმ ღამეს, როცა გოგონა ჩაებღაუჭა მას, და გული სიბრალულით გაუთბა. გულისმომწყვლელი სურათი იყო და წვიმის წვეთებიც გულისმომწყვლელად ეცემოდა ქვაფენილს. მაგრამ უცებ კვლავ განათდა კედელი, ახალმა გამოსახულებამ გაიბრწყინა, იმ ქალის ფერმიხდილმა, ოქროსფერი თმის გვირგვინით დამშვენებულმა სახემ გაიელვა, ვარსკვლავივით შორეულმა და მიუწვდომელმა.
სუინბერნისა და ბროუნინგის ტომები აიღო და კოცნა დაუწყო. ასეა თუ ისე, თვითონვე მითხრა, გამომიარეო, გაიფიქრა ჭაბუკმა. ერთხელ კიდევ ჩაიხედა სარკეში და ზეიმით თქვა:
— მარტინ იდენ, გაიღვიძებ თუ არა ხვალ დილით, საჯარო ბიბლიოთეკაში წახვალ და ქცევის წესებს წაიკითხავ. გასაგებია?!
სინათლე ჩააქრო და საწოლის ზამბარები კვლავ აჭრიალდა მისი სხეულის სიმძიმისაგან.
— ოღონდ გინებას თავი უნდა დაანებო, მარტინ! გესმის, ვაჟბატონო, გინებას თავი უნდა დაანებო! — ხმამაღლა თქვა მან.
და ჩაეძინა კიდეც. რათა ისეთი სიზმრები ენახა, რაზეც ოპიუმის მწევლები ვერ იოცნებებდნენ.
თავი მეხუთე
მეორე დილას, ტკბილი სიზმრებიდან რომ გამოეღვიძა, ჰაერი ორთქლის სინოტივით იყო გაჟღენთილი, ირგვლივ საპნისა და ჭუჭყიანი სარეცხის სუნი იდგა, ყურისწამღები ჭიჭყინი და ლანძღვა-გინება ისმოდა, რაც გაძაღლებულ ცხოვრებას თან სდევს ხოლმე. ოთახიდან რომ გამოვიდა, წყლის ტლაშუნი შემოესმა, ამას მოჰყვა გამწარებული კივილი და ტკაცანის ხმა — დამ, გულის მოსაფხანად, თავის მრავალრიცხოვან შთამომავალთაგან ერთ-ერთს სილა უთავაზა. ბავშვის წივილმა ყური დანასავით გაუსერა მარტინს. ყველაფერი, ჰაერიც კი, რასაც იგი ისუნთქავდა, ბილწი და გულისამრევი იყო. ერთი ის სახლი შეადარე! გაიფიქრა მან, ის სილამაზე და სიმშვიდე, რაც რუთის სახლში სუფევს! იქ ყველაფერი ციური და ამაღლებულია; აქ — ბილწი, ხელშესახები!
— აქ მოდი, ალფრედ! — გასძახა მან ატირებულ ბავშვს და ჯიბიდან ფული ამოიღო. ფულის ანგარიში არ უყვარდა, დაუდევრად ხარჯავდა, საერთო დაუდევრობა ამაშიაც ეტყობოდა. ასლუკუნებულ ბიჭს ოცდახუთცენტიანი ჩაუდო ხელში და აიტატა, მოეფერა.
— გაიქეცი და კამფეტი იყიდე, ოღონდ სხვებსაც გაუნაწილე. ისეთი შეარჩიე, რომ დიდხანს არ დნებოდეს პირში.
რეცხვისაგან ერთიანად გაჭარხლებულმა დამ თავი წამოსწია და შეხედა.
— ათი ცენტიც კარგად ეყოფოდა, — უთხრა მან, — სულ არ იცი ფულის ყაირათი. ბავშვიც ამოიყორება.
— ეგ არაფერი, — მხიარულად უპასუხა მარტინმა, — ჩემმა ფულმა თვითონ იცის ყაირათი. არ მინდა საქმეს მოგაცდინო, თორემ ერთს გაკოცებდი.
ცდილობდა ალერსიანად მოპყრობოდა დას, რომელსაც გული ჰქონდა და თავისებურად უყვარდა ძმა. მარტინი ამას მუდამ გრძნობდა. თუმცა, რაც დრო გადიოდა, სულ უფრო და უფრო იცვლებოდა, მძიმე ხასიათი გაუხდა. ასე იცის არაადამიანურმა შრომამ, ამდენმა ბავშვებმა და ქმრის უხასიათობამ, დაასკვნა მარტინმა. და უცებ თავში გაუელვა: თითქოს მთლიანად გაიჟღინთა დამპალი ბოსტნეულის, აქოთებული სარეცხისა და გაქონილი ხურდა ფულის სუნით, რასაც იგი დახლში ითვლიდა ხოლმე.
— წადი, ისაუზმე, — მკვახედ უთხრა დამ, თუმცა გულში ნასიამოვნები იყო. ქვეყნის სხვადასხვა მხარეს გაფანტულ ძმათაგან მარტინი მას გამორჩეულად უყვარდა.
— მოდი, გაკოცებ, რაც იყოს, იყოს, — ერთბაშად აუჩვილდა გული ქალს.
ჯერ ერთი მკლავიდან ჩამოიწრიტა თითებით საპნის ქაფი, შემდეგ მეორიდან. მარტინმა ჩამსხვილებულ წელზე მოხვია ხელი და სველ, დაორთქლილ ტუჩებში აკოცა. თვალები ცრემლით დაებერა ქალს — იმდენად არა მოზღვავებული გრძნობებისაგან, რამდენადაც გამუდმებული ქანცის გაწყვეტისაგან. ხელი ჰკრა ძმას და მოიშორა, მაგრამ მარტინმა მაინც შენიშნა ცრემლი.
— ღუმელშია საუზმე, ჯიმიც ადგებოდა აქამდე. მე ადრიანად ავდექი, სარეცხი მქონდა, — ერთბაშად მიაყარა დამ, — დღეს აქ მთელი ალიაქოთი იქნება — ტომი წავიდა, ბერნარდს თვითონ მოუწევს ფურგონის ტარება.
გულჩაწყვტეილი მარტინი სამზარეულოსკენ გაემართა, დის გაჭარხლებული სახე და ჩამობრანძულ-ჭუჭყიანი ტანსაცმელი თავში ჩაეჭდო და როგორც რაიმე მაგარი სიმჟავე, ისე ჩააკვდა, რომ აღარ შორდებოდა. დრო რომ ჰქონოდა, ალბათ ვეყვარებოდი კიდეც, დაასკვნა მან. მაგრამ ამდენ მუშაობას სიკვდილის პირს მიუყვანია. ნამდვილი პირუტყვია ბერნარდ ჰიგინბოთამი, ასე უღმერთოდ რომ ამუშავებს ცოლს. ერთი ფიქრიც აეკვიატა მარტინს — არავითარი სილამაზე დის კოცნაში არა ყოფილა. თუმცა უჩვეულო კოცნა კი იყო. აქამდე მხოლოდ მაშინ თუ აკოცებდა, როცა მარტინი ზღვიდან დაბრუნდებოდა, ან როცა მიემგზავრებოდა ხოლმე ზღვაზე. საპნის გემო დაჰყვებოდა ამ კოცნას და ტუჩებიც მოშვებული იყო. ერთბაშად თუ არ იგრძენი ტუჩების მოჭერა, რაღა კოცნაა! ეს იყო ქანცგაწყვეტილი ქალის კოცნა, რომელსაც დიდი ხნის გადაღლილობისაგან კოცნა სულაც გადავიწყებოდა. გაახსენდა, ქალიშვილობის დროს როგორი იყო მისი და, გათხოვებამდე: სამრეცხაოში მთელი დღის მძიმე მუშაობის შემდეგ, შეეძლო ეცეკვა და ეცეკვა, გათენებამდე ეცეკვა, არც კი შეაწუხებდა იმისი ფიქრი, რომ მეორე დღეს კვლავ სამრეცხაოში იყო წასასვლელი. და ისევ რუთი გაახსენდა: ტუჩებიც ისეთივე ტკბილი და საამური ექნება, როგორც ყველაფერი; მისივე ხელის ჩამორთმევას ემგვანება მისი კოცნა, ან შემოხედვას — პირდაპირსა და გულწრფელს. ოცნებაში ისიც კი გაბედა და წარმოიდგინა, როგორ ეხებოდა ტუჩებით მის ტუჩებს. ისეთი ცოცხალი იყო ეს წარმოდგენა, რომ ერთბაშად თავბრუ დაესხა, ვარდის ფურცლების ღრუბლებში გაეხვია, ტვინი ვარდის სურნელებამ დაუბნიდა.
სამზარეულოში ჯიმი დაუხვდა, მეორე მდგმური, უგემურად ჭამდა ფაფას, უსიცოცხლო თვალები სივრცისთვის გაეშტერებინა. ზეინკლის შეგირდი იყო, უნებისყოფობის გამომხატველი ნიკაპი და დუნე ხასიათი სანუგეშოს არაფერს უქადდა ცხოვრებაში, ლუკმაპურისათვის გამწარებულ ბრძოლაში ბევრს ვერაფერს მიაღწევდა.
— რატომ არა ჭამ? — ჰკითხა მან მარტინს, რომელიც უხალისოდ ჩიჩქნიდა ნახევრად მოუხარშავ, ცივ შვრიის ფაფას, — წუხელაც დათვერი?
მარტინმა თავი გააქნია. მთელი ეს უბადრუკობა, რასაც ირგვლივ ხედავდა, მას გულს უკლავდა. ახლა კიდევ უფრო შორს მოეჩვენა რუთ მორზი.
— მე კი მაგრად გამოვიბრუჟე, — წაიტრაბახა ჯიმმა და ნერვული ქირქილი აუტყდა, — სულ გავიჟღინთე. უჰ, რა გოგო იყო! ბილიმ მომათრია შინ.
მარტინმა თავი დაუქნია, მესმისო, აგრძნობინა — ასეთი ჩვეულება ჰქონდა, ვინც უნდა ყოფილიყო, ყველას ასე აგრძნობინებდა, გისმენო. მერე ნელთბილი ყავა დაისხა.
— “ლოტოსის” კლუბში არ წამოხვალ ამაღამ საცეკვაოდ? — ჰკითხა ჯიმმა, — ლუდიც ექნებათ. ტემესკალელი ვაჟბატონებიც თუ მობრძანდნენ, მაშინ ნახე, რა ჩხუბი გახურდება! თუმცა მე რა მენაღვლება. ჩემს გოგოს მაინც მოვიყვან. ფუჰ, რა გემო მაქვს პირში. — დაიჭყანა და ყავით სცადა გემოს გამოკეთება.
— ჯულიას ხომ იცნობ?
მარტინმა თავი გააქნია.
— ჩემი გოგოა, — განუმარტა ჯიმმა, — ჩასაკვნეტია, პირდაპირ. გაგაცნობდი, მაგრამ წამართმევ. ვერ გამიგია, რატომ კარგავენ შენზე ჭკუას გოგოები. ვინც უნდა იყოს, ყველას წაართმევ.
— შენთვის როდის წამირთმევია! — უხალისოდ უთხრა მარტინმა.
— როგორ არა, მეც წამართვი! — მგზნებარედ შეესიტყვა ჯიმი, — მეგი არ გახსოვს?
— არც გავკარებივარ. იმ ღამის მეტად არც მიცეკვია მასთან.
— ჰოდა, საქმეც ეგ არის, — შესძახა ჯიმმა, — იმ ერთხელ იცეკვე, შეხედე და მორჩა, ცუდი არაფერი გდებია გულში, მაგრამ მე ძვირად დამიჯდა. ზედაც აღარ შემომხედა. სულ შენს ამბავს მეკითხებოდა. რომ მოგენდომებინა, მაშინვე პაემანს დაგინიშნავდა.
— აკი არ მოვინდომე!
— მაგას რაღა მნიშვნელობა აქვს. მე მაინც მშრალზე დავრჩი. — ჯინმა აღტაცებით შეხედა, — მითხარი მაინც, როგორ ახერხებ მარტ!
— ზედაც არ უნდა შეხედო, ვითომ არც გაინტერესებს, — იყო პასუხი.
— შენ ისე გიჭირავს თავი, თითქოს სულ არ გაინტერესებს? — ჩააცივდა ჯიმი.
მარტინი ცოტა ხანს ჩაფიქრდა.
— ეგეც ალბათ გასჭრის, მაგრამ ჩემი საქმე სულ სხვაა... მე მართლაც არავის დავუინტერესებივარ... დიდად. სცადე მაინც, იქნებ გაგიმართლოს.
— ნეტა შენც ყოფილიყავი წუხელ რაილის სოროში, — უცებ სულ სხვა რამეზე გადახტა ჯიმი, — ზედახორა გამართეს. ერთი ბიჭი მოვიდა, ქვემო ოუკლენდელი. ზორბა ვინმე კი იყო. ვირთაგვას ეძახდნენ. ატლასივით სხმარტალებდა. კაცმა ვერ მოჰკიდა ხელი. შენა გნატრობდით ყველანი, სად იყავი მაინც?
— ოუკლენდში, — მიუგო მარტინმა.
— თეატრში შეხვედი?
მარტინმა თავისი თეფში გვერდზე მისწია და წამოდგა.
— ამაღამ არ წამოხვალ საცეკვაოდ? — მიაძახა ჯიმმა.
— არა... არა მგონია, — უპასუხა მარტინმა.
კიბეზე დაეშვა, ქუჩაში გავიდა და ჰაერი ღრმად შეისუნთქა. ისედაც სული ეხუთებოდა, და შეგირდის ლაქლაქმა ლამის გააგიჟა. თავს ძლივს იკავებდა, რომ არ წამოვარდნილიყო და ცხვირით ფაფაში არ ჩაემხო. რაც მეტს ყბედობდა, მით უფრო შორს ეჩვენებოდა მარტინს რუთი. განა შეიძლება, ამისთანა ნახირში გარეული კაცი ოდესმე მისი ღირსი გახდეს?! ჩიხში მოემწყვდია ამ თავსატეხ ამოცანას, მიწასთან გაესწორებინა თავისი წრის — მუშათა კლასის მდგომარეობას. თითქოს ყველაფერი მას ჩამოჰკიდებოდა და დაბლა ეწეოდა — დაც, დის სახლი და ოჯახიც, შეგირდი ჯიმიც და ყველა, ვისაც კი იცნობდა, ყველაფერი, რაც კი ცხოვრებასთან აკავშირებდა, სიცოცხლემ გემო დაკარგა. აქამდე უბრალოდ უყურებდა ცხოვრებას, არც დაფიქრებულა — კარგია თუ ცუდიო; მარტო მაშინ თუ ჩაუფიქრდებოდა, როცა წიგნებს კითხულობდა მაგრამ წიგნი ხომ მაინც წიგნია — ტკბილი ზღაპარი არარსებულ სანეტარო სამყაროზე. ახლა კი საკუთარი თვალით ნახა ეს სამყარო — ნამდვილი და ხელშესახები, რომლის გულშიც ყვავილი ამოსულიყო, რუთი ერქვა ამ ყვავილს. ახლაღა იგემა ცხოვრების სიმწარე, მტანჯველი სურვილი და უიმედობა, განსაკუთრებით მწარე სწორედ იმიტომ, რომ მას იმედი კვებავდა.
ვეღარ გადაეწყვიტა, სად წასულიყო — ბერკლეის საჯარო ბიბლიოთეკაში თუ ოუკლენდისაში. ბოლოს ისევ ოუკლენდი არჩია, რადგან რუთი ცხოვრობდა ოუკლენდში. ვინ იცის... ბიბლიოთეკაში ალბათ ხშირად დადის — ხომ შეიძლება იქ შეხვდეს! ასავალ-დასავალი არ იცოდა ბიბლიოთეკისა, ბელეტრისტიკის განყოფილებას რომ მიადგა, საშველი აღარ დაადგა მის გათავებას, მანამ ბოლოს სანდომიანი სახის გოგონამ, რომელიც ფრანგს ჩამოჰგავდა და, ალბათ, მორიგე იყო, არ უთხრა — საცნობარო ზემო სართულშიაო. ვეღარ მოიფიქრა, მაგიდასთან მჯდომ კაცისთვის მიემართა, და პირდაპირ ფილოსოფიის განყოფილებაში მოხვდა. გაეგონა, რომ ფილოსოფიური წიგნები არსებობდა, მაგრამ რას იფიქრებდა, ამდენი თუ იქნებოდა. მძიმე ტომებით გამოტენილმა, მაღალმა კარადებმა ერთბაშად გაანადგურა და წააქეზა კიდეც. აი, სამუშაო მისი ტვინისათვის! მათემატიკის განყოფილებაში ტრიგონომეტრიულ წიგნებს წააწყდა და დიდხანს ფურცლავდა, გაკვირვებით დაჰყურებდა უაზრო ფორმულებსა და ციფრებს. სიტყვები ინგლისური იყო, მაგრამ აზრი მაინც ვერ გამოიტანა. ნორმანსა და ართურს ესმოდათ ამისი აზრი. აკი ლაპარაკობდნენ იმ დღეს. ნორმანი და ართური კი იმისი ძმები არიან. იმედდაკარგულმა დატოვა ეს განყოფილება. თითქოს ყოველი მხრიდან მოიწევდნენ ეს წიგნები და სრესდნენ, ანადგურებდნენ. ვერ წარმოედგინა, ასეთი ფართო და ვრცელი თუ იყო ადამიანის ცოდნა. დაფრთხა. ამას მოერევა ოდესმე მისი ტვინი? მაშინვე გაახსენდა, რომ ამისი მომრევი ხალხი იყო, ბევრიც იყო. და, სუნთქვაშეკრულმა, გულში დაიფიცა, მხურვალედ დაიფიცა — რისთვისაც სხვებს მიუღწევია, იმას ჩემი ტვინიც მიაღწევსო.
შეჰყურებდა სიბრძნით გამოტენილ თაროებს და ხან სასოწარკვეთა მოერეოდა, ხან იმედით აღევსებოდა გული. საერთო განყოფილებაში ნორის კონსპექტს წააწყდა. მოწიწებით გადაშალა. ახლობელი ეჩვენა. ისიც ზღვის კაცი გამოდგა. მერე ბაუდიჩის, ლეკეის და მარშალის წიგნებიც ნახა. აჰა, მიაგნო. ზღვაოსნობას შეისწავლის. სმას თავს გაანებებს, მაგრად ჩაუჯდება და კაპიტანი გახდება. უცებ სულ ახლოს ეჩვენა რუთი. კაპიტნობას რომ მიიღებს, მერე უკვე შეუძლია რუთი შეირთოს (ქალიც თუ მოისურვებს). თუ არ მოისურვებს, რა გაეწყობა, კაცურად ხომ მაინც იცხოვრებს, და ესეც მისი წყალობა იქნება. სმას კი ახლავე დაანებებს თავს. მერე გემის მფლობელები და დამზღვევები დაუდგა თვალწინ, კაპიტნის ეს ორი პატრონი თუ ბატონი, რომელთა ინტერესები მუდამ ერთმანეთს ეჯახება, და მაშინვე გაიფიქრა — ერთ-ერთი მათგანი უსათუოდ დამღუპავს, ეს გარდაუვალია. ოთახში თვალი მიმოატარა და ერთბაშად ათი ათასი ტომის დანახვაზე ქუთუთოები დაეხუჭა. არა. ზღვას საბოლოოდ უნდა გამოეთხოვოს. წიგნების ამ საგანძურში უდიდესი ძალა იმალება და დიდი საქმეების შეჭიდებას თუ აპირებს, ბარემ ხმელეთზე შეეჭიდოს. თანაც, კაპიტნებს ნება არა აქვთ, ცოლები თან იყოლიონ გემზე.
შუადღემ მოატანა. მოსაღამოვდა. მარტინს საჭმელიც გადაავიწყდა, გამწარებით ეძებდა წიგნებს საზოგადოებაში ქცევის წესებზე; რადგან იმ დიდ საქმეებს გარდა, რასაც იგი ცხოვრების მიზნად ისახავდა, მისი გონება ახლა ერთ უბრალო და კონკრეტულ საკითხს მოეცვა — ახლად გაცნობილი ლედი რომ გთხოვს, კიდევ მოგვინახულეო, რამდენ ხანში შეუძლია კაცს მისვლა? როგორც იქნა, მიაგნო კიდეც ასეთ წიგნს, მაგრამ ამ კითხვის პასუხი მაინც ვერ ამოიკითხა. თავაზიანობის წესების სიმრავლემ მოსპო და გაათავა, წესიერი საზოგადოების ადამიანთა შორის სადარბაზო ბარათების გაცვლათა ლაბირინთში დაიბნა და იძულებული გახდა თავი გაენებებინა. ვერ იპოვა ის, რასაც ეძებდა, მაგრამ ძებნის დროს დარწმუნდა, რომ თავაზიანობის წესების შესწავლას მთელი სიცოცხლე დასჭირდება ადამიანისა; მან, პირადად, ერთი სიცოცხლე წინასწარ უნდა გაიაროს, რომ ეს წესები აითვისოს.
— იპოვეთ, რასაც ეძებდით? — ჰკითხა მაგიდასთან მჯდარმა კაცმა, როცა მარტინი ბიბლიოთეკიდან გადიოდა.
— დიახ, სერ, — მიუგო მან, — მშვენიერი ბიბლიოთეკა გქონიათ.
კაცმა თავი დაუქნია.
— მოხარული ვიქნებით, ხშირად თუ შემოივლით. მეზღვაური ხართ?
— დიახ, სერ, — მიუგო მარტინმა, — კიდევ მოვალ.
“როგორ მიხვდა, რომ მეზღვაური ვარ?” გაიფიქრა მან, როცა კიბეზე ეშვებოდა.
და ქუჩაში რომ გავიდა, ერთი პირობა სცადა სწორად ევლო, რწევა მოეშალა, მაგრამ ფიქრები რომ მოაწვა, ეს განზრახვა გადაავიწყდა და კვლავ რწევით განაგრძო გზა.
თავი მეექვსე
ვეღარ მოესვენა მარტინ იდენს, როგორც შიმშილით აწრიალებული ადამიანი, ისე იტანჯებოდა, ერთი სული ჰქონდა, მანამ ნახავდა ქალს, რომლის სუსტი ხელები გოლიათის ძალით ჩასჭიდებოდა ჭაბუკის სიცოცხლეს. შინ მიკითხვაც ვერ გაებედა, ეშინოდა, მეტისმეტად ნაადრევი არ გამოსვლოდა და ამით ეთიკის საშინელი წესები არ დაერღვია. საათობით იჯდა ოუკლენდისა და ბერკლეის ბიბლიოთეკებში, საცა თვითონაც ჩაეწერა, დებიც ჩაწერა — გერტრუდა და მარიენი — და ჯიმიც, ვისი თანხმობაც რამდენიმე ჭიქა ლუდის ფასი დაუჯდა. ოთხივეს სახელზე გამოჰქონდა წიგნები, იჯდა მოსამსახურის ოთახში და გაზის სინათლეზე ათენებდა, რისთვისაც მისტერ ჰიგინბოთამმა დამატებით ორმოცდაათი ცენტი შეაწერა ყოველკვირეულად.
რაც მეტს კითხულობდა, უფრო მეტად ვერ მოესვენა. ყოველი წიგნის ყოველი გვერდი თითქოს სათვალთვალო ჭუჭრუტანად იქცა, საიდანაც ცოდნის სამყაროს ჭვრეტდა. კითხვით იკლავდა ცოდნის შიმშილს, მაგრამ სულ უფრო და უფრო შივდებოდა. გარდა ამისა, არ იცოდა რითი დაეწყო, და წინასწარი საერთო მოუმზადებლობაც საშინლად აწვალებდა. სულ უბრალო რამეებიც კი არ იცოდა, რაც წიგნის ხელში დამჭერმა უსათუოდ უნდა იცოდეს. ეს შეეხებოდა პოეზიასაც. რაზედაც იგი ჭკუას კარგავდა. სუინბერნისა სხვაც ბევრი რამე წაიკითხა, მარტო რუთის ნანათხოვრებ წიგნს არ დასჯერდა. “დოლორესი” მშვენივრად გაიგო. რუთი ალბათ ვერ გაიგებდა ამ ნაწარმოებს, დაასკვნა მან. ანკი როგორ გაიგებდა. ასეთი ფაქიზი ცხოვრება აქვს! მერე კიპლინგის ლექსები მოხვდა ხელში და იმისმა მუსიკალობამ, გაქანებამ და ჯადომ მოხიბლა, ისე ჰქონდა აღწერილი ნაცნობი მოვლენები; განცვიფრებაში მოიყვანა სიცოცხლის დიდმა სიყვარულმა, მახვილმა ფსიქოლოგიამ. “ფსიქოლოგია” ახალი სიტყვა იყო მარტინის ლექსიკონში. სწორედ ახლა შეიძინა განმარტებითი ლექსიკონი, რამაც ფულის მარაგი შეუმცირა და ახალი სახსრების საშოვნელად ზღვაზე გასვლის დღე მოუახლოვა. ამანვე გააგულისა მისტერ ჰიგინბოთამი, რომელსაც ერჩივნა ეს ფული ბინის ქირად მიეღო.
დღისით ვერ ბედავდა რუთის სახლის მახლობლად გავლას, ღამით კი ქურდივით შემოუვლიდა მორზების სახლს, შეჰყურებდა ფანჯრებს და შორიდან ეალერსებოდა კედლებს, რომელთა შორისაც ქალი ეგულებოდა. რამდენჯერმე ძმებს კინაღამ შეეჩეხა, ხოლო ერთხელ შინიდან გამოსულ მისტერ მორზს აედევნა, განათებულ ქუჩებში მის სახეს აკვირდებოდა, მხურვალედ ნატრობდა, უცებ რამე განსაცდელი შეხვდეს, რომ მივვარდე და სიკვდილისაგან ვიხსნაო. მეორე საღამოს ნამდვილად გაუმართლა გუშაგობამ — რუთს შეავლო თვალი მეორე სართულის ფანჯარაში. მარტო თავი და მხრები დაუნახა, მერე ზეაწეული ხელიც — თმას ისწორებდა სარკეში. სულ ერთ წამს გაგრძელდა ეს, მაგრამ მარტინისთვის ერთი წამიც დიდი გამოდგა — სისხლი მაჭარივით აუდუღდა და ძარღვებში დაურბინა. ქალმა მალევე ჩამოუშვა ფარდა. ჭაბუკი მიხვდა, რომ ეს რუთის ოთახი იყო. შემდეგ ამ ოთახის პირდაპირ დადგებოდა, ერთ დაბურულ ხეს მოეფარებოდა და პაპიროსს პაპიროსზე ეწეოდა. ერთ ნაშუადღევს დედამისი დაინახა, ბანკიდან გამოდიოდა, და კიდევ ერთხელ იგრძნო მარტინმა, რა უფსკრული აშორებდა რუთს: ამათ ბანკში უდევთ ფული! მარტინს კი ერთხელაც არ ღირსებია ბანკში შესვლა. მისი წარმოდგენით, ასეთი დაწესებულებები მხოლოდ ძალიან მდიდრებისა და ძალიან უფლებამოსილი ხალხისთვის არსებობდა.
მარტინმა ერთგვარი ყოფითი რევოლუცია განიცადა. ქალის სიწმინდემ და სისუფთავემ ისეთი შთაბეჭდილება მოახდინა მასზე, რომ სისუფთავე აუცილებელ მოთხოვნილებად გადაექცა. თუკი გსურს მისი სიახლოვის ღირსი გახდე, უსათუოდ სუფთა უნდა იყო, დაარწმუნა თავი. კბილების წმენდა დაიწყო, სამზარეულოს ჯაგრისით ხელებსაც იწმენდდა ხოლმე, მანამ სააფთიაქო მაღაზიის ვიტრინაში ფრჩხილების ჯაგრისს დაინახავდა და მის დანიშნულებას მიხვდებოდა. ხელებზე რომ დახედა ნოქარმა, ფრჩხილის საწმენდი პატარა ქლიბიც შესთავაზა, ასე რომ მის პირად ტუალეტს კიდევ ერთი ნივთი მოემატა. ბიბლიოთეკიდან წიგნი გამოიტანა სხეულის ჰიგიენის შესახებ და ცივ აბაზანას დაეჩვია დილდილაობით, რამაც ჯიმი გააკვირვა, ხოლო მისტერ ჰიგინბოთამი შეაფიქრიანა, რადგან, ჯერ ერთი, რომ ახალ-ახალი მოდების შემოღება ჭკუაში არ მოსდიოდა და მეორეც — ვეღარ გადაეწყვიტა, დამატებითი წყლის ფულიც გადაეხდევინებინა თუ არა. ამის შემდეგ შარვლის საკითხი წამოიჭრა. ამისთანა საქმეებით დაინტერესებულმა მარტინმა მალე შენიშნა განსხვავება მუშა ხალხის ტომრებივით ჩამოკიდებულ შარვლებსა და მაღალი კლასის წარმომადგენელთა შარვლებს შორის, რომელთაც, მუხლიდან მოკიდებული ტერფამდე, ტოტები ლარივით ჰქონდათ გადაჭიმული. მიზეზსაც მიხვდა და თავისი დის სამზარეულოს მიაშურა, უთო და საუთოებელი ფიცარი მოძებნა. პირველად მარცხი განიცადა, ერთი შარვალი ისე დაეწვა, რომ აღარაფერი ეშველებოდა, და იძულებული გახდა ეყიდა, რამაც კიდევ უფრო მოუახლოვა ზღვაში გასვლის დღე.
მაგრამ მარტო გარეგნული ცვლილებებით არ შემოფარგლულა საქმე, უფრო ღრმად წავიდა. პაპიროსს ისევ ეწეოდა, მაგრამ დალევით მერე აღარ დაულევია. ლოთობა აქამდე აუცილებელ რამედაც კი მიაჩნდა მამაკაცებისათვის, ეამაყებოდა კიდეც, მაგარი თავი მაქვსო, სხვებს რომ კინწი მოწყდებოდათ, ამას კიდევ შეეძლო სმა. სან-ფრანცისკოში ბევრი მეგობარი მეზღვაური ჰყავდა, შემთხვევით თუ შეხვდებოდა ხოლმე რომელიმეს და ძველებურად დაჰპატიჟებდა, ან, პირიქით, მარტინს თუ დაჰპატიჟებდნენ, თავისთვის წყალ-წყალა ლუდს ან ლიმონათს მოატანინებდა და ამხანაგების დაცინვას დიდსულოვნად იტანდა. შეჰყურებდა, ჯერ გულაჩუყებულები რომ აზლუქუნდებოდნენ, მერე კი მხეცს დაემსგავსებოდნენ, და ღმერთს მადლობას სწირავდა, რომ თვითონ აღარ იყო ამ დღეში. ყველას თავისი გასაჭირი ჰქონდა და ღვინოში ეძლეოდნენ თავდავიწყებას, დალევდნენ, გონება დაუბნელდებოდათ და თავს ღმერთებად წარმოიდგენდნენ, რასაც უნდა, იმას აკეთებდნენ თავიანთ სასუფეველში. მარტინს აღარ სჭირდებოდა სასმელი. ისედაც მთვრალი იყო და უფრო მაგრადაც — რუთმა დაათრო, გულში სიყვარულის ცეცხლი დაუნთო, უფრო ამაღლებული და უკვდავი სიცოცხლის ჟინი აღუძრა; წიგნებმა დაათვრეს, თავი ათასნაირი სურვილებით გამოუტანეს; საკუთარი სიწმინდის შეგრძნებამ დაათრო, ჯანსაც მეტსა გრძნობდა ახლა და მთელი სხეულით განიცდიდა აღმაფრენას.
ერთ საღამოს თეატრში წავიდა, იქნებ შემთხვევით იქ შევხვდეო, იფიქრა. და მართლაც დაინახა მეორე იარუსის ბალკონიდან. პარტერის გასასვლელში იდგნენ ის, ართური და ვიღაც ახალგაზრდა სათვალიანი კაცი, რომელსაც თმა ფეხბურთელივით შეეკრიჭა; მის დანახვაზე მარტინს უსიამოვნოდ გაჰკრა გულზე და ეჭვმა გაჰკენწლა. წინა რიგში დაჯდა რუთი, ორკესტრთან ახლოს, და მარტინს იმ ღამეს თითქმის არც არაფერი დაუნახავს — ხედავდა მარტო ქათქათა, კოხტა მხრებს და ოქროსფერ თმას, რომელიც შორიდან, თითქოს ბურუსში გახვეულიყო. მაგრამ მერე სხვებიც შენიშნა: ერთი-ორჯერ გაიხედა გვერდზე და წინ, მისგან თორმეტიოდე ადგილის მოშორებით ორ გოგონას მოჰკრა თვალი, რომელთაც უტიფრად გაუცინეს. მარტინი მუდამ მხიარული კაცი იყო, არავის შეუბღვერდა. რამდენიმე ხნის წინათ რომ მომხდარიყო ეს, თვითონაც გაუცინებდა და უფრო შორსაც შესტოპავდა, მაგრამ ახლა შეიცვალა ყველაფერი. თუმცა პასუხად მაინც გაუცინა, მერე თავი მოაბრუნა და ცდილობდა იქით აღარ გაეხედა. მაგრამ ისე გადაავიწყდა იმ გოგონების არსებობა, რომ უნებურად რამდენჯერმე მოჰკრა თვალი. გოგონები ერთთავად უღიმოდნენ. ერთ დღეში მთლიანად ხომ არ შეიცვლება კაცი, ვერც სიკეთეს მოიშლის — მარტინიც უღიმოდა ხოლმე კეთილი, მეგობრული ღიმილით. მისთვის ხომ ახალი არაფერი ყოფილა. იცოდა, რომ ისინი თავიანთი ქალური ხელებით ეპოტინებოდნენ. მაგრამ უკვე ყველაფერი შეიცვალა. აგერ, სულ ქვემოთ, ორკესტრთან ახლოს, ერთი ქალი ზის, ერთადერთი მთელ ქვეყანაზე, სულ სხვაგვარი, საოცრად განსხვავებული, ისე განსხვავებული იმ ორი გოგონასაგან, მარტინისავე კლასის შვილებისაგან, რომ ჭაბუკს მათი სიბრალულიღა მოაწვა გულში. ნეტა სულ ცოტაოდენი მაინც გამოგყოლოდათ მისი სილამაზე და სათნოებაო, გაიფიქრა. დაძრახვით არასდიდებით არ დაძრახავდა ასეთი გამომწვევი ქცევისათვის. თუმცა არც სიამოვნებდა. პირიქით, ცოტათი შერცხვა კიდეც — მეც ასეთი მდაბიო ვარ და იმიტომ მეთამაშებიანო. რუთის კლასის რომ ყოფილიყო, მაშინ ასე გამომწვევად აღარ მოექცეოდნენ გოგონები. ამას გრძნობდა მარტინი და ყოველ მათ შემოხედვაზე, თითქოს თავისივე კლასი სწვდებოდათ თითებით ყელში, დაბლა ეწეოდა.
ჯერ კიდევ არ ჩამოეშვათ უკანასკნელი მოქმედების ფარდა, რომ მარტინი ადგა და გამოვიდა, რათა უფრო ახლოს შეეხედა რუთისთვის თეატრიდან გამოსვლის დროს. თეატრის შესასვლელთან მუდამ ირეოდა ხალხი; ქუდს ჩამოიფხატავდა, ვინმეს ზურგს უკან ამოეფარებოდა და რუთი ვერც კი შენიშნავდა. პირველივე ჯგუფს გამოჰყვა გარეთ. მაგრამ ადგილის შერჩევა ძლივს მოასწრო, რომ ის ორი გოგონაც გამოჩნდა. იცოდა, რომ მას ეძებდნენ და საკუთარი თავი დასწყევლა — რა მცხია ისეთი, რომ ქალები მესევიანო. მოშორებით დადგნენ, მაგრამ მარტინმა მაშინვე იგრძნო, რომ მიაგნეს. ნელ-ნელა მოიწევდნენ, საერთო ტალღას მოჰყვებოდნენ. ერთმა მხარი გაჰკრა და თითქოს ახლაღა შენიშნა. კოხტა გოგო იყო, შავგვრემანი, შავი, გამომწვევი თვალები ჰქონდა. გოგონებმა გაუღიმეს და მარტინმაც ღიმილით უპასუხა.
— ჰელო! — მიესალმა ჭაბუკი.
ეს თავისდა უნებურად აღმოხდა. ამგვარსავე ვითარებაში რამდენჯერ მისალმებია ქალებს. ასე, სხვაგვარად არც შეეძლო, ბუნებით კეთილი კაცი იყო. შავთვალა გოგონამ სიხარულითა და კმაყოფილებით გაუღიმა და მიახვედრა, აღარსად ვაპირებთ წასვლასო. ამხანაგს მკლავში ხელი გამოედო მისთვის და კუჭკუჭებდა. ისიც აგრძნობინებდა, არსად მიგვეჩქარებაო. მარტინმა სწრაფად გადაწყვიტა: რუთს რომ ახლა მათთან დაენახა იგი, არ ივარგებდა, ამიტომ, ბუნებრივია, შავთვალა გოგონას ამოუდგა გვერდში და წავიდა. არც ენის დაბმა უგრძვნია ამათთან და არც დაბნეულობა. როგორც თევზი წყალში, ისე გრძნობდა თავს, არხეინად ხუმრობდა, ჟარგონებსა და უწმაწურ სიტყვებს ისროდა, ერთი სიტყვით, რაც ასეთი ნაუცბათევი გაცნობისთვის არის საჭირო, ყველაფერს აკეთებდა. კუთხის ქუჩას რომ მიაღწიეს, მარტინმა სცადა ბრბოს ჩამოშორებოდა და შეეხვია. მაგრამ შავთვალა გოგონა მკლავზე ჩამოეკიდა, თვითონაც გაჰყვა და ამხანაგიც თან გაიყოლა.
— აბა, აბა, ბილ! — შესძახა მან, — ნეტა სად მიგეჩქარება? ასე უცებ გინდა მოგვიცილო?
მარტინს გაეცინა და შედგა, მობრუნდა. შეეძლო აქვე მდგარიყო და, გოგონებს მოფარებულს, ქუჩის ფარნის სინათლეზე კარგად შეეთვალიერებინა გამვლელი ხალხი. თვითონ სიბნელეში იდგა, ვერავინ დაინახავდა, რუთი კი არ გამოეპარებოდა, სწორედ აქ უნდა ჩაევლო.
— ამას რა ჰქვია? — ჰკითხა მან კუჭკუჭა გოგოს და შავთვალაზე ანიშნა.
— რაღა მე მეკითხები, მას ჰკითხე, — წაიფრუტუნა გოგომ.
— ჰო, მართლა, რა გქვია? — მიუბრუნდა ახლა შავთვალას.
— ჯერ ხომ შენი სახელი არ გითქვამს! — მოუჭრა გოგონამ.
არც გიკითხავს, — გაეცინა მარტინს, — თუმცა კარგად კი გამოიცანი. ბილი მქვია... ნამდვილად.
— კარგი, ერთი! — ქალმა თავისი ვნებიანი და გამომწვევი თვალები მიანათა, — მითხარი... მართლა გეკითხები!
და კიდევ შეხედა. რაც კი ქალის სახსენებელი გაჩენილა ქვეყანაზე, მთელი მისი ბუნება იყო აღბეჭდილი ამ თვალებში. მარტინმა დაუდევრად ახედ-დახედა და მაშინვე მიხვდა, შემდეგ რა მოხდებოდა: ქალი ახლა დაირცხვენდა და ნაზად დაიხევდა შეტევის მოლოდინში, თან კი თვითონვე იქნებოდა შეტევისათვის გამზადებული, თუკი ჭაბუკს გულის გაციებას შენიშნავდა. მაგრამ, ბოლოს და ბოლოს, ისიც კაცი იყო, გრძნობდა გოგონას მომხიბლაობას, მისი ალერსიანი გამოხედვა სიამოვნებდა. ეჰ, ამ გოგონებს ყველას იცნობდა, კარგადაც იცნობდა, მთელი მათი ასავალ-დასავალი იცოდა. კარგი გოგონები იყვნენ, რამდენადაც კი შეიძლება კარგები იყვნენ ამ კლასის შვილები; მუშაობით წელს იწყვეტდნენ და უბადრუკ გასამრჯელოს იღებდნენ, მაგრამ უფრო იოლი ცხოვრებისათვის საკუთარ თავს არასდიდებით არ გაყიდდნენ, გამწარებით ცდილობდნენ პატარა ბედნიერება მაინც მოეპოვებინათ ცხოვრების უდაბნოში, თვალს უსწორებდნენ მომავალს, რომელიც მაცთურ არჩევანს სთავაზობდა: დაუსრულებელი, გაუხარელი შრომის მთელ სიმწარეს და კიდევ უფრო საშინელი უბედურების შავ უფსკრულს, საცა უფრო კარგი გასამრჯელოა, მაგრამ ბოლო მალე ეღებათ.
— ბილი მქვია, — უპასუხა მან და თავი დაუქნია, — მართლა გეუბნები, ბილი მქვია.
— ხუმრობ? — ჩაეკითხა ქალი.
— ბილი კი არა, ის არ გინდა! — ჩაერია მეორეც.
— თქვენ საიდან იცით, — უთხრა მარტინმა, — პირველად მხედავთ.
— რა დიდი ცოდნა უნდა მაგას, ზედვე გეტყობა, რომ ტყუი.
— მართლა, ბილ? — კვლავ ჰკითხა პირველმა.
— ბილი ვიყო, — გამოტყდა მარტინი.
გოგონა მკლავში სწვდა და შეანჯღრია.
— განა ვერ შეგატყვე, რომ ტყუოდი, მაგრამ მაინც მომეწონე, კარგი ბიჭი ხარ.
ჭაბუკმა მისკენ წამოსული ხელი ჩაბღუჯა და მაშინვე იგრძნო კარგად ნაცნობი კოჟრები და განაკაწრები.
— დიდი ხანია საკონსერვო ქარხნიდან წამოხვედი?
— შენ საიდან იცი?! გულთმისანი ხარ თუ რა?! — ერთხმად შეჰყვირეს გოგონებმა.
და უცებ, ასეთ სულელურ ღლაბუცში გართულმა ჭაბუკმა გონების თვალით ბიბლიოთეკის თაროები დაინახა, რომლებიც საუკუნეობრივი სიბრძნით იყო გამოტენილი. ამ ახირებულსა და ყოვლად შეუსაბამო ხილვაზე თვითონვე მწარედ გაეღიმა და ეჭვები მოეძალა. მაგრამ არც შინაგან ხილვას, არც ამ უგულო ლაყბობას მისთვის ხელი არ შეუშლია, ყურადღებით ეთვალიერებინა თეატრიდან მომავალი ხალხი. და უცებ მას მოჰკრა თვალი, სწორედ ფარნის ქვეშ ჩაიარა, აქეთ-იქით ძმა და ის სათვალიანი უცნობი ჭაბუკი მოჰყვებოდნენ. დაინახა და თითქოს გულისცემა შეუჩერდა. რამდენი ხანია ამ წუთს ელოდა. ამ ერთ წამში ჭაბუკმა მოასწრო კარგად დაენახა, როგორ უფარავდა დედოფლურ თავს რაღაც ფუმფულა ბეწვი, გემოვნებით შეკერილ ტანსაცმელში როგორ კოხტად მოუჩანდა ჩამოქნილი ნაკვთები, რა შნოიანად მიდიოდა და ცალი ხელით წამოეწია კაბა. ამასობაში ქალი მიეფარა კიდეც თვალს. ისევ ის ქარხნის მუშა გოგონები შერჩა ჭაბუკს, რათა ეყურებინა მათი ჭყეტელა ტანსაცმლისთვის, რითაც ისინი გამწარებით ცდილობდნენ ლამაზები და კოხტად მორთულები გამოჩენილიყვნენ, ამათი უბადრუკი ბაფთებისა და თითზე წამოცმული ბეჭდებისათვის... უცებ მკლავზე ჩამოსწიეს და ხმაც ჩაესმა:
— გაიღვიძე, ბილ! რა მოგივიდა?!
— რაო, რას ამბობდი? — ჰკითხა მან.
— არაფერსაც არ ვამბობდი, — მიუგო შავგვრემანმა და თავი გააქნია, — ისე კი ურიგო არ იქნებოდა...
— რა?
— ერთი კარგი ბიჭი რომ გეშოვა-მეთქი... აგერ, ამისთვის... — (ამხანაგზე უჩვენა). — წავიდოდით, ნაყინს ვჭამდით, ყავას დავლევდით ან რამეს.
გული აერია მარტინს. რუთისაგან ერთბაშად ასეთ რამეებზე გადასვლა მეტისმეტად მძაფრი გამოდგა. ამ გოგოს უტიფარი, გამომწვევი თვალების გვერდით იგი ხედავდა რუთის ანკარა, ნათელ თვალებს, რომლებიც წმინდანის თვალებივით შემოჰყურებდნენ. და უცებ დიდი ძალა იგრძნო. მარტინი ხომ ყველაფერ ამაზე მაღლა იდგა! ცხოვრება მისთვის უფრო მეტ რამეს ნიშნავდა, ვიდრე ამ ორი გოგოსათვის, რომელთა მისწრაფებანი ნაყინსა და კარგ ბიჭს ვერ სცილდებოდა. გაახსენდა, რომ მუდამ ასე ცხოვრობდა — საკუთარი ფიქრებითა და იდუმალი მისწრაფებებით. უცდია სხვისთვისაც გაეზიარებინა ეს ფიქრები, მაგრამ ვერც ქალს შეხვედრია ისეთს, რომ გაეგებინებინა რამე და ვერც კაცს. ბევრჯერ უცდია, მაგრამ ვისთვისაც არ მიუმართავს, ყოველთვის უხერხულ მდგომარეობაში ჩაუყენებია. რაკი ამ ფიქრებს ვერა სწვდებიან, მაშ, მე უფრო მაღლა ვმდგარვარ და მეც ვერ მომწვდებიან, დაასკვნა მან ახლა. აბორგებული ძალა იგრძნო მთელ არსებაში და მუშტები შეკუმშა. თუკი ცხოვრება მეტს რასმე ნიშნავდა მისთვის, მაშ, მეტიც უნდა მოითხოვო! თვითონ რა აქვს, რომ შენ შემოგთავაზოს ამ უტიფარმა შავმა თვალებმა?! ზეპირად იცოდა, რა ფიქრები და მისწრაფებანი იმალებოდა მათში — ნაყინი და რაღაც კიდევ. იმ წმიდანის თვალები კი იმასაც სთავაზობდა, რასაც ესწრაფოდა ჭაბუკი, და კიდევ უფრო მეტსაც, რისი გამოცნობაც მას არ შეეძლო. იგი სთავაზობდა წიგნებს, სურათებს, სილამაზესა და მოსვენებას, ამაღლებული ცხოვრების მთელ მომხიბლაობას. ამ შავ თვალებში იგი ადვილად ჭვრეტდა ყოველი ფიქრის მოძრაობას. საათის მექანიზმსა ჰგავდა. ჭაბუკი ყოველი პატარა გორგოლაჭის მუშაობას ხედავდა. მათი მისწრაფება მდაბალი იყო, სამარესავით ვიწრო, გულის მომყირჭებელი, და მართლაც სამარე იყო იმისი ბოლო. იმ წმიდანის თვალებს კი სულ სხვა მისწრაფებანი ჰქონდა — იდუმალი, გონებისათვის მიუწვდომელი, მარადიული სიცოცხლე. იმ თვალებში იგი ხედავდა ქალის სულის ანარეკლს და საკუთარი სულის ანარეკლსაც.
— პროგრამაში მხოლოდ ერთი შეცდომა გაპარულა, — ხმამაღლა განაცხადა მან, — სხვასთანა ვარ შეპირებული.
გოგონას წყენა დაეტყო.
— ალბათ ავადმყოფ მეგობარს უნდა დაუჯდე სასთუმალთან, — ჩაიქირქილა მან.
— არა, ნამდვილი პაემანი მაქვს ერთ... — ენა დაება, — ერთ გოგონასთან.
— ხომ არ გამაცურე? — სერიოზულად ჰკითხა ქალმა.
ჭაბუკმა თვალი გაუსწორა და უპასუხა...
— სიმართლეს გეუბნები. რატომ არ შეიძლება, სხვა დროს შევხვდეთ? შენ სახელიც კი არ მითხარი. სადა ცხოვრობ?
— ლიზი მქვია, — მიუგო გოგონამ და მთელი სხეულით მიეყრდნო, ხელი მოუჭირა, — ლიზი ქონოლი. ბაზრის ქუჩაზე ვცხოვრობ, ხუთ ნომერში.
ცოტა ხანს კიდევ ელაპარაკა გოგონებს და გაშორდა. შინ არ წასულა მაშინვე. სათვალთვალო ხეს მიაშურა და ფანჯარას ახედა.
— შენთან ვიყავი შეპირებული, რუთ, — ჩაილაპარაკა მან, — შენ უნდა მენახე და არც გამიტეხია სიტყვა.
თავი მეშვიდე
მთელი კვირა გავიდა რუთ მორზთან პირველი შეხვედრის შემდეგ და მარტინს ჯერაც ვერ გაებედა მეორედ მისვლა. იჯდა და ერთთავად წიგნებს კითხულობდა. ზოგჯერ ძალას მოიკრებდა, გადაწყვეტდა წასულიყო, მაგრამ ეჭვები მოერეოდა და გადაწყვეტილება შეუსრულებელი რჩებოდა. არ იცოდა, როდის შეიძლებოდა განმეორებით მისვლა, მრჩეველიც არავინ ჰყავდა, ეშინოდა, გამოუსწორებელი შეცდომა არ მომივიდესო. ძველ ამხანაგებს სულ ჩამოშორდა, ძველი ჩვეულებებიც მოიშალა, და რაკი ახალი მეგობრებიც არ შეუძენია, კითხვის მეტი აღარაფერი დარჩენოდა, საათობით თავაუღებლივ კითხულობდა, რამდენიმე ადამიანის ჩვეულებრივი თვალი ვერ გაუძლებდა ამდენ კითხვას. მაგრამ მარტინს მაგარი თვალები ჰქონდა და თვითონაც მაგარი იყო. ამას გარდა, მისი ტყვინიც გაუტეხავი ყამირი იყო; აბსტრაქტული, მწიგნობრული აზრები ჯერ არ გაჰკარებოდა და თესლის გასაღვივებლად სწორედ კარგ ნიადაგს წარმოადგენდა. სწავლას ჯერ არ მოექანცა და ამიტომ ხარბად მოებღაუჭა წიგნების სიბრძნეს.
ჯერ ერთი კვირაც არ გასულიყო და ასე ეგონა, საუკუნეები მიცხოვრიაო, რადგან ძალიან შორს ჩამოიტოვა ძველი ცხოვრებაცა და ძველი შეხედულებანიც. მაგრამ საფუძვლის უქონლობა უჭირებდა საქმეს. ისეთ წიგნებს ეჭიდებოდა, რომელთა გაგება წლობით წინასწარ შემზადებას მოითხოვდა. დღეს რომ უახლეს ფილოსოფიას კითხულობდა, ხვალ ანტიკურს ჩაუჯდებოდა და თავი სულ საპირისპირო იდეათა ქაოსით ჰქონდა გამოტენილი. ასევე ეკონომიკაშიაც. ბიბლიოთეკის თაროზე მან აღმოაჩინა კარლ მარქსი, რიკარდო, ადამ სმითი და მილი, და ერთ-ერთი ამათგანის გაუგებარი ფორმულა გასაღებს არ იძლეოდა მეორის მოძღვრების გასაშიფრავად. დაიბნა. ცოდნის წყურვილი მაინც არ განელებია. ერთდროულად ეკონომიკითაც დაინტერესდა, მრეწველობითაც და პოლიტიკითაც. ერთხელ ქალაქის ბაღში რომ გაიარა, ერთად მოგროვილ ხალხს მოჰკრა თვალი; შუაში ექვსიოდე კაცი იდგა. სახეალეწილები გაცხარებით დაობდნენ. მარტინიც შეუერთდა ბრბოს და პირველად გაიგონა ხალხიდან გამოსული ფილოსოფოსების ენა. ერთ-ერთი მოკამათე მაწანწალა აღმოჩნდა, მეორე — მუშა აგიტატორი, მესამე — იურიდიული ფაკულტეტის სტუდენტი, სხვები კი კამათის მოყვარული მუშები იყვნენ. მაშინ პირველად გაიგონა მარტინმა სოციალიზმი, ანარქიზმი, ერთიანი გადასახადი; პირველად გაიგო, რომ არსებობდა ერთმანეთის მიმართ მტრულად განწყობილი სოციალური ფილოსოფიის სისტემები. ყური მოჰკრა ასობით სპეციალურ გამოთქმას, რომლებიც მეცნიერების ისეთ სფეროებს განეკუთვნებოდა, რასაც ჯერ არ მისწვდომოდა მისი უბადრუკი ცოდნა. ამიტომაც ვერ გაერკვა ხეირიანად კამათში, გუმანითღა ჩასწვდა ამ უცნაურ გამოთქმაში გახვეულ აზრს. მოკამათეთაგან რესტორნის შავთვალწარბა ოფიციანტი თეოსოფი გამოდგა, ხაბაზთა პროფკავშირის წევრი — აგნოსტიკოსი... ერთმა ბერიკაცმა ყველა დააბნია თავისი ახირებული ფილოსოფიით — ყოველი არსებული სამართლიანიაო; მეორე ბერიკაცი ენის გაუჩერებლად ქაქანებდა კოსმოსზე, მამა-ატომსა და დედა-ატომზე.
რამდენიმე საათს უსმენდა მარტინ იდენი ამ კამათს და იქიდან პირდაპირ ბიბლიოთეკისკენ გაქანდა ტვინდაბნეული, რათა რამდენიმე უცნობი სიტყვის მნიშვნელობა გაეგო. ბიბლიოთეკიდან გამოსულს ოთხი ტომი ამოეჩარა იღლიაში: ქალბატონი ბლავადსკაიას “საიდუმლო დოქტრინა”, “პროგრესი და სიღატაკე”, “სოციალიზმის არსი” და “ომი რელიგიასა და მეცნიერებას შორის”. საუბედუროდ, “საიდუმლო დოქტრინით” დაიწყო. წიგნი სულ გრძელ-გრძელი სიტყვებით იყო გადაჭრელებული, რომელთა მნიშვნელობა მარტინს არ ესმოდა. ლოგინზე იჯდა და ლექსიკონში უფრო ხშირად იყურებოდა, ვიდრე წიგნში. იმდენი უცნობი სიტყვა შეხვდა, რომ დამახსოვრებას ვეღარ ახერხებდა და იძულებული იყო ხელახლა ეძებნა ლექსიკონში. გადაწყვიტა ცალკე ამოეწერა სიტყვები და მთელი ფურცლები გაავსო. მაინც არაფერი ესმოდა. დილის სამ საათამდე კითხულობდა, ტვინი აერია, ერთი ჩამოყალიბებული აზრიც კი ვერ გამოიტანა. თავი რომ ასწია, მოეჩვენა, ოთახი თითქოს გემივით ირწეოდა და ადი-ჩადიოდა. გაბრაზებულმა მოიქნია “საიდუმლო დოქტრინა”, ერთი მაგრად შეუკურთხა, სინათლე ჩააქრო და ჩაწვა. ვერც იმ დანარჩენ სამ წიგნს გაუგო ასავალ-დასავალი. იმიტომ კი არა, თითქოს შეთვისების უნარი არა ჰქონოდეს ან საკმაოდ ნიჭიერი არ ყოფილიყოს — არა, შეჩვეული არ იყო, გაწაფვა აკლდა, აზროვნებისათვის საჭირო იარაღი არა ჰქონდა. თვითონვე მიხვდა ამას და გადაწყვიტა, ლექსიკონის მეტი ჯერჯერობით არაფერი აეღო ხელში, მანამ კარგად დაისწავლიდა საჭირო სიტყვებს.
პოეზია იყო მისი ნუგეში, ბევრსაც კითხულობდა. უბრალო, შედარებით ადვილად გასაგებ ლექსს რომ წაიკითხავდა, მთელი სიხარული იყო მისთვის. სილამაზე ხომ თავიდანვე უყვარდა და აქ ნახულობდა ხოლმე სილამაზეს. მუსიკასავით მოქმედებდა ლექსი, მთელი არსებით შეარხევდა. თვითონ ვერა გრძნობდა, მაგრამ ამით მომავალი უფრო ძნელი მუშაობისთვის ამზადებდა თავს. მისი ტვინის ფურცლები სუფთა იყო და ძალის დაუტანებლად იბეჭდებოდა ზედ ახალ-ახალი სტროფები, ასე რომ, მალე შეეძლო ზეპირად წარმოეთქვა ლექსები და, დაბეჭდილი სიტყვების აჟღერებით, მთელი მისი მუსიკა და სილამაზე განეცადა. მერე ბიბლიოთეკის ერთ თაროზე გეილის “კლასიკურ მითებსა” და ბულფინჩის “მითების საუკუნეს” წააწყდა. ეს იყო შუქურა, მისი უვიცობის და წყვდიადში შეჭრილი ძლიერი შუქი, და ამის შემდეგ კიდევ უფრო ხარბად დაეწაფა პოეზიას.
მაგიდასთან მჯდარი კაცი ისე ხშირად ხედავდა მარტინს ბიბლიოთეკაში, რომ შეეჩვია, გაღიმებული ხვდებოდა ხოლმე, მუდამ თავს დაუკრავდა. ამან გააბედინა მარტინს ერთი საქმე. ერთ დღეს, როცა, ჩვეულებრივ, რამდენიმე წიგნი შეარჩია და მაგიდასთან მიიტანა, რათა კაცს ბარათებზე ბეჭედი დაესვა, მარტინმა უცებ წამოილუღლუღა.
— ერთი რამე მინდა გკითხოთ.
კაცმა გაუღიმა და ანიშნა, მითხარიო.
— ახალგაზრდა ლედის რომ გაიცნობ და სახლში მიგიპატიჟებს, როდის შეიძლება მისვლა?
მთელ ტანზე ოფლი დაასხა, იგრძნო, როგორ მიეწება პერანგი სხეულს.
— მე მგონი, ყოველთვის, — მიუგო კაცმა.
— ჰო, მაგრამ აქ ცოტა სხვაგვარად არის საქმე, — შეესიტყვა მარტინი, — ის ქალი... მე... ერთი სიტყვით, საქმე ის არის, რომ ვაი-თუ შინ არ დამიხვდეს. უნივერსიტეტში დადის.
— თქვენც მეორედ მიდით.
— არა, მე სულ სხვა რამე მაწუხებს, — გამოტყდა მარტინი, გადაწყვიტა მთლიანად მინდობოდა ამ კაცის გულმოწყალებას, — მე ერთი უბრალო კაცი ვარ, მოუქნელი, ხალხში გამოუსვლელი. ის ქალი სულ სხვაა და მე სულ სხვა ვარ... არ გეგონოთ, თავს ვისულელებდე!.. — უცებ შეწყვიტა მან.
— არა, რა ბრძანებაა, განაგრძეთ. ეგ ისეთი შეკითხვაა, რომ საცნობარო განყოფილებას არ ეხება, მაგრამ მე თვითონვე გამიხარდება, თუ რამეში დაგეხმარეთ.
მარტინმა აღფრთოვანებით შეხედა.
— მეც რომ ასე შემეძლოს მივაყარო, მაშინ რა მიჭირს, — თქვა მან.
— რა ბრძანეთ?..
— ასე თავისუფლად რომ შემეძლოს-მეთქი ლაპარაკი, ჩქარაც, თავაზიანადაც და ყველაფერი...
— ოჰ! — მიუხვდა ბიბლიოთეკარი.
— რა დროს ჯობს მისვლა? ნაშუადღევს რომ მივიდე... ვაითუ სადილობის დროს მოვხვდე? იქნებ საღამოთი ჯობდეს! თუ კვირადღეს?
— იცით, რას გეტყვით, — სახე გაუბრწყინდა ბიბლიოთეკარს, — ტელეფონით დაურეკეთ და ჰკითხეთ.
— ახლავე დავურეკავ! — შესძახა მარტინმა, წიგნები აიღო და წავიდა. ცოტა რომ გაიარა, ისევ მობრუნდა და ჰკითხა, ახალგაზრდა ლედის რომ ელაპარაკებით... ვთქვათ, მის ლიზი სმითს, როგორ უნდა მივმართო — “მის ლიზი” თუ “მის სმით”?
— “მის სმითი” უთხარით, —
მტკიცედ ურჩია ბიბლიოთეკარმა, — მანამ დაუახლოვდებოდეთ, სულ “მის სმითი” უთხარით.
ამრიგად, ეს პრობლემა მოაგვარა მარტინ იდენმა.
— როცა გინდოდეთ, მობრძანდით. ნაშუადღევს მუდამ შინა ვარ ხოლმე, — უპასუხა რუთმა, როცა მარტინმა ბორძიკით ჰკითხა ტელეფონში, ნანათხოვრები წიგნების მოტანა როდის შეიძლებაო.
კარებში თვითონ რუთი შეეგება, მისმა ქალურმა თვალმა ხელადვე შეამჩნია გაუთოებული შარვალი და ერთგვარი ცვლილება. ვერ იტყოდა, სახელდობრ რა ცვლილება, მაგრამ უკეთესობისკენ კი იყო. ჭაბუკის გამომეტყველებამაც განაცვიფრა. ყოველ მის ნაკვთში დიდი ძალა და ჯანის სიმრთელე გამოსჭვიოდა, თითქოს მისი სხეულიდან გადმომჩქეფარებდა ეს ძალა და ქალს ტალღებივით ეხეთქებოდა. ისევ მოუარა სურვილმა, ჭაბუკს მიყრდნობოდა და მისი სითბო მიეღო, ახლაც მაშინდელივით გაკვირვებული დარჩა — მისი სიახლოვე როგორ მოქმედებსო. თავის მხრივ, მარტინმაც ხელახლა განიცადა ის დამაბრუებელი ნეტარება, როცა ქალს ხელი ჩამოართვა. განსხვავება მხოლოდ ის იყო, რომ ქალი თავშეკავებული იყო და გარეგნულ სიმშვიდეს ინარჩუნებდა, ხოლო ჭაბუკი სახეზე ერთიანად აენთო და წამოჭარხლდა. ძველებურადვე ბანცალით გაჰყვა ქალს, მხრები სახიფათოდ ერწეოდა.
მაგრამ სასტუმრო ოთახში რომ შევიდნენ და დასხდნენ, ისეთი თავისუფლება და შვება იგრძნო, თვითონაც რომ არ მოელოდა. ეს მოხდა ქალის მეცადინეობით, მაგრამ ისე ფრთხილად და უბრალოდ მოახერხა, რომ ჭაბუკს კიდევ უფრო მეტი თავდავიწყებით შეუყვარდა. ჯერ ნანათხოვრებ წიგნებზე ილაპარაკეს — სუინბერნზე, რომელიც მარტინს ძალიან მოსწონებოდა, და ბროუნინგზე, რომელიც სულაც ვერ გაეგო. საუბარს ქალი წარმართავდა, ხან ამ საგანზე ჩამოუგდებდა სიტყვას, ხან იმ საგანზე, და თან სულ იმის ფიქრში იყო, როგორ დახმარებოდა ჭაბუკს. ხშირად უფიქრია ამაზე პირველი შეხვედრის შემდეგ. სურდა როგორმე დახმარებოდა. ქალს სიბრალული და სინაზე აღძვროდა გულში, რაც ადრე არავის მიმართ არ განეცადა, მაგრამ ეს სიბრალული დამამცირებელი კი არ ყოფილა, დედობრივი უფრო ეთქმოდა. ანკი როგორღა იქნებოდა ჩვეულებრივი სიბრალული, როცა მის აღმძვრელსა და გამომწვევს ისეთი მამაკაცური ძალა აღმოაჩნდა, რომ რუთს ქალწულებრივი შიშით აკრთობდა და გულს უცნაური ფიქრებითა და გრძნობებით უთრთოლებდა. კვლავ ის მიმზიდველობა ჰქონდა ჭაბუკის კისერს და რუთს ახლაც ხელის მოხვევის ჟინმა წამოუარა. მეტისმეტად ძლიერი იყო ეს სურვილი, მაგრამ ქალი უკვე მიეჩვია და უფრო ადვილად მოახერხა თავის შეკავება. რას წარმოიდგენდა, რომ ახლად ჩასახული სიყვარული ასეთი იქნებოდა. თუმცა ვერც იმას წარმოიდგენდა, ეს განცდები სიყვარული თუ შეიძლებოდა ყოფილიყო. ყველასაგან განსხვავებული ჭაბუკიაო, ფიქრობდა, რაღაც დაფარული ძალა აქვს და ამან დამაინტერესა, კაცთმოყვარული გრძნობა მამოძრავებსო.
ვერც კი გრძნობდა ქალი, ასე სასურველი თუ იყო მისთვის მარტინი. ჭაბუკმა კი მაშინვე იგრძნო, რომ თავდავიწყებით შეუყვარდა რუთი და ასე სასურველი არაფერი ყოფილა მისთვის მთელ სიცოცხლეში. პოეზია ადრეც უყვარდა, სილამაზეს ხედავდა მასში. მაგრამ რუთთან შეხვედრის შემდეგ უფრო ფართოდ გაეხსნა სამიჯნურო პოეზიის დიდი სამყაროს კარი. მისგან თითქმის უფრო მეტი რამ გაიგო, ვიდრე ბულფინჩისა და გელისაგან ასეთი სტრიქონი შეხვდა, — “და სიყვარულით გაგიჟებული კოცნის გულისთვის თავსაც გასწირავს”. — ერთი კვირის წინ ყურადღების ღირსადაც არ გახდიდა ამ სიტყვებს, ახლა კი თავში ჩაეჭდო და აღარ შორდებოდა. აღტაცებული იყო მათი სილამაზითა და სიმართლით. შეჰყურებდა ქალს და გულში ფიქრობდა, კოცნის გულისთვის მეც სიამოვნებით მოვკვდებიო. სიყვარულით გაგიჟებულად მიაჩნდა თავი და ეს უფრო ეამაყებოდა, ვიდრე რაინდად კურთხევა. ახლაღა ჩასწვდა სიცოცხლის აზრს, ახლა მიხვდა, რატომ იყო გაჩენილი ქვეყანაზე.
შეჰყურებდა, უსმენდა ქალს და მისი ფიქრები უფრო გაბედული ხდებოდა. მოიგონა ის ველური სიამოვნება, რაც ქალის ხელის ჩამორთმევამ მოჰგვარა, და ერთი სული ჰქონდა, მანამ კვლავ შეახებდა ხელს. მოწყურებული თვალებით შეხედავდა ხოლმე მის ტუჩებს. მაგრამ არავითარი ტლანქი და მიწიერი გრძნობა ამ შეხედვაში არ ყოფილა: სიამოვნებას ანიჭებდა მოძრაობა მისი ტუჩებისა, როცა ისინი სიტყვებს გამოთქვამდნენ. ეს არ ყოფილა ჩვეულებრივი ტუჩები, არავის ქვეყნად — არც ქალსა და არც კაცს — ამისთანა ტუჩები არა ჰქონია. ჰაეროვანი ტუჩები იყო, ხორციელი არ ყოფილა, და ამიტომ არც ისეთი კოცნის სურვილს აღუძრავდა, რაც სხვა ქალების ტუჩებს აღუძრავთ. ამასაც აკოცებდა, თავის ხორციელ ტუჩებს დააკონებდა, მაგრამ ეს იქნებოდა ისეთივე ამაღლებული და მხურვალე ამბორი, როგორც ღვთის ანაფორას შეიძლება ემთხვიოს კაცი. ჭაბუკი ვერა ხვდებოდა, რა ფასეულობათა გადაფასებას მოეცვა მისი გონება, ვერა გრძნობდა, რომ ის შუქი, რაც მის თვალებს აცისკროვნებდა ქალის შეხედვის დროს, ჩვეულებრივი შუქი იყო ყველა სიყვარულმოწყურებული მამაკაცისათვის. ვერც კი წარმოედგინა, რა მგზნებარე და ვნებიანი ხდებოდა მისი თვალები და როგორ აფორიაქებდნენ ისინი ქალის სულს. რუთის ქალწულებრივი კდემამოსილება მის გრძნობებსაც ამაღლებდა და ასპეტაკებდა, ვარსკვლავების ცივ უმანკოებამდე აჰყავდა. გაოგნებული დარჩებოდა, რომ გაეგო, რა თბილ ტალღასავით ელამუნებოდა ქალს მისი თვალების ცეცხლი და გულში ასეთსავე ცეცხლს უღვივებდა. ჭაბუკის თვალები აბნევდა ქალს, ერთიორჯერ სიტყვა გაუწყდა, — თვითონაც ვერ მიმხვდარიყო, რატომ, — ამ სასიამოვნო მღელვარებამ ფიქრი გაუფანტა და იძულებული გახდა კანტიკუნტად წამოსროლილი ფრაზები ეკოწიწებინა. საერთოდ, თავისუფლად და ლაღად მეტყველებდა ხოლმე და ეს უნებური ბორძიკი ალბათ შეაცბუნებდა კიდეც, რომ არ ეფიქრა — თვითონ თანამოსაუბრეა განსხვავებული და ასე იმიტომ მომდისო. შთაბეჭდილებიანი ქალი იყო, ყველაფერი გულთან მიჰქონდა და, ბოლოს და ბოლოს, რა გასაკვირია, რომ უცხო სამყაროდან მოსულ მგზავრს ასეთი გავლენა მოეხდინოს.
ქვეცნობიერად სულ ის ფიქრი უტრიალებდა თავში, თუ როგორ დახმარებოდა ჭაბუკს და საუბარსაც ამისდა კვალობაზე წარმართავდა, მაგრამ ახლა მარტინმა დაასწრო.
— მინდა რჩევა გკითხოთ თუ ნებას მომცემთ, — უთხრა მან და თანხმობა რომ მიიღო, სიხარულით სუნთქვა შეეკრა, — ამას წინათ რომ ვიყავი, თუ გახსოვთ, გითხარით, წიგნებზე და ამისთანა რამეებზე ლაპარაკი არ მეხერხება, არ გამომდის-მეთქი. მას შემდეგ სულ ამაზე ვფიქრობ. ბიბლიოთეკაში სიარული დავიწყე, მაგრამ რა წიგნსაც არ მოვკიდე ხელი, ასავალ-დასავალი ვერ გავუგე. იქნებ თავიდან დაწყება ჯობდეს. მე ხომ ხეირიანად არასოდეს მისწავლია. რაც თავი მახსოვს, სულ თავაუღებელი მუშაობა... ახლა, აგერ, ბიბლიოთეკაში წავედი, ახალი თვალით შევხედე წიგნებს... წიგნებიც სულ ახალია ჩემთვის... და ახლაღა ვატყობ, რომ რაც წამიკითხავს, საჩემო არ ყოფილა. სადღაც ფერმაში და გემზე რომ წიგნს წააწყდები, სად ის წიგნები და სად, აგერ, თქვენს სახლში რომ წიგნებია. იქ სულ სხვანაირად კითხულობენ, და მეც იმნაირ კითხვას შევეჩვიე... არადა, ტრაბახით არ გეუბნებით, მე უფრო სხვა კაცი ვარ, იმათ არ ვგავარ, ვისთანაც მიტრიალია. იმას კი არ ვამბობ, იმ მეზღვაურებს და კოვბოებს ვჯობივარ-მეთქი, — ერთ ხანს ფერმაშიაც მიმუშავია, — მაგრამ წიგნები მუდამ მიყვარდა, რაც კი მომხვდებოდა, ყველაფერს ვკითხულობდი... ერთი სიტყვით, მე სხვა რამეს ვფიქრობ, ისინი სულ სხვას ფიქრობენ... ჰოდა, ბარემ გეტყვით, რაც უნდა მეთქვა... ამისთანა სახლში პირველად ვარ... აქ რომ მოვედი ამ ერთი კვირის წინათ და ყველაფერი ეს დავინახე, თქვენ დაგინახეთ, დედათქვენი დავინახე, თქვენი ძმები, და ყველაფერი... როგორ გითხრათ, მომეწონა. გაგონილი კი მქონდა ამისთანა რამეები, წიგნებშიაც წამეკითხა, და ახლა თქვენს სახლში რომ მოვხვდი... წიგნებში მართალი წერებულა. მაგრამ, რაც მთავარია, მომეწონა, მე თვითონ მომინდა... ახლაც მინდა... ამნაირი ჰაერით ვისუნთქო... ამ წიგნების ჰაერით, ამ სურათების ჰაერით, ამ ლამაზი ნივთების ჰაერით... საცა ყველა წყნარად ლაპარაკობს, ყველა სუფთააა, ფიქრებიც სუფთა აქვთ. სადაც კი მიცხოვრია, ყველგან სამზარეულოს სუნი დგას, და რაზე ლაპარაკობენ — სულ ყლაპვაზე, ბინის ქირაზე და მეტი არაფერი... აქ კი, რას ამბობ, თქვენ რომ დედის შესაგებებლად წამოდექით და აკოცეთ, ამაზე ლამაზი რა უნდა იყოს, უკეთესი არაფერი მინახავს ცხოვრებაში. ნახვით კი ბევრი რამა მაქვს ნანახი, იმათზე გაცილებით უფრო მეტი, ვიდრე სხვებს უნახავთ, ჩემთან მყოფებს. მიყვარს ხოლმე ახალ-ახალი რამეების ნახვა. სულ მეტი და მეტი მინდა ვნახო... მაგრამ ჩემი სათქმელი მაინც არ მითქვამს ჯერ, და ახლა მინდა გითხრათ: მეც მინდა ისე ვიცხოვრო, როგორც თქვენ ცხოვრობთ ამ სახლში. მარტო ყლაპვა ხომ არ არის ცხოვრება, ან თავაუღებლივი მუშაობა და ჩხუბი. როგორ მივაღწიო ამას? რითი დავიწყო? მუშაობა არ მეზარება, რაც უნდა მძიმე სამუშაო იყოს, კაცი ვერ მაჯობებს, ყველას დავაწვენ. ერთი თუ დავიწყე, თავს აღარ ავიღებ, დღეს და ღამეს გავასწორებ. იქნება სასაცილოდაც მოგეჩვენოთ, თქვენ რომ გეუბნებით ამას. სწორედ თქვენთვის არ უნდა მეკითხა, მაგრამ რომ არ ვიცი, ვისა ვკითხო... ართურს გარდა! იქნებ ართურისთვის უნდა მეკითხა. მე ხომ...
ერთბაშად გაუწყდა სიტყვა. იმის გაფიქრებაზე, რომ სწორედ ართურისთვის უნდა ეკითხა და თავი ასე არ გაესულელებინა, მტკიცედ მოფიქრებული გეგმა დაერღვა. ქალს მაშინვე არ უპასუხია. ცდილობდა ჭაბუკის არეული, ბორძიკით წარმოთქმული სიტყვების მარტივი აზრი იმ ფიქრისათვის დაეკავშირებინა, რაც მისსავე სახეზე ამოიკითხა. პირველად ხედავდა ასეთი დიდი ძალის გამომეტყველ თვალებს. “ამ კაცს წინ ვერაფერი დაუდგება”, ამოიკითხა ქალმა, და ეს სულაც არ ეგუება იმ სიტყვების შინაარსს, რაც ჭაბუკმა ბორძიკით წარმოთქვა. თანაც, ქალის რთულსა და მკვირცხლ გონებას არ შეეძლო სწორად შეეფასებინა ჭაბუკის უბრალოება. მაგრამ ამ არეულ ფიქრებშიაც კი იგრძნო მან დიდი ძალა. მიჯაჭვულ გოლიათად ეჩვენა, რომელიც ჯაჭვების დამსხვრევასა და დაგრეხას ცდილობს. ქალის სახე თანაგრძნობით ციმციმებდა, როცა ჭაბუკს უთხრა:
— თქვენ თვითონვე გრძნობთ, რაცა გჭირდებათ. სწავლა გჭირდებათ. სკოლაში უნდა მიბრუნდეთ და დაამთავროთ. მერე უნივერსიტეტში შეხვალთ...
— მაგას ფული უნდა! — შეაწყვეტინა ჭაბუკმა.
— აჰ! — შესძახა ქალმა, — ეგ არც კი მიფიქრია. რა მოხდა მერე? ნათესავები ხომ გყავთ — ვინმე დაგეხმარებათ.
ჭაბუკმა თავი გააქნია.
— დედ-მამა დამეხოცა. ორი და მყავს — ერთი გათხოვილია, მეორე, მგონი, ახლა აპირებს გათხოვებას. ძმებს ხომ სათვალავი არა აქვს... მე ყველაზე პატარა ვარ... მაგრამ თავის დღეში არავის არ დახმარებიან. ზოგი სად არის და ზოგი სად, მთელ ქვეყანას მოედვნენ, ბედნიერებას ეძებენ. უფროსი ინდოეთში მოკვდა, ორი ძმა ახლაც სამხრეთ აფრიკაშია, ერთი ზღვაშია ვეშაპსანადირო გემზე, ერთი ცირკს დაჰყვება, ჯამბაზია. მეც ასე ვარ. თერთმეტი წლიდან მოკიდებული, — რაც დედა მომიკვდა, — თვითონ ვირჩენ თავს. ჩემით უნდა ვისწავლო, სხვა გზა არ არის. მაგრამ რომ არ ვიცი, რითი დავიწყო.
— ყველაზე პირველად გრამატიკა უნდა ისწავლოთ. თქვენი გამოთქმები... — უნდოდა ეთქვა, საშინელიაო, მაგრამ შეარბილა და თქვა, — მთლად სწორი არ არის.
ჭაბუკი წამოჭარხლდა და ოფლი დაასხა.
— დიახ, ჩემი ლაპარაკი... ალბათ ნახევარი არ გესმით, თქვენთვის გაუგებარი სიტყვებია... ამათი გამოთქმა ვიცი მაინც... სხვა სიტყვები კი — წიგნიდან ამოკითხული სიტყვები — არ ვიცი, როგორ გამოითქმის და ამიტომ არც ვხმარობ.
— სიტყვები იმდენი არაფერი. მთავარია, როგორ ალაგებთ და გამოთქვამთ ამ სიტყვებს. ჩემი გულახდილი ლაპარაკი ხომ არა გწყინთ? არ მინდა გაწყენინოთ.
— აჰ, რასა ბრძანებთ! — შესძახა მარტინმა, გუნებაში კი მადლობაც უთხრა ასეთი გულკეთილობისათვის, — შემახურეთ! ხომ უნდა ვისწავლო, და ბარემ თქვენგან გავიგო პირველად, მანამ სხვა მეტყოდეს.
— ერთი სიტყვით, გრამატიკაში სცოდავთ, დროს ურევთ, მრავლობითსა და მხოლობით რიცხვსაც ვერ ათანხმებთ, უღვლილება გერევათ. მაგალითების ჩამოთვლა შორს წაგვიყვანს. გრამატიკა უნდა ისწავლოთ. ახლავე გამოგიტანთ წიგნს და სცადეთ, დაიწყეთ.
ქალი წამოდგა, მარტინს უცებ თავაზიანი ქცევების წესი მოაგონდა, წიგნში ახლახან ამოკითხული, და უგერგილოდ წამოხტა, მაგრამ თან შეშინდა, ვაითუ სწორად არ მოვიქეცი, ან არადა არ ეგონოს, შინ წასასვლელად წამოვდექიო.
— ჰო, მართლა, მისტერ იდენ, — კარიდან მოუბრუნდა ქალი, — ყლაპვა რას ნიშნავს? რამდენჯერ ახსენეთ დღეს ეგ სიტყვა.
— ოჰ, ყლაპვა, — გაეცინა მარტინს, — უბრალო ხალხი ასე იტყვის ხოლმე... არაყს რომ დალევ, ან ლუდს... ან ისეთ რამეს, რაც თქვენ დაგათრობს.
— აი, კიდევ ერთი შეცდომა, — გაუცინა ქალმა.
— ვერა ვხვდები, რა შეცდომაა.
— არაყს რომ დალევ ან ლუდს, ან ისეთ რამეს, რაც თქვენ დაგათრობსო, მეუბნებით. ჯერ ერთი, რაკი თქვენობით მომმართავთ, ზმნაც მრავლობითში უნდა გეხმარათ, დაგათრობთო, უნდა გეთქვათ. და მეორეც, რა საჭირო იყო აქ “თქვენის” ხმარება? განა უფრო სწორი არ იქნებოდა გეთქვათ, “დაათრობს ადამიანსო?! მე უნდა დამათროს?
— აჰ, რა ბრძანებაა, რა ბრძანებაა!
რუთმა გრამატიკის წიგნი მოიტანა, სკამი მარტინისკენ მისწია (ჭაბუკმა მაშინვე ის გაიფიქრა, მე ხომ არ უნდა მივშველებოდიო) და მარტინის გვერდით დაჯდა. წიგნი გაშალა. მათი თავები ერთმანეთს მიუახლოვდნენ. ისე დააბნია ჭაბუკი ამ სასიამოვნო სიახლოვემ, რომ განმარტებას ყურს ძლივს უგდებდა. მაგრამ როცა უღვლილების ახსნაზე გადავიდა ქალი, მარტინმა მთელი გულისყური დაძაბა, სხვა ყველაფერი დაივიწყა. ერთხელაც არ გაეგონა უღვლილება და ახლა პირველად რომ ჩასწვდა ენის გასაღებს, მოჯადოებული დარჩა. წიგნისკენ დასწია თავი და უცებ ქალის თმა ლოყაზე შეეხო. მთელ თავის სიცოცხლეში ერთხელ წასვლოდა გული მარტინს და ახლაც ის გაიფიქრა, გული ხომ არ მიღონდებაო. სუნთქვა შეეკრა, გული გამალებით აუძგერდა, თითქოს ამოვარდნას ლამობდა, პირველად იგრძნო რუთი ასე ახლოს. იმ დიდმა უფსკრულმა, რომელიც მათ ერთმანეთისაგან აშორებდა, წამით თითქოს პირი შეკრა. მაგრამ მისი ამაღლებული გრძნობები ოდნავადაც კი დაბლა არ დაწეულა. განა ქალი დაეშვა — მარტინი თვითონ ამაღლდა, ღრუბლებს მისწვდა და რუთს მიუახლოვდა. კვლავ ისეთივე მოკრძალებას გრძნობდა ქალის მიმართ, რელიგიურ თაყვანისცემასა და სასოებას. მოეჩვენა თითქოს წმიდათა წმიდა სასუფეველში შეიჭრა და ნელა, ფრთხილად მოაშორა თავი ქალის თმას, რამაც ელექტროდენივით აათრთოლა ჭაბუკი. მაგრამ რუთს არაფერი უგრძვნია.
თავი მერვე
გავიდა რამდენიმე კვირა. მარტინ იდენი გრამატიკას ჩაჰკირკიტებდა, ისევ და ისევ კითხულობდა თავაზიანობის წესებს და ხარბად ეწაფებოდა ყოველ წიგნს, რაც კი მოეწონებოდა. თავის ძველ წრეს სულ ჩამოშორდა, აღარავის ხვდებოდა. ლოტოსის კლუბელი გოგონები გაკვირვებულნი იყვნენ, რა მოუვიდაო, ჯიმს აღარ აძლევდნენ მოსვენებას შეკითხვებით, ბიჭებს კი უხაროდათ მეტოქის ჩამოშორება კიდევ ერთი ძვირფასი წიგნი აღმოაჩინა ბიბლიოთეკის საგანძურში. როგორც გრამატიკა შეიცნო ენის გასაღებად, ასევე ეს წიგნი პოეზიის გასაღები გამოდგა. დაიწყო მეტრის, ლექსწყობისა და ფორმის შესწავლა, რითაც მისი საყვარელი სილამაზე იქმნებოდა. ამ სილამაზის საფუძველს ჩასწვდა. მეორე წიგნში, რომელიც თანამედროვე ავტორს ეკუთვნოდა, პოეზია განხილული იყო, როგორც სახვითი ხელოვნება, საფუძვლიანადაც იყო განხილული, საილუსტრაციოდ ავტორს ნიმუშები მოჰქონდა ლიტერატურის შედევრებიდან. რომანებიც კი არ წაუკითხავს მარტინს ასეთი გატაცებით და მისი დაუღალავი, ოცი წლის განმავლობაში დასვენებული ტვინი, რომელიც ახლა ცოდნის წყურვილს მოემწიფებინა და დაეძაბა, ისე სწრაფად ითვისებდა ყველაფერს, რომ ვერც ერთი სტუდენტი ამას ვერ მოახერხებდა.
უკან რომ მიიხედა, თავისი ძველი სამყარო — შორეული ქვეყნებისა და ზღვების, გემების, მეზღვაურებისა და ქუჩის ქალების სამყარო — ძალიან დაკნინებული ეჩვენებოდა. და მიუხედავად ამისა, მაინც ჰქონდა რაღაც საერთო იმ ძველსა და ამ ახალს. მისი გონება მუდამ მთლიანობისაკენ მიისწრაფოდა და პირველად რომ შენიშნა ეს საერთო, ძალიან გაუკვირდა. იმ ამაღლებულმა აზრებმა და სილამაზემ გააკეთილშობილეს იგი, რაც წიგნებში ჰპოვა. საბოლოოდ დარწმუნდა, რომ მაღალ საზოგადოებაში, რომელსაც რუთი და მისი ოჯახი ეკუთვნოდა, ყველანი — კაცებიცა და ქალებიც — სწორედ ამ ამაღლებული აზრებით სულდგმულობდნენ. დაბლა კი, სადაც ჭაბუკი მთელი თავისი დღე და მოსწრება თვითონ ცხოვრობდა, სიბინძურე და ჭუჭყი იყო, და ამ ჭუჭყისაგან განწმენდა მოუნდა, რათა იმ მაღალ სამყაროში ასულიყო. ბავშვობა და სიჭაბუკე ისე გაატარა, რომ რაღაც ბუნდოვანი გრძნობა აწუხებდა და აწვალებდა. მანამ რუთს შეხვდებოდა, თვითონვე ვერ მიმხვდარიყო, რა სურდა, თუმცა რაღაცის სურვილი მოსვენებას არ აძლევდა. ახლა ეს მოუსვენრობა უფრო მძაფრი და მტკივნეული გახდა, და მან ბოლოს და ბოლოს იგრძნო — აშკარად და გარკვეულად იგრძნო _ რომ ეს იყო სილამაზის, ცოდნისა და სიყვარულის წყურვილი.
ამ რამდენიმე კვირის განმავლობაში ექვსჯერ მაინც შეხვდა რუთს და ყოველი ახალი შეხვედრა სულ ახალსა და ახალ შთაგონებას აძლევდა. ქალი ეხმარებოდა მას ინგლისური გრამატიკის შესწავლაში, გამოთქმას უსწორებდა და არითმეტიკაც დააწყებინა. მაგრამ მათი საუბარი მარტო ამ საგნების სწავლით არ იფარგლებოდა. იმდენი რამ ენახა ჭაბუკს ცხოვრებაში, მისი გონება ისე მომწიფებულიყო, რომ მარტო წილადებით, კუბური ფესვებით, უღვლილებებითა და წინადადებების გარჩევით ვერ დაკმაყოფილდებოდა. სხვა თემებსაც სწვდებოდა მათი საუბარი — ლექსს, რომელიც ჭაბუკს ბოლო დროს წაეკითხა, იმ პოეტის შემოქმედებას, რომელსაც ამჟამად სწავლობდა ქალი უნივერსიტეტში. და როცა რუთი თავის საყვარელ სტრიქონებს წაუკითხავდა, ჭაბუკი ციურ ნეტარებას განიცდიდა ხოლმე. რამდენ ქალთან ულაპარაკია, მაგრამ ასეთი საამური ხმა ჯერ არ სმენია. გულში სიყვარულის ცეცხლს უღვივებდა ეს ხმა. თრთოდა, ცახცახებდა ყოველი სიტყვის მოსმენაზე. მისი მუსიკალური ჟღერადობა, დამამშვიდებელი ხავერდოვნება, ინტონაციის სიმდიდრე დიდი კულტურისა და სულის კეთილშობილების ნაყოფი იყო. უსმენდა ქალს და მეხსიერებაში ცოცხლად იღვიძებდა, კვლავ ზარივით რეკდა ყურისწამღები კივილი ველური დედაკაცებისა, ქუჩის კახპების ხორხოცი და მუშა ქალების — თავისივე კლასის გოგონების — ტლანქი მეტყველება. სწრაფად ამუშავდებოდა ხოლმე წარმოსახვა და გონების თვალით ხედავდა ამ ქალებს, ერთად მოჯარებულს. კონტრასტის სიძლიერე უფრო სხივოსანსა და ელვარეს ხდიდა რუთის შარავანდს; ჭაბუკის ნეტარებას კიდევ უფრო ასხამდა ფრთას იმის შეგნება, რომ ქალი ღრმადა სწვდებოდა წაკითხულის შინაარსს და პოეტური აზროვნების სილამაზით თრთოდა. რუთი ბევრ ადგილებს უკითხავდა “პრინცესადან”, და ჭაბუკი ხედავდა, როგორ ევსებოდა მას თვალები ცრემლით — ეს იყო ესთეტიკური აღქმის უკიდურესი დაძაბვა. ამ დროს ქალის განცდები ჭაბუკსაც გადაედებოდა, აამაღლებდა და ღმერთს უახლოვდებოდა; უსმენდა ქალს, შეჰყურებდა და თითქოს მთელ ცხოვრებას ჭვრეტდა, მის უღრმეს იდუმალებას სწვდებოდა და კითხულობდა. და როცა თავისი ამაღლებული გრძნობები წარმოიდგინა, ჭაბუკი მიხვდა, რომ ეს იყო სიყვარული — ყველაზე დიდი რამ ამქვეყნად! გაახსენდა ის სიხარულის თრთოლვა და ვნებათაღელვანი, რაც მას წარსულში განეცადა — ღვინით დათრობა, ქალის ალერსი, ტლანქი თამაშობანი და კრივი თუ ჭიდაობა — და ამ ამაღლებულ განცდებთან შედარებით, რასაც ახლა მისი არსება მოეცვა, ის ყველაფერი დაკნინებულ და ბილწ რამედ ეჩვენა.
რუთი კი ბურანში იყო. თავის დღეში არ განეცადა სიყვარული. ამ საქმეში მთელი მისი გამოცდილება წიგნებით განისაზღვრებოდა, სადაც ჩვეულებრივი ცხოვრების ყოველდღიური წვრილმანები ფანტაზიის მიერ არარსებულ ნეტარ სამყაროში იყო გადატანილი. ვერც კი გრძნობდა, რომ ეს ტლანქი მეზღვაური ნელ-ნელა მიიკვლევდა გზას მის გულში, უხილავ ძალებს უყრიდა იქ თავს, რაც ერთ მშვენიერ დღეს იფეთქებდა და ქალს მღელვარე ცეცხლად მოედებოდა. სიყვარულის ნამდვილი გზნება ჯერ არ განეცადა. მხოლოდ თეორიულად იცოდა მისი არსი. მოციმციმე სხივად წარმოედგინა, წყლის ლივლივად, ნამის ჩამოცვენად, ზაფხულის ბნელი, ხავერდოვანი ღამის სურნელად. ნაზი და მშვიდი ურთიერთობა იყო, მისი წარმოდგენით, სიყვარული, როცა ირგვლივ, ყვავილთა სურნელით გაჟღენთილ გარემოში, ეთერიულ სიმშვიდეს დაესადგურებინა. სიზმრადაც კი არ მოელანდებოდა ის ვულკანური რყევა, რაც სიყვარულს მოჰყვება ხოლმე, ის ყოვლის მომსპობი ცეცხლი, რაც ადამიანის გულს სწვავს და ანაცრებს. არც საკუთარ არსებაში დაფარული ძალის ფასი იცოდა და არც ის, თუ რა ძალები იყო ქვეყნად დაფარული. ცხოვრების დიდი უფსკრული მისთვის ილუზიების ზღვას წარმოადგენდა. დედ-მამის ცოლქმრული ურთიერთობა სიყვარულის იდეალად მიაჩნდა და იმ დღეს ელოდა, როცა თვითონაც დაიმკვიდრებდა ასეთსავე ტკბილსა და მშვიდ ურთიერთობას საყვარელ ადამიანთან.
ისე შეჰყურებდა მარტინ იდენს, როგორც ახალს, რაღაც უცნაურ არსებას, და იმ შთაბეჭდილებასაც, რაც ჭაბუკმა მოახდინა მასზე, სწორედ ამ სიახლითა და უცნაურობით ხსნიდა. ეს ბუნებრივიც იყო. ასეთივე უჩვეულო გრძნობა დაეუფლებოდა ხოლმე, როცა სამხეცეში ველურ მხეცებს შეხედავდა, ან როცა ქარიშხალი ამოიჭრებოდა, ან ცაზე ელვის დაკლაკვნა შეაკრთობდა. რაღაც კოსმოსური იყო ამ მოვლენებში და თვით მარტინის არსებაშიაც იგრძნობოდა ეს კოსმოსური ძალა. ჭაბუკმა გაშლილი ჰაერისა და დიდი სივრცეების სუნთქვა მიიტანა მასთან. სახეზე ტროპიკული მზის ელვარება ჰქონდა გადაკრული, ხოლო მის გამობურცულ, მოქნილ კუნთებში პირველყოფილი სიცოცხლის ძალა და ენერგია გამოსჭვიოდა. სახე ჭრილობებით ჰქონდა დასერილი და ეს ჭრილობები იმ ტლანქ ადამიანთა და კიდევ უფრო ტლანქ საქმეთა იდუმალებით მოცულ სამყაროში მიეღო, რომელიც რუთის ცნობიერების ჰორიზონტს იქით იწყებოდა. მოუთვინიერებელი ველური იყო და ახლა მისი ამგვარი მორჩილება რუთს იდუმალ სიამოვნებას ჰგვრიდა. გულში ველურის მოთვინიერების სურვილი სწვავდა, ქვეცნობიერი იყო ეს სურვილი, და ქალი ვერც კი გრძნობდა იდუმალ მისწრაფებას — ჭაბუკი დაემსგავსებინა თავისი მამისათვის, რომელიც მას უმშვენიერეს ადამიანად მიაჩნდა. გამოუცდელობის გამო რუთი ვერა ხვდებოდა, რომ ეს კოსმოსური გრძნობა, რაც მას ჭაბუკმა განაცდევინა, სიყვარული იყო, რომლის ძალითაც ქალი და მამაკაცი, ქვეყნის დასაბამიდან, ერთმანეთისაკენ მიისწრაფიან, რომელიც მეტოქეობით აგზნებულ ირმებს გაზაფხულობით სასიკვდილოდ შეაჭიდებს ხოლმე ურთიერთს, და თვით ბუნების ელემენტებსაც კი ერთმანეთის შესარწყმელად აშლის და აღძრავს.
ჭაბუკის სწრაფმა განვითარებამ გააკვირვა კიდეც და თან დააინტერესა ქალი; ადრე დაფარული ჩანდა მისი ნიჭი, ახლა კი დღითი დღე ღვივდებოდა და იფურჩქნებოდა, როგორც ნოყიერ ნიადაგში მოხვედრილი ყვავილი. რუთი ბროუნინგს უკითხავდა მას და ხშირად გაკვირვებული რჩებოდა, ისე უცნაურად განმარტავდა ხოლმე ჭაბუკი სადავო ადგილებს. ქალი ვერა ხვდებოდა, რომ ცხოვრებისეული გამოცდილების წყალობით ჭაბუკი მასზე უფრო სწორად იგებდა და ხსნიდა ცალკეულ საკითხებს. მარტინის მსჯელობა გულუბრყვილოდ ეჩვენებოდა, თუმცა, ჭაბუკის გაბედული აზროვნება და ფრთაშესხმული ფიქრები ხშირად მასაც აღაფრთოვანებდა ხოლმე; შორს მიდიოდა ეს ფიქრები, ვარსკვლავებს სწვდებოდა, ქალი იმ სიშორეს ვერ მიჰყვებოდა, და ამ გამოუცნობ ძალასთან უეცარი შეხვედრით თრთოდა და ცახცახებდა. ზოგჯერ დაუკრავდა ხოლმე მარტინისათვის, სცდიდა, მუსიკა როგორ იმოქმედებსო, მაგრამ ისე ღრმადა სწვდებოდა ბგერები ჭაბუკის სულს, რომ მისი გაზომვა რუთს აღარ შეეძლო. ისე გაიშლებოდა მისი სული მუსიკის მოსმენით, როგორც ყვავილი გადაუშლის გულს მზის სხივებს; ხელად გადაეჩვია მდაბიურ, ჯაყჯაყა საცეკვაოებს და რუთის კლასიკურ მუსიკას შეეჩვია, რასაც ქალი თითქმის ზეპირად უკრავდა. ყველაზე უფრო მაინც ვაგნერი მოეწონა, დემოკრატიული მიკერძოება გამოიჩინა მის მიმართ; “ტანჰეიზერის” უვერტიურამ წარუშლელი შთაბეჭდილება მოახდინა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, როცა რუთმა კარგად განუმარტა მთელი არსი. ერთი შეხედვით, თითქოს მის ცხოვრებას განასახიერებდა ეს ნაწარმოები. ვენერას გამოქვაბულის მოტივი თავის წარსულს მოაგონებდა, ხოლო პილიგრიმების გუნდის მოტივი — რუთის ცხოვრებას. თითქოს აიტაცებდა მას ეს მუსიკა, გააქანებდა და სულთა ბურუსით მოცულ სამეფოში დააქროლებდა, საცა ბოროტისა და კეთილის მარადიული ჭიდილია.
მარტინის ზოგიერთ შეკითხვაზე რუთს ეჭვი აღეძვრებოდა ხოლმე — მე თვითონ კარგად თუ მესმის მუსიკაო. მაგრამ სიმღერას რომ დაიწყებდა, ჭაბუკს აღარაფერი ჰქონდა შესაკითხი. ქალის სული იყო ჩაქსოვილი სიმღერაში და მარტინი სასოებით უსმენდა წმინდა სოპრანოს ღვთაებრივ მელოდიას. უნებურად ფაბრიკის გოგოების უხეირო წრიპინი და ნავსადგურებში მოწანწალე ლოთი დედაკაცების ხრინწიანი ჩხავილი გაახსენდებოდა. რუთს თვითონვე სიამოვნებდა, მარტინისათვის რომ უკრავდა და მღეროდა. მარტინის სული მოქნილი აღმოჩნდა და ქალს ეს უხაროდა, ადვილად ვძერწავო, ფიქრობდა: დარწმუნებული იყო, რომ ჭაბუკის სულსა ძერწავდა, კეთილი განზრახვა ჰქონდა. უბრალოდ, ჭაბუკის სიახლოვეს ყოფნაც სიამოვნებდა. უკვე აღარ აფრთხობდა იგი. თავიდან რაღაც გაურკვეველი შიში აღუძრა ჭაბუკმა, ახლა კი გამქრალიყო ეს შიში. ქვეცნობიერად ისეთი გრძნობა გაუჩნდა, თითქოს მისი საკუთრება ყოფილიყოს მარტინი, უფლება ჰქონოდეს მასზე. თავის მხრივ, ჭაბუკიც სასიცოცხლო ენერგიას აძლევდა ქალს. რუთი ბევრს მეცადინეობდა უნივერსიტეტში, ასე რომ დროდადრო მტვრიან წიგნებს მოწყვეტა და ზღვის მაცოცხლებელი ჰაერით სუნთქვა, რითაც ჭაბუკი იყო გაჟღენთილი, მას თითქოს ძალას მატებდა. ძალა! ძალა სჭირდებოდა ქალს და ჭაბუკიც არ იშურებდა ამ ძალას. მასთან ერთად ოთახში ყოფნა, მისი ნახვა — მთელი სიცოცხლე იყო. ხოლო როცა ჭაბუკი წავიდოდა, ქალი ახალი ძალითა და ენერგიით ჩაუჯდებოდა ხოლმე წიგნებს.
ბროუნინგს კარგად იცნობდა, მაგრამ სერიოზულად ერთხელაც არ დაფიქრებულა, რა საშიშია ადამიანის სულთან თამაში. რამდენადაც უფრო მეტ ინტერესსა გრძნობდა მარტინის მიმართ, იმდენად უძლიერდებოდა სურვილი, გარდაექმნა მისი ცხოვრება.
— აგერ, თუნდაც, მისტერ ბატლერი, — უთხრა მან ჭაბუკს ერთ დღეს, როცა გრამატიკას, არითმეტიკასა და პოეზიას მორჩნენ, — თავდაპირველად მაინცდამაინც არა სწყალობდა ბედი. მამა ბანკის მოლარე ჰყავდა, მაგრამ ჭლექი შეეყარა, იწვალა და რამდენიმე წლის შემდეგ სული განუტევა არიზონაში, ასე რომ მისტერ ბატლერი — მაშინ უბრალოდ ჩარლზ ბატლერს ეძახდნენ — სულ უთვისტომო დარჩა. მამამისი ავსტრალიიდან გადმოხვეწილიყო და კალიფორნიაში ერთი ნათესავიც არა ჰყავდა. მამის სიკვდილის შემდეგ სტამბაში მოწყობილა მისტერ ბატლერი — თვითონვე რამდენჯერმე უამბნია, ჩემი ყურით მაქვს მოსმენილი — კვირაში სამ დოლარს უხდიდნენ თურმე თავდაპირველად. ახლა კი ოცდაათი ათასი დოლარი მაინც ექნება წლიური შემოსავალი. როგორ მიაღწია ამას? პატიოსანი იყო, ბეჯითი და მომჭირნე. ბიჭები ხომ გართობასა და თავშექცევაზე კარგავენ ჭკუას, ეს ყოველგვარ გასართობს გაურბოდა. მტკიცედ გადაწყვიტა: როგორადაც უნდა გაჭირვებოდა, ყოველკვირეულად დაეზოგა ფული. მერე და მერე, რაღა თქმა უნდა, სამ დოლარზე მეტს ღებულობდა და, რაც უფრო ეზრდებოდა შემოსავალი, უფრო და უფრო მეტს ინახავდა.
“— დღისით მუშაობდა, საღამოობით ღამის სკოლაში სწავლობდა. სულ თავის მომავალზე ფიქრობდა, ბოლოს ღამის კოლეჯშიაც შევიდა. ჯერ ჩვიდმეტისა იყო და უკვე ასოთამწყობობა მიანდეს, მშვენიერი ხელფასიც დაუნიშნეს, მაგრამ პატივმოყვარე კაცი იყო. კარიერისთვის იღვწოდა, მარტო თავის რჩენა არ აკმაყოფილებდა, კარგი კარიერის გულისათვის არაფერს მოერიდებოდა, ვექილობა ამოიჭრა გულში და მამაჩემის კანტორაში დაიწყო მუშაობა შიკრიკად _ წარმოგიდგენია! _ ოთხი დოლარის მეტს არ აძლევდნენ კვირაში, მაგრამ მომჭირნეობით ცხოვრებას ხომ თავიდან შეეჩვია და ამ ოთხი დოლარიდანაც ზოგავდა ფულს.
რუთი შეჩერდა, სული მოითქვა და მარტინს შეხედა, რა შთაბეჭდილება მოახდინა ამ ამბავმაო. ჭაბუკს სახე წამონთებოდა, მართალაც დაეინტერესებინა ახალგაზრდა მისტერ ბატლერის საარსებო ბრძოლას, მაგრამ შუბლი კი შეჭმუხნილი ჰქონდა.
მძიმე დღეები გამოუვლია, ვერაფერი სახარბიელოა ახალგაზრდა კაცისათვის, — თქვა მან, — კვირაში ოთხი დოლარი! როგორ გაჰქონდა თავი? ოთხი დოლარით რას გახდები? აგერ, ხუთ დოლარს ვიხდი კვირაში კვება-ბინისათვის, მაგრამ, მართალი თუ გინდათ, არაფერი გამოდის. ძაღლური ცხოვრება გამოუვალია. რაღა მაგისი საჭმელი და...
_ თვითონვე იმზადებდა საჭმელს, — შეაწყვვეტინა ქალმა, _ პატარა ნავთქურაზე.
_ რაღა მაგისი საჭმელი და რაღა გემის მეზღვაურისა. ალბათ უარესადაც კი იკვებებოდა, თუმცა მეზღვაურის საკვებზე უარესი რაღა უნდა იყოს.
_ ერთი ახლაც ნახეთ! _ მგზნებარედ შესძახა ქალმა, _ იმდენი ფულის პატრონია, რომ რასაც უნდა გააკეთებს. რაც ახალგაზრდობაში ითმინა, ათასწილად დაუფასდა.
მარტინმა გაკვირვედბით შეხედა ქალს,
_ სან.აძლეოს ჩამოვალ, _ თქვა მან, _ რომ ახლა იმ მისტერ ბატლერის გულს აღარაფერი გაახარებს. ისე დაუვიწროვებია თავის დროზე კუჭი, რომ აღარაფრად ევარგება.
ქალმა ვეღარ გაუძლო მარტინის დაჟინებულ მზერას და თავი დახარა.
— სანაძლეოს ჩამოვალ, რომ სულ მოშლილი ექნება კუჭი, — გამომწვევად უთხრა მარტინმა.
— კი, მართალია, — გამოტყდა ქალი, — მაგრამ...
_ გადაბერებულ ბუსავით ზის ალბათ ახლა დამჟავებული და ცხვირჩამოშვებული; გინდა ჰქონია ახლა ის ოცდაათი ათასიანი წლიური შემოსავალი და გინდა არა. სანაძლეოს ჩამოვალ, სხვების მხიარულებაც კი დიდად არ სიამოვნებს.; ხომ ასეა?
ქალმა თანხმობის ნიშნად თავი დაუქნია და დაეშურა განემარტა:
— ასეთი ბუნების კაცი. მუდამ დაღვრემილი და სერიოზული ყოფილა თავიდანვე.
— აბა რა იქნებოდა! — თქვა მარტინმა, — თავისი სამი თუ ოთხი დოლარით რა ხეირი დაეყრებოდა! პატარა ბიჭი თვითონვე თითხნიდა საჭმელს ნავთქურაზე, რომ ფული დაეზოგა და გადაენახა!.. დღეს მუშაობაში აღამებდა, ღამეს სწავლაში ათენებდა, თავის დღეში არ უთამაშნია, გართობა მისთვის არ არსებობდა ალბათ არც კი იცოდა, რას ჰქვია გართობა... ძალიან გვიან მიიღო ის თავისი ოცდაათი ათასი.
ერთბაშად წარმოიდგინა ათასი წვრილმანი პატარა ბიჭის ცხოვრებისა, რომელიც სულის შეხუთვისა და შეზღუდვის წყალობით წლიურ ოცდაათი ათას დოლარიან კაცად იქცა! ჩარლზ ბატლერის მთელი ცხოვრება თითქოს თვალშესავლებად გადაეშალა წინ.
— იცით, რა მინდა გითხრათ, — განაგრძო მარტინმა. — მეცოდება ის მისტერ ბატლერი. მაშინ პატარა იყო და ვერ გრძნობდა, როგორ ძარცვავდა საკუთარ თავს იმ წლიური ოცდაათი ათასის გულისთვის, რაც ახლა უქმად უყრია. რა ბრძანებაა! ეს ოცდაათი ათასი, ამდენი ფული, ახლა იმისთანა უბრალო რამესაც კი ვერ უყიდის, რასაც მაშინ, პატარა ბიჭი რომ იყო, გადანახული ათი ცენტი უყიდდა — კანფეტი და თხილი იქნებოდა ეს თუ ქანდარის ბილეთი თეატრში.
ისე უცნაური ეჩვენებოდა ჭაბუკის მსჯელობა რუთს, რომ ერთბაშად შეაკრთობდა. და არა მარტო იმიტომ, რომ ეს მოსაზრება სრულიად ახალი და მისი რწმენის საპირისპირო იყო, არამედ ქალი მასში ჭეშმარიტების მარცვალსაც ხედავდა, რაც მთელ მის შეხედულებებსა და მრწამსს შეცვლითა და თავდაყირა დაყენებით ემუქრებოდა. თოთხმეტი წლისა რომ ყოფილიყო და არა ოცდაოთხისა, იგი ალბათ შეიცვლიდა კიდეც თავის შეხედულებებს მარტინის გავლენით, მაგრამ უკვე ოცდაოთხისა იყო, აღზრდითა და ბუნებით _ კონსერვატორი, და ამ ცხოვრების წესებს შეჩვეული, სადაც დაიბადა და ჩამოყალიბდა. მართალია, ჭაბუკის ახირებული მასჯელობა ერთბაშად შეაწუხებდა, მაგრამ მაშინვე მის თავისებურ ხასიათსა და უცნაურობას მიაწერდა ხოლმე და მალევე ივიწყებდა. მიუხედავად ამისა, ჭაბუკის მტკიცე ტონი, ანთებული თვალები და გამომეტყველების სერიოზულობა მაინც ყოველთვის აღელვებდა და იზიდავდა ქალს, თუმცა მისი მსჯელობის არსს არ იზიარებდა. ერთხელაც არ უფიქრია, რომ ეს უცხო სამყაროდან მოსული კაცი ისეთ ღრმა და საგულისხმო აზრებს გამოთქვამდა, რაც ქალის მსოფლმხედველობის ჰორიზონტს შორდებოდა. სამყარო მისთვის ამ მსოფლმხედველობით იყო შემოფარგლული, და შეზღუდული გონება მხოლოდ სხვის შეზღუდულობასა ხედავს. ასე რომ, რუთს თავისი შეხედულებანი ძალიან ღრმა და ფართო მიაჩნდა და იმ დავასაც, რაც მსჯელობის დროს მოსდიოდათ ხოლმე, ჭაბუკის გონების შეზღუდულობით ხსნიდა; ამიტომაც ცდილობდა დახმარებოდა, მოვლენათა აღქმა თავისი თვალთახედვით ესწავლებინა და ჭაბუკის მსოფლმხედველობის არე თავისი საკუთარი მსოფლმხედველობის ჰორიზონტამდე გაეფართოებინა.
“— დასმაცადეთ, ჯერ ხომ არ დმიმთავრებია სათქმელი. _ უთხრა ქალმა, “— ისე მაგრად მუშაობდაო, მამაჩემი ამბობს, რომ მთეოლ კანტორაში ვერავინ შეედრებოდაო. თავიდანვე დიდი ყუყაითი ყოფილა, ერთხელაც არ დაუგვიანებია სამსახურგი, ის კი არადა, ცოტა უფრო ადრეც მიდიოდა ხცოლმე და მაინც აცხერხებდა დრწოის დაზოგვას. ყოველ თავისუფალ წუთს სწავლას ანდომებდა. შეისწავლა ბუღალტერია, მანქანაზე ბეჭდვა, სტენოგრაფია; ღამღამობით სასამართლოს რეპორტიორს უკარნახებდა ხოლმე, რომელსაც პრაქტიკა სჭირდებოდა, და გაკვეთილების ფასს ამით ისტუმრებდა. სულ მალე კლერკობას მიაღწია და დაუფასებელი მოხელე გახდა. მამაჩემი ძალიან აფასებდა, თავიდანვე მიხვდა, რომ დიდ რამეს მიაღწევდა ეს კაცი. სწორედ მამაჩემმა ურჩია იურიდიულ სასწავლებელში შესვლა. გახდა ვექილი და მობრუნება ვერც კი მოასწრო, რომ მამამ უმცროს კომპანიონად აიყვანა. ნამდვილად დიდი კაცია. რამდენჯერმე მიიწვიეს შეერთებულ შტატების სენატში, მაგრამ თვითონვე არ ინდომა. რომ მოინდომოს, უზენაესი სასამართლოს წევრი გახდებაო. მამა ამბობს, ამისთანა კაცს უნდა მივბაძოთ, ეს უნდა გახდეს ჩვენი შთაგონების წყარო, ხომ ხედავთ, რა წრისაც არ უნდა იყოს ადამიანი, თუკი ნებისყოფას გამოიჩენს, ყველაფერს მიაღწევს.
— მართლაც დიდი ადამიანი ყოფილა, — გულწრფელად შენიშნა მარტინმა.
მაგრამ ამ ამბავში იყო ისეთი მომენტები, რაც სულ არ უთავსდებოდა ჭაბუკის შეხედულებებს ცხოვრებასა და სილამაზეზე, ვერ მიმხვდარიყო, რამ აიძულა მისტერ ბატლერი, ძალათი გადაეტანა ამდენი გაჭირვება და წამება. ქალისთვის რომ მომხდარიყო ეს, ანდა რაიმე მშვენიერების გულისთვის, მაშინ მარტინისათვის ყველაფერი გასაგები იქნებოდა, სიყვარულით გახელებული ჭაბუკი ერთი კოცნისათვის თავსაც კი გასწირავს, მაგრამ წლიური ოცდაათი ათასი დოლარისათვის — არასდიდებით! გულს ურევდა მისტერ ბატლერის მთელი კარიერა, საცოდაობად ეჩვენებოდა ოცდაათი ათასი წლიური შემოსავალი, იცოცხლე, კარგია, მაგრამ კუჭ-ნაწლავის მოშლილობა და ცხოვრებაში ყოველგვარი ხალისისა და სიხარულის დაკარგვა, ფასს უკარგავდა მას.
სცადა რუთისთვისაც გაეზიარებინა ზოგი თავისი მოსაზრება, მაგრამ ამით უფრო შეაკრთო ქალი და კიდევ ერთხელ დაარწმუნა, რომ უსათუოდ საჭირო იყო ჭაბუკის გარდაქმნა. რუთსაც აზროვნების ჩვეულებრივი შეზღდულობა ახასიათებდა, როცა ადამიანი ბრმად არის თავდაჯერებული, თითქოს მისი მოდგმა, რელიგიური რწმენა და პოლიტიკური შეხედულებანი ყველაზე კარგია, ხოლო სხვებისა, იმ ადამიანებისა, რომლებიც ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში მიმოფანტულან, გაცილებით უფრო დაბლა დგას. ეს ისეთივე შეზღუდულობაა გონებისა, რამაც ერთ დროს უძველეს ებრაელებს მადლი შეაწირვინა ღმერთისათვის, ქალად რომ არ გამაჩინეო, და რაც ახლაც აიძულებს მისიონერებს, ქვეყნის ყოველი კუთხე მოიარონ და ხალხები თავიანთ სარწმუნოებაზე მოაქციონ. რუთმაც ასე გადაწყვიტა _ სულ სხვა სამყაროსა და პირობებში აღზრდილი კაცი სავსებით გარდაექმნა და თავისი საკუთარი წრის ადამიანებისათვის დაემსგავსებინა.
თავი მეცხრე
პქ
ზღვაზე მგზავრობიდან მარტინ იდენი შეყვარებულის სულწასულობით მიეშურებოდა შინ, კალიფორნიისაკენ. ფული რომ გამოელია, იძულებული გახდა მეზღვაურად მოწყობილიყო გემზე, რომელიც განძის საძებნელად გაემართა. რვა თვის ამაო წანწალის შემდეგ, საბოლოოდ სოლომონის კუნძულებზე დაიშალა ექსპედიცია. მეზღვაურებს ავსტრალიაში გაუსწორეს ანგარიში და მარტინი მაშინვე სან-ფრანცისკოსკენ მიმავალ დიდ გემზე მოეწყო. ამ რვა თვეში მან ფულიც გვარიანად მოაგროვა, — კარგა ხანს ეყოფოდა ხმელეთზე, — და ბევრიც წაიკითხა და შეისწავლა.
მკვირცხლი გონება ჰქონდა და, ნიჭის გარდა, ბუნებითი სიჯიუტე და რუთის სიყვარული უწყობდა ხელს ამ საქმეში, რუთისაგან წამოღებული გრამატიკა მანამდე იკითხა და ისწავლა, ვიდრე მისმა მოუღლელმა გონებამ საფუძვლიანად არ შეითვისა ყველაფერი. ამის შემდეგ უკვე ყურში ხვდებოდა მეზღვაურთა დამახინჯებული გამოთქმები და გონებაში უსწორებდა, სწორად აგებდა მათგან დამახინჯებულ ფრაზებს. დიდი სიხარულით შენიშნა, რომ სმენა თანდათანობით უფაქიზდებოდა, ხელად ამჩნევდა შეცდომებს და გრამატიკული ალღო სულ უფრო და უფრო უვითარდებოდა. ყოველგვარი ენობრივი შეცდომა ყალბი აკორდივით ჰკვეთდა ხოლმე ყურს, თუმცა ჯერ თვითონვე არ იყო კარგად გაწაფული და ხშირად მის ბაგესაც მოსწყდებოდა შეცდომა. ერთბაშად ყველაფერს ვერ მოერეოდა.
გრამატიკას რომ მორჩა და მრავალჯერ გაიმეორა კიდეც, ლექსიკონს მოჰკიდა ხელი და ყოველდღიურად ოც-ოც ახალ სიტყვას იზეპირებდა. იოლი საქმე არ გამოდგა ეს. იდგა საჭესთან, ან საგუშაგოზე და დასწავლილ სიტყვებს ჯიუტად იმეორებდა, ცდილობდა სწორად გამოეთქვა. თავისდა გასაკვირად შენიშნა, რომ ახლა უკვე უფრო წმინდად ლაპარაკობდა ინგლისურს, ვიდრე გემის ოფიცრები და კაბინეტში მჯდარი ჯენტლმენები, რომელთაც ეს ექსპედიცია მოაწყვეს და დააფინანსეს.
კაპიტანს, თევზისთვალება ნორვეგიელს, როგორღაც შექსპირის სრული თხზულებანი აღმოაჩნდა, რაც მას ერთხელაც არ გადაეფურცლა. მარტინი საცვლების რეცხვას შეჰპირდა კაპიტანს და სამაგიეროდ, ნება მიეცა ამ ძვირფას წიგნებს დასწაფებოდა. ცალკეული ადგილები პიესებისა ზეპირად დაამახსოვრდა, ისე რომ ძალა არც კი დაუტანებია თავისთვის; ისეთი დიდი და ძლიერი იყო წიგნებიდან მიღებული შთაბეჭდილება, რომ, ერთი პირობა, მთელი სამყარო ელისაბედის ეპოქად ესახებოდა და თვითონაც შექსპირის თეთრი ლექსით აზროვნებას შეეჩვია. ამან სმენა გაუფაქიზა და დარბაისლური ინგლისურის გემო გაუხსნა, თუმცა, ამავე დროს ბევრი მოძველებული და არქაული გამოთქმაც შეათვისებინა.
სასარგებლო გამოდგა ეს რვა თვე, ენის გაწაფვისა და ბევრი რამის შესწავლის გარდა, მარტინმა საკუთარი თავიც უკეთ შეიცნო. ჯერ ერთი, მიხვდა, რომ თითქმის უვიცი იყო, მაგრამ, ამავე დროს, საკუთარი ძალის რწმენაც მიეცა. ხედავდა, რა დიდი განსხვავება იყო მასა და სხვა მეზღვაურებს შორის, თან კი, იმდენი ჭკუაც გამოაჩნდა, რომ იგრძნო, ეს განსხვავება პერსპექტიულად უფრო დიდი იქნებოდა, რასაც ის აკეთებდა, ამისი გაკეთება სხვებსაც შეეძლოთ, მაგრამ შინაგანი ბუნდოვანი ხმა ეუბნებოდა, რომ მას გაცილებით მეტისთვის შეეძლო მიეღწია. მტკივნეულად განიცდიდა სამყაროს მომხიბლავ მშვენიერებას და სურდა, რუთსაც მასთან ერთად განეცადა ეს გრძნობა, გადაწყვიტა, რუთისთვის აეწერა სამხრეთის ზღვის მთელი მშვენიერება, ერთბაშად იფეთქა მის არსებაში შემოქმედებითმა ცეცხლმა და ჟინმა მოუარა, მარტო რუთისთვის კი არ აეწერა ეს, არამედ სხვებისთვისაც. და ამ ბრწყინვალე ოცნებაში დიდი იდეა იშვა — კალამს უნდა მოჰკიდოს ხელი და წეროს! ისიც უნდა გახდეს ერთ-ერთი იმათთაგანი, ვისი თვალითაც მთელი ქვეყანა ხედავს, ვისი ყურითაც — ისმენს, ვისი გულითაც გრძნობს და განიცდის, დაწერს, ყველაფერს დაწერს — ლექსებს, მოთხრობებს, რომანებს, ნარკვევებს; პიესებსაც, შექპირის მსგავსად. აჰა, ნამდვილი კარიერა და გზა, რითაც იგი რუთის გულს მოინადირებს! მწერლები ხომ სამყაროს გოლიათები არიან, სად მოვლენ მათთან მისტერ ბატლერები, რომელთაც წლიური ოცდაათი ათასი დაუგროვებიათ და თუ მოინდომებენ, შეუძლიათ უზენაესი სასამართლოს წევრები გახდნენ.
რაკი ერთხელ ჩაესახა ეს აზრი, მთელ მის არსებას დაეუფლა და ისე დაბრუნდა სან-ფრანცისკოში, თითქოს სიზმარში ყოფილიყოს. ერთიანად დაათრო საკუთარი ძალის შეგრძნებამ, ეჩვენებოდა, რომ ყველაფერს დაძლევდა. დიდი ოკეანის სიმყუდროვეში განმარტოებულს, წინ ათასნაირი პერსპექტივა გადაეშალა. პირველად წარმოუდგა თვალწინ მთელი მკაფიოებით რუთი და მისი სამყარო. გონებაში წარმოსახულმა საგნებმა თითქოს კონკრეტული ფორმა მიიღო, თითქოს შეეძლო ხელი შეეხო მათთვის და გაესინჯა. ბევრი რამ იყო ბუნდოვანი და გაურკვეველი ამ სამყაროში, მაგრამ იგი აღიქვამდა როგორც მთლიანს, ცალკეულ დეტალებს არც კი აკვირდებოდა და, რაც მთავარია, გზას ხედავდა, რითაც შეეძლო დაუფლებოდა მას. უნდა წეროს! ეს ფიქრი ცეცხლივით უტრიალებდა გულში. დაბრუნდება თუ არა, მაშინვე კალამს მოჰკიდებს ხელს. ჯერ განძის მაძიებელთა მოგზაურობას აღწერს. სან-ფრანცისკოს რომელიმე გაზეთს მიჰყიდის. რუთთან კი კრინტსაც არ დაძრავს ამაზე: როგორ გაუკვირდება და გაიხარებს, მოულოდნელად რომ წააწყდება მის გვარს გაზეთში! თან წერს და თან სწავლასაც განაგრძობს. დღეში ოცდაოთხი საათია. რა დაუდგება წინ! მუშაობა იცის, ყოველგვარი ციხე-სიმაგრე დაინგრევა მის წინაშე. ზღვაში გასვლა მეზღვაურად აღარ დასჭირდება. და უცებ გონებში საკუთარი იახტა წარმოუდგა. რამდენი მწერალია, რომ საკუთარი იახტა აქვს. რაღა თქმა უნდა, — სიფრთხილე გამოიჩინა მარტინმა, _ წარმატებას ერთბაშად ვერ მიაღწევ, პირველ ხანებში ისიც კარგი იქნება, სწავლის გასაგრძელებლად საჭირო ფული იშოვოს. მერე და მერე — წინასწარ ვერ განსაზღვრავ, რამდენ ხანში — როცა ისწავლის და მოემზადება, დიდ ნაწარმოებებს შექმნის და მისი სახელი ყველას პირზე ეკერება. მაგრამ ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი — განუსაზღვრელად მნიშვნელოვანი — ის იქნება, რომ რუთის ღირსი გახდება. დიდების მაძიებელი კი არ ყოფილა იგი, უბრალოდ სიყვარულით გატაცებული ჭაბუკი იყო.
ფული კარგა ბლომად ჰქონდა ჯიბეში, ოუკლენდს რომ ჩამოვიდა, ისევ თავის ძველ ოთახს მიაშურა ჰიგინბოთამის სახლში და მუშაობას შეუდგა. რუთისთვისაც კი არ შეუტყობინებია ჩამოსვლა. მორჩება თავის ნარკვევს განძის მაძიებლებზე და მერე მოინახულებს! ისე სწვავდა შემოქმედებითი ცეცხლი, რომ ქალის უნახაობა მოითმინა, გარდა ამისა, სწორედ ეს ნარკვევი, რასაც იგი ახლა წერდა, კიდევ უფრო დააახლოებდა ქალთან. არ იცოდა, რამოდენა ნარკვევი უნდა დაეწერა, მაგრამ “სან-ფრანცისკოს მიმომხილველის” საკვირაო დამატებაში ორი სვეტის სიტყვები გამოთვალა და ვარაუდი ამით დაიჭირა, სამი დღე სულმოუთქმელად მუშაობდა, მორჩა ნარკვევს, გულმოდგინედ გადაწერა დიდი ასოებით. რათა წაკითხვა გაადვილებოდათ, და მაშინღა გაიგო, — ბიბლიოთეკიდან გამოტანილ რიტორიკის სახელმძღვანელოში ამოიკითხა, — რომ თურმე პარაგრაფები და ბრჭყალებიც არსებულა. მარტინს ეს საიდან დაესიზმრებოდა! დრო აღარ დაუკარგავს, მოდგა და ხელახლა გადაწერა, თან წერდა და თან, ცალი თვალით, სახელმძღვანელოში იყურებოდა. ერთ დღეში იმდენი რამ შეისწავლა მართლწერისა, რასაც ჩვეულებრივი ნიჭის მოსწავლე მთელ წელიწადს მოანდომებდა, გადაწერა, ქაღალდი ფრთხილად დაგორგლა, შეახვია და უცებ რომელიღაც გაზეთში შენიშვნა წაიკითხა დამწყები ავტორებისათვის, საცა მან რკინის კანონი აღმოაჩინა: ჯერ ერთი, ხელნაწერის დაგორგვლა არ შეიძლებოდა და, მეორეც, გადაწერითაც მხოლოდ ცალ გვერდზე უნდა გადაეწერა, ორივე წესი დარღვეული იყო. ამავე შენიშვნიდან გაიგო, რომ პირველხარისხოვანი გაზეთები, სულ ცოტა, ათ დოლარს უხდიდნენ ავტორებს თითო სვეტში. ასე რომ, როცა მესამედ შეუდგა გადაწერას, თავს იმით ინუგეშებდა, რომ ამრავლებდა და ამრავლებდა ათ სვეტს ათ დოლარზე. ნამრავლი უცვლელად ერთი და იგივე გამოდიოდა — ასი დოლარი! საბოლოოდ გადაწყვიტა, რომ მეზღვაურობას ნამდვილად ესა სჯობდა. ეს იაღლიში რომ არ მოსვლოდა ზედიზედ ორჯერ, სამ დღეში ნარკვევი მზადა ჰქონდა. ასი დოლარი — სამ დღეში, ამდენ ფულს გემზე სამ თვეშიაც კი ვერ გააკეთებდა. რეგვენი უნდა იყო კაცი, რომ მეზღვაურად წახვიდე, თუკი წერა შეგიძლია, დაასკვნა მან. თუმცა ფულის სიყვარული, თავისთავად, ერთი ბეწოთიც არა ჰქონია. მხოლოდ თავისუფლება იყო დასაფასებელი, რასაც ფული მოუპოვებდა მას, და კიდევ რიგიანი ტანსაცმელი, რაც, აგრეთვე, ფულით უნდა ეყიდა. ერთიცა და მეორეც მას საშუალებას მისცემდა დაახლოებოდა ტანწერწეტა, ფერმკრთალ ქალიშვილს, რომელმაც მთელი ცხოვრება თავდაყირა შეუტრიალა ჭაბუკს და შთაგონების ცეცხლი მისცა.
ხელნაწერი დიდ კონვერტში ჩადო და “სან-ფრანცისკოს მიმომხილველის” რედაქტორს გაუგზავნა. ეგონა, გაზეთი ხელადვე დაბეჭდავდა; პარასკევს გაგზავნა თავისი ხელნაწერი და კვირის ნომერში დაბეჭდილს ელოდა. დიდებული კი იქნება, ჩამოსვლა ამით გააგებინოს რუთს! კვირას, საღამო ხანს, თვითონაც შეივლის და ნახავს. ამასობაში ახალი აზრი დაებადა. რომ დაუფიქრდა, ძალიან მოეწონა ეს აზრი — საოცრად საღი, კარგად აწონ-დაწონილი და სადა ეჩვენა. სათავგადასავლო მოთხრობას დაწერდა ბავშვებისათვის და “ყმაწვილის თანამგზავრს” გაუგზავნიდა. ბიბლიოთეკაში შეიარა და ჟურნალის ნომრები გადაათვალიერა, გამოირკვა, რომ ამ კვირეულ ჟურნალში მოთხრობები გაგრძელებით იბეჭდებოდა, დაახლოებით ხუთ-ხუთ ნომერში; თითო ნომერში სამი ათასამდე სიტყვა ეტეოდა. ზოგიერთი მოთხრობა უფრო გრძელიც აღმოჩნდა — შვიდ ნომერში გაეგრძელებინათ. გადაწყვიტა, მასაც ამოდენა მოთხრობა დაეწერა.
ერთხელ ვეშაპზე მონადირე გემს გაჰყვა მარტინი არქტიკაში. ექსპედიცია სამი წლით იყო ნავარაუდევი, მაგრამ ექვს თვეში დამთავრდა, გემის მარცხის გამო. ფანტაზია მდიდარი ჰქონდა მარტინს, მაგრამ სიმართლე ყველაფერს ერჩია და ეს აიძულებდა, საკუთარი თვალით ნანახი და განცდილი აღეწერა. ვეშაპების ჭერის საქმეს კარგად იყო გაცნობილი და გადაწყვიტა, ამ ნაცნობი თემიდან გამოგონილი ამბავი შეეთხზა ორი გმირი ბიჭის მონაწილეობით, რომლებიც გამონაგონს ნამდვილთან დააკავშირებდნენ. იოლი საქმეაო, გადაწყვიტა შაბათ საღამოს, და იმავე საღამოს დაამთავრა პირველი ნაწილი, სამი ათასი სიტყვა. ჯიმი ამით ძალიან გაახარა, მისტერ ჰიგინბოთამმა კი ყბად აიღო, მთელი დღე აღარ გაათავა ქირქილი — საკუთარ სახლში მწერალი აღმოვაჩინეო.
მარტინი არაფერს უპასუხებდა, გუნებაში კი ეცინებოდა, როცა წარმოიდგენდა, როგორ გაშლიდა მისი სიძე საკვირაო გაზეთს და შიგ ნარკვევს ნახავდა განძის მაძიებლებზე. მეორე დღეს გათენებამდე გამოვარდა დერეფანში და ნერვულად დაუწყო შლა მრავალფურცლიან გაზეთს, მეორედაც გადაფურცლა, მეტი გულისყურით, მერე ისევ დაკეცა და იქვე დადო, საიდანაც აიღო. თავისი თავის კმაყოფილი დარჩა, რომ წინასწარ არავის უთხრა. ცოტა რომ დაფიქრდა, გადაწყვიტა, ალბათ შევცდი, ასე მალე რომ მოველოდი დაბეჭდვას, ეტყობა, ასე ჩქარა არ ბეჭდავენო. თანაც ისეთი სასწრაფო და გადაუდებელი არაფერი ყოფილა გაზეთში და იფიქრა, რედაქტორი ალბათ წინასწარ თავის მოსაზრებას მომწერსო.
ნასაუზმევს ისევ მიუბრუნდა მოთხრობას. სიტყვები შეუწყვეტელ ნაკადად სწყდებოდა კალამს, თუმცა ხშირად იძულებული იყო, მუშაობა შეეჩერებინა და ხან ლექსიკონში და ხანაც რიტორიკის სახელმძღვანელოში ეცქირა, ასეთი შეჩერების დროს იგი ხშირად გადაიკითხავდა ხოლმე — ზოგჯერ რამდენჯერმე — უკვე დაწერილ ნაწილს; თავს ინუგეშებდა — მანამ დიდ რასმე დავწერდე, კომპოზიციას შევისწავლი, ყოველ შემთხვევაში გავიწაფები, აზრის ჩამოყალიბებას და დალაგებას შევეჩვევიო. დაბნელებამდე მაგრად მუშაობდა, მერე კი ბიბლიოთეკაში წავიდოდა და ჟურნალებსა და ყოველკვირეულ დამატებებს ათვალიერებდა, მანამ ათ საათზე ბიბლიოთეკას დაკეტავდნენ, საამკვირიოდ ასეთი გეგმა ჰქონდა დასახული, დღეში სამი ათას სიტყვას წერდა, საღამოობით ჟურნალებში იქექებოდა, აკვირდებოდა მოთხრობებს, ნარკვევებს, ლექსებს, ამოწმებდა — რედაქტორებს როგორი ნაწარმოები მოსწონთო. ერთი რამ ცხადი გახდა: რასაც ეს მრავალრიცხოვანი მწერლები წერდნენ, მასაც შეეძლო ამის დაწერა, ხოლო დრო თუ ექნებოდა, იმისთანა რამეებსაც დაწერდა, რასაც ისინი ვერ მოახერხებდნენ. “წიგნის ბიულეტნში” რაღაც ცნობა ამოიკითხა ჰონორარების თაობაზე და ძალიან გაუხარდა, რედიარდ კიპლინგი რომ თითო სიტყვაში დოლარს იღებდა, ეგ არაფერი, მაგრამ საინტერესო ის იყო, რომ პირველხარისხოვან ჟურნალებში მინიმალური ჰონორარი სიტყვაში ორი ცენტი ჰქონოდათ დაწესებული. “ყმაწვილის თანამგზავრი” არ შეიძლებოდა პირველხარისხოვანი ჟურნალი არ ყოფილიყო, ასე რომ სამი ათას სიტყვაში, რაც იმ დღეს დაწერა მარტინმა, სამოც დოლარს მიიღებდა — მეზღვაურის ორი თვის გასამრჯელოს!
პარასკევ საღამოს დაამთავრა მოთხრობა — ოცდაერთი ათასი სიტყვა გამოვიდა. ორ ცენტს თუ მისცემდნენ სიტყვაში, მთლიანად ოთხას ოც დოლარს მიიღებდა. კვირის ხელფასად არა უშავდა რა! ამდენი ფულისთვის ერთბაშად ჯერაც არ შეევლო ხელი. არ იცოდა, რაში უნდა დაეხარჯა. ოქროს მადანს მიაგნო! რაკი ერთხელ გაეხსნებოდა გზა, შემდგომ სულ უფრო და უფრო მეტს მიიღებდა. რამდენიმე ხელს ტანსაცმელს ვიყიდიო, გადაწყვიტა, ჟურნალებს გამოიწერდა. ათ-თორმეტ აუცილებლად საჭირო წიგნსაც იყიდდა, რისთვისაც ახლა იძულებული იყო ბიბლიოთეკაში ერბინა. მაგრამ ამის შემდეგაც ფული მაინც ბლომად რჩებოდა იმ ოთხას ოცი დოლარიდან. შეწუხდა, აღარ იცოდა, რაში დაეხარჯა, და ბოლოს მოიგონა — მოსამსახურეს დაუქირავებდა გერტრუდას, მერიონს კი ველოსიპედს უყიდდა.
კარგა დიდი ხელნაწერი “ყმაწვილის თანამგზავრს” გაუგზავნა ფოსტით, მერე ნარკვევის გეგმა მოიფიქრა, მარგალიტის მოპოვების შესახებ და შაბათ საღამოს რუთის მოსანახულებლად გასწია. წინასწარ ტელეფონით დაურეკა და რუთი თვითონვე გამოეგება კართან. თითქოს კვლავ ამოვარდა ჭაბუკის სხეულიდნ საოცარი სიმტკიცისა და ძალის ნაცნობი ალი და ქალს შემოეხვია. თითქოს მთელ სხეულში ჩაეღვარა, ყველა ძარღვსა და ნერვში თბილ ნაკადად დაუარა ამ ძალამ და თრთოლვა დააწყებინა. ხელი რომ ჩამოართვა ჭაბუკმა და ლურჯ თვალებში ჩახედა, ერთბაშად წამოენთო სახეზე, მაგრამ ქალმა ეს ვერ შენიშნა, რადგან ამ რვა თვეში ისე გარუჯულიყო მზეზე, რომ სიწითლე მზის სიდამწვრემ დაჰფარა, ოღონდ გახამებული საყელოს განახეხი კისერზე მაინც გარკვევით აჩნდა. ქალს ღიმილმა წამოუარა, როცა ეს წითელი ხაზი შენიშნა, მაგრამ ტანსაცმელსაც რომ შეავლო თვალი, ღიმილი ჩანასახშივე გაუქრა. მართლაც რომ დიდებულად ადგა ტანსაცმელი — ეს იყო დაკვეთით შეკერილი პირველი კოსტიუმი და მარტინს უფრო გამხდარსა და მოხდენილს აჩენდა. ამას ისიც უნდა დაემატოს, რომ ძველი კეპის ნაცვლად, ხელში ეჭირა რბილი შლიაპა, რომელიც მაშინვე დაახურინა ქალმა, და შეაქო, კარგად გამოწყობილხარო. ისე ბედნიერად იგრძნო თავი, რომ ასეთი განცდა თავის დღეში არა ჰქონია. მთელი ეს ცვლილება მისგან მოდიოდა, მისი გავლენით იყო, და გულში ერთბაშად სიამაყე იგრძნო. დაუცხრომელმა სურვილმა აღაგზნო, მომავალშიც დახმარებოდა ჭაბუკს.
მაგრამ ყველაზე დიდი ცვლილება, რამაც განსაკუთრებით გაახარა ქალი, ენაში იგრძნობოდა, მარტინი ახლა უფრო სწორადაც მეტყველებდა, უფრო ლაღადაც, სიტყვის მარაგიც გაცილებით უფრო გაემდიდრებინა. თუმცა, როცა ეშხში შევიდოდა და აღეგზნებოდა, წინანდებურადვე ტოვებდა ცალკეულ მარცვლებსა და დაბოლოებებს, ზოგჯერ ენაც კი დაებმებოდა, როცა ახალდასწავლილი სიტყვების გამოყენებას ცდიდა. ლაღი და თავისუფალი მეტყველების გარდა, არანაკლებ მნიშვნელოვანი იყო ის მოვლენა, რომ ჭაბუკს ჭკუამახვილობა და მსუბუქი იუმორიც აღმოაჩნდა, და ამან ძალიან გაახარა ქალი, ფაქტობრივად ეს მისი ჩვეულებრივი ენამახვილობა იყო, რისთვისაც განსაკუთრებით უყვარდათ ამხანაგებს, მაგრამ რუთისთან აქამდე ვერ გამოამჟღავნა, რადგან სიტყვის მარაგი აკლდა და ლაპარაკშიც გაწაფული ვერ იყო. ახლა უკვე თანდათანობით ეჩვეოდა ამ გარემოს და ტყიდან. შემოვარდნილივით აღარ გრძნობდა თავს. მაგრამ მაინც ფრთხილობდა. მხიარული საუბრის ინიციატივას რუთს უთმობდა. თვითონ ნაბიჯს უწყობდა და თავს ნებას არ აძლევდა გაესწრო მისთვის.
თავისი საქმიანობა და გეგმა გააცნო ქალს — თავი წერით უნდა დავირჩინო და როგორმე სწავლა გავაგრძელოო, მაგრამ იმედი გაუცრუვდა: რუთი მოწონებით ვერ შეხვდა, ჭაბუკის გეგმა ჭკუაში არ დაუჯდა.
— იცით, რა, — გულწრფელად უთხრა მან, — მწერლობაც ხომ ისეთივე ხელობაა, როგორც ყოველი სხვა პროფესია. თუმცა ამ საქმეში დიდ ცოდნას, რა თქმა უნდა, ვერ დვიჩემებ, მე საერთო აზრს ვიმეორებ, მჭედლობა რომ მჭედლობაა, იმასაც კი, სულ ცოტა, სამი წლის სწავლა დასჭირდება, იქნებ ხუთისაც, და მწერლები ხომ მჭედლებზე გაცილებით მეტ გასამრჯელოს იღებენ, ამიტომ წერის მოსურნეც მეტი იქნება... ვინ იცის, რამდენი ცოდვილობს.
— მაშ, მე ამისი თანდაყოლილი ნიჭი არა მაქვს, ვითომ? — იკითხა მარტინმა, და გულში სიხარული იგრძნო — სათქმელი ლამაზად გამოვთქიო. ხელადვე თავისი ცხოველი წარმოსახვა აუმუშავდა, თითქოს ვეებერთლა ეკრანზე შეჰყურებდა ამ საუბრის სცენას, და ამ სცენასთან ერთად განვლილი ცხოვრების ათას სხვა სცენებს — ტლანქს, უხეშს, პირუტყვულსა და საძაგელს.
მაგრამ ამ სცენებმა სინათლის სისწრაფით გაიელვა მის წარმოსახვაში, ისე რომ არც საუბარი დაურღვევიათ და არც მისი წყნარი ფიქრთა დენა. ოცნების ეკრანზე მარტინი ხედავდა საკუთარ თავსა და ამ მომხიბლავ, საყვარელ გოგონას — პირში შესციცინებენ ერთმაენეთს, გამართული ინგლისურით ლაპარაკობენ, ოთახში, სადაც ისინი სხედან, წიგნები და სურათებია, ყველაფრიდან გამოსჭვივის კულტურა და კეთილშობილება. ამ სცენამ, თვალისმომჭრელი სინათლით გაბრწყინებულმა და განათებულმა, ეკრანის შუაგული დაიჭირა. ირგვლივ კი, ეკრანის ნაპირებზე, ინთებოდა და ქრებოდა სულ სხვა სურათები, და ჭაბუკს, როგორც მაყურებელს, შეეძლო საკუთარი სურვილის მიხედით ეცქირა მათთვის. ეს ცალკეული სურათები გამოისახებოდა ხოლმე ორთქლისა და ნისლის ბოლქვებში, რასაც მალევე ფანტავდა სინათლის წითლად მობრჭყვიალე ისრები, აგერ, კოვბოები მისდგომიან, დახლს და მაგარ უისკისა სვამენ. ჰაერში უშვერი და უწმაწური სიტყვების კორიანტელი დამდგრა. მარტინიც მათთან დგას, ყლურწავს უისკის და თან იგინება; ან არადა ამავე კოვბოებთან ერთად სუფრას მისჯდომია და ნავთის ჭრაქის მხრჩოლავ სინათლეზე კარტს თამაშობს; აგერ, წელამდე გატიტვლებულს, მუშტები შეუმართავს და “სასკვენჰანას” ბანზე წიქორა ლივერპულელს ებრძვის — ეს იყო ყველაზე გააფთრებული ჩხუბი, რაც კი მას გამოეცადა; იქით “ჯონ როჯერსის” სისხლით მოთხვრილი ბანი, როცა ერთ ნისლიან დილას მეზღვაურებმა აჯანყება სცადეს: უფროსი თანაშემწე სასიკვდილო აგონიით იწმახნება, კაპიტნის შემართულ რევოლვერს ლულიდან ისევ ამოსდის კვამლი, ყელში მოწოლილი ბოღმით სახეშეშლილი, დაჭრილი მეზღვაურები მწარედ იგინებიან... და ისევ ის მთავარი სურათი, მოელვარე შუქით გასხივოსნებული სიმყუდროვე, ირგვლივ წიგნები და სურათები, მარტინი კი ზის, რუთს ესაუბრება. აგერ როიალიც, რომელზედაც ცოტა ხანში რუთი დაუკრავს. თავისი საკუთარი ხმაც შემოესმა, გამართული ინგლისურით წარმოთქმული სიტყვები: “მაშ, მე ამისი თანდაყოლილი ნიჭი არა მაქვს, ვითომ?”
— მჭედლობის განსაკუთრებული მიდრეკილებაც რომ ჰქონდეს კაცს, კმარა განა?! — სიცილით უპასუხა რუთმა, — ჩემს დღეში არ გამიგონია, შეგირდობის გაუვლელად მჭედელი გამხდარიყოს კაცი.
— მაშ, რას მირჩევდით? — ჰკითხა ჭაბუკმა. — ოღონდ ნუ დაივიწყებთ, რომ მე მართლაც ვგრძნობ წერის უნარს... ამისი ახსნა არ შემიძლია, მაგრამ ნამდვილად ასეა
— ჯერ უნდა საფუძვლიანად ისწავლოთ, — მიუგო ქალმა, — გახდებით თუ არა მწერალი, სულ ერთია, უნდა ისწავლოთ. რა ხელობაც არ უნდა აირჩიოთ, განათლება მაინც გჭირდებათ, მაგრამ საფუძვლიანი განათლება, სასხვათაშორისო კი არა. სკოლაში უნდა შეხვიდეთ.
— ჰო… — დაიწყო ჭაბუკმა, მაგრამ ქალმა შეაწყვეტინა.
— წერით, რა თქმა უნდა, მაშინაც შეგიძლიათ წეროთ.
— წერას ხომ მაინც ვერ მოვიშლი! — მტკიცედ განაცხადა ჭაბუკმა.
— რატომ? — გაკვირვებით ჩაეკითხა ქალი, რადგან ჭაბუკის სიჯიუტე არ მოეწონა.
— აბა, თუ არ ვწერე, სკოლაში როგორ შევალ?! რითი ვიცხოვრო? წიგნები და ტანსაცმელი რით ვიყიდო?
— ეს კი არ მომგონებია! — გაეცინა ქალს, — როცა დაიბადეთ, წლიური შემოსავალიც უნდა დაგყოლოდათ.
— მაგას ის მირჩევნია, ჯანის სიმრთელე და წარმოსახვის უნარი მქონდეს, — მიუგო ჭაბუკმა, — შემოსავალი ისედაც მოვა. რეებს გავაკეთებდი, ოღონდ... — კინაღამ წამოცდა, “ოღონდ შენ ჩემი გახდეო”, — ოღონდ ყველაფერი კარგად წარიმართოს.
— ნუ ამბობთ, “რეებს გავაკეთებო!” —ხუმრობით აღშფოთდა ქალი, — ეს ხომ ჟარგონია, საშინელებაა!
მარტინი სახეზე წამოჭარხლდა, ენა დაება,
— მართალი ხართ, ნეტა მუდამ ასე გამისწორებდეთ.
და მაშინვე თიხად იქცა ჭაბუკი ქალის ხელებში, მგზნებარე სურვილმა წამოუარა — რადაც თვითონ მოისურვებს, იმად გამომძერწოსო; ქალის სურვილიც ხომ სწორედ ეს იყო — ისეთ კაცად ექცია მარტინი, რაც მისი ოცნების იდეალს წარმოადგენდა. კარ.გად დაემთხვაო, ქალმა უთხრა, მისაღები გამოცდები საშუალო სკოლაში მომავალ ორშაბათს იწყებაო, და მარტინიც ხალისით დათანხმდა გამოცდები დაეჭირა.
მერე როიალს მიუჯდა ქალი და ჭაბუკს უმღერა. ბიჭი მოწყურებული თვალებით შესცქეროდა, ვერ ძღებოდა მისი ცქერით, უკვირდა — რატომ ასობით თაყვანისმცემელი არ ახვევია გარს და, აგერ ჩემსავით, არა დნება მისი სურვილითო.
თავი მეათე
იმ საღამოს მარტინი იქვე დარჩა სადილად და რუთი გახარებული იყო, რომ ჭაბუკმა კარგი შთაბეჭდილება მოახდინა მამამისზე. საუბარი გააბეს ზღვაოსნობაზე, როგორც ხელობაზე, მარტინმა კი ეს საქმე ხუთი თითივით იცოდა. გონებაგახსნილი ჭაბუკი ყოფილაო, მისტერ მორზმა შენიშნა შემდეგ. მარტინი ცდილობდა, ჟარგონი არ დასცდენოდა, შესაფერი გამოთქმები შეერჩია, ამიტომ ნელა ლაპარაკობდა და კარგადაც აყალიბებდა სათქმელს. ახლა უფრო თავისუფლად გრძნობდა თავს, ვიდრე პირველი სადილის დროს, თითქმის ამ ერთი წლის წინათ, ხოლო ის მოკრძალება და მორცხვობა, რაც კვლავ შერჩენოდა, ძალიან მოეწონა მისის მორზს, რომელიც კმაყოფილი იყო ჭაბუკის ასეთი შეცვლით.
— ჯერ მამაკაცისთვის ყურადღება არ მიუქცევია რუთს, ეს პირველია, — უთხრა მან ქმარს, — ისე გულგრილად ეპყრობოდა მამაკაცებს, რომ მეშინოდა კიდეც.
მისტერ მორზმა გაკვირვებით შეხედა ცოლს.
— მაგისი ქალობის გასაღვიძებლად გინდა ეს ყმაწვილი კაცი — მიუგო მისის მორზმა, — მართლა თუ აღუძრავს ეს იდენი ინტერესს მამაკაცების მიმართ, მაგას რაღა ჯობს.
— მარლაც რა ჯობს! — დაეთანხმა ქმარი, ვაითუ... ხომ იცი, ყველაფერს უნდა მოელოდე, ჩემო კარგო... ვაითუ საკუთარი თავის მიმართ აღუძრა ინტერესი!
— “ეს რამ გაფიქრებინა” — გაეცინა მისის მორზს, — რუთი სამი წლით უფროსია მაგაზე... და ისედაც, ეგ რამ გაფიქრებინა... თავის დღეში არ მოხდება ეგა. მე მენდე.
ამრიგად, მარტინის როლი ზუსტად განისაზღვრა, თვითონ კი ამ დროს ერთ უცნაურ გეგმას აწყობდა: ართურმა და ნორმანმა ატეხეს — კვირა დილას ველოსიპედებით აპირებდნენ გასეირნებას მთებში; თავიდან არც კი დაინტერესებულა მარტინი, მაგრამ, როცა გაიგო, რუთიც ძმებთან ერთად მიემგზავრებოდა, თვითონაც მოინდომა წასვლა. თავისდღეში არ მჯდარა ველოსიპედზე, არცა ჰქონია საკუთარი ველოსიპედი, მაგრამ რაკი რუთი მიდიოდა, გადაწყვიტა მასაც ესწავლა. გამოემშვიდობა თუ არა მასპინძლებს და ქუჩაში გამოვიდა, მაშინვე მაღაზიისაკენ გაემართა და ველოსიპედი იყიდა, ორმოცი დოლარი დახარჯა. ამდენ ფულს მთელი თვის მძიმე მუშაობითაც კი ვერ აიღებდა და ქისა საგრძნობლად შეთხელდა. მაგრამ “მიმომხილველიდან” მისაღებ ას დოლარს, ის ოთხას ოცი დოლარიც რომ მიუმატა, რასაც იგი “ყმაწვილის თანამგზავრში” მიიღებდა, გულზე მოეშვა — დახარჯვა ხომ უნდოდა ამ ფულს და, აგერ, ერთ ნაწილს უკვე გამოუჩნდა გზა, არც იმაზე შეწუხებულა, კოსტიუმი რომ გაიხია, როცა თავის სიცოცხლეში პირველად გადააჯდა ველოსიპედს და შინისკენ გაემართა, იმავე საღამოს მისტერ ჰიგინბოთამის მაღაზიიდან მკერავს დაურეკა და ახალი კოსტიუმი დაუკვეთა. ველოსიპედი ეზოს ვიწრო კიბიდან აიტანა, რომელიც სახანძრო კიბესავით მიეკრათ სახლის კედელზე; და საწოლი რომ გამოსწია კედლიდან, აღმოჩნდა რომ იმ მოკუცულ ოთახში მხოლოდ მისთვის და ველოსიპედისთვის დარჩა ადგილი.
კვირა დღე საგამოცდო მზადებისთვის უნდა მოენდომებინა. ასე ჰქონდა გადაწყვეტილი, მაგრამ მარგალიტების მაძიებლებზე მოთხრობის წერამ გაიტაცა და მთელი დღე შემოქმედებით ციებ-ცხელებაში გაატარა, ცდილობდა მოთხრობაში გაეცოცხლებინა ის სილამაზე და რომანტიკა, რაც ასე მგზნებარედ გიზგიზებდა მის წარმოსახვაში. მეორე მოთხრობა — “განძის მაძიებლებზე” — არც საკვირაო ნომერში აღმოჩნდა დაბეჭდილი, მაგრამ ამას სულაც არ გაუტეხია მარტინის სული; ისე იყო აგზნებული, რომ არც ის გაუგია როგორ მიიხმეს სადილზე ორჯერ. ასე რომ იმ დღეს სულაც არ უგემნია მისტერ ჰიგინბოთამის საგანგებო საკვირაო სადილი. ასეთი სადილებით მისტერ ჰიგინბოთამს სურდა თავისი კეთილდღეობა და განსაკუთრებული წარმატებანი დაედასტურებინა, გულისამრევად მოჰყებოდა ხოლმე ქადაგებას ამერიკული ცხოვრების წესის უპირატესობზე, ყოველ უბრალო მუშას შეუძლია ამაღლდეს და გარკვეულ დონეს მიაღწიოსო, უსათუოდ თავისსავე მაგალითს მოაყოლებდა — როგორ იქცა საბაყლო დუქნის უბრალო ნოქარი ჰიგინბოთამის დიდი მაღაზიის პატრონად.
ორშაბათ დილას მარტინმა გულდაწყვეტით დახედა თავის დაუმთავრებელ ნარკვევს, ტრამვაიში ჩაჯდა და ოუკლენდის სკოლისაკენ გაემართა, რამდენიმე დღის შემდეგ შედეგის გასაგებად მიაკითხა და გაიგო, რომ, გრამატიკის გარდა, ყველა საგანში ჩაჭრილიყო.
— გრამატიკა ჩინებულად გცოდნიათ, — უთხრა პროფესორმა ჰილტონმა და სქელი სათვალიდან გამოხედა, — მაგრამ სხვა საგნებისა არაფერი გაგეგებათ, სრულებით არაფერი, ამერიკის ისტორიაში თქვენი პასუხები პირდაპირ საშინელება იყო, სხვა სიტყვით ვერ გამოვხატავ — ნამდვილი საშინელება იყო. მე გირჩევდით...
პროფესორი ჰილტონი შეჩერდა და გულგრილად, ცივად შეხედა მარტინს, თითქოს თავის ლაბორატორიაში სინჯარებს დაჰყურებსო, ფიზიკას ასწავლიდა ეს პროფესორი სკოლაში, დიდი ოჯახის პატრონი იყო, პატარა ჯამაგირი ქონდა, თავისი საგანი თუთიყუშივით გაეზეპირებინა და კარგ მცოდნედ ითვლებოდა.
— დიახ? — მოკრძალებით გამოეხმაურა მარტინი, ინატრა — ნეტა პროფესორ ჰილტონის ადგილზე ახლა ის ბიბლიოთეკარი დასვაო.
— მე გირჩევდით, ორი წელიწადი ისევ დაწყებით სკოლაში გესწავლათ. მშვიდობით!
დიდად არ შეუწუხებია მარტინი ამ მარცხს, მაგრამ რუთს ისე შეეშალა სახე, პროფესორ ჰილტონის რჩევა როცა გაიგო, რომ ჭაბუკი სახტად დარჩა. ისეთი აშკარა იყო ქალის გულისტკივილი, რომ ახლა მარტინიც შეწუხდა, მაგრამ უმთავრესად რუთის გულისათვის.
— კი გეუბნებოდით, — უთხრა ქალმა, — ყველა იმათზე მეტი იცით თქვენ, ვინც იქ გამოცდას აბარებდა, მაგრამ არ გაგიმართლათ. ეს იმიტომ რომ ფრაგმენტული ცოდნა გაქვთ, ნაწყვეტ-ნაწყვეტი. თანმიმდევრობა გჭირდებათ სწავლაში, რასაც მხოლოდ გამოცდილი მასწავლებლები შეგაჩვევენ. ჯერ საძირკველი უნდა მოიმზადოთ. პროფესორი ჰიტლონი მართალია. თქვენს ადგილას რომ ვიყო, საღამოს სკოლში შევიდოდი. წელიწად-ნახევარში გაივლით მთელ კურსს და ექვსი თვე დაგეზოგებათ. თანაც დღისით თავისუფალი იქნებით, წერა შეგეძლებათ, ან არადა, კალმით თუ ვერ ირჩენთ თავს, სხვა რამე საქმეს მოჰკიდებთ ხელს.
“დღისით თუ ვიმუშავე და ღამით ვისწავლე, თქვენ როდისღა გნახოთ?” — გაიფიქრა უცებ მარტინმა, მაგრამ თქმით არ უთქვამს, თავი შეიკავა და ესღა უთხრა:
—ბალღი ხომ აღარა ვარ, საღამოს სკოლაში ვიარო. თუმცა კი არ ვითაკილებდი, დარწმუნებული რომ ვიყო, ღირს-მეთქი... მაგრამ ღირს ვითომ? დამოუკიდებლად უფრო ჩქარა შევისწავლი ყველაფერს, ტყუილუბრალოდ რად დავკარგო დრო (ამას რომ ამბობდა, ქალზე ფიქრობდა, მისი გულის მონადირების სურვილი სწვავდა)... დავზოგავ დროს, გასაფლანგავი დრო სადა მაქვს?
— მაგრამ რამდენი რამ გჭირდებათ! — ნაზად შეავლო თვალი ქალმა. ნამდვილი პირუტყვი ვარო, მარტინმა გაიფიქრა, რას ვეურჩებიო.
— ფიზიკასა და ქიმიას, — განაგრძო ქალმა, — ულაბორატორიოდ ვერ ისწავლით. ალგებარასა და გეომეტრიაშიც ვერაფერს გახდებით, მასწავლებელი თუ არ გეყოლათ. გამოცდილი მასწავლებლები გჭირდებათ, კარგი სპეციალისტები.
მარტინი წუთით ჩაფიქრდა, კარგად ასწონ-დასწონა, როგორ ეპასუხა, რომ ზედმეტი კვეხნა არ გამოსვლოდა.
— კვეხნაში კი ნუ ჩამომართმევთ, — დაიწყო მან, — სულაც არ ვაპირებ კვეხნას. მაგრამ ვგრძნობ, რომ ყველაფერს ადვილად დავძლევ. სხვისი დახმარება სულაც არ მჭირდება. როგორც იხვს წყლისკენ, ისე მიმიწევს სწავლიკენ გული, ხომ ნახეთ, როგორ დავძლიე გრამატიკა. სხვაც ბევრი შევისწავლე… ვერც კი წარმოიდგენთ, რამდენი რამე. მაგრამ ეს ჯერ დასაწყისია მხოლოდ ჯერ დამაცადეთ... — შეყოყმანდა, სწრაფად გამოვთქვამ თუ არა ამ სიტყვასო, — იმპულსი შევიძინო...
— თუ ღმერთი გწამთ, ნუღარ იტყვით, “იმპულსი შევიძინოო — შეაწყვეტინა ქალმა.
— მე ხომ ახლა შევდივარ საქმის გულში...
— ან “საქმის გულში შესვლა”— რას ნიშნავს? — არც ეს მოუწონა ქალმა.
ჭაბუკმა თავს ძალა დაატანა და სცადა უფრო სწორად გამოეთქვა:
— საქმე ისაა, რომ მე ახლაღა ვიწყებ ხელ-ფეხის მოკიდებას.
ქალს შეეცოდა და აღარ შეუჩერებია. ჭაბუკმა განაგრძო:
— ცოდნა მე შტურმანის ოთახად წაერმომიდგენია, საცა საზღვაო რუკებს ინახავენ ხოლმე. რამდენს ბიბლიოთეკაში მივალ, იმდენი ეს მომაგონდება, მასწავლებლის ვალია, თანმიმდევრობით გააცნოს ეს რუკები მოწაფეს. ამ რუკების ოთახის გიდები არიან მასწავლებლები… მორჩა და გათავდა. საკუთარი კი არაფერი უდევთ თავში. თვითონ კი არაფერს იგონებენ, კი არაფერს ქმნიან. ამ ოთახში მზამზარეულადა დევს ყველაფერი, და მასწავლებელი იმასღა აჩვენებს, სად რა დევს, რათა გამოუცდელ მოწაფეს არ აერიოს. მე აგრერიგად არ ამერევა, ხელადვე მივაგნებ ხოლმე. არხეინადა ვგრძნობ... კიდევ ავურიე რამე?
— “არხეინადა ვგრძნობ” რაღაა?!
— მართალი ხართ, — მადლიერებით მიუგო ჭაბუკმა, — მშვენივრადა ვგრძნობ. დიახ, რასა ვგრძნობ არხეინად... მშვენივრად? ჰო, ვგრძნობ-მეთქი, სად რა არის. ზოგ-ზოგებს მართლაც...
— ზოგს, — გაუსწორა ქალმა.
— ზოგს მართლაც სჭირდება გიდი, ბევრსა სჭირდება, მე კი, იმედი მაქვს, დამოუკიდებლადაც მოვახერხებ. იმდენი ხანი ვტრიალებ ამ რუკებით ოთახში, რომ გზის გაგნება უკვე აღარ გამიჭირდება, კარგად მივაგნებ საჭირო რუკას, ხელად მივხვდები, რომელ ნაპირს უნდა მივადგე და გამოვიკვლიო. და სხვის…დაუხმარებლად უფრო ჩქარაც გამოვიკვლევ. ფლოტის სისწრაფეს ყველაზე ნელი ხომალდის სიჩქარით ზომავენ ხოლმე. მასწავლებლებსაც ასე მოსდით _ მძიმე მოსწავლის ნაბიჯს უნდა აუწყონ ფეხი. მე კი დამოუკიდებლად უფრო სწრაფად ვივლი.
— “ვინც მარტო დადის, ის ივლის სწრაფად”. — გაიხსენა რუთმა.
— “მე კი ნეტა შენთან ერთად მატარა სწრაფად”, ენაზე მოადგა მარტინს, როცა თვალწინ წარმოუდგა მზით გასხივოსნებული უსაზღვრო სივრცეები, ვარსკვლავებით მოჭედილი ზეცა... მას კი რუთისთვის მოუხვევია ხელი და მიცურავს, ქალის ოქროსფერი კულულები სახეზე ეფინება, და მაშინვე თავისი ენადაბმულობა მოაგონდა. ღმერთო დიდებულო! სიტყვების დამორჩილება რომ შეეძლოს, რათა ქალსაც დაანახოს, რასაც ახლა თვითონ ხედავს! ტკივილივით მოაწვა გულში სურვილი, ყველაფერი დაეხატა, რაც ახლა, ასე მოულოდნელად, მისი წარმოსახვის სარკეში ირეკლებოდა. აჰა, სწორედ ეგ არის! იგი უკვე ჩაწვდა საიდუმლოს. სწორედ ამას ახერხებენ დიდი მწერლები და პოეტები. ამიტომაც არიან გოლიათები. მათ იციან, როგორ გამოთქვან საკუთარი ფიქრები, განცდილი, ნაგრძნობი, დანახული. მზეში მიძინებული ძაღლები ხშირად წამოიკნავლებენ და წამოიყეფებენ ხოლმე, მაგრამ ვერ გეტყვიან, რა ნახეს, რამ წამოაკნავლათ და წამოაყეფათ. რამდენჯერ ჩაფიქრებია ამას თვითონაც მზეში მიძინებულ ძაღლსა ჰგავდა. ლამაზ, მომხიბლავ ზმანებებს ნახულობს, მაგრამ როცა ცდილობს რუთსაც მოუთხროს ეს, კნავილი და ყეფაღა აღმოხდება. მორჩა — აღარ დაიძინებს მზეში. ადგება, თვალს გაახელს, იბრძოლებს, ხელს გაანძრევს, ისწავლის, მანამ თვალი არ გადაეწმინდება, მანამ ენა არ აეხსნება, მანამ რუთსაც არ გაუზიარებს ზმანებაში ნანახ მთელ სიმდიდრეს. არის ხალხი, რომლებიც ჩასწვდნენ ამ საიდუმლოს, სიტყვები დაიმორჩილეს და დაიმონეს, ისე შეეჩვიენ ამ სიტყვების ერთმანეთთან შერწყმას, რომ უფრო მნიშვნელოვანი რამ მიიღეს, ვიდრე მათი ცალკეულ მნიშვნელობათა მექანიკური ჯამი. მღელვარებამ მოიცვა, როცა იგრძნო. ამ საიდუმლოს ჩავწვდიო, და კვლავ წარმოუდგა მზით გასხივოსნებული სივრცეები, ვარსკვლავებით მოჭედილი ცა... ბოლოს ოთახში გამეფებულმა სიჩუმემ გამოაფხიზლა, ღიმილით თვალებაციმციმებული რუთი მას შეჰყურებდა.
— დიდებული ზმანება ვიხილე, — თქვა ჭაბუკმა და საკუთარი სიტყვები რომ ჩაესმა ყურში, გული აუძგერდა. საიდან ეწვია ეს სიტყვები, რომელთაც ზედმიწევნით სისწორით ახსნეს ზმანებით გამოწვეული პაუზა საუბრის დროს. სასწაულია! ასე ამაღლებული სიტყვებით აქამდე ერთხლაც არ გამოუხატავს თავისი ამაღლებული ფიქრები. თუმცა არც უცდია. ასეა. ახლა ყველაფერი ნათელია. თავის დღეში არ უცდია. სუინბერნმა სცადა, მაგალითად, ტენისონმაც, კიპლინგმაც, სხვა პოეტებმაც. თავისი “მარგალიტების მაძიებელნი” მოაგონდა. აქამდე ვერც კი გაებედა სიტყვებით გამოთქმა იმ დიდი სილამაზისა, რითაც სული ეწვოდა. ასე თუ დაწერს ამ მოთხრობას, სულ განსხვავებული გამოვა. თვითონვე შეცბა, როცა ამ სილამაზის მთელი გრანდიოზულობა წარმოიდგინა. ახალმა გაბედულმა აზრმა გაუელვა: რატომ არ შეიძლება, იმ დიდი პოეტების მსგავსად, მანაც ტკბილხმიანი ლექსით უმღეროს ამ სილამაზეს?! აგერ, თუნდაც, ეს რაღაც იდუმალი სიხარული და სულიერი აღმაფრენა, რასაც რუთის სიყვარული განაცდევიენებს! რატომ არ უნდა უმღეროს ამას, პოეტების მსგავსად?! ისინი აკი სიყვარულს უმღერენ! მარტინიც უმღერებს, ეშმაკმა წამიღოს!..
ყურებში გამიზრიალეს ამ სიტყვებმა. ფიქრებში წასულს, ხმამაღლა წამოცდა. სახეზე სისხლი მოაწვა, ერთინად წამოჭარხლდა.
— მაპატიეთ... ეს... ისე... მე... — ამოილუღლუღა მან, — ფიქრებში გავერთე.
— ლოცვასავით გაისმა ეს თქვენი სიტყვები, — გაამხნევა რუთმა, მაგრამ მთელი არსებით თრთოდა ქალი. ნაცნობ მამაკაცთაგან ჯერაც არ გაეგონა ასეთი გინება და ახლა თითქოს ელდა ეცა; არა მარტო იმიტომ, რომ ეს წესიერებისა და თავაზიანობის ნორმებს არღვევდა, არა, იგი სულიერად შეატოკა ტლანქი ცხოვრების ქარმა, რომელიც ერთბაშად მისი ქალწულობის მყუდრო წალკოტში შეიჭრა.
მაგრამ აპატია და თვითონვე გაუკვირდა, ასე იოლად გულმოწყალება როგორ გამოვიჩინეო. თუმცა ამ ჭაბუკისთვის მიტევება არ იყო ძნელი. სხვა მამაკაცებისაგან განსხვავებით, ამას მძიმე ცხოვრება გამოევლო და ახლა გამწარებით ცდილობდა სწორ გზაზე დამდგარიყო, წარმატებასაც აღწევდა. რუთი ვერასდიდებით ვერ წარმოიდგენდა, სხვა მიზეზიც თუ შეიძლებოდა ყოფილიყო მისი ასეთი გულმოწყალებისა ჭაბუკის მიმართ. მისი გული განსაკუთრებული სინაზით ძგერდა ჭაბუკისათვის, მაგრამ ეს ქვეცნობიერი იყო, ვერა გრძნობდა, ანკი როგორ უნდა ეგრძნო. ოცდაოთხი წლისა ისე გახდა, ოდნავადაც არ უგრძვნია სიყვარულით გატაცება, წყნარად და უშფოთველად ცხოვრობდა; და ვერა გრძნობდა, რომ აქამდე სიყვარულით გაუმთბარს ახლა ეკიდებოდა სიყვარულის ცეცხლი.
თავი მეთერთმეტე
მარტინი ისევ “მარგალიტების მაძიებლებს” მიუბრუნდა და, ალბათ მალეც მორჩებოდა, რომ გზადაგზა ლექსების წერას არ მოეცდინა. ეს იყო სატრფილო ლექსები, რუთის სიყვარულით შთაგონებული, მაგრამ ვერც ერთის დამთავრება ვერ მოახერხა. შეუძლებელი გახდა პოეტის კეთილშობილი ხელოვნების ასე სახელდახელოდ დაუფლება, ჯერ რითმა, მეტრი, ლექსის წყობა... რა რთული ასათვისებელია! ამაზე გაცილებით უფრო ძნელი და მიუწვდომელი გამოდგა სულ სხვა რამე, რასაც იგი ყველა დიდი პოეტის ლექსებში ხედავდა, მაგრამ თავის საკუთარში ვერანაირად ვერ გადმოეტანა. ეს იყო ხელშეუხები სული პოეზიისა, რასაც გამწარებით უტრიალებდა, გრძნობდა კიდეც, მაგრამ დაპყრობა ვერა და ვერ მოახერხა. თითქოს რაღაცნაირი ათინათიაო, ნისლივით გაიწელებოდა და დაეკიდებოდა, მარტინი მას ვერ სწვდებოდა, თუმცა ზოგჯერ მაინც წაავლებდა ხელს, ნაფლეთი შერჩებოდა ხოლმე, რასაც ცალკეულ ფრაზებსა და სტრიქონებში ჩააქსოვდა, ტკბილი ჰანგივით აჟღერდებოდა, ბუნდოვანი ზმანების მომხიბლაობით გაისრიალებდა. მეტისმეტად მძიმე გამოდგა. სურვილით იტანჯებოდა. რათა ლამაზად გამოეხატა სათქმელი, მაგრამ შეუკოწიწებელი პროზაული ფრაზები გამოდიოდა. ხმამაღლა კითხულობდა ხოლმე თავისი ლექსების ნაწყვეტებს. ზომას კარგად დაეუფლა, რითმსა და რიტმასაც გვარიანად გაართვა თავი, მაგრამ გრძნობდა, რომ ცეცხლი და აღმაფრენა აკლდა. როცა ვეღარ გაუგებდა ხოლმე ასავალ-დასავალს, სასოწარკვეთილი, იმედგაცრუებული და დამარცხებული, მოთხრობას მიუბრუნდებოდა. პროზა აშკარად უფრო ადვილი იყო.
“მარგალიტის მაძიებლებს” რომ მორჩა, მეზღვაურებზე დაწერა ნარკვევი, მერე კუს ჭერაზე, ჩრდილო-აღმოსავლეთის პასატებზე... ბოლოს პატარა სიუჟეტიანი მოთხრობაც სცადა და ამან ისე გაიტაცა, რომ ზედიზედ ექვსი დაწერა, ჟურნალებს დაუგზავნა. ნაყოფიერად მუშაობდა, ენერგიულად, დილიდან-საღამომდე თავს არ იღებდა. ზოგჯერ შუაღამემდეც არ ადგებოდა მაგიდიდან და მხოლოდ მაშინ თუ დაანებებდა მუშაობას თავს, როცა ბიბლიოთეკაში იყო წასასვლელი წიგნის გამოსატანად, ან რუთი ჰყავდა მოსანახულებელი. თავს ძალიან ბედნიერად გრძნობდა. ცხოვრებას აზრი მიეცა. გამოუნელებელმა ციებ-ცხელებამ მოიცვა. შემოქმედის სიხარული, რაც აქამდე ღმერთების საკუთრებად მიაჩნდა, მის სულშიც ჩაიღვარა. ყველაფერი, რასაც ირგვლივ გრძნობდა და ხედავდა — დამპალი ბოსტნეულისა და აქაფებული საპნის სუნი, თავისი დის ულაზათო მოყვანილობა, მისტერ ჰიგინბოთამის გესლიანი გამომეტყველება — სიზმარიღა ეგონა. რეალური სამყარო მხოლოდ მის თავში იყო, და ის მოთხრობებიც, რასაც იგი წერდა, ამ რეალური სამყაროს ნაწილებს წარმოადგენდა.
დღეები თითქოს დაპატარავდა: უთვალავი რამ აღმოჩნდა სასწავლი. ძილის დრო ხუთ საათზე დაიყვანა და ეგეც საკმარისი გამოდგა. მერე ოთხნახევარზე დაყვანა სცადა, მაგრამ ისევ ხუთს დაუბრუნდა სინანულით. დანარჩენ დროს დიდი სიამოვნებით მოანდომებდა ერთ რომელიმე საქმეს. წერას გულისტკივილით ანებებდა ხოლმე თავს, რათა სწავლას შესდგომოდა. ასევე დასანანი იყო სწავლის მიტოვებაც, როცა ბიბლიოთეკაში წასვლის დრო დადგებოდა. და ბიბლიოთეკიდან გამოსულსაც ფეხი უკან რჩებოდა, რადგან იქ, ჟურნალებში, იმ მწერალთა საიდუმლოს ეცნობოდა, რომელთაც უკვე მოეხერხებინათ თავიანთი ნახელავის გასაღება. როცა რუთთან იყო, ადგომა და წამოსვლა ისე უმძიმდა, თითქოს გულის ძარღვები აწყდებოდა, ხოლო რომ გამოვიდოდა, გამწარებული სირბილით გაივლიდა ბნელ ქუჩებს, რათა რაც შეიძლება ჩქარა დაბრუნებოდა თავის წიგნებს. მაგრამ ყველაზე უფრო ძნელი იყო ალგებრისა თუ ფიზიკის წიგნის დახურვა. რვეულისა და ფანქრის გვერდზე გადადება და დაღლილი თვალების დასაძინებლად დახუჭვა. ცხოვრების მდინარების შეჩერება, თუნდაც ასე მოკლე ხნით, ძნელი ასატანი ხდებოდა; ერთადერთი ნუგეში ისღა იყო, რომ მაღვიძარა ხუთ საათში კვლავ გააღვიძებდა. მხოლოდ ხუთი საათი იკარგებოდა, მეტი არა — თავაწყვეტილი საათი რეკვას მოჰყვებოდა, უსიამოვნო ძილისაგან გამოაფხიზლებდა და ახალი, ბრწყინვალე დღე დაიწყებოდა, მთელი ცხრამეტი საათი.
ასე გადიოდა კვირეები, ფული თანდათანობით ილეოდა და ახალიც არსაიდან ჩანდა. “ყმაწვილის თანამგზავრიდან” სათავგადასავლო მოთხრობის ხელნაწერი ერთი თვის შემდეგ უკანვე მიიღო. უარი ისე თავაზიანად იყო დაწერილი, რომმ მარტინს ლამის შორიდან შეუყვარდა რედაქტორი. მაგრამ ასეთივე გრძნობა არ აღძვრია “სან-ფრანცისკოს მიმომხილველის” რედაქტორისადმი. მთელი ორი კვირა უცადა მარტინმა და ბოლოს თვითონვე მივიდა რედაქციაში, რათა პირადად მოენახულებინა რედაქტორი. მაგრამ ამ დიდებული გვამის ნახვას ვერ ეღირსა, წიქორია ჭაბუკმა არ შეუშვა, რომელიც კაბინეტის კარს ცერბერივით იცავდა. ხუთი კვირის შემდეგ უკანვე მიიღო ხელნაწერი, პასუხი სულაც არ მოუწერიათ — არც უარი, არც რაიმე განმარტება, არაფერი! სან-ფრანცისკოს დიდმა გაზეთებმაც ამგვარადვე დაუბრუნეს სხვა ხელნაწერები. ადგა და აღმოსავლეთ შტატების ჟურნალებს გაუგზავნა, მაგრამ სულის მოთქმაც ვერ მოასწრო, რომ უკანვე მიიღო, თან უარის სტანდარტული წერილი ახლდა ყველას.
პატარა მოთხრობებიც ამგვარადვე დაუბრუნეს. მოდგა და რამდენჯერმე გადაიკითხა ეს მოთხრობები. თვითონვე მოეწონა და გაკვირვებული დარჩა, რატომ დამიბრუნესო. ბოლოს რომელიღაც გაზეთში ამოიკითხა, მასალები მანქანაზე გადაბეჭდილი უნდა გაიგზავნოს რედაქციაშიო. ახლა უკვე ყველაფერი ნათელი გახდა. საქმეში გართულ რედაქტორებს იმის თავი სადღა ექნებათ, ხელნაწერებს უკირკიტონ! მარტინმა საბეჭდი მანქანა იქირავა და მთელი დღე ბეჭდვის შესწავლას მოანდომა. ახლა უკვე, რასაც დღის განმავლობაში შეთხზავდა, მოდგებოდა და გადაბეჭდავდა. თანდათანობით ბეჭდავდა აგრეთვე რედაქციებიდან დაბრუნებულ ძველ ხელნაწერებს. გაოცებული დარჩა, როცა გადაბეჭდილმა მოთხრობებმაც იწყეს უკან დაბრუნება. მაგრამ კიდევ უფრო ჯიუტი გაუხდა გამომეტყველება, ნიკაპი, სიმტკიცის ნიშნად, თითქოს წინ გამოეწია. მიიღებდა თუ არა დაწუნებულ ხელნაწერს, მაშინვე ახალ რედაქციას გაუგზავნიდა.
ბოლოს იფიქრა, იქნებ მე არ ვარგივარ ჩემივე ნამუშევრის მსაჯულადო. ადგა და გერტრუდას წაუკითხა. ქალს თვალები გაუბრწყინდა, სიამაყით შეხედა ძმას და უთხრა:
— რა დიდებულია, ამისთანა რამეებს რომ წერ!
— კარგი. კარგი, — მოუთმენლად შეაწყვეტინა მარტინმა, — შენ ის მითხარი, მოგწონს მოთხრობა თუ არა?
— რას ამბობ, დიდებულია, — იყო პასუხი, — ტანში ჟრუანტელმა დამიარა. ერთიანად გამასავათა.
მაგრამ მარტინმა შეატყო, რომ და ყველაფერს ვერ ჩახვდა, კეთილი სახე გაუშტერდა. აცალა, რას იტყვისო.
— ოღონდ ეს ვერ გავიგე, მარტ, — დაიწყო ქალმა კარგა ხნის დუმილის შემდეგ, — როგორა მთავრდება? ეს ბიჭი, ასე მოქარგულად რომ ლაპარაკობს, შეირთავს გოგოს ბოლოს?
როცა მარტინმა აუხსნა დასასრული, რაც მისი აზრით, სავსებით გასაგები უნდა ყოფილიყო, ქალმა წარმოთქვა:
— ეგ ვერ გავიგე სწორედ. შენც ავიღებდი და პირდაპირ დავწერდი.
რამდენიმე მოთხრობა წაუკითხა მარტინმა და მიხვდა, რომ გერტრუდას ტკბილად და კეთილად დაბოლოებული ამბავი უფრო მოსწონდა.
— ეს მართლაც რომ დიდებული იყო, — თქვა მან, რეცხვას თავი მიანება, გაიმართა, ამოიხვნეშა და ორთქლით დამბალი, გაწითლებული ხელი შუბლზე მოისვა, ოფლი მოიწმინდა, — მაგრამ მე ჩემი დამემართა, ლამის ტირილი წამსკდეს. საწყენი ისედაც გამოულეველია ქვეყანაზე. კარგ რამეზე რომ ვფიქრობ, გულსაც უხარია. რა მოხდებოდა, შეერთო ბარემ ის გოგო და... ხომ არ მიბრაზდები, მარტ? — შიშით ჰკითხა ქალმა, — ალბათ მე მეჩვენება ასე, ხომ იცი, დავიღალე. ისე, დიდებული ამბავია, ნამდვილად დიდებული! რას იზამ, ვის მიჰყიდი?
— ეგ უკვე სულ სხვა საქმეა, — გაეცინა ჭაბუკს.
— არა, მაინც... რამდენს მოგცემენ, თუ გაჰყიდე?
— უჰ, ას დოლარს. სულ ცოტა, ას დოლარს. ასეთია ფასი.
— რას ამბობ!.. ნეტა მართლა გაგაყიდინა!
— კაი ფულია, ხომ! — ამაყად დასძინა მარტინმა, — ორ დღეში დავწერე. დღეში ორმოცდაათი დოლარი გამოდის.
გულით უნდოდა რუთისთვისაც წაეკითხა თავისი მოთხრობები, მაგრამ ვერ ბედავდა. დავიცდიო, ფიქრობდა, მანამ დაიბეჭდებოდესო. მაშინ ქალისთვის გასაგები გახდებოდა, რას აკეთებდა მარტინი ასე მონდომებით. და კვლავ თავაუღებლად მუშაობდა. არავითარ საქმესა და თავგადასავალს ასე არ გაუტაცნია იგი, როგორც ამ საოცარმა მოგზაურობამ ცოდნის სამყაროში. ფიზიკისა და ქიმიის სახელმძღვანელოები იყიდა და, ალგებრასთან ერთად, ფიზიკის კანონებისა და თეორიების შესწავლას შეუდგა. იმ ნაწილს, რაც თვალსაჩინო ცდებით უნდა შეესწავლა, გონებაში წარმოიდგენდა ხოლმე, ისეთი წარმოსახვის ძალა ჰქონდა, რომ ლაბორატორიაში მომუშავე საშუალო ნიჭის სტუდენტსაც კი გაუჭირდებოდა ქიმიური რეაქციების ასე შესწავლა. მიიკვლევდა გზას დიდტანიანი სახელმძღვანელოების მძიმე ფურცლებზე და თანდათანობით სწვდებოდა საგანთა ბუნებას. აქამდე სამყაროს ისე აღიქვამდა, როგორც თვალის უბრალო შევლებით ხედავდა, ახლა კი, თანდათანობით, საგანთა და მოვლენათა ურთიერთკავშირს, ძალისა და მატერიის თანაფარდობის ახსნა მიეცა. ბერკეტისა და ამწის თეორიებმა, მაშინვე ჯალამბარი და ტაკელაჟი გაახსენა. ნავიგაციის თეორია, რისი წყალობითაც გემები უსაზღვრო ოკეანეებში იკვლევენ გზას, ერთბაშად გასაგები გახდა. ღრმად ჩასწვდა წვიმის, ქარიშხლისა და ზღვის მიქცევა-მოქცევის საიდუმლოს, უკვე გასაგები შეიქნა პასატების გამომწვევი მიზეზები, და ერთი პირობა ისიც კი გაიფიქრა, ჩრდილო-აღმოსავლეთის პასატზე ნარკვევის დაწერა ხომ არ ვიჩქარეო. ყოველ შემთხვევაში, იგრძნო, რომ ახლა გაცილებით უკეთ დაწერდა. ერთ საღამოს კალიფორნიის უნივერსიტეტში გაჰყვა ართურს, სუნთქვაშეკრული და რელიგიური სასოებით მოცული შევიდა ლაბორატორიებში, ცდებს დაესწრო, ფიზიკის პროფესორის ლექცია მოისმინა.
მაგრამ წერისთვის მაინც არ გაუნებებია თავი. ზედიზედ აცხობდა პატარ-პატარა მოთხრობებს, ლექსებსაც აუღო მუღამი და უფრო იოლად დაიწყო წერა, ჟურნალებში ამოიკითხა ასეთი ლექსები. მერე კარგა თავსატეხ საქმესაც მოჰკიდა ხელი — ტრაგედია დაწერა თეთრი ლექსით და მთელი ორი კვირა მოანდომა, მაგრამ ისე ზედიზედ დაუწუნა ექვსმა ჟურნალმა, რომ მარტინი გაშრა, ენა დაება. მერე, როგორღაც, ჰენლის შემოქმედებას გაეცნო და “საავადმყოფოს ჩანაწერების” მსგავსად, ლექსების სერია დაწერა ზღვის თემაზე. სადა ლექსები გამოუვიდა — ნათელი, ფერადი, რომანტიკითა და დაუდგრომელი სულის განწყობილებით გაჟღენთილი. საერთო სათაურად “ზღვის სიმღერები” დაარქვა ამ ლექსებს და გადაწყვიტა, რომ რაც კი აქამდე დაეწერა, ყველაფერს ჯობდა. ოცდაათი ლექსი გამოვიდა. ერთ თვეში მორჩა, დღეში თითო ლექსს წერდა, მოთხრობებზე ყოველდღიური მუშაობის შემდეგ ჩაუჯდებოდა ხოლმე. მისი ყოველდღიური მუშაობა კი ჩვეულებრივ მწერლის თითო კვირის საქმიანობას უდრიდა. მუშაობა არაფრად მიაჩნდა. რაკიღა ენა აეხსნა, მთელი სილამაზე და საკვირველება, რაც წლების განმავლობაში გამოუთქმელად ჰქონდა სულში დაგუბებული, მომსკდარი ნიაღვარივით წამოვიდა.
“ზღვის სიმღერები” არავისთვის უჩვენებია, რედაქციებშიაც კი არ გაუგზავნია. დაკარგა რედაქტორების ნდობა. თუმცა ამ უნდობლობის გამო კი არ შეუკავებია თავი: ისეთი ძვირფასი და ლამაზი იყო მისთვის ეს ლექსები, რომ რუთისთვის ინახავდა — ბოლოს და ბოლოს, დადგებოდა ის ნანატრი დროც, როცა თავის ნაწერებს რუთს წაუკითხავდა. მანამდე კი თავისთვის ჰქონდა ეს ლექსები, კითხულობდა და კითხულობდა ხმამაღლა, სანამ არ დაიზეპირა.
ყოველი წუთი მისი ცხოვრებისა, ღვიძილშიაც და ძილშიაც, ცხოველმყოფელი იყო. ის იძულებითი უმოქმედობის ხუთი საათიც კი ფიქრთა ჭიდილში მიდიოდა, დღისით ნანახი თუ განცდილი მოვლენები სასწაულებრივ ზმანებად ისახებოდა. ასე რომ, ფაქტობრივად, სულაც არ ისვენებდა, ნაკლებად გამძლე სხეული და ტვინი რომ ჰქონოდა, ვერ გაუძლებდა, დავარდებოდა. ახლა უფრო იშვიათად მიდიოდა საღამოობით რუთთან, რადგან ივნისი მოახლოვდა და ქალს უნივერსიტეტში გამოცდები ეწყებოდა. დიპლომი უნდა დაეცვა. ხელოვნების ბაკალავრი!.. რუთის მეცნიერული ხარისხი რომ გაახსენდებოდა მარტინს, უცებ მოეჩვენებოდა: იმ სისწრაფით მიჰქრის ქალი, რომ ვეღარ წამოვეწევიო.
კვირაში ერთ საღამოს მაინც უთმობდა რუთი მარტინს. ჭაბუკი სადილადაც მათთან რჩებოდა იმ დღეს და მერე მუსიკასაც ისმენდა. ეს იყო ბედნიერი დღეები. ისეთი ატმოსფერო იყო გამეფებული იქ და ისე განსხვავდებოდა იქაურობა იმ სახლისაგან, საცა მარტინი ცხოვრობდა, თან ქალის სიახლოვეც ისეთ ძალას მატებდა, რომ მტკიცედ გადაწყვეტდა — მეც უსათუოდ უნდა ავიდე იმ სიმაღლეზეო. რუთის გულისთვის იღვწოდა იგი, მისი სიყვარული ამოქმედებდა, მიუხედავად იმისა, რომ საერთოდ მშვენიერების გრძნობაცა და წერის ჟინიც მოჭარბებულად ჰქონდა. იგი შეყვარებული იყო, უპირველეს ყოვლისა. სხვას, ყველაფერს, ამ სიყვარულს ამორჩილებდა. სიყვარულის ოცნება ყველა სხვა ამქვეყნიურ საზრუნავსა და ოცნებას ჩრდილავდა. სამყარო განა იმით იყო საოცრება, რომ იგი ტომებისა და მოლეკულებისაგან შედგებოდა და რაღაც იდუმალ ბიძგებს ემორჩილებოდა. არა, იგი საოცრება იყო უმთავრესად იმით, რომ რუთი ცხოვრობდა ამქვეყნად. რუთი ქცეულუიყო ყველაზე დიდ საოცრებად, რაც კი მას ოდესმე განეცადა, ენახა თუ დასიზმრებოდა.
მაგრამ მოსვენებას არ აძლევდა რუთის ასეთი სიშორე. ძალიან შორს იდგა ქალი მისგან, და ჭაბუკმა აღარ იცოდა, როგორ მიახლოვებოდა. თავისი კლასის ქალები და გოგონები, იცოცხლე, ეხვეოდნენ, მაგრამ მარტინს არც ერთი მათგანი არ შეჰყვარებია. რუთი კი შეუყვარდა. და განა იმიტომ, რომ იგი სხვა კლასის შვილი იყო. ჭაბუკის სიყვარული მას ყველა კლასზე მაღლა აყენებდა. ყველაგან განსხვავებული იყო. იმდენად განსხვავებული, რომ აღარ იცოდა, როგორ მიახლოვებოდა. მართალია, ენაში ცოტა უფრო გაიწაფა, ისწავლა კიდეც ზოგი რამ, მის ენაზე დაიწყო ლაპარაკი, საერთო აზრები და შეხედულებებიც აღმოაჩნდათ, და თითქოს ცოტათი დაუახლოვდა, მაგრამ მის გამიჯნურებულ გულს ეს არ აკმაყოფილებდა. შეყვარებულის წარმოსახვამ წმიდანად შერაცხა ქალი. ისეთ წმიდანად და ჰაეროვნად, რომ ფიზიკური სიახლოვე წარმოუდგენელი ჩანდა. თავისივე სიყვარულმა გაატყორცნინა ქალი შორს და დაახლოება უკვე შეუძლებელი ჩანდა. იმავე სიყვარულმა მოუსპო იგი, რისთვისაც გული ასე მიუწევდა.
და, აჰა, ერთ დღეს, მოულოდნელად, ამ უფსკრულზე ხიდი გაჩნდა. ხოლო შემდეგ უფსკრული, მართალია, სავსებით არ გამქრალა, მაგრამ სულ უფრო და უფრო დავიწროვდა. ისხდნენ და ალუბალს შეექცეოდნენ, დიდრონ, სურნელოვან შავ ალუბალს. ისეთი წვენი ჰქონდა, წითელი ღვინო გეგონებოდა. მერე ქალმა წიგნი დაიჭირა ხელში, “პრინცესას” უკითხავდა მარტინს. და უცებ ჭაბუკმა ალუბლის წვენი შენიშნა ქალს ბაგეზე. ერთბაშად შეირყა მისი ღვთაებრიობა. ესეც ჩვეულებრივი ხორციელი არსება ყოფილა, ბოლოს და ბოლოს. ბაგეც ისეთივე ჰქონია, როგორც თვითონ მარტინს, და ალუბლის წვენიც ისე დააჩნდა, როგორც მას დააჩნდებოდა. ბაგე ბაგეა, მაგრამ სხვაც ყველაფერი, მთელი არსება ასეთივე იქნებოდა. ქალი იყო, ჩვეულებრივი ქალი, სხვა ქალების მსგავსი. ერთბაშად გაჰკრა ამ ფიქრმა და ეტოშა, გააოგნა. თითქოს მზე მოწყვეტოდეს ცას და ძირს ჩამოვარდნილიყოს, თითქოს საკუთარი თვალით ეხილოს ყველასაგან სათაყვანებელი ღვთაებრივი სიწმინდის შებღალვა.
კარგად რომ ჩასწვდა ამ აღმოჩენის არსს, გულმა რეჩხი უყო, მოუნდა პირდაპირ გაემჟღავნებინა თავისი გულისპასუხი ქალისათვის, რომელიც სხვა სამყაროდან მოვლენილი სული კი არ ყოფილა, არამედ ჩვეულებრივი ქალი, ალუბლის წვენით ბაგეწათხუპნული ქალი. როცა გონებაში აწონ-დაწონა ეს თავხედური ფიქრი, კანკალმა აიტანა, თუმცაღა გული უმღეროდა და გამარჯვებით მოზეიმე გონებაც ამხნევებდა — მართალი ხარო. ეტყობა, ქალმაც იგრძნო მარტინის სულში მომხდარი ეს უეცარი ცვლილება — კითხვას თავი მიანება, ჭაბუკს ახედა და გაუღიმა. მარტინმა ქალის ცისფერი თვალებიდან ტუჩებზე გადაიტანა მზერა და ისევ რომ დაინახა ალუბლის ლაქა, ლამის ჭკუა დაკარგა. მისი ხელები ქალისკენ მიიწევდნენ, როგორც ძველად, უზრუნველი ცხოვრების დროს იცოდა ხოლმე ქალებისთვის ხელის მოხვევა. ქალიც თითქოს ამას ელოდა, ოდნავ გადმოიხარა, და მარტინს ნებისყოფის დაძაბვა დასჭირდა, რათა თავი შეეკავებინა.
— ერთი სიტყვაც კი არ მოგისმენიათ, — გაიბუტა ქალი.
მაგრამ მაშინვე გაუცინა. ესიამოვნა, მარტინის შეშფოთება რომ შენიშნა. მარტინმა ალალ თვალებში ჩახედა ქალს, იგრძნო, რომ იგი ვერა სწვდებოდა ჭაბუკის ფიქრთა დენას, და სირცხვილით ლოყა აეწვა. მართლაც ძალიან შესტოპა და თავხედურ ფიქრებს მიეცა! ყველა ქალი გამოიცნობდა ჭაბუკის ფიქრებს, ყველა, ვინც კი მას ოდესმე შეხვედრია... გარდა რუთისა. რუთი კი ნამდვილად ვერ მიხვდა. საქმეც ეგ არის! იგი სხვებს არა ჰგავდა. საშინლად შეაწუხა საკუთარმა სიტლანქემ, ქალის ალალმა გამოხედვამ გული მოუკლა და ერთხელ კიდევ გახედა მათ შორის არსებულ უფსკრულს. ხიდი ჩატეხილიყო.
მაგრამ ამ შემთხვევამ მაინც დააახლოვა რუთთან. ხშირად მოაგონდებოდა ის ფიქრები და გულგატეხილობის წუთებში სიმხნეს ჰმატებდა ხოლმე. უფსკრული უკვე ისე ფართო აღარ ჩანდა. ისეთი მანძილი განვლო ერთბაშად და ისე დაუახლოვდა ქალს, რომ ამას თორმეტი სამეცნიერო ხარისხიც კი ვერ შეაძლებინებდა. წმიდა იყო ქალი, ასეთი სიწმინდე უწინ არც კი დაესიზმრებოდა ჭაბუკს, მაგრამ ფაქტია, რომ ალუბალმა ბაგე მოუთხუპნა. ისიც ისევე გარდაუვლად ემორჩილებოდა ბუნების კანონებს, როგორც თვით ჭაბუკი. არსებობის შესანარჩუნებლად მასაც ისევე სჭირდებოდა კვება; ფეხი თუ დაუსველდებოდა, ისიც სხვებივით გაცივდებოდა... მაგრამ ეგ არაფერი. თუკი შიმშილისა და წყურვილის შეგრძნების უნარი ჰქონდა ქალს, სიცივე და სიცხეც თუ სხვებივით შეაწუხებდა, მაშ, სიყვარულის უნარიც ჰქონია, მამაკაცის შეყვარების უნარი. მარტინიც ხომ კაცია?! რატომ არ შეიძლება სწორედ ის შეიყვაროს?! “ნამდვილად უნდა ვეწიო საწადელს, — მხურვალედ ბუტბუტებდა იგი, — სწორედ მე გავხდები ის კაცი, ვინც რუთმა უნდა შეიყვაროს! ნამდვილად გავხდები. საწადელს ვეწევი”.
თავი მეთორმეტე
ერთხელ, საღამო ხანს, მარტინი სონეტს უკირკიტებდა, ამაოდ ცდილობდა სტრიქონებში ჩაეწნა ის სილამაზე და ფიქრები, რაც თავში ნისლის ბუნდოვანებით ერეოდა. ტელეფონზე დაუძახეს.
— ვიღაც ქალბატონი გთხოვს... მშვენიერი ქალბატონი ჩანს, — გესლიანად უკბინა მისტერ ჰიგინბოთამმა.
ტელეფონი ოთახის ერთ-ერთ კუთხეში იდო, მარტინი იქითკენ გაემართა. რუთის ხმა რომ გაიგონა, ტანში თბილმა ჟრუანტელმა დაუარა. სონეტზე კირკიტმა სულ გადაავიწყა ქალის არსებობა და ახლა, მისი ხმის გაგონებაზე, ერთბაშად სიყვარულის ცეცხლი შემოენთო. თანაც რა ხმა ჰქონდა!.. ტკბილი, საამური, როგორც შორიდან მოჭრილი მუსიკა, როგორც ვერცხლის ზარის წკარუნი. წმიდა ბროლის წკრიალი... უბრალო, მოკვდავ ქალს ამისთანა ხმა საიდან ექნება! რაღაც ციური იყო მასში, არაამქვეყნიური. ისე აირია, რომ ძლივს გაარჩია, რას ეუბნებოდა ქალი, თუმცა გარეგნულად არაფერი შეიმჩნია; იცოდა, რომ მისტერ ჰიგინბოთამი კატასავით კუსავდა თვალებს, მას მიშტერებოდა.
ისეთი განსაკუთრებული არაფერი უთქვამს რუთს — ნორმანი უნდა გამყოლოდა ამაღამ საჯარო ლექციაზე, მაგრამ თავი ასტკივდა და ვეღარ მოდის, აღარ ვიცი, რა ვქნა, ბილეთები უკვე აღებული მაქვს, თუ გცალია, იქნებ გამომიარო და გამომყვეო.
იქნებ გამომიაროო? ძლივს მოახერხა თავის შეკავება, რომ ხმაში არ დასტყობოდა მოულოდნელი სიხარულის თრთოლვა. საოცრებაა! აქამდე მუდამ მასთან მიდიოდა, სახლში ხვდებოდა მხოლოდ. ერთხელაც ვერ შეებედა, სადმე გამომყევიო... ისევ ტელეფონთან იდგა და ელაპარაკებოდა, როცა დაუოკებელმა სურვილმა წამოუარა — ქალისთვის შეეწირა თავი, ათასნაირი მამაცობისა და გმირულიი თავგანწირვის სურათი წარმოუდგა თვალწინ. განუზომლად უყვარდა ქალი, თავდავიწყებით, უიმედოდ. ბედნიერებისაგან ლამის გაგიჟდა, როცა წარმოიდგინა, როგორ გაივლიდა ქალი მასთან ერთად ქუჩაში, როგორ წავიდოდა ლექციაზე მასთან ერთად — მარტინ იდენთან ერთად! ისე მაღლა ფრინავდა ქალი ჭაბუკის წარმოდგენაში, რომ მარტინს ერთი სურვილიღა აღეძრა — ნეტა მისთვის მოვკვდეო. სხვაგვარად ვერ მოახერხა ამაღლებული და ერთბაშად მომსკდარი განცდების გამოხატვა. ეს იყო ჭეშმარიტი შეყვარებულის თავდადება, საკუთარი არსების მსხვერპლად მიტანა, და მანამ მარტინი ტელეფონთან იდგა, ცეცხლოვანი გრიგალივით მოასკდა ეს გრძნობა. რუთისთვის სიკვდილი — საუკუნო სიცოცხლესა და სიყვარულს ნიშნავს, ფიქრობდა ჭაბუკი. ჯერ მხოლოდ ოცდაერთი წლისა იყო და სიყვარული პირველად სწვეოდა!
ხელის კანკალით ჩამოჰკიდა ყურმილი, უეცარი მღელვარების შემდეგ ერთბაშად მოუსავათდა, თვალები ანგელოზივით უელავდა, სახე შეცვლოდა, გასპეტაკებოდა, თითქოს ყოველგვარი მიწიერი ჭუჭყისაგან განიწმინდაო.
— პაემანი დაგინიშნეს, ჰა? — ჩაიქირქილა სიძემ, — ხომ იცი, მაგას რა მოჰყვება? პოლიციაში წაგაჩიქჩიქებენ!
მაგრამ მარტინი ისევ მაღლა ფრინავდა. ამ პირუტყვულმა ქირქილმაც კი ვერ ჩამოიყვანა მიწაზე. ბრაზი და ვნება ვერ სწვდებოდა. ისეთი წმინდა ზმანება გამოეცხადა, რომ ამისთანა უბადრუკობას, ახლა ღმერთის დარად, სიბრალულით დაჰყურებდა ზემოდან. არც კი შეჰყურებდა სიძეს, თვალი კი გადაატარა მასზე, მაგრამ არ დაუნახავს. თითქოს სიზმრის ბურანშიაო, თავის ოთახში გადაფარფატდა და ტანსაცმლის გამოცვლა დაიწყო. და როცა ყელსახვევის გაკვანძვას შეუდგა, მხოლოდ მაშინ იგრძნო ყურში გამაღიზიანებელი ხმაური. ეს იყო ბერნარდ ჰიგინბოთამის ქირქილი, რაც ახლაღა მისწვდა მის სმენას.
სადარბაზო კარი რომ მიიხურა და მარტინი, რუთთან ერთად, კიბეზე დაეშვა, ერთბაშად დაიბნა, უხერხულობა იგრძნო. ქალთან ერთად ლექციაზე წასვლის სიხარულს ისა ჩრდილავდა, რომ არ იცოდა, როგორ მოქცეულიყო. რამდენჯერ უნახავს: ამათი წრის მამაკაცები ქალებს ქუჩაში ხელს გამოსდებენ ხოლმე. მაგრამ ზოგჯერ ხელგამოუდებლადაც რომ დადიან! აღარ იცოდა, რა ეფიქრა — მარტო საღამოობით გამოდებდნენ ხოლმე ხელს, თუ მხოლოდ ცოლ-ქმარი და ნათესავები დადიოდნენ ხელგაყრილები.
ის იყო, კიბე ჩაათავეს და ტროტუარზე უნდა დაედგათ ფეხი, რომ ჭაბუკს მინი გაახსენდა. ეს ქალი ეთიკის დიდი დამცველი იყო და, მეორეჯერ რომ მოუხდა მარტინთან ერთად გავლა, ბიჭს საყვედური უთხრა — ტროტუარზე რომ მიჰყვები ქალს, გარედან უნდა ამოუდგე, ქუჩის მხრიდან, შენ კი სულ შიგნით მოექცევიო. ნამდვილ ჯენტლმენს ეგ არ უნდა შეეშალოსო. ამის შემდეგ წესად გაიხადა მინიმ — სულ წაჰკრავდა ხოლმე მარტინს ქუსლზე ფეხს, როცა ქუჩიდან ქუჩაზე გადავიდოდნენ, მოაგონებდა, ქუჩის მხრიდან ამომიდექიო. ახლა საგონებელში ჩავარდა ჭაბუკი, არ იცოდა, სად შეითვისა მინიმ ეთიკის ეს წესები, მართლა ასე თუ იყო დაკანონებული მაღალ საზოგადოებაში.
მაინც ვცდი, ამით არაფერი დაშავდებაო, გადაწყვიტა ბოლოს, ზურგიდან მოუარა ქალს და ქუჩის მხარეს ამოუდგა. მაგრამ ახლა მეორე თავსატეხი გაუჩნდა — შესთავაზოს თუ არა ხელი? თავის დღეში ხელი არ გამოუდვია ქალისთვის. ის გოგონები, ვისთანაც აქამდე უვლია, არასდროს მამაკაცთან ხელგაყრილები არ დადიოდნენ. ახალგაცნობილები რომ იყვნენ, ცალ-ცალკე იცოდნენ ხოლმე სიარული, მერე კი, ჩაბნელებულ ქუჩებში, ბიჭი წელზე შემოხვევდა ხელს და გოგოც თავს მხარზე მიაყრდნობდა. მაგრამ იმათ ხომ არ შეადარებს?! ეს სულ სხვა ქალია. რამე უნდა იღონოს.
ადგა და ქალის მხარეს მკლავი მოხარა — ოღონდ ოდნავ, ვითომ უნებურად მოუხვდა ხელი, თითქოს სიარულის დროს ასეთი ჩვეულება ჰქონოდეს. და უცებ საოცრება მოხდა: მკლავზე ქალის ხელი იგრძნო. ტანში საამურმა ჟრუანტელმა დაუარა, ერთბაშად გამოეშალა მიწა და ქალთან ერთად ჰაერში აიჭრა. მაგრამ ხელადვე დაეშვა უკან, კვლავ საგონებელში ჩავარდა — ის იყო, ქუჩა გადაჭრეს და მარტინი ტროტუარის შიგნითა მხარეს მოექცა. არადა, ქუჩის მხრიდან უნდა ევლო! რა ქნას ახლა, მკლავი გამოაცალოს და შემოუაროს — ქუჩის მხარეს მოექცეს? ახლა კარგი, ვთქვათ, ასე იზამს, მაგრამ მეორედ რომ მოუწევს ქუჩის გადაჭრა? ანდა მესამედ? სულ აირია საქმე, და მარტინმა გადაწყვიტა, აღარ ეხტუნა აქეთ-იქით, რაც მოხდებოდა, მოხდებოდა. მაინც ხინჯად დარჩა ეს გულში და, საქმის გამოსასწორებლად, სულმოუთქმელად ალაპარაკდა, თითქოს რაღაც ამბავმა გამიტაცაო. თუ მართლაც აშავებდა რამეს ეთიკის თვალსაზრისით, მის დაუდევრობას ამით ახსნიდა ქალი, ლაპარაკში გაერთოო, იფიქრებდა.
ბროდვეი რომ გადაჭრეს, ახალი განსაცდელი შეეჯახა: ამ გაჩახჩახებულ სინათლეში ლიზი ქონოლისა და მის მუდამჟამ მოქირქილე მეგობარს მოჰკრა თვალი. ერთის წამით კი შეცბა ჭაბუკი, მაგრამ მალევე წაიღო ქუდისკენ ხელი და მოუხადა. თავის საკუთარ კლასს ხომ არ უღალატებდა, და ახლა ეს სალამიც მარტო ლიზი ქონოლის კი არ ეკუთვნოდა, ქალმა თავი დაუქნია და ჯიქურ შეანათა თავისი ლამაზი და თამამი თვალები, რაც სავსებით განსხვავებული იყო რუთის ნაზი და მშვიდი თვალებისაგან. მერე რუთზედაც გადაიტანა მზერა, ხელადვე გაითვალისწინა მისი სახე და ტანსაცმელი, მიხვდა, რა წრისაც იყო. ჭაბუკს არ გამოჰპარვია, რომ, თავის მხრივ, რუთმაც შეავლო გოგოს მტრედივით მშვიდი და უწყინარი თვალები, მართალია, ერთი წამით, მაგრამ მაინც მოასწრო შეემჩნია იაფფასიანი ჭყეტელა ტანსაცმელი და ის უცნაური ქუდი, რასაც მაშინ მუშა გოგონები იხურავდნენ.
— რა ლამაზი გოგონაა! — უთხრა რუთმა ჭაბუკს.
მარტინი მზად იყო, ლოცვით აევსო ქალი ამ სიტყვებისათვის, მაგრამ სულ სხვა რამე უპასუხა.
— რა მოგახსენოთ. ალბათ გემოვნების საქმეა. მე არც ისე ლამაზად მეჩვენება.
— როგორ! ათი ათას ქალში ერთს ვერ შეხვდები, ასეთი სწორი ნაკვთები ჰქონდეს. გამოქანდაკებულს ჰგავს. თვალებიც რა ლამაზი აქვს!
— ვითომ? — გულგრილად ჰკითხა მარტინმა, რადგან მისთვის მხოლოდ ერთი ქალი იყო ქვეყნად ლამაზი და ეს ქალი ახლა გვერდში მოჰყვებოდა, მკლავში ხელგამოდებული.
— რა ბრძანებაა! ეს გოგონა რომ კარგად გამოაწყო და საზოგადოებაში თავის დაჭერა ასწავლო, მამაკაცები ჭკუას დაკარგავენ, და თქვენც, მათ შორის, მისტერ იდენ.
— ჯერ ლაპარაკი უნდა ისწავლოს, — შენიშნა ჭაბუკმა, — თორემ ის მამაკაცები ვერაფერს გაუგებენ. დარწმუნებული ვარ, ნახევარს ვერ გაიგებთ მაგის ნათქვამს, თავისებურად თუ ილაპარაკა.
— რა სისულელეა! მტრისას თქვენცა და ართურიც, თუ რამე დაიჟინეთ!
— დაგავიწყდათ, როგორ ვბლუყუნებდი, პირველად რომ გნახეთ?! ახლა თითქოს სულ სხვა ენაზე ავმეტყველდი. უწინ მეც მაგ გოგოსავით ვლაპარაკობდი. ახლა უკვე თქვენთვის გასაგებ ენაზე შემიძლია აგიხსნათ, რომ მაგის ლაპარაკს თავსა და ბოლოს ვერ გაუგებთ. აბა, თუ მიხვდებით, ასე გვერდზე გადახრილი რატომ დადის? უწინ ვერც მე გეტყოდით, მაგრამ ახლა ამისთანა რამეებს ვუკვირდები და ვხვდები კიდეც.
— მაინც? რატომ დადის ასე?
— იმიტომ, რომ დილიდან საღამომდე სულ მანქანასთან დგას. აგერ რამდენი წელიწადია, ნორჩი ადამიანის სხეული მოქნილია, რა მოძრაობასაც ასრულებს, იმნაირად მოიხრება. საკმარისია ერთხელ შევავლო თვალი და მაშინვე გეტყვით, რა ხელობისაა ადამიანი. აბა, მე შემხედეთ. ასე რატომ ვირწევი ხოლმე? იმიტომ, რომ ბავშვობიდანვე გემზე ვმუშაობ, ჯოგში რომ გამეტარებინა ეს ხანი, რწევა კი აღარ დამჩემდებოდა, ფეხები მომერკალებოდა ცხენზე ჯდომით. ეს გოგოც ასეა, ვერ შენიშნეთ, როგორ ჯიქურ იყურებოდა, თავის დღეში საკუთარ ჭერს არ ღირსებია, პატრონი არ ჰყოლია, გოგოს რომ პატარაობიდანვე ლუკმაპურისთვის უხდება ზრუნვა, როგორღა გინდა ასეთი მშვიდი თვალები შერჩეს, აგერ...…აგერ, თქვენ რომ გაქვთ.
— მართალი ხართ, — ხმადაბლა ჩაილაპარაკა რუთმა, — საშინელებაა! მერე რა ლამაზი გოგონაა!
მარტინმა გადახედა და შენიშნა, რომ თვალები სიბრალულით აციმციმებოდა. მაშინვე ის გაახსენდა, როგორ უყვარდა ქალი, ერთბაშად შეაკრთო იმ ბედნიერების წარმოდგენამ, რომ უფლება მიეცა ლექციაზე გაჰყოლოდა, ქუჩაში მასთან ერთად ხელიხელგაყრილი ევლო.
“ვინა ხარ, შენ, მარტინ იდენ? — ეკითხებოდა იგი საკუთარ თავს სარკეში იმავე ღამეს, შინ რომ დაბრუნდა. დიდხანს, გულმოდგინედ აკვირდებოდა თავის გამოსახულებას, — ვინა ხარ? რა ხარ? რა წრიდან გამოსულხარ? შენ ლიზი ქონოლისთანა გოგოებთან უნდა დადიოდე. შენი ადგილი იმ მილიონობით მდაბიოთა შორის არის, რომლებიც თავაუღებელ შრომაში ლევენ წუთისოფელს, იმ სიტლანქესა, ბიწიერებასა და სიმახინჯეში. ბოსელში უნდა ეგდო, პირუტყვებსა და მონებთან, საშინელ ჭუჭყში, სიმყრალესა და სიბინძურეში. აშმორებული ბოსტნეული უყრიათ იქა. დამპალი კარტოფილი. დაყნოსე, კარგად დაყნოსე... ჯანდაბას შენი თავი! იქ უნდა ჩარგო ცხვირი. წიგნებში შენ რა გესაქმება! მომხიბლავი მუსიკის მოსმენა რა შენი საქმეა, ან ლამაზი მხატვრობის ყურება, გამართული ინგლისურით ლაპარაკი, ისეთ რამეებზე ფიქრი და ოცნება, რასაც არც ერთი შენი წრის ადამიანი არ ღირსებია. ბოსელს გინდა გაექცე, ლიზი ქონოლის გაურბიხარ და ის ჰაეროვანი ქალიშვილი გინდა შეიყვარო, რომელიც სადღაც ვარსკვლავებში ცხოვრობს, შენგან მილიონი კილომეტრის დაშორებით?! ვინა ხარ-მეთქი, რა ხარ?! ჯანდაბამდის გზა გქონია. მიაღწევ კი, ვითომ, კარგ რამეს?!”
მუშტი მოუღერა საკუთარ გამოსახულებას სარკეში. საწოლის ძგიდეზე ჩამოჯდა და ფართოდ დაჭყეტილი თვალები სივრცეს გაუშტერა. მერე ალგებრა და რვეული გამოიღო და კვადრატულ განტოლებებში ჩაეფლო. დრო კი მიჰქროდა, ვარსკვლავები გაფერმკრთალდნენ, ფანჯარას მტრედისფერი განთიადი მოაწვა.
თავი მეცამეტე
ენაწყლიანი სოციალისტებისა და მუშათა წრიდან გამოსული ფილოსოფოსების წყალობით მარტინ იდენმა დიდი აღმოჩენა მოახდინა. ეს ფილოსოფოსები სიტი-ჰოლ-პარკში იკრიბებოდნენ, შუადღის სიცხეში; ბიბლიოთეკისაკენ ველოსიპედით მიმავალი მარტინი პარკთან ჩამოხტებოდა და მათ უგდებდა ყურს; ისე გაიტაცებდა ხოლმე იმათი დავა, რომ მოშორება უძნელდებოდა. კამათის ტონი იმას არა ჰგავდა, რაც მისტერ მორზის სუფრასთან მოესმინა მარტინს, გაცილებით უფრო მდაბიური იყო. არც სიდარბაისლე გააჩნდა ამ ხალხს და არც ღირსეულად თავის დაჭერის უნარი. ხელად გაფიცხდებოდნენ, ერთმანეთის ლანძღვას მოჰყვებოდნენ, პირზე სულ ბინძური და საგინებელი სიტყვები ეკერათ. ერთჯერ თუ ორჯერ მუშტი-კრივამდეც კი მივიდა საქმე. მაგრამ, მიუხედავად ამისა, მათ სიტყვებში რაღაც მნიშვნელოვანი, დიდი ცხოვრებისეული აზრი გამოსჭვიოდა, თუმცა მარტინი ვერ მიმხვდარიყო, როგორ და რანაირად. ამათი დავა უფრო მეტად აღაგზნებდა მის გონებას, ვიდრე მისტერ მორზის წყნარი და თავშეკავებული დოგმატური მსჯელობანი. ეს ხალხი, — რომლებიც მთვარეულებივით იქნევდნენ ხელებს, უმოწყალოდ აწვალებდნენ ინგლისურ ენას და, თავისი აზრის დასამტკიცებლად, მდაბიური გაანჩხლებით სწვდებოდნენ ხოლმე პირში ერთმანეთს, — უფრო სიცოცხლისუნარიანი ეჩვენებოდა მარტინს, ვიდრე მისტერ მორზი და მისი გულითადი მეგობარი მისტერ ბატლერი.
რამდენჯერმე გაიგონა, როგორ დაიმოწმეს მოკამათეებმა პარკში ჰერბერტ სპენსერის სიტყვები, ერთ საღამოს კი თვითონ სპენსერის მოწაფეც მოევლინათ, — ჩამობრანძული მაწანწალა, რომელსაც გაზინთული ქურთუკი ბოლომდე შეებნია, რათა სიტიტვლე დაეფარა. გაიმართა სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლა, ირგვლივ თამბაქოს კვამლის ბურუსი იდგა, მოკამათეები გამწარებით ღეჭავდნენ თუთუნს და იფურთხებოდნენ, მაწანწალა მარჯვედ იგერიებდა დარტყმებს, მუშა-სოციალისტის დარტყმაც კი მოიგერია, როცა იმან დაცინვით ჩაუქირქილა: “არა არს ღმერთი თვინიერ შეუცნობელისა და ჰერბერტ სპენსერია მისი წინასწარმეტყველიო”. მარტინი გაოგნებული იყო, ვერ ჩასწვდა ამ დავის აზრს, მაგრამ როცა ველოსიპედს გადააჯდა და ბიბლიოთეკისაკენ გასწია, თან გაჰყვა ინტერესი ჰერბერტ სპენსერის გაცნობისა, და რაკი მაწანწალა ხშირად ახსენებდა ხოლმე “ძირითად პირველ მიზეზებს”, მარტინმა სწორედ ეს წიგნი გამოიტანა.
სწორედ ეს იყო იმ დიდი აღმოჩენის დასაწყისი. ერთხელ წინათაც სცადა მარტინმა სპენსერის წაკითხვა, მაგრამ რაკი “ფსიქოლოგიის საფუძვლები” შეხვდა, ასავალ-დასავალი ვერ გაუგო ისევე, როგორც მადამ ბლავატსკის; და, შერცხვენილმა, წიგნი წაუკითხავად დააბრუნა. იმ საღამოს კი, როცა ფიზიკასა და ალგებრას მორჩა და ცოტა ხანს სონეტსაც უკირკიტა, ლოგინში ჩაწვა და “ძირითადი პირველმიზეზები” გაშალა. თავზე დაათენდა. ძილი არ გაეკარა. იმ დღეს წერაც კი არ უცდია. მთელი დღე იწვა, მანამ გვერდები არ ეტკინა. მერე იატაკზე ჩამოვიდა და გულაღმა გაიშოტა. კითხვა მაინც არ შეუწყვეტია, ხან თავზემოთ ეჭირა წიგნი, ხან აქეთ-იქით გადასწევდა. იმ ღამეს დაიძინა და წერა მეორე დილას განაგრძო. მაგრამ ისევ აცთუნა წიგნმა და მთელი საღამო კითხვაში გაატარა, სხვა არაფერი გახსენებია, ისიც კი დაავიწყდა, რომ იმ საღამოს რუთს უნდა შეხვედროდა. მაშინღა მოვიდა გონს, როცა ბერნარდ ჰიგინბოთამმა კარი შეაღო და ჰკითხა, შენ რა, აქ რესტორანი ხომ არა გგონიაო.
მარტინ იდენი ბუნებით ცნობისმოყვარე კაცი იყო. ყველაფრის გაგება სურდა, მეზღვაურობა და ქვეყნების მოვლაც იმიტომ ინდომა თავის დროზე, მაგრამ სპენსერმა ახლა ისეთი რაიმე შეასწავლა, რაც თავის დღეში არ გაეგონა და ვერასოდესაც ვერ გაიგონებდა, ძველებურადვე რომ განეგრძო ზღვებზე მოგზაურობა. აქამდე იგი ზედაპირულად ჭვრეტდა საგნებს, მოვლენებს ერთმანეთისაგან გათიშულად აღიქვამდა, ამა თუ იმ ფაქტის ცალკეულ ფრაგმენტებსა სწვდებოდა და ზერელე განზოგადოებასღა თუ მოახერხებდა, ყველა და ყველაფერი ერთმანეთთან დაუკავშირებლად იყო გაფანტული ამ შემთხვევითობისა და უწესრიგო ცვალებადობის სამყაროში. შეჰყურებდა ჩიტებს და სწვდებოდა მათი ფრენის მექანიზმს, მაგრამ ერთხელაც არ მოსვლია თავში, განვითარების ის პროცესი აეხსნა, რამაც ეს მფრინავი მექანიზმი წარმოშვა. ეჭვიც კი არ შეჰპარვია, რომ შეიძლებოდა ფრინველებს განვითარების რაიმე პროცესი განეცადათ. არა. თავიდანვე ასეთები იყვნენ. ასეთები გაჩნდნენ.
რასაც ჩიტებზე ფიქრობდა, ისეთივე წარმოდგენა ჰქონდა, საერთოდ, ყველაფერზეც. ცოდნა აკლდა, საფუძველი აკლდა და ამიტომ ყოველგვარი ცდა, ფილოსოფიური განზოგადება მიეცა მოვლენებისათვის, უნაყოფო იყო. კანტის შუასაუკუნეობრივმა მეტაფიზიკამ ვერავითარი მოვლენის ასახსნელი გასაღები ვერ მისცა, თავის გონებრივ შესაძლებლობაში დააეჭვა მხოლოდ. ევოლუციის თეორიის შესწავლა სცადა რომენსის მეტად სპეციფიკური წიგნით და აქაც ისეთივე მარცხი განიცადა. ამ წიგნსაც ვერაფერი გაუგო და ის აზრიღა გამოიტანა, რომ ევოლუცია მშრალი და მოსაწყენი საგანია, მოგონილია პატარა ადამიანების მიერ, რომელთაც გაუგებარი სიტყვების რახარუხი უყვართ. ახლაღა მიხვდა, რომ ევოლუცია უბრალო თეორია კი არ ყოფილა, არამედ საყოველთაოდ აღიარებული განვითარების პროცესი; რომ მეცნიერებს ამ საქმეში განსხვავებული აზრი არა აქვთ და მხოლოდღა ევოლუციის მეთოდოლოგიის საკითხებში ედავებიან ერთმანეთს.
და, აგერ, გამოჩნდა ვიღაც სპენსერი, რომელმაც ერთად დაალაგა სხვადასხვა შეხედულებანი, თავი მოუყარა ძირითად საკითხებს, საერთო დასკვნები გამოიტანა და გაოგნებულ მარტინს თვალსაჩინოდ გადაუშალა კონკრეტულად გამოსახული სამყარო, თითქოს გემის მოდელი ყოფილიყოს, რასაც მეზღვაურები აკეთებენ და მინის ჭურჭელში ჩადებენ ხოლმე. არავითარი უცნაურობა და შემთხვევითობა აქ არ ყოფილა. ყველაფერი კანონზომიერი იყო. ჩიტების ფრენაც გარკვეულ კანონს ემორჩილებოდა; იმავე კანონის მიხედვით ლორწოვანი ნივთიერება, თანდათანობით გარკვეულ გამოსახულებას მიიღებს, გამაგრდება, ფეხებსა და ფრთებს გამოიბამს და ჩიტად იქცევა.
მარტინის გონებრივი განვითარება სულ მაღლა და მაღლა მიიწევდა, ასეთი სიმაღლისათვის კი ჯერ არ მიეღწია. ერთბაშად ჩასწვდა საგანთა და მოვლენათა იდუმალებას და ამის შეგრძნებამ დაათრო. ღამით კოშმარულ სიზმრებს ხედავდა და თითქოს ღმერთებთან ადიოდა. დღისით კი მთვარეულივით დაფარფატებდა და გაშტერებული შეჰყურებდა მის მიერვე ახლახან აღმოჩენილ სამყაროს. სადილს რომ მიუჯდებოდა, ყოველდღიურ წვრილმანებზე საუბარი არც კი ესმოდა, რადგან მისი დაძაბული გონება ყველაფერში მიზეზობრივ კავშირებს ეძებდა. დაჰყურებდა თეფშზე ხორცს და გონების თვალით მასში მზის სხივებსა ჭვრეტდა, წარმოიდგენდა მთელ იმ გზას, ასეული მილიონობით მილს, რაც ამ სხივებს გამოევლოთ პირველწყაროდან, წარმოიდგენდა ამ ენერგიას ხან თავისივე მკლავების კუნთებში გადასულს, რაც მას ძალას აძლევდა ხორცი დაეჭრა, ხანაც ტვინის უჯრედებში გადასულს, რაც კუნთებს უბრძანებდა, ხორცი დაჭერიო... ასე რომ, ბოლოს თავისსავე ტვინში წარმოიდგენდა ამ მოგიზგიზე მზეს. ისე იყო გაოგნებული, რომ აღარ ესმოდა, როგორ წაიჩურჩულებდა ხოლმე ჯიმი, “საგიჟეთიო”, არც დის შეშფოთებულ სახეს ხედავდა და ვერც ბერნარდ ჰიგინბოთამს ამჩნევდა, რომელიც თითს შუბლთან მიიტანდა და დაატრიალებდა, ჩემს ცოლისძმას ტვინი აერიაო, ანიშნებდა.
განსაკუთრებით ღრმა შთაბეჭდილება მოახდინა მარტინზე იმ ურთიერთკავშირმა, რაც მეცნიერებათა შორის, ყველა მეცნიერებათა შორის არსებულა. ცოდნას მოწყურებული თავიდანვე იყო იგი, და რასაც კი გაიგებდა, სულ სხვადასხვა ადგილას მოათავსებდა ხოლმე მეხსიერების უჯრედებში. ასე რომ, მეზღვაურობაზე დაგროვილი ცოდნა ყველაზე დიდ უჯრედში აღმოჩნდა. ქალებზედაც კარგა ბლომად ცოდნა დაგროვებოდა და ისიც საკმაოდ დიდ უჯრედში აღმოჩნდა. მაგრამ ეს ორი საგანი არაფრით არ უკავშირდებოდა ერთმანეთს, სავსებით განცალკევებული ჩანდა ეს ორი უჯრედი. რას წარმოიდგენდა, რომ გაკაპასებულ დედაკაცსა და ქარიშხალში მოხვედრილ ხომალდს შორის რაიმე კავშირის არსებობა იყო შესაძლებელი. ეს ფიქრი ახირებულად და შეუძლებლად მოეჩვენებოდა, მაგრამ ჰერბერტ სპენსერმა აშკარად დაანახა, რომ არათუ ახირებული იყო კავშირი მათ შორის, არამედ ასეთი კავშირის არარსებობა იქნებოდა შეუძლებელი და წარმოუდგენელი. ყოველი მოვლენა თუ საგანი უსათუოდ მეორეს უკავშირდება — ცის უსაზღვრო სივრცეებში მოკიაფე უშორესი ვარსკვლავიდან მოკიდებული სილის იმ უმცირეს ატომამდე, რასაც ადამიანი ფეხით თელავს.
ეს აღმოჩენა განცვიფრებათა უშრეტი წყარო შეიქნა მარტინისათვის. ამის შემდეგ იგი იმის ცდაში იყო, რაიმე კავშირი აღმოეჩინა მოვლენათა და საგანთა შორის მთელ მზის ქვეშეთში და მზის მიღმაც. სავსებით სხვადასხვაგვარი საგნების სიას ადგენდა და მანამ ვერ მოისვენებდა, სანამ რაიმე კავშირს არ აღმოაჩენდა მათ შორის — კავშირს სიყვარულსა, პოეზიასა, მიწისძვრასა, ცეცხლსა, ჩხრიალა გველებსა, ცისარტყელასა, პატიოსან თვლებსა, სიმახინჯესა, მზის ჩასვლასა, ლომის ღრიალსა, მანათობელ გაზსა, კანიბალიზმსა, სილამაზესა, მკვლელობასა, ბერკეტებსა, საყრდენ წერტილებსა და თამბაქოს შორის. ამრიგად, სამყარო მან გააერთიანა და მთლიანობაში აღიქვა, თვალშესავლებად წარმოუდგა, არხეინად დააბოტებდა მის შუკებსა, ბილიკებსა და ტევრებში არა როგორც დამფრთხალი მგზავრი, რომელიც იდუმალებით მოცულ სამყაროში მოხვდა, და შეუცნობელი მიზნისაკენ მიილტვის, არამედ როგორც მკვლევარი, რომელიც ყველაფერს აკვირდება, ყველაფერს ეცნობა და სწვდება, და რუკაზე გადააქვს. რაც უფრო მეტს ნახულობდა და ეცნობოდა, მით უფრო აღფრთოვანებული იყო მთელი სამყაროთი, სიცოცხლით, იმითი, რომ თვითონვე ცხოვრობდა ამ სამყაროში.
“სულელო! — შესძახებდა ხოლმე საკუთარ გამოსახულებას სარკეში, — წერა მომინდომე? მწერლობა მოგინდა? როგორღა, თუკი დასაწერი არაფერი გქონდა?! რისი პატრონი წერდი?! რაღაც ბალღური წარმოსახვისა, უმწიფარი გრძნობებისა, სილამაზეზე ბუნდოვანი წარმოდგენისა და წყვდიადით მოცული გონების პატრონი? გული მოზღვავებული სიყვარულით ლამის გისკდებოდა და პატივმოყვარეობაც ამ სიყვარულივით გაბერილი გქონდა, მაგრამ ფუჭი და უსარგებლო, როგორც შენივე უმეცრება! ჰა, ამის პატრონი აპირებდი მწერლობას?! შენ ხომ ცოტათი ახლაღა უღებ ალღოს იმას, თუ რაზე შეიძლება წერა! სილამაზის შექმნა მოინდომე? მაგრამ როგორ, როცა წარმოდგენაც კი არა გაქვს სილამაზეზე? ცხოვრების აღწერა მოინდომე, როცა ასავალ-დასავალი არ გაგეგებოდა ცხოვრებისა... სამყაროს არსზე მოინდომე წერა, მაგრამ სამყარო შენთვის ჩინურ ანბანს წარმოადგენდა. და რამდენიც არ უნდა გეწერა, მხოლოდღა შენს უვიცობას დაამტკიცებდი. არა უშავს, გულს ნუ გაიტეხ, მარტინ, ყოჩაღად, ბიჭო! ახლა დაწერ. ზოგი რამე უკვე გაგეგება, მართალია, ძალიან ცოტა, მაგრამ სწორ გზაზე დგახარ და თანდათანობით მეტს ისწავლი. თუ ბედმა გაგიღიმა, ერთ მშვენიერ დღეს ყველაფერი გეცოდინება, რისი ცოდნაც კი შეიძლება. მოდექი მერე და წერე.
რუთსაც გაანდო თავისი დიდი აღმოჩენა, მასაც გაუზიარა მთელი სიხარული და გაკვირვება. მაგრამ ქალს დიდი ენთუზიაზმი არ გამოუჩენია, გულგრილად შეხვდა, ეტყობოდა, უკვე შესწავლილი ჰქონდა ყველაფერი ეს. ვერავითარი ინტერესი ვერ შენიშნა და მარტინს ძალიან გაუკვირდებოდა ეს, მაშინვე რომ არ ეფიქრა — ალბათ ახალი არ არის მისთვის, ყველაფერი იცისო. გამოირკვა, რომ ართურსა და ნორმანს სწამდათ ევოლუციის თეორია, სპენსერიც წაეკითხათ, თუმცა, ეტყობოდა, ისეთი დიდი შთაბეჭდილება არ მოეხდინა მათზე ამ ფილოსოფოსს; სათვალიანმა, ქოჩორა ჭაბუკმა უილ ოლნიმ კი გესლიანად ჩაიქირქილა და ის ეპიგრამა გაიმეორა: “არა არს ღმერთი თვინიერ შეუცნობელისა და ჰერბერტ სპენსერია მისი წინასწარმეტყველიო”.
მაგრამ მარტინმა მიუტევა ეს ჩაქირქილება, რაკიღა მიხვდა, რომ ჭაბუკი რუთის შეყვარებული არ იყო. მერე ზოგი დეტალის წყალობით ისიც შენიშნა, რომ ჭაბუკს არათუ არ უყვარდა რუთი, არამედ ანტიპათიურადაც კი იყო მის მიმართ განწყობილი. ამან საოცრად გააკვირვა, გაუგებარი აღმოჩნდა მისთვის. ეს ისეთი რამ იყო, რაც ვერანაირად ვერ დაეკავშირებინა სამყაროს სხვა მოვლენებისათვის. შეებრალა კიდეც ყმაწვილი, რომელსაც ალბათ რამე თანდაყოლილი ნაკლი ჰქონდა, რაც ხელს უშლიდა რუთის ნამდვილი სილამაზე და მომხიბლაობა შეეფასებინა. კვირაობით ხშირად გაისეირნებდნენ ხოლმე ველოსიპედებით და მარტინს ათასი საბუთი მიეცა დარწმუნებულიყო, რომ რუთსა და ოლნის შორის ზავი კი იყო ჩამოვარდნილი, მაგრამ იარაღი ორივეს შემართული ჰქონდა. ოლნი უფრო ნორმანთან მეგობრობდა, ართურსა და მარტინს რუთს მიუგდებდა ხოლმე და ჭაბუკი ამისათვის განუზომლად მადლობელი იყო.
კვირა დღეები ნამდვილი დღესასწაული იყო მარტინისათვის — რაც მთავარია, რუთთან ერთად გრძნობდა თავს, თან ისიც რად ღირდა, რომ მისი კლასის ჭაბუკებთან როგორც ტოლი ტოლთან, ისე იყო. მართალია, ეს ხალხი რამდენი წელიწადია სწავლობდა და სისტემატური განათლება ჰქონდა მიღებული, მაგრამ მარტინი დარწმუნდა, რომ გონებრივი განვითარებით ახლა ტოლს აღარ დაუდებდა მათ, ხოლო ერთობლივი საუბარი შესანიშნავი წვრთნა აღმოჩნდა გრამატიკაში, რაც მან ასე გულმოდგინედ შეისწავლა. ეთიკის წიგნებს თავი მიანება და მთლიანად თავის დაკვირვებას მიენდო. გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ლაპარაკში გაერთობოდა და აღეგზნებოდა, მუდამ გაფაციცებით ადევნებდა თვალყურს სხვების ქცევას, იმახსოვრებდა თავაზიანობისა და ურთიერთდამოკიდებულების ყოველ წვრილმანს.
იმ ამბავმა, რომ სპენსერს დიდი ხალისით არ კითხულობდნენ, პირველ ხანებში გააკვირვა მარტინი “ჰერბერტ სპენსერი! — შესძახა ბიბლიოთეკაში საცნობარო განყოფილების თანამშრომელმა, — ო, დიდი მეცნიერია!” მაგრამ ზედვე ეტყობოდა, რომ ამ “დიდი მეცნიერისა” არაფერი წაეკითხა. ერთ საღამოს, სადილობისას, როცა მისტერ ბატლერიც აქ იყო, მარტინმა სპენსერზე ჩამოაგდო სიტყვა. მისტერ მორზმა სასტიკად გაილაშქრა ინგლისელი ფილოსოფოსის აგნოსტიციზმის წინააღმდეგ, მაგრამ გამოტყდა, რომ “ძირითადი პირველმიზეზები” არ წაეკითხა. მისტერ ბატლერმა კი უბოდიშოდ განაცხადა, სპენსერის წასაკითხად მოთმინება არა მყოფნის, ჩემს დღეში ერთი სტრიქონიც კი არ წამიკითხავს მაგისი, მაგრამ თავს უიმისოდაც კარგად ვგრძნობო. ეჭვმა გაჰკენწლა მარტინი და ასეთი მტკიცე და თავის თავში დარწმუნებული რომ არ ყოფილიყო, იქნებ სულაც მიენებებინა თავი ჰერბერტ სპენსერისათვის. მაგრამ სპენსერის შეხედულებანი დამაჯერებელი ეჩვენებოდა და ახლა მასზე ხელის აღება იგივე იქნებოდა, მეზღვაური რომ ამდგარიყო უცებ და კომპასი და ქრონომეტრი ზღვაში გადაეგდო. ასე რომ, მარტინმა კვლავ განაგრძო ევოლუციის თეორიის შესწავლა, სულ უფრო და უფრო მტკიცედ შეითვისა საგანი. ამ მოძღვრების დადასტურებას ბევრი სხვა მწერლის წიგნებშიაც წააწყდა. რასაც მეტს სწავლობდა, სულ უფრო და უფრო მეტ აუთვისებელ ცოდნის სივრცეებს აწყდებოდა ხოლმე, სულ უფრო და უფრო მეტს სწუხდა, რომ დღეღამეში მხოლოდ ოცდაოთხი საათი იყო.
და რაკი ასე მოკლე იყო დღე, ადგა და ალგებრა-გეომეტრია განზე გადადო, ტრიგონომეტრიას კი ჯერაც არ შესდგომოდა. მერე ქიმიაც ამოშალა თავისი ცხრილიდან და მხოლოდ ფიზიკა დატოვა.
— მე ხომ სპეციალისტი არა ვარ, — თავი იმართლა რუთთან, — არც ვაპირებ სპეციალისტობას. იმდენი მეცნიერებაა, რომ ერთი კაცი რას გასწვდება, თუნდა მთელი სიცოცხლე მოანდომო მათ შესწავლას. მე საერთო განათლების მიღება უნდა ვცადო. სპეციალური საგანი თუ დამჭირდა, ავდგები და წიგნებს მოვიშველიებ.
— ეგ ხომ საკუთარი ცოდნა აღარ გამოვიდა! — შეესიტყვა რუთი.
— ანკი რა საჭიროა. ჩვენ სპეციალისტების შრომებით უნდა ვისარგებლოთ, სხვა რა დანიშნულება აქვთ მათ? აგერ, თქვენთან რომ შემოვედი დღეს, ბუხრის მწმენდავები შევნიშნე. ეგენიც ხომ სპეციალისტები არიან. გაწმენდენ მილებს, თქვენ კვამლი აღარ შეგაწუხებთ, მაგრამ წარმოდგენაც კი არ გექნებათ იმ მილების მოწყობილობაზე.
— ეგ ხომ ყურით მოთრეული არგუმენტებია.
ქალმა გაკვირვებით შეხედა და მარტინმა საყვედური ამოიკითხა მის თვალებში. მაგრამ თავისი შეხედულების სისწორეში მტკიცედ იყო დარწმუნებული.
— ყველა დიდი მოაზროვნე, ვინც საერთო ფილოსოფიურ პრობლემებს არკვევს, კონკრეტულ საკითხებში სხვა სპეციალისტებს ეყრდნობა ხოლმე. ჰერბერტ სპენსერიც ასე იყო. მან ათასობით მკვლევარის დასკვნები და აღმოჩენები განაზოგადა. თავად რომ შესდგომოდა ყველაფრის შესწავლას, ათასი სიცოცხლეც არ ეყოფოდა. თუნდაც დარვინი! მან ყველაფერი გამოიყენა, რაც მებაღეებმა და მეცხოველეებმა გამოიკვლიეს.
— მართალი ხართ, მარტინ, — მოუწონა ოლნიმ, — თქვენ იცით, რასაც აკეთებთ, რუთმა კი არ იცის. რუთმა ისიც არ იცის, თვითონ რას აკეთებს და რა სჭირდება.
— ... დიახ, სწორედ ასეა, — განაგრძო ოლნიმ, საშუალება არ მისცა რუთს შესიტყვებოდა, — ვიცი, ამას თქვენ საერთო კულტურას ეძახით. მაგრამ თუკი ამით ეზიარები საერთო კულტურას, სულ ერთი არ არის, რას შეისწავლი?! ადექი და ფრანგული ისწავლე ან გერმანული, ან არადა ორივე განზე გადადე და ესპერანტოს ჩაუჯექი. საერთო კულტურას ამითაც მიაღწევ ბოლოს და ბოლოს. იმ თქვენი “საერთო კულტურისათვის” ბერძნულიც შეგიძლიათ ისწავლოთ, ან ლათინური, თუმცა ცხოვრებაში არც ერთი გამოგადგებათ და არც მეორე. რა მოხდა მერე, ეგეც ხომ კულტურაა! რუთი არ იყო, საქსონური რომ ისწავლა, და კარგა საფუძვლიანადაც... ორი წლის წინ იყო ეს ამბავი და ახლა ერთი ფრაზაღა ახსოვს: “როცა აპრილი შხაპუნა წვიმით...” ასეა, მგონი, ხომ?.. მაგრამ ამან მოგცათ საერთო კულტურა, — სიცილით განაგრძო და არც ახლა მისცა რუთს შესიტყვების საშუალება. — ვიცი, ჩვენ ხომ ერთ კურსზე ვსწავლობდით.
— ისე ლაპარაკობთ კულტურაზე, თითქოს იგი საშუალება იყოს და არა მიზანი, — შესძახა რუთმა. თვალები წამონთებოდა, ღაწვებზე ორი წითელი ლაქა დააჩნდა, — კულტურა თავისთავად მიზანია.
— მარტინს ასეთი კულტურა არა სჭირდება.
— რატომ გგონიათ?
— რა გჭირდებათ თქვენ, მარტინ? — ჰკითხა ოლნიმ და მისკენ შეტრიალდა.
მარტინმა თავი ძალიან უხერხულად იგრძნო და საწყლად შეხედა რუთს.
— ჰო, რა გჭირდებათ? — ჩაეკითხა რუთი, — ეს გადაწყვეტს ჩვენს დავას.
— რა თქმა უნდა, კულტურა მჭირდება, — გაუბედავად თქვა მარტინმა, — მე სილამაზე მიყვარს და კულტურა საშუალებას მომცემს უფრო კარგად აღვიქვა იგი.
რუთმა თავი დაუქნია და გაიბადრა.
— სისულელეა! და თვითონვე მშვენივრად იცით ეს. — განაცხადა ოლნიმ, — მარტინი კარიერას მისდევს და არა კულტურას. ახლა შემთხვევით მოხდა, რომ კარიერა და კულტურა ერთმანეთს დაემთხვა. ქიმიკოსობა რომ მოენდომებინა, საერთო კულტურა რაში დასჭირდებოდა?! მარტინს მწერლობა გადაუწყვეტია, მაგრამ არ ამბობს, შიშობს, გრძნობს, რომ თქვენ მაშინ ამ დავაში დამარცხდებით. მწერლობა რატომღაც მოუწადინებია? — განაგრძო მან, — იმიტომ, რომ სიმდიდრე თავზე არ გადასდის. თქვენ რატომღა გამოიტენეთ თავი საქსონიურითა და “საერთო კულტურით?” იმიტომ, რომ გზის გაკაფვა არა გჭირდებათ, ამაზე მამათქვენი ზრუნავს, ის გაცმევთ, ის გახურავთ და გარჩენთ. რაში გვჭირდება ჩვენ ეს განათლება — ან თქვენ, ან მე, ან ართურსა და ნორმანს? სულ ამ “საერთო განათლებით” ვართ გაჟღენთილი და უცებ ჩვენს მამებს რომ ფეხი გადაუბრუნდეთ და გაკოტრდნენ, ხვალვე იძულებული გავხდებით მასწავლებლის ხელობაზე ჩავაბაროთ გამოცდა. თქვენ პირადად, რუთ, სოფლის სკოლაში თუ იშოვით მასწავლებლის ადგილს ან მუსიკის გაკვეთილებს ქალთა პანსიონში, მადლობელი უნდა იყოთ.
— იქნებ ისიც გვითხრათ, თქვენ რაღას იზამდით? — ჩაეკითხა რუთი.
— დიდი ხეირი არც მე დამეყრებოდა — შავ სამუშაოზე მოვეწყობოდი, იქნებ დოლარ-ნახევარი გამეკეთებინა დღეში, ან იქნებ ჰელნისთან გამოვმდგარიყავი რეპეტიტორად... “იქნებ-მეთქი”, ვამბობ, იმიტომ რომ, ვინ იცის, ერთ კვირაში გამომაგდონ კიდეც, უვარგისობის გამო.
მარტინი გულისყურით უსმენდა, ოლნის სიმართლეში ეჭვი არ ეპარებოდა, მაგრამ გუნებაში მაინც ჰკიცხავდა მას, რუთს ასე კადნიერად როგორ ეკამათებაო. უსმენდა ამ კამათს და ახალი შეხედულებანი უყალიბდებოდა სიყვარულზე. გონებას სიყვარულთან არაფერი ესაქმება. მართებულად მსჯელობს საყვარელი ქალი თუ არამართებულად, ამას არავითარი მნიშვნელობა არა აქვს. სიყვარული გონებაზე მაღლა დგას. ვთქვათ, რუთმა ვერ შეიგნო, როგორ ესაჭიროება ახლა მარტინს კარიერა — რა ვუყოთ მერე, განა ამიტომ იგი ნაკლებ საყვარელი გახდება ჭაბუკისათვის?! არა, ისეთივე მომხიბლავია და როგორაც არ უნდა იმსჯელოს, მის მომხიბლაობას ამით არაფერი დააკლდება.
— რა მითხარით? — ჩაეკითხა იგი ოლნის, რომელმაც მარტინს ფიქრი შეაწყვეტინა და რაღაც უთხრა.
— იმედი გამოვთქვი, — იმდენ ჭკუას მაინც იხმართ, ლათინურს არ უკირკიტოთ-მეთქი.
— ლათინური ხომ მარტო საერთო განათლებას არ ნიშნავს, — შეესიტყვა რუთი, — გონებასაც წვრთნის.
— ჰა, რას აპირებთ, მარტინ. დაუწყებთ კირკიტს ლათინურს? — აღარ მოეშვა ოლნი.
მარტინს გასაქანი აღარ მიეცა. შენიშნა, რომ რუთი გაფაციცებით უცდიდა მის პასუხს.
— ვშიშობ, რომ ვერ მოვახერხებ, — უპასუხა მან ბოლოს, — გულით მინდა, მაგრამ დრო არ მეყოფა.
— ხომ ხედავთ, მარტინს სულაც არ აინტერესებს საერთო განათლება, — გაიხარა ოლნიმ, — იმასღა ცდილობს, სადმე ფეხი მოიკიდოს, რამეს მიაღწიოს.
— ჰო, მაგრამ ლათინური ხომ ჭკუის საწვრთნელია! გონებას წვრთნის, აყალიბებს! — რუთმა იმედის თვალი მიაპყრო მარტინს, თითქოს სთხოვს, შეხედულება შეიცვალეო. — ფეხბურთელები დიდი თამაშის წინ მუდამ წვრთნას გადიან ხოლმე. ასევე საჭიროა მოაზროვნე ადამიანისათვის ლათინურიც. ეგეც წვრთნა არის.
— სისულელეა, აბსურდია! ამას, ბავშვი რომ ვიყავით, მაშინ ჩაგვჩიჩინებდნენ. მაგრამ ერთი რამ არ უთქვამთ მაშინ ჩვენთვის. ჩვენვე მოგვანდეს — როცა იქნება, თვითონ მიხვდებიანო — ოლნიმ ცოტა ხანს შეიცადა, რათა შთაბეჭდილება გაეძლიერებინა და ბოლოს, დასძინა, — ყოველმა ჯენტლმენმა უნდა ისწავლოს ლათინური, ცოდნით კი არც ერთ ჯენტლმენს არა სჭირდება მისი ცოდნა. აი, ეს არ უთქვამთ მაშინ.
— ეს რა პატიოსნებაა! — შეჰყვირა რუთმა, — თავიდანვე შეგატყვეთ, ისე წარმართეთ საუბარი, რომ ყველაფრის გაბიაბრუება გინდოდათ.
— მაინც ხომ გონებამახვილურად გამოვიდა! — იხტიბარი არ გაიტეხა ოლნიმ, — ანკი რატომ არ არის პატიოსნება?! აბა, ვინ იცის ეგ თქვენი ლათინური? მეაფთიაქეებმა მხოლოდ, ვექილებმა და ლათინურის მასწავლებლებმა. მარტინიც თუ რომელიმე ამ ხელობის შესწავლას აპირებს, რაღა მეთქმის, შევმცდარვარ და ეგ არის. მაგრამ მაშინ ჰერბერტ სპენსერი რაღად უნდა? მარტინმა ახლახან აღმოაჩინა სპენსერი და ლამის ჭკუა დაკარგოს. რატომ, არ იკითხავთ? იმიტომ, რომ სპენსერმა რაღაც მისწრაფება გაუჩინა. ჩემთვის პირადად, არავითარი მისწრაფება არ აღუძრავს, არც თქვენთვის. ჩვენ არაფერი არა გვჭირდება. თქვენ გათხოვდებით, მე არაფერზე ხელის განძრევა არ დამჭირდება, ჩემი აგენტები და ვექილები მოუვლიან მამაჩემის დანატოვარ ქონებას.
ოლნი წამოდგა. ოთახიდან გასვლა დააპირა, მაგრამ კარებთან ისევ შედგა და უკანასკნელი ტყვიაც გაისროლა:
— მოეშვით მარტინს, რუთ. თვითონ უკეთ იცის თავისი საქმისა. ხომ ხედავთ, რამდენ რამეს მიაღწია უკვე. ზოგჯერ ამას რომ გავიხსენებ, ჩემივე თავისა მრცხვენია და ცუდადა ვხდები. მარტინს ახლა გაცილებით უფრო მეტი გაეგება ქვეყნისა, ცხოვრებისა, ადამიანის დანიშნულებისა და, საერთოდ, ყველაფრისა, ვიდრე ართურს, ნორმანს, ან მე და თქვენ, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენ ლათინურიც კარგად ვიცით, ფრანგულიც, საქსონურიც და საერთო კულტურაცა გვაქვს.
— მაგრამ რუთი ხომ ჩემი მასწავლებელია, — რაინდულად გამოექომაგა მარტინი, — თუკი მართლაც ვიცი რამე, სულ რუთის წყალობით.
— სისულელეა! — ოლნიმ გესლიანად გადახედა რუთს, — თქვენ იმასაც მეტყვით, სპენსერის წაკითხვა რუთმა მირჩიაო, მაგრამ ეს ხომ მართალი არ იქნება. რუთს იმდენი გაეგება დარვინისა და ევოლუციისა, რამდენიც მე — სოლომონ მეფის ალმასის საბადოებისა. ამას წინათ თქვენ გაგვაოგნეთ იმ თავსატეხი ადგილების განმარტებით, რაც სპენსერის წიგნებში შეგხვედრიათ — საგანთა განუსაზღვრელობით, დაუკავშირებლობითა და ერთგვაროვნებით. აბა, ერთი სცადეთ და რუთსაც განუმარტეთ, ერთ სიტყვას თუ გაიგებს! ხომ ხედავთ, საერთო კულტურა არაფრის მაქნისი ყოფილა. მორჩა და გათავდა — ტრა-ლა-ლა! ახლა რომ ლათინურს დაუწყოთ კირკიტი, მარტინ, ყოველგვარ პატივისცემას დავკარგავ თქვენსას.
ამ დავამ დააინტერესა მარტინი, მაგრამ გულში მაინც რაღაცნაირ ხინჯსა გრძნობდა. საქმე ეხებოდა მეცნიერებას, გაკვეთილებს, ცოდნის საწყისებს და კამათის ეს ბავშვური ტონი სულაც არ ეგუებოდა იმ დიდ საკითხებს, რაც მარტინს აღელვებდა, რაც ძალას აძლევდა არწივის კლანჭებივით ჩაბღაუჭებოდა ცხოვრებისეულ მოვლენებს, და რაკიღა შეეგრძნო, როგორ იწყებდა ყველაფერ ამის დაუფლებას, კოსმოსური თრთოლვით აცახცახებდა. უცხო ქვეყნის ნაპირზე გარიყულ პოეტს ამსგავსებდა თავს, რომელსაც ძალუმად განეცადა გარესამყაროს სილამაზე, მაგრამ ვერ მოეხერხებინა ადგილობრივ მკვიდრთა ტლანქ ენაზე ემღერა. მარტინსაც ასე მოსდიოდა. გულში მისწრაფებას გრძნობდა, ტკივილისმომგვრელ მისწრაფებას, სამყაროს უდიდეს მოვლენებზე ეფიქრა და ამის ნაცვლად კი იძულებული იყო ბალღური დავა და კინკლაობა ესმინა — საჭიროა თუ არა ლათინურის სწავლაო.
— ეს ლათინური რაღა ჯანდაბად გამოტყვრა! — მიმართავდა იგი საკუთარ თავს იმ საღამოს სარკეში, — მკვდარი მკვდრად დარჩეს. მკვდრებთან რა მესაქმება? სილამაზე ცოცხალი და მარადიულია. ენები იბადებიან და კვდებიან. მკვდრების — ფერფლიღა არის.
უცებ შენიშნა, რა მარჯვედ აყალიბებდა ახალ აზრებს, და დასაძინებლად რომ დაწვა, ის გაიფიქრა: რუთთან როცა ვარ, მაშინ რა მომდის, რატომ მაშინ ვერ ვლაპარაკობ ასეო! რუთთან იგი მოწაფესავით იყო და მოწაფის ენაზე მეტყველებდა.
— დრო მომეცით! — წამოიძახა მან, — ოღონდ დრო მომეცით!
დრო! დრო! დრო! ეს იყო მისი გაუთავებელი მუდარა.
თავი მეთოთხმეტე
რუთის სიყვარულის მიუხედავად, მარტინმა ბოლოს და ბოლოს გადაწყვიტა, ლათინური არ შეესწავლა. ეს ოლნის გავლენით არ მომხდარა. დრო მისთვის ფული იყო. ლათინურზე გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანი რამდენი საგანი მტკიცედ მოითხოვდა ყურადღებას. თანაც უნდა ეწერა. ფული ეშოვა. თუმცა არც ერთმა ჟურნალმა და გაზეთმა არ გაიკარა. მისი ხელნაწერები გაუთავებლად მოგზაურობდა ჟურნალიდან ჟურნალში. სხვები ნეტა როგორღა ახერხებდნენ დაბეჭდვას? საათობით იჯდა ხოლმე სამკითხველო დარბაზში და სხვის ნაწერებს კითხულობდა, მუშტრის თვალით სწავლობდა, უკირკიტებდა, თავისებს ადარებდა და გამწარებით ცდილობდა ამოეხსნა ის საიდუმლო, რისთვისაც სხვებს უკვე მიეგნოთ და მიტომაც ახერხებდნენ თავიანთ ნაწარმოებების გასაღებას.
გაკვირვებული იყო — დაბეჭდილი მასალების დიდ უმრავლესობას სიცოცხლის ნიშანწყალიც არ ეტყობოდა: არავითარი სინათლე, არავითარი ფერები... სიცოცხლის სუნთქვას ვერ იგრძნობდი, და მაინც ახერხებდნენ გასაღებას, თითო სიტყვაში ორ-ორ ცენტს იღებდნენ, ათას სიტყვაში — ოც დოლარს; ასე იუწყებოდა გაზეთები. იმდენს ბეჭდავდნენ ამ პატარ-პატარა მოთხრობებს, რომ მარტინი გაოგნებული რჩებოდა, ლაღი და ჭკვიანური მოთხრობები იყო, ამას ვერ უარყოფდა, მაგრამ სიცოცხლე და ცხოვრებისეული სიმართლე აკლდა. ცხოვრება ათასნაირი მოულოდნელობით, საოცრებით, ოცნებებით, გმირული შემართებით, გრანდიოზული პრობლემებით არის სავსე, ეს მოთხრობები კი ყოველდღიურ წვრილმან ამბებს მოიცავდნენ. ცხოვრების მთელ სიმძაფრესა და დაძაბულობას გრძნობდა მარტინი, მის მგზნებარებასა და შფოთიანობას, მის ამბოხ სულს, — აი, რა იყო დასაწერი! სურდა ხოტბა შეესხა იმედგადაწურულ ხალხთათვის, რომლებიც მაინც მედგრად მიუძღოდნენ სხვებს, შმაგი მიჯნურებისათვის, იმ გოლიათებისათვის, რომლებიც საშინელ გაჭირვებასა და სიდუხჭირეს ებრძოდნენ და თავიანთი სიძლიერით თვით ცხოვრებას წელში ზნექდნენ. ამ პატარა მოთხრობებში კი, ჟურნალები რომ ბეჭდავდნენ, ხოტბაშესხმულნი იყვნენ მისტერ ბატლერები, ის ბილწი და უბადრუკი ხალხი, რომლებიც დოლარების შეგროვებას გაეტაცებინა, პატარა კაცუნების უბადრუკი სასიყვარულო ამბები... იქნებ თვით რედაქტორები არიან პატარა კაცუნები და იმიტომ! ეკითხებოდა თავს მარტინი. ან იქნებ იმ რედაქტორებს, მწერლებსა და მკითხველებს ცხოვრებისა ეშინიათ!
მაგრამ მთავარი უბედურება ის იყო, რომ მარტინი არც რედაქტორებს იცნობდა და არც მწერლებს. არათუ არ იცნობდა მწერლებს, ისეთ ვინმესაც კი არ გადაჰყროდა, ვისაც ოდესმე წერა ეცადა. კაციშვილი არ იყო, რომ ეთქვა, ენიშნებინა, უბრალო რჩევა მიეცა. ერთი პირობა ეჭვიც კი შეეპარა — რედაქტორები იქნებ ნამდვილი ადამიანები არც კი არიანო. უცებ მანქანის ხრახნებად წარმოუდგა. ასეა, ნამდვილად მანქანაა! მარტინმა სული ჩაღვარა ამ მოთხრობებსა და ნარკვევებსა და ლექსებში... და რა გამოვიდა — მანქანებს მიანდო. დაკეცავდა ხოლმე ხელნაწერს, დიდ კონვერტში ჩადებდა, შიგ უკანდასაბრუნებელ მარკას ჩააყოლებდა, ერთ მარკას გარედანაც დააკრავდა და საფოსტო ყუთში ჩაუშვებდა. მთელ ქვეყანას მოივლიდა ეს ხელნაწერი და რამდენიმე ხნის შემდეგ უკანვე უბრუნდებოდა, მეორე კონვერტში ჩადებული, გარედან კი მის მიერვე გაგზავნილი მარკა ეკრა. იქითა მხარეს სულიერი არავინ ჩანდა, მარჯვედ მოწყობილი მანქანა იყო, რომელიც კონვერტს გახსნიდა, ხელნაწერს მეორე კონვერტში ჩადებდა და მარტინისავე გაგზავნილ მარკას დააკრავდა. ავტომატებსა ჰგავდა — ჩაუშვებ პენიანს, ხელს დააჭერ და პატარა ჭრილიდან კევს გადმოაგდებს, ან შოკოლადის ფილას. რედაქციის მანქანაც ასეთი ყოფილა: ერთი ჭრილიდან ჰონორარის ჩეკებს უშვებს, მეორედან — დაწუნებულ ხელნაწერებს. მარტინი ჯერჯერობით ერთხელაც ვერ მოხვდა იმ პირველ ჭრილში.
უარის სტანდარტული წერილები ხომ ნამდვილად მანქანას ამსგავსებდნენ მთელ ამ პროცედურას. ასობით ასეთი სტანდარტული წერილი მიიღო მარტინმა, თითო ხელნაწერზე ბარე თითო დუჟინი უარი. ბედნიერად ჩათვლიდა თავს, ერთი პატარა განაწერა უარი მაინც მიეღო, საგანგებოდ მისთვის დაწერილი. მაგრამ ერთხელაც არ მომხდარა ეს და ამიტომაც რედაქტორების არსებობა საეჭვო ჩანდა. ამრიგად, მარტინმა საბოლოოდ დაასკვნა, რომ იმ მეორე მხარეს, იქითა მხარეს, ადამიანები კი არ იყვნენ, არამედ ხრახნები, კარგად გაზეთილი ხრახნები, რომლებიც მარჯვედ სრიალებდნენ მანქანებში.
მარტინი ნამდვილი მებრძოლი იყო — მხნე და შეუდრეკელი, წლობით რომ ეკვება ეს მანქანები, წარბს არ შეხრიდა. მაგრამ ახლა სისხლისაგან იცლებოდა და არათუ წლებს, დღეებს შეეძლო ბრძოლის ბედი გადაეწყვიტა. ბინისა თუ საჭმელ-სასმელის ყოველკვირეული გადასახადი სულ უფრო და უფრო აჩქარებდა მის საბოლოო გაკოტრებას, ამას ემატებოდა საფოსტო ხარჯებიც თავისი ორმოცი ხელნაწერის აქეთ-იქით გაგზავნისათვის!.. წიგნებს აღარ ყიდულობდა მეტად, გადაწყვიტა მომჭირნეობით ეცხოვრა და როგორმე გაეხანგრძლივებინა გარდუვალი დასასრული. მაგრამ სულაც არ ეხერხებოდა მომჭირნეობა და ერთი კვირით კიდევ მოიახლოვა აღსასრული, როცა მერიენს ხუთდოლარიანი კაბა უყიდა.
ბრმად იბრძოდა მარტინი, არც რჩევა, არც გამხნევება!.. სული კბილით ეჭირა. გერტრუდამაც კი ალმაცერად დაუწყო ცქერა. პირველ ხანებში იგი მოსიყვარულე დის დიდსულოვნებით შეჰყურებდა მარტინის ბალღურ სისულელეებს; მერე და მერე კი იმავე მოსიყვარულე და მზრუნველმა გულმა შეაწუხა გერტრუდა. ძმის ბალღური სისულელე უკვე სიგიჟედ იქცა. მარტინი კარგად გრძნობდა დის განცდებს და ეს უფრო აწუხებდა, ვიდრე ბერნარდ ჰიგინბოთამის აშკარა და უტიფარი დაცინვები. საკუთარი თავის რწმენა კი ჰქონდა, მაგრამ სხვას არავის სჯეროდა ამ რწმენისა. რუთსაც არა სჯეროდა. რუთი იმის მოსურნე იყო, მხოლოდ სწავლისათვის დაეთმო მარტინს მთელი დრო; მართალია, მწერლობისათვის აშკარად არ გაუკიცხავს, მაგრამ არც არასოდეს მოუწონებია.
მარტინსაც არასოდეს უჩვენებია თავისი ნაწერები რუთისთვის. რაღაცნაირად ერიდებოდა; თან ისიც იცოდა, რა დატვირთული იყო რუთი უნივერსიტეტში და არ უნდოდა ზედმეტი დრო წაერთმია. მაგრამ როცა დიპლომის დაცვას მორჩა ქალი, თვითონვე სთხოვა მარტინს, წამიკითხე, რასა წერო. მარტინს ერთსა და იმავ დროს ფრთაც შეესხა და მუხლებიც მოეკვეცა. აჰა, ერთბაშად გამოუჩნდა მსაჯული. ქალი ხელოვნების ბაკალავრი იყო. ლიტერატურა გამოცდილ პროფესორებთან ჰქონდა შესწავლილი. ალბათ რედაქტორებიც კარგი შემფასებლები იქნებიან, მაგრამ რუთი სულ სხვაგვარად შეხედავს მარტინის ნამუშევარს. ქაღალდის ნაგლეჯზე დაბეჭდილ სტანდარტულ უარს არ გადასცემს. არ ეტყვის — გარკვეული ღირსებების მიუხედავად, რაც ნაწარმოებს უსათუოდ აქვს, ჩვენი ჟურნალისთვის არ გამოდგებაო. არა, იგი ცოცხალი, ნათელი სიტყვებით ეტყვის თავის აზრს, თბილად და ადამიანურად და, რაც მთავარია, თვით მარტინ იდენის არსს შეიცნობს. ამ ნაწერებში გადაეშლება მარტინის გული და სული, მთელი არსება, ნაწილობრივ მაინც შეიცნობს, ნაწილობრივ მაინც, რაზე ოცნებობს ჭაბუკი და რა ძალა შესწევს მას.
მარტინმა რამდენიმე მოთხრობის ასლები შეარჩია და, მცირე ყოყმანის შემდეგ, “ზღვის სიმღერაც” დაუმატა. ივნისის მიწურული იყო, როცა ერთ ნაშუადღევს მარტინი და რუთი ველოსიპედებით ქალაქგარეთ გაემგზავრნენ. მეორედ მიდიოდნენ ქალაქგარეთ მარტოკანი. ზღვიდან სუსტი ნიავი ქროდა და თბილ ჰაერს ზომიერად აგრილებდა, საამურად ელამუნებოდა ყმაწვილებს. ისეთ გუნებაზე დამდგარიყო მარტინი, რომ მთელი ქვეყნიერება სასურველად მოწყობილი და მშვენიერი ეჩვენებოდა; რა კარგია სიცოცხლე და სიყვარულიო, ფიქრობდა. ველოსიპედები გზის პირას დატოვეს და გორაკს თავზე მოექცნენ, მზის მწველი სხივებით გამხმარ ბალახს თივის სასიამოვნო სურნელი ჰქონდა, მკის სუნთქვა იგრძნობოდა.
— ეს ბალახი უკვე მორჩა თავის საქმეს, — თქვა მარტინმა, როცა ისინი დასხდნენ — რუთი მარტინის ქურთუკზე, მარტინი კი პირდაპირ თბილ მიწაზე. ჭაბუკმა გარუჯული ბალახი დაყნოსა, ერთბაშად დაათრო საამო სურნელმა და მისი ფიქრები კონკრეტული საგნიდან ხელად ზოგადზე გადაიყვანა.
— უკვე შეასრულა თავისი დანიშნულება, რისთვისაც გაჩნდა და არსებობდა, — განაგრძო მან და გამხმარ ბალახს ალერსით გადაუსვა ხელი, — ჯერ ზამთრის მოსაწყენი ნიაღვრების სინოტივით სულჩადგმული, ამოწვერას ესწრაფებოდა, მერე გამწარებით ებრძოდა ადრეული გაზაფხულის ქარებს, ყვაოდა, ხოჭოებსა და ფუტკრებს იზიდავდა, თესლს აქეთ-იქით ფანტავდა... შეასრულა თავისი მოვალეობა ქვეყნიერების წინაშე და...
— რატომ უყურებთ ყველაფერს ასეთი საშინელი პრაქტიკული თვალით? — შეაწყვეტინა რუთმა.
— ალბათ იმიტომ, რომ ევოლუციას ვსწავლობ. მართალი თუ გნებავთ, მე ხომ ახლახან ამეხილა თვალი!
— ასეთი პრაქტიკული ჭვრეტით, ვაითუ სულ დაკარგოთ სილამაზის აღქმის უნარი, მე რატომღაც ასე მეჩვენება. ვაითუ სულ გაანადგუროთ სილამაზე, იმ ბიჭების მსგავსად, რომლებიც პეპლებს დაიჭერენ ხოლმე და ხელის სმით ლამაზი ფრთებიდან პრიალა ფენას აცლიან.
ჭაბუკმა თავი გააქნია.
— სილამაზესაც თავისი დანიშნულება აქვს, მაგრამ აქამდე ამას ვერ ვამჩნევდი. აქამდე ისე მომწონდა სილამაზე, როგორც უსაგნო და გამოუყენებელი რამ, როგორც უბრალოდ სილამაზე და სხვა კი არაფერი. არსი სილამაზისა სულაც არ გამეგებოდა. ახლა უკვე მესმის, უფრო სწორად — ვიწყებ გაგებას. ეს ბალახი ჩემთვის ახლა უფრო ლამაზი გახდა, როცა გავიგე, რატომ არის ბალახი, როცა ჩავწვდი მზის, წვიმისა და მიწის იმ იდუმალ გავლენებს, რამაც ის შექმნა და აღმოაცენა. ყოველ ღერ ბალახს თავისი რომანტიკული ცხოვრება აქვს, საკუთარი თავგადასავალი. ამის გაფიქრებაც კი მაღელვებს და მაფრთოვანებას. როცა ენერგიისა და მატერიის თამაშზე დავფიქრდები, ამ გრანდიოზულ სასიცოცხლო ჭიდილს რომ წარმოვიდგენ, ასე მგონია, ბალახზედაც კი მთელ პოემას დავწერ-მეთქი.
— რა კარგად ლაპარაკობთ! — ერთბაშად მოსწყდა რუთს ეს სიტყვები და მარტინმა ერთბაშად შენიშნა, რომ ქალი გამომცდელი თვალით შეჰყურებდა.
ჭაბუკი ერთბაშად დაიბნა, აირია, სახეზე სისხლი მოაწვა.
— მე ხომ ახლა ვსწავლობ მეტყველებას, — ამოილუღლუღა მან, — თითქოს იმდენი რამა მაქვს სათქმელი, მაგრამ დიდია და ვერ ვერევი, თავი ვერ მომიყრია. ზოგჯერ მეჩვენება, თითქოს მთელი სამყარო, მთელი სიცოცხლე, ყველაფერი ჩემს არსებაში მოქცეულიყოს და მთხოვდეს, მათზე ვილაპარაკო. ვგრძნობ, — ო, რატომ არ შემიძლია ამისი აღწერა, — ვგრძნობ მთელ სიდიადეს ამისას, მაგრამ პირს რომ დავაღებ, ბალღივით ავლუღლუღდები. ძალიან ძნელი საქმეა, სიტყვებში ჩამოაყალიბო შენი ფიქრები და გრძნობები, ხოლო მერე კი დაწერო და წარმოთქვა, რათა მკითხველიცა და მსმენელიც შენი საკუთარი ფიქრებითა და გრძნობებით აღაგზნო. დიდი საქმეა! ხომ ხედავთ, ბალახში მაქვს თავი ჩარგული და როცა ამ სურნელს ვისუნთქავ ნესტოებით, ათასნაირ ფიქრსა და ოცნებას აღმიძრავს. ეს სამყაროს სუნთქვაა. მე ჩამესმის სიმღერა და სიცილი, ვხედავ ტანჯვასა და ბედნიერებას, ბრძოლას, სიკვდილს. ბალახის სურნელი ათასნაირ ხილვას წამომიშლის და მინდა, რომ ეს გადმოგცეთ თქვენ, მთელ ქვეყნიერებას. მაგრამ რანაირად? ენა მებმის. ახლაც, აგერ, ვცადე, თქვენთვის გადმომეცა, სიტყვებით ამეწერა ეს განცდა, რაც ბალახის სურნელმა აღმიძრა, მაგრამ ვერ მოვახერხე. ჩემი უხეირო ლაპარაკით მიგახვედრეთ მხოლოდ, რისი თქმაც მსურდა... რაღაცნაირად ვლუღლუღებ. სურვილი კი დიდი მაქვს — ყველაფერი გითხრათ... ო! — გამწარებით აიქნია ხელი, — არაფერი არ გამომდის! ვერანაირად ვერ გამომითქვამს! ამისი გადმოცემა არ მოხერხდება!
— რას ამბობთ, მშვენივრად ლაპარაკობთ! — დაიჟინა რუთმა, — საოცარია, რა კარგი ლაპარაკი ისწავლეთ ამ ცოტა ხანში, რაც მე გაგიცანით. მისტერ ბატლერი ცნობილ ორატორად ითვლება, წინასაარჩევნო კომპანიებში სულ მაგას სთხოვენ ხოლმე სიტყვით გამოსვლას. იმ დღეს კი, სადილზე, თქვენ არაფრით არ ჩამოუვარდებოდით, ეს არის, რომ იმას მეტი თავდაჭერილობა ჰქონდა. თქვენ მეტისმეტად აღელდით. არა უშავს, თანდათანობით ამასაც დაძლევთ. რა ბრძანებაა, დიდებული ორატორი გამოხვალთ. შორს წახვალთ... თვითონვე თუ მოინდომებთ. ისეთი ძალა გაქვთ! თქვენ შეგიძლიათ ხალხს წარუძღვეთ წინ. ღრმადა მჯერა; რასაც მოჰკიდებთ ხელს, ყველაფერი გამოგივათ, ისევე როგორც გრამატიკაში გაიმარჯვეთ. მშვენიერი ვექილი დადგებით. პოლიტიკურ მოღვაწეობაშიაც გაიბრწყინებდით. ვეღარაფერი ვერ შეგიშლით ხელს, ისეთივე წარმატებას მიაღწევთ, რასაც მისტერ ბატლერმა მიაღწია... თანაც ისე, რომ წყლული არ გაგიჩნდეთ, — ღიმილით დასძინა მან.
ასე საუბრობდნენ. რუთი ჩვეული ალერსიანი სიჯიუტით უმტკიცებდა სრული და საფუძვლიანი განათლების აუცილებლობას, შეაგონებდა, რომ სწორედ ლათინური იყო ასეთი საფუძვლის ქვაკუთხედი, სულ ერთია — რა კარიერასაც არ უნდა გაჰყოლოდა მარტინი. მან ცხოვრების ასპარეზზე გამოსული კაცის თავისებური იდეალი დაუხატა მარტინს და ეს იდეალი უმთავრესად მამამისის გამოსახულებას ემთხვეოდა, მხოლოდ ზოგიერთი ნაკვთი და ფერი ჰქონდა დამატებული მისტერ ბატლერისა. მარტინი ზურგზე გაწოლილიყო და გულისყურით უსმენდა, ქალის ტუჩების მოძრაობას რომ შეჰყურებდა, გული სიამით უძგერდა, მაგრამ გონება არ იკარებდა იმას, რასაც ქალი ასე ჩასჩიჩინებდა. ქალის დახატული პერსპექტივები სულაც არ იზიდავდა, იმედგაცრუების ყრუ ტკივილმა წამოუარა და სიყვარულის მწველ ტკივილს შეუერთდა. მარტინის მწერლობაზე კრინტიც კი არ დაუძრავს ქალს, წასაკითხად წამოღებული ხელნაწერები იქვე ეყარა, დავიწყებული და უარყოფილი.
ბოლოს, როცა ცოტა ხნით გაწყდა საუბრის ძაფი, მარტინმა მზეს ახედა და ხელნაწერები აკრიფა, ამითღა მოაგონა ქალს.
— სულ არ დამავიწყდა! — შესძახა ქალმა, — მერე როგორ მინდოდა მომესმინა!
მარტინმა შეარჩია და რაც ყველაზე უფრო მოსწონდა, პირველად ის მოთხრობა წაუკითხა. “სიცოცხლის ზედაშე” ერქვა ამ მოთხრობას და ის ღვინო, რამაც წერის დროსაც დაათრო ჭაბუკი, ახლაც თავში აუვარდა და გააბრუა. გარკვეული მომხიბლაობა ჰქონდა ამ თავისებურ ჩანაფიქრს, ხოლო ფრაზების მოხდენილი აგებითა და მოქცევით მეტი სურნელება შემატებოდა. ცეცხლი, რითაც ეს მოთხრობა ჰქონდა დაწერილი, კვლავ შემოეგზნო მარტინს და ისე გააბრუა, რომ ახლა კითხულობდა და ვერავითარ ნაკლს ვერ ამჩნევდა. მაგრამ რუთს არ მოსვლია ასე. მისი გაწაფული სმენა ყოველგვარ ნაკლს, ზომიერების დარღვევას, ახალბედასავით დამახასიათებელ ზედმეტ პათეტიკას ხელადვე იჭერდა და არც ფრაზების რიტმულობის დარღვევა გამოჰპარვია. საერთოდ, ვერ შენიშნა რიტმი ნაწარმოებში, გარდა იმ ადგილებისა, რაც განსაკუთრებით პათეტიკურად ჟღერდა, და ამან, როგორც დილეტანტიზმის უტყუარმა ნიშანმა, გულიც დასწყვიტა. მისი საბოლოო მსჯავრიც ეს იყო — დილეტანტიზმი. მაგრამ თქმით არ უთქვამს. პირიქით, ზოგ წვრილმანზე მიუთითა, როცა მარტინი კითხვას მორჩა, საერთოდ კი მოუწონა მოთხრობა.
მაგრამ მარტინი იმედგაცრუებული დარჩა! შენიშვნები მართებული იყო. ეს აღიარა მან. მაგრამ განა მოწაფური შენიშვნებისათვის წაუკითხა ეს მოთხრობა! ცალკეულ დეტალებს რა მნიშვნელობა აქვს, თავისთავად გასწორდება. მარტინი თვითონვე გაასწორებს; ისწავლის, როგორ უნდა გასწორება. მან რაღაც დიდ პრობლემას ჩაავლო ხელი და სცადა მოთხრობაში მოექცია. ეს იყო დიდი ცხოვრებისეული საკითხი, ფრაზების განლაგება და წერტილ-მძიმეები რა მოსატანი იყო! განზრახვა ჰქონდა, რუთისთვისაც ეგრძნობინებინა ის დიდი საკითხი, რასაც თვითონ მიაგნო, საკუთარი თვალით დაინახა, საკუთარი ტვინით გადაამუშავა და საკუთარი ხელით გადაიტანა ქაღალდზე. “დავმარცხდი!” გადაწყვიტა მან გულში. რედაქტორები მართალი ყოფილან. ჩავლებით კი ჩაავლო ამ დიდ ცხოვრებისეულ პრობლემას, მაგრამ ვერ დაწერა. თავისი გულისტკენა ადვილად დაფარა მარტინმა და ისე უბრალოდ გაიზიარა რუთის შენიშვნები, რომ ქალი სულაც არ მიმხვდარა, რა პროტესტის ნიაღვარი დაიძრა ჭაბუკის გულში.
— ამ მოთხრობას “ქოთანი” დავარქვი, — თქვა მარტინმა და ხელნაწერი გაშალა, — უკვე ოთხმა თუ ხუთმა ჟურნალმა დამიბრუნა უკან, მაგრამ მე მაინც მგონია, რომ კარგი მოთხრობაა. მართალი თუ გნებავთ, ჩემთვის ძნელი უნდა იყოს შეფასება, მაგრამ მე ვფიქრობ, რაღაცას მივაგენი. იქნებ თქვენ ისე არ გაგიტაცოთ, როგორც მე მიტაცებს. პატარა მოთხრობაა — სულ ორი ათასი სიტყვა.
— რა საშინელებაა! — შესძახა რუთმა, როცა მარტინმა კითხვა დაამთავრა, — საშინელებაა, ენითგამოუთქმელი საშინელება!
ჭაბუკი იდუმალი კმაყოფილებით შეჰყურებდა რუთის გადაფითრებულ სახეს, ფართოდ გაღებულ თვალებს, დაძაბულ გამომეტყველებას, ხელების ნერვულ მოძრაობას. მაშ, მიუღწევია მიზნისათვის: მოუხერხებია, გადმოეცა ნაგრძნობი და განცდილი. კარგად მოურტყამს ნიშანში. მოეწონა თუ არა, ამას არავითარი მნიშვნელობა არა აქვს; მთავარია, რომ მთელი არსებით შეიპყრო, გააოგნა, წვრილმანები სულ გადაავიწყდა.
— ეს ცხოვრებაა, — უთხრა მარტინმა, — ცხოვრება კი ყოველთვის ლამაზი როდია. მაგრამ, მიუხედავად ამისა, არ ვიცი, იქნებ მე ვარ ახირებული ადამიანი და იმიტომ, — აქ სილამაზესაც ვხედავ. ათჯერაც მეტი სილამაზე მეჩვენება აქ, იმიტომ, რომ...
— კი, მაგრამ იმ უბედურმა ქალმა რატომ ვერ... — ერთბაშად შეაწყვეტინა რუთმა. მაგრამ თავადაც არ დაუმთავრებია სათქმელი, ასე შეჰყვირა: — ო, ეს ხომ საძაგლობაა! რა საკადრისია! ჭუჭყია!
ერთი წუთით თითქოს გული გაუჩერდა მარტინს. ჭუჭყი! ეს არც კი უფიქრია! არც მოლანდებია ასეთი რამ. მთელი მოთხრობა თვალწინ წარმოუდგა, ცეცხლის ასოებით დაწერილი, ისე თვალის მომჭრელად ელავდა, რომ ბევრი უკირკიტა, მაგრამ ვერავითარი ჭუჭყი ვერ შენიშნა. მაშ, არაფერი დაუშავებია. გულმა კვლავ დაუწყო ძგერა.
— უფრო ლამაზი სიუჟეტი რატომ არ აირჩიეთ? — განაგრძობდა რუთი, — განა არ ვიცი, რომ ქვეყნად ბევრი ჭუჭყია, მაგრამ...
ქალი აღშფოთებით ლაპარაკობდა, მაგრამ მარტინი აღარ უსმენდა, იგი ღიმილით შეჰყურებდა რუთის ქალწულებრივ სახეს, წმინდას, უმანკოს... ეს უმანკოება თითქოს გადმოდიოდა და მარტინის არსებაში იჭრებოდა, გარეთ დევნიდა ყოველგვარ ჭუჭყსა და ნალექს, რბილ, გრილ და ვარსკვლავივით მოელვარე ეთერიულ ლაჟვარდში აბანავებდა, “განა არ ვიცი, რომ ქვეყნად ბევრი ჭუჭყია!” გაიფიქრა, რა შეიძლება რუთმა იცოდესო, და გაეღიმა, ხუმრობასა ჰგავდა ეს სიტყვები. უცებ რაღაც ხილვამ გაუელვა, თვალწინ გადაეშალა ცხოვრების ჭუჭყით სავსე მთელი ზღვა, ნაცნობი იყო მისთვის ეს ზღვა, ბევრჯერ გადაეცურა, და რუთს მიუტევა მოთხრობის ვერ გაგება: მისი ბრალი არ იყო, რომ ვერ გაიგო. მადლობა ღმერთს, იგი ასე უმანკო დაიბადა და აღიზარდა. მარტინმა კი მთელი ასავალ-დასავალი იცოდა ცხოვრებისა, მისი სიბინძურეცა და სიწმინდეც, სიდიადეც, იმ ჭუჭყის მიუხედავად, რაც ზედაპირს მოჰკიდებოდა და თუხთუხებდა... ღმერთო შენით, ამას ყვლაფერს ეტყვის იგი ქვეყანას! ცაში წმინდანები, რაღა თქმა უნდა, უმანკო და უბიწო იქნებიან! ეს რა დიდი დამსახურებაა, მაგრამ ჭუჭყში მოქცეული წმიდანები — აი, ეს არის საკვირველება. და სწორედ ამისთვის ღირს ქვეყნად ცხოვრება. რათა დაინახო, როგორ ამოდის ზნეობრივი სიდიადე უსამართლობის წუმპიდან; შენ თვითონ გაიზარდო და შეხედო (თუმცა თვალებზე ჭუჭყის ლიბრი გაქვს გადაკრული) სილამაზის პირველ, მკრთალსა და შორეულ კონტურებს; ნახო, თუ უბადრუკობისა, ბიწიერებისა და პირუტყვული სიტლანქის უფსკრულისაგან როგორ აღმოცენდება ძალა, ჭეშმარიტება, ამაღლებული სულიერი სიფაქიზე...
უცებ ქალის წყვეტილი ფრაზები ჩაესმა:
— თვითონ ტონია რაღაცნაირად მდაბიური. ამაღლებული გრძნობები რამ გამოლია?! თუნდაც “In Memorian”.
მარტინს უნდოდა ეთქვა “ლოკსლი ჰოლ” და ეტყოდა კიდეც, ხელახლა რომ არ შთაენთქა მისი ყურადღება ხილვას. შეჰყურებდა რუთს და ფიქრობდა: რამდენი გზა უნდა გაევლო ქალს, რომ, პირველი ფერმენტიდან გამოსულს, ათასობით საუკუნეების განმავლობაში ცხოვრების ვეებერთელა კიბეზე ეცოცა და ებობღა, განვითარების უმაღლესი საფეხურისათვის მიეღწია და, აგერ, რუთისთანა სრულყოფილი გამხდარიყო — წმინდა, მშვენიერი, ღვთაებრივი; რომელსაც ძალა შესწევს მარტინსაც განაცდევინოს სიყვარული, სიწმინდეს აზიაროს და ღვთაებრივის განცდის მისწრაფებით აღაგზნოს, მარტინს, მარტინ იდენს, რომელიც თვითონვე, რაღაც საოცრების ძალით, ერთბაშად მოსწყდა უთვალავი შეცდომისა და სიბინძურის წუმპეს და ზევით ამოიზიდა. აჰა, რომანტიკა, აჰა, საკვირველება და დიდების შარავანდი. აჰა, რა უნდა დაიწეროს, სიტყვები თუკი ეყო. ზეციური წმიდანები!.. ისინი მხოლოდ წმიდანები არიან... ძალა არ შესწევთ, ერთმანეთს უშველონ. მარტინი კი ადამიანია.
— თქვენ დიდი ძალის პატრონი ხართ, — ჩაესმა ქალის სიტყვები, — მაგრამ ეს ძალა გაუწვრთნელი და გაუხედნავია.
— როგორც ფაიფურის მაღაზიაში შეჭრილი მოზვერი, — იხუმრა მარტინმა და ღიმილი დაიმსახურა.
— კარგისა და ავის გარჩევა უნდა ისწავლოთ, გემოვნება განივითაროთ, სტილი გამოიმუშაოთ.
— ეტყობა, ძალიან გაბედულად ვკიდებ საქმეს ხელს, — წაიდუდუნა მარტინმა.
რუთმა მოწონების ნიშნად გაუღიმა და შემდეგი მოთხრობის მოსასმენად მოემზადა.
— არ ვიცი, როგორ მოგეწონებათ, — თავის დაზღვევა სცადა მარტინმა, — უცნაური მოთხრობაა. ვატყობ, ძალიან შევტოპე, მაგრამ განზრახვა კარგი მქონდა. წვრილმანებს ნუ გამოეკიდებით. უფრო მნიშვნელოვანი იქნება, მთავარს თუ შენიშნავთ. დიდი ცხოვრებისეული სიმართლე ავიღე, მაგრამ არ ვიცი, რამდენად გასაგებად დავწერე.
კითხულობდა და თან ქალს გადახედავდა ხოლმე. როგორც იქნა, დააინტერესა, ფიქრობდა იგი. ქალი ერთხელაც არ განძრეულა, თვალი მარტინისათვის მიეპყრო, სუნთქვა შეკვროდა. თავიც კი აღარ ახსოვს, ისე მოხიბლა ჩემმა დაწერილმა მოთხრობამო, ფიქრობდა ჭაბუკი. მოთხრობისათვის “თავგადასავალი” დაერქმია მარტინს, და მართლაც თავგადასავალის აპოთეოზს წარმოადგენდა; არა მწიგნობრული თავგადასავლისა, არამედ ნამდვილის, მძვინვარე მბრძანებლისა, რომელიც სასჯელსაც ისევე გულუხვად იმეტებს, როგორც ჯილდოს, ჟინიანია, ურწმუნო, არაადამიანურ მოთმინებას მოითხოვს, გულის შემაღონებელ შრომას მოითხოვს, დღისითაც და ღამითაც; სამაგიეროდ ან თვალისმომჭრელ დიდებას გვპირდება, ან წყვდიადივით ჩაბნელებულ სიკვდილს, შიმშილს, წყურვილს, თრევას და წანწალს, საშინელ ციებ-ცხელებას, ოფლსა და სისხლში, დამგესლავ მწერებში გდებას... მაგრამ წვრილ, დაკანონებულ მოვლენათა გრძელ ჯაჭვს იგი ძლევამოსილ და ამაღლებულ დიდებამდე მიჰყავს.
ეს ყველაფერი და სხვაც ბევრი რამ დაწერა მარტინმა თავის მოთხრობაში; სწამდა, რომ სწორედ ამან მოხიბლა რუთი, როცა იგი იჯდა და სულგანაბული ყურს უგდებდა. თვალები ფართოდ დაეღო, ფერმკრთალი ღაწვები შეფაკლოდა, და ჯერ კითხვა არ დაემთავრებინა ჭაბუკს, რომ მოეჩვენა, საცაა გულშეღონებული დავარდებაო. მართლაც მოსდებოდა ცეცხლი ქალს, მაგრამ მოთხრობის ცეცხლი კი არა, თვითონ ჭაბუკისა. მოთხრობაზე არც კი ფიქრობდა. კვლავ ძველი განცდა დაეუფლა — თითქოს დაიძრა მარტინის სხეულიდან რაღაც საოცარი ძალა და ქალს შემოეხვია. მის სხეულში ჩაიღვარა. უცნაური ის იყო, რომ ეს ძალა სწორედ მოთხრობიდან მოდიოდა, თითქოს არხი ყოფილიყოს და მარტინის ჯანი და ძლიერება გამოეტარებინოს. მაგრამ ქალი მარტო ძალას განიცდიდა, ეს არც კი უგრძვნია, რამ მოუტანა ეს ძალა. და როცა მარტინის მოთხრობამ თითქოს ყველაფერი გადაავიწყა, ფაქტობრივად ქალის ასეთი თავდავიწყება სულ სხვა რამის ბრალი იყო — ეს იყო ფიქრი, საშინელი, დამღუპველი ფიქრი, რაც თავისდა უნებურად, გონების ჩაურევლად ჩამოუყალიბდა. როცა გონს მოეგო, მიხვდა, რომ ქორწინებაზე ფიქრობდა, ნეტა როგორია ეს ქორწინებაო, და ამ ფიქრის მხურვაალე ჟინიანობამ ერთბაშად დააფრთხო. ქალწულებრივ ფიქრს არა ჰგავდა ეს, ასეთი რამ დღემდე არ განეცადა, ჯერაც არ გაღვიძებოდა, ერთხელაც არ შეეწუხებინა სქესს, ტენისონის პოეზიის ბურანში დაცურავდა, იმ მკრთალად მინიშნებულ ურთიერთობასაც ვერა სწვდებოდა, რაც დედოფლებსა და რაინდებს აკავშირებდათ ამ ლექსებში. აქამდე ღრმა ძილით ეძინა ქალს და ახლა ცხოვრება ერთბაშად ყველა კარზე უბრახუნებდა ქუხილის სიძლიერით. უნებური შიშით მოცული თითქოს ყველა ურდულის გამაგრებას ლამობდა, მაგრამ ანცი ინსტინქტი დაჟინებით მოითხოვდა, კარი ფართოდ გაეხსნა და ეს უცნაური და სანატრელი სტუმარი მიეღო.
გახარებული მარტინი ქალის მსჯავრს ელოდა. ეჭვიც არ ეპარებოდა, როგორი უნდა ყოფილიყო ეს მსჯავრი და სახტად დარჩა, როცა რუთის ხმა გაიგონა:
— ლამაზი მოთხრობაა!
— ნამდვილად ლამაზია! — მგზნებარედ გაიმეორა მან, მცირე დუმილის შემდეგ.
ლამაზი მართლაც იყო, მაგრამ სხვა უფრო მნიშვნელოვანი ჰქონდა მოთხრობას, ვიდრე უბრალო სილამაზე, რაღაც უფრო მეტი, მწველი სიდიადე, რაც ამ სილამაზეს იმორჩილებდა. მარტინი უხმოდ გაწოლილიყო მიწაზე და გონების თვალით მის წინაშე ჩამოწოლილ ეჭვის საშინელ ბურუსს შეჰყურებდა. კვლავ მარცხი განიცადა! ვერ გამოუთქვამს ხეირიანად. უდიდეს მოვლენებს ამჩნევს სამყაროში, მაგრამ გამოთქმით ვერ გამოუთქვამს.
— მაინც რას იტყოდით... — შეჭოჭმანდა, უცხო სიტყვის ხმარებას მოერიდა, — იდეაზე რას იტყოდით.
— გაურკვეველია, — უპასუხა ქალმა, — ერთადერთი ეს შენიშვნა მაქვს. გულისყურით ვუსმენდი, მაგრამ ვერ დავიჭირე. მეტისმეტი უხვსიტყვაობა იგრძნობა. იმდენი უსარგებლო მასალა შეგაქვთ, რომ მთავარი აზრის გამოკვეთას ხელს უშლის.
— მთავარი იდეა, — განმარტებას დაეშურა მარტინი, — შიგ გატარებული მთავარი აზრი ზოგადკაცობრიულია, კოსმოსურია. ამით არის გაჟღენთილი მთელი მოთხრობა, სიუჟეტი გარეგან საბურველს წარმოადგენს. გეზი კი სწორი ავიღე, მაგრამ თავი ვერ გავართვი. ჩანაფიქრი ვერ განვახორციელე. ამასაც ვისწავლი, როცა იქნება.
რუთი აღარ უგდებდა ყურს. ვეღარ სწვდებოდა ჭაბუკის აზრებს. მიუხედავად იმისა, რომ თვითონ ხელოვნების ბაკალავრი იყო. მაგრამ თავსაც კი არ გამოუტყდა ამაში, ჭაბუკის დაულაგებელ ლაპარაკს მიაწერა.
— ძალიან უხვსიტყვაობა იგრძნობა, — უთხრა ქალმა, — მაგრამ ალაგ-ალაგ მშვენიერია.
მარტინს თითქოს სადღაც შორიდან მოესმა ქალის სიტყვები, რადგან ჭოჭმანში იყო, “ზღვის სიმღერა” წავუკითხო თუ არაო. იწვა მოშვებული და გულდაწყვეტილი, ქალი კი მას შეჰყურებდა სურვილით და თავში კვლავ ის ჯიუტი ფიქრი უტრიალებდა ქორწინებაზე.
— გინდათ, სახელი მოიხვეჭოთ? — ერთბაშად ჰკითხა ქალმა.
— დიახ, ცოტათი, — გამოტყდა მარტინი, — მაგრამ ეს მხოლოდ ერთი ნაწილია ჩემი მთავარი მისწრაფებისა. ჩემთვის მთავარი სახელი კი არ არის, არამედ გზა ამ სახელისაკენ. ბოლოს და ბოლოს, სახელი მხოლოდ იმიტომ მინდა, რომ ამითი სულ სხვა რამეს მივაღწიო. ამიტომ ვიღვწი, ამიტომ ვცდილობ სახელის მოხვეჭას.
შენი გულისთვისო, უნდოდა ეთქვა, და ეტყოდა კიდეც, რუთს რომ უფრო მეტი სითბო გამოეჩინა მისი მოთხრობების მიმართ.
მაგრამ რუთი ისე გაეტაცა ფიქრს, რა კარიერას შეიძლება მარტინმა მიაღწიოს, თუნდაც სულ პატარა და უმნიშვნელო საქმე იყოსო, ისე მოეცვა მისი გონება ამ საზრუნავს, რომ ვეღარც კი ჰკითხა, იმ “სხვა რამეში” რას გულისხმობსო. ლიტერატურაში ვერავითარ კარიერას ვერ მიაღწევდა, ეს ღრმადა სჯეროდა ქალს. დღესაც დაამტკიცა ეს ჭაბუკმა თავისი სტუდენტური და მოუმწიფებელი მოთხრობებით. ლაპარაკით უკვე კარგად ლაპარაკობდა, მაგრამ აზრის ლიტერატურულად ჩამოყალიბებას სულ ვერ შეეჩვია. ქალი გონებაში ადარებდა ხოლმე ტენისონს, ბროუნინგს, თავის საყვარელ პროზაიკოსებს, მაგრამ ეს შედარება სანუგეშოს ვერაფერს ამბობდა. თავისი საბოლოო აზრი მაინც არ გაუმხელია. ის უცნაური ლტოლვა, რასაც ჭაბუკის მიმართ იჩენდა, მეტ მოთმინებას აიძულებდა. ბოლოს და ბოლოს, მწერლობით გატაცება მისი ერთგვარი სისუსტე იყო, რასაც თანდათანობით დაძლევდა. მაშინ უფრო სერიოზულ საქმეს მოჰკიდებდა ხელს, ისეთ რაიმეს, რაც ცხოვრებაში გამოადგებოდა და გაიმარჯვებდა კიდეც. ამას წინასწარვე გრძნობდა ქალი. ისეთი ძალა აქვს, რომ არ დამარცხდება... ოღონდ კი წერას დაანებოს თავი.
— მინდა ყველაფერი წავიკითხო, მისტერ იდენ, რაც კი დაგიწერიათ, — უთხრა ქალმა.
მარტინი სიხარულით წამოენთო. მაშ, დაინტერესებულა, ეს აშკარაა! კაცმა რომ თქვას ხელაღებით არც დაუწუნებია. აკი თქვა ზოგიერთ რამეზე, მშვენიერიაო. პირველი გამხნევება და მოწონება სწორედ მისგან მიიღო.
— უსათუოდ წაგაკითხებთ, — მგზნებარედ მიუგო ჭაბუკმა, — და სიტყვას გაძლევთ, მისს მორზ, კარგი მწერალი გავხდები. მე შორიდან მოვედი... ეს კარგად ვიცი... ჯერ კიდევ ბევრი მაქვს გასავლელი და გავივლი კიდეც, თუნდაც ფორთხვით დამჭირდეს სიარული. — შეხვეული ხელნაწერი აიღო. — აჰა, ჩემი “ზღვის სიმღერა”. შინ რომ დავბრუნდებით, დაგიტოვებთ და თავისუფალ დროს წაიკითხეთ. გულახდილად მითხარით თქვენი აზრი. ხომ იცით, რომ ყველაზე უფრო კრიტიკა მჭირდება. თქვენც ნუ მომერიდებით, გულახდილად მითხარით ყველაფერი.
— გულახდილად გეტყვით, — შეჰპირდა ქალი და სინდისმა ქენჯნა დაუწყო, დღეს ვერ გამოვიჩინე გულახდილობა და ვაითუ ეს მომავალშიაც ვერ მოვახერხოო.