მედალი
ტყისმჭრელი ვარ. ჩემი სახელი არავის არაფერს ეტყვის. ქოხი, რომელშიც დავიბადე და მალე მოვკვდები კიდეც, ტყის განაპირას დგას. როგორც ამბობენ, ტყე ზღვამდე აღწევს, რომელზედაც სხვა ხის ქოხები დალივლივებენ. თუმცა, არ ვიცი, მისი ნახვის საშუალება არ მქონია. არც ტყის მეორე მხარე მინახავს – ბავშვობაში ძმამ მაიძულა დაფიცა, რომ ტყეს ბოლო ხემდე გავჩეხდით. ძმა მოკვდა, მე კი გონებაში სხვა რამ მიტრიალებს: რაღაცას ვეძებ და მისი ძებნით არ ვიღლები.
იმ მხარეს, სადაც ყოველ საღამოს მზე ჩაესვენება ხოლმე, პატარა მდინარეა და მასში ხელით ვახერხებ თევზის დაჭერას. ტყეში მგლებიც ბლომადაა, მაგრამ ვერ მაშინებენ. ჩემს ნაჯახს არასდროს გაუცრუებია იმედი. არც წლების თვლით ვიწუხებ თავს, თუმცა, ვიცი რომ საკმაოდ მაქვს აკრეფილი. თვალებიდან ვეღარ ვიხედები. სოფელში დაკარგვის შიშით სრულებით აღარ დავდივარ. იქ ყველას ძუნწი ვგონივარ. ქოხის კარს ქვებით ვქოლავ.
საღამოს მძიმე ნაბიჯების ხმა და შემდეგ კარზე კაკუნია. ზღურბლზე უცნობია, უცნაური. მოხუცებული, მაღალი, ზოლებიან ქურთუკში შეფუთვნილი. სახეზე ნაიარევით. წლებმა, ეტყობა კი არ მოტეხეს, პირიქით ძალა შემატეს. შევატყვე, რომ ჯოხის გარეშე სიარული უჭირს. გამოველაპარაკე, მაგრამ რაზე, არ მახსოვს. შემდეგ მითხრა:
- სახლი არ მაქვს და იქ მძინავს, სადაც მომიხდება. მთელი საქსონია მაქვს შემოვლილი.
მამაჩემი ხშირად ახსენებდა საქსონიას. ზოგი ინგლისსაც ეძახის. პური და თევზი მქონდა. ვახშმობისას ვმდუმდით. წვიმა შლიგინებდა. შემდეგ პირდაპირ სოხანეზე, ტყავებისაგან მოვუწყვე საწოლი. ზუსტად იმ ალაგას, სადაც ძმა მოკვდა. დაღამდა თუ არა, დავიძინეთ.
გამთენიისას სახლიდან გამოვედით. წვიმას გადაეღო და მიწა დაფიფქულიყო. მას ჯოხი გაუვარდა და მიბრძანა მიმეწოდებინა.
- რატომ მბრძანებლობ? – ვკითხე.
- იმიტომ, - მიპასუხა, - რომ ჯერ ისევ მეფე ვარ.
გიჟად ჩავთვალე, ავიღე ჯოხი და მივაწოდე.
- დიახ, - შეცვლილი ხმით მითხრა, - სექგენების მეფე ვარ. ათასჯერ გამიმარჯვია ფიცხელ ბრძოლებში, მაგრამ ჩემი დროც დადგა, სამეფო დავკარგე. იზერნი მქვია და ოდინას გვარიდან ვარ.
-არ ვიცი ოდინა, - მივუგე, - ჩემი უფალი ქრისტეა.
თითქოს არც მისმენდა და განაგრძობდა:
-გამოძევებული დავეხეტები, მაგრამ ჯერ მაინც მეფე ვარ, რადგანაც მედალი ჩემთანაა. გინდა ნახო?
გაძვალტყავებული მუჭი გახსნა, მაგრამ იქ არაფერი იყო.
ხელისგული ცარიელია, მაგრამ უცებ გამახსენდა, რომ მარცხენა მუჭი მკაცრად ჰქონდა შეკრული.
მან შემხედა:
- შეგიძლია შეეხო.
შიშით შევეხე მის ხელისგულს, რაღაც ცივი ვიგრძენი და ბრწყინვალება დავინახე. მან სწრაფად მომუჭა ხელი. ვდუმდი. ის კი მეუბნებოდა:
- ეს ოდინის მედალია. მხოლოდ ცალი მხარე აქვს. ერთადერთი რამაა, რასაც მეორე მხარე არ აქვს. სანამ ხელში მაქვს ეს მედალი, მანამ ვრჩები მეფედ.
- ოქროსია?
- არ ვიცი, ეს ოდინის მედალია, მხოლოდ ერთადერთი მხარით.
აქ კი სურვილმა შემიპყრო, მედალს დავუფლებოდი. ის ჩემი რომ გამხდარიყო, მრავალ ოქროს ვიშოვიდი და მეფე გავხდებოდი. მაწანწალას, რომელიც დღემდე მეზიზღება, შევთავაზე:
- ქოხში ზანდუკი მაქვს, ოქროს მონეტებით პირამდე გაძეძგილი. ისინი ბრჭყვიალებენ, როგორც ცული. თუ ოდინის მედალს მომცემ, ზანდუკი შენი გახდება.
მან იუარა: არ მსურს.
- მაშინ წადი შენი გზით.
მაწანწალამ ზურგი მაქცია და თვალისდახამხამებაში ნაჯახი მოვიქნიე. წამიც არ დასჭირვებია, მკვდარი დაეცა და დაცემისას მუჭი გაეხსნა. სიკაშკაშე დავინახე, მორს ნიშანი დავადე ცულითვე. მერე მოხუცი ჯერ კიდევ ღრმა მდინარისაკენ წავათრიე.
უკან დაბრუნებულმა მედალს დავუწყე ძებნა. ვერ ვიპოვე. მას შემდეგ მთელი ეს წლები ვეძებ და ვეძებ.
ამბავი ორი კაცისა, რომელთაც სიზმარი იხილეს
არაბი ისტორიკოსი, იქსაკი, მოგვითხრობს ამ ამბავს:
კაცნი ღირსეულნი ნდობის ამბავს ყვებიან (თუმცა მხოლოდ ალაჰია ყოვლისმომცველი და ყოვლისშემძლე და გულმოწყალე და ფხიზლობს იგი), რომ ყოფილა ქაიროში კაცი ერთი, ყოველგვარ სიმდიდრეთა მფლობელი, მაგრამ ისეთი დიდსულოვანი და შემწყნარებელი, რომ დაუკარგავს ყველაფერი და იძულებული გამხდარა, ეშრომა ლუკმა-პურის საშოვნელად. ერთხელაც იმდენი იმუშავა თავის ლეღვის ბაღში, რომ ძილმა დაჯაბნა და იხილა სიზმრად კაცი, რომელმაც პირიდან გამოიღო ოქროს მონეტა და უთხრა: “სიმდიდრე შენი სპარსეთში არს, ისპაჰანში, წადი მის მოსაძებნად”.
მომდევნო ალიონზე გაიღვიძა კაცმა და გაუდგა გრძელ გზას. დაუპირისპირდა ხიფათებს, მოვლენილს უდაბნოთა, ხომალდთა, მეკობრეთა, კერპთაყვანისმცემელთა, მდინარეთა,
მხეცთა და კაცთაგან. ბოლოს და ბოლოს, მიაღწია ისპაჰანამდე, მაგრამ გააოცა იგი ქალაქის ღამემ და მიიძინა მეჩეთის ეზოში. მეჩეთთან ახლოს სახლი იდგა დ ყოვლისშემძლე უფლის ნებით ქურდბაცაცების ჯგუფმა გადაჭრა მეჩეთი და სახლში შეიპარა. სახლში მყოფებს ხმაურზე გაეღვიძათ და შველა ითხოვეს. მეზობლებმაც გაიღვიძეს. მალე იმ უბნის გუშაგთა კაპიტანი თავის კაცებთან ერთად გამოჩნდა, ყაჩაღები კი სახლის სახურავიდან გაიპარნენ. უფროსმა მეჩეთის გაჩხრეკა ბრძანა და სწორედ მასში წააწყდნენ კაცს ქაიროდან და ისე გაროზგეს, რომ ლამის სიკვდილის პირას მიიყვანეს. ორი დღის შემდეგ კაცი გონს საპყრობილეში მოეგო. კაპიტანმა მოიხმო იგი და და ჰკითხა მას: “ვინა ხარ და საიდან მოსულხარ?”. სხვამ განაცხადა: “მე ცნობილი ქალაქიდან –ისპაჰანიდან ვარ და მოჰამედ ელ მაღრებია სახელი ჩემი”. კაპიტანმა ჰკითხა: “აქ რამ მოგიყვანა მერე?” მეორემ სიმართლის თქმა ამჯობინა და უთხრა მას: “სიზმრად ნანახმა კაცმა მიბრძანა ისპაჰანს მოვსულიყავი, რადგან აქ იყო სიმდიდრე ჩემი, აწ უკვე ვხედავ, რომ ეს სიმდიდრე ალბათ ის როზგებია, რომელიც ასე დიდსულოვნად მივიღე შენგან”
ამ სიტყვების გაგონებაზე კაპიტანმა გულიანად გადაიხარხარა და უპასუხა: “უაზრო და მიამიტო კაცო,სამჯერ მეზმანა ქალაქ ქაიროს სიღრმეში ბაღი, ბაღში მზის საათი და მზის საათის შემდგომ ლეღვის ხილნარი, ლეღვის ბაღს იქეთ წყარო, წყაროს ქვეშ კი განძი. ამ ტყუილისთვის არანაირი მნიშვნელობა არ მიმინიჭებია, შენ კი, რა თქმა უნდა, წყეულ ჯორზე ამხედრებულმა იხეტიალე ქალაქიდან ქალაქში მარტოოდენ შენი სიზმრის რწმენის ამარა. ისპაჰანში აღარ დაგინახო, აიღე ეს მონეტები და წადი”.
»კაცმა აიღო მონეტები და სამშობლოში დაბრუნდა. თავისი ბაღის წყაროს ქვეშ (ეს ის ბაღია, კაპიტანმა სიზმრად რომ ნახა) განძი ამოთხარა. ასე დალოცა უფალმა, აუნაზღაურა ზარალი და შთააგონა იგი. უფალი დიდსულოვანია, იდუმალი.»
თეოლოგი საიქიოში
ანგელოზებმა მიამბეს, რომ როდესაც მელანჩტონი გარდაიცვალა, იმ სამყაროში მას ისეთივე ილუზორული სახლი მიუჩინეს, ზუსტად ისეთი,როგორიც აქ, დედამიწაზე ჰქონდა (თითქმის ყველა ახლად გარდაცვლილს იგივე ემართება მარადისობაში გადასვლისას და სწორედ ამიტომ არ ჰგონიათ, რომ გარდაიცვალნენ).
ამ სახლში ყველა ნივთი ნამდვილის ასლი იყო: უბრალო საწერი მაგიდა უჯრებით, ბიბლიოთეკა. როგორც კი მელანჩტონმა ამ საცხოვრებელში გაიღვიძა, მაშინვე შეუდგა ლიტერატურულ საქმიანობას. ისე იქცეოდა, თითქოს სულაც არ იყო გვამი და რამდენიმე დღე წერდა რწმენის რაობის შესახებ. როგორც ჩვევად ჰქონდა, სიტყვა არ უთქვამს გულმოწყალებაზე. ანგელოზებმა ეს შეამჩნიეს და დასაკითხად ადამიანები მიაგზავნეს. მელანჩტონმა მათ უთხრა:” მე დავამტკიცე და ეჭვგარეშეა, რომ სულს შუძლია იოლად გავიდეს ფონს სათნოების გარეშე.ზეცაში მოსახვედრად კი მხოლოდ რწმენაც საკმარისია”.
მსგავს სიტყვებს ის ამაყად ამბობდა და არ იცოდა, რომ უკვე მკვდარი იყო და სასუფეველში არ იმყოფებოდა. როდესაც ანგელოზებმა მისი ნათქვამი შეიტყვეს, მიატოვეს.
რამდენიმე კვირაში ავეჯმა გაქრობა დაიწყო. ყველაფერი გაქრა მაგიდის, ქაღალდებისა და სამელნის გარდა. კედლები კირით დაიფარა, ჭერი კი ყვითელი ლაქით, ტანსაცმელი არ შეცვლილა.მელანჩტონი კი აგრძელებდა წერას, თუმცა ამჯერად უწინდელივით აღარ უარყოფდა სათნოებას ისე, როგორც უწინ. საცხოვრებლად მიწისქვეშ გადაიყვანეს,სადაც მისნაირი თეოლოგები იმყოფებოდნენ. რამდენიმე დღე საკანში გამომწყვდეულმა გაატარა და როგორც კი თავის თეორიაში ეჭვის შეტანა დაიწყო, ნება მისცეს, დაბრუნებულიყო. ამჯერად დაუმუშავებელი ტყავის ტანსაცმელი ეცვა, მაგრამ თავი დაირწმუნა თითქოს წინანდელი ჩაცმულობა წმინდა წყლის ჰალუცინაცია იყო და კვლავ დაიწყო რწმენის ქება და სათნოების დაკნინება. ერთ საღამოს სიცივე იგრძნო. მაშინ სახლი მოიარა და აღმოაჩინა,რომ ოთახების კედლები სულაც არ ჰგავდა იმას, რაც სახლში დედამიწაზე ქონდა. ერთი ოთახი სავეს იყო უცნობი ინსტრუმენტებით, მეორე კი ისე დაპატარავებულიყო, რომ თითქმის შეუძლებელს ხდიდა შიგნით შესვლას, მესამე არ შეცვლილიყო, მაგრამ მისი ფანჯრები და კარი სილით იყო ამოვსებული. ოთახის სიღრმეში ჩანდნენ ადამიანები, რომლებიც მას ხოტბას ასხამდნენ და განუწყვეტლივ იმეორებდნენ, რომ არც ერთი თეოლოგი არ იყო ისეთი მცოდნე, როგორიც ის. ქება-დიდება ესიამოვნა, მაგრამ რადგანაც ამ ადამიანებიდან ზოგს სახე არ ჰქონდა და ზოგიც მკვდარს ჰგავდა, ისინი შეიძულა და ეჭვის თვალით დაუწყო ყურება. სწორედ მაშინ გადაწყვიტა დაეწერა ქება სათნოებისა, მაგრამ დღისით დაწერილი დილით იშლებოდა. ეს კი იმიტომ ხდებოდა, რომ სტრიქონებს რწმენის გარეშე წერდა, თავად აკლდა რწმენა.
უამრავი ახლად გარდაცვლილი ადამიანი სტუმრობდა, მას კი რცხვენოდა რომ ასეთ უბადრუკ სახლში ცხოვრობდა. სტუმრების დასარწმუნებლად,რომ თითქოს ზეცაში იყვნენ მოხვედრილები, ერთერთ გრძნეულს მოურიგდა რომელიც მის ოთახში ცხოვრობდა და ეს უკანასკნელიც ათასნაირი ხრიკით აჯერებდა ხალხს ამ ტყუილში. როგორც კი სტუმრები წასასვლელად გაემზადებოდნენ, ან წასვლამდე ცოტა ხნით ადრე, ოთახში მაშინვე ჩნდებოდა კირი და სიღარიბე.
უკანასკნელი ცნობები მელანჩტონის შესახებ გვამცნობს, რომ ის რომელიღაც მისანმა და რამდენიმე უსახო კაცმა ქვიშისკენ წაიყვანა და ახლა დემონებს ემსახურება.
ედგარ ალან პო
ედგარ პოს სიტყვებს მიღმა (ისევე როგორც სვიფტის, კარლეილის ან ალმაფუერტეს შემთხვევაში) ნებისმიერს შეუძლია ნევროზი ამოიკითხოს. მისი შემოქმედების ამგვარ ანომალიასთან დაკავშირება აბსოლუტურად უსამართლო ნაბიჯიცაა და იმავდროულად სავსებით გამართლებულიც, გააჩნია, როგორ შეხედავ ამ მოვლენას. იგი უსამართლოა, თუკი ნევროზის მოხმობით დაწერილის გაუფასურებასა და უგულვებელყოფას ეცდებიან; სამართლიანია, თუკი ნევროზში დაწერილის უკეთ გაგების საშუალებებს ეძიებენ. როგორღაც არტურ შოპენჰაუერს უთქვამს, ჩვენი ნების გარეშე არაფერი დაგვემართებოდაო; ნევროზში, ისევე როგორც სხვა უბედურებებში, შეიძლება განსაკუთრებული მექანიზმი დავინახოთ, რისი მეშვეობითაც ადამიანი მიზანს უახლოვდება. ნევროზი გამოადგა პოს ფანტასტიკური ნოველის ჟანრის განახლებისას, შიშის გამოხატვის ლიტერატურული ხერხების გასამძაფრებლად. ასეც შეიძლება ითქვას: პო სიცოცხლეს შემოქმედებას სწირავდა მსხვერპლად. მან მოკვდავის ხვედრი სიკვდილისშემდგომ მომავალს ანაცვალა.
ჩვენი საუკუნე მეცხრამეტეზე უბედურია; ამ სამწუხარო პრივილეგიისგან იმით ვართ დავალებულნი, რომ მოგვიანებით (ჰენრი ჯეიმსისა და კაფკას მიერ) აგებული ჯოჯოხეთური სივრცეები უფრო რთული და ახლობელი აღმოჩნდა ჩვენთვის, ვიდრე ედგარ პოს შექმნილი სამყაროები. მან სიკვდილისა და შეშლილობების სიმბოლოებით ისარგებლა, რათა სიცოცხლისადმი თავისი შიში გადმოეცა; იგი აუცილებლობად მიიჩნევდა, წიგნებში სიცოცხლის მშვენიერება დაეხატა, რათა კიდევ უფრო გაესვა ხაზი იმ საშინელებისთვის (სიკვდილისა და შიშისთვის), რომელიც ანგრევდა ამ სიცოცხლეს. სიმბოლოები ამსუბუქებდნენ მის გრძნობიერებას; საბრალო პოსთვის თავად არსებობის ფაქტი იყო საშინელება. გერმანული ლიტერატურის ბაძვაში დადანაშაულებულ პოს სრული უფლება ჰქონდა, ეთქვა: “ეს შიში გერმანიიდან კი არა, სულის სიღრმიდან მოდის”.
პოს ლექსებზე უფრო დღეგრძელი და გამძლე თავად მისი, როგორც პოეტის ფიგურა აღმოჩნდა - მომავალი თაობების წარმოსახვისთვის ნაანდერძევი (იგივე დაემართა ლორდ ბაირონს, შესაძლოა გოეთესაც). დაუვიწყარი სტრიქონი - მაგალითად, “Was it not Fate, that, on this July midnight” - ზოგჯერ ამკობს და შესაძლოა ამართლებს კიდეც მის ნაწერებს; დანარჩენი უბრალო ბანალობაა, ტომას მურის წყალწყალა, უგემოვნო ბაძვა.
ოდესღაც ოლდოს ჰაქსლი იმით ერთობოდა, რომ ედგარ პოს განუმეორებელ დიალექტზე გადმოჰქონდა მილტონის დიდაქტიკური სტრიქონები. სავალალო შედეგის გასაქარწყლებლად ჰაქსლიმ ისიც შენიშნა, რომ “ტეტრაქორდონის” გაუვალ კილოზე თარგმნილი “ბერენიკას” ან “ოქროს ხოჭოს” რომელიმე აბზაცი უარესად გამოიყურებოდა. აზრი ედგარ პოს, როგორც ოსტატის შესახებ, რომელსაც საჯარო ოვაციების მიღმა დინჯი სიცხადით ამუშავებდა და ბოლომდე მიჰყავდა ჩანაფიქრი, არა იმდენად მისი შემოქმედებიდან მოდის, რამდენადაც “The Philosophy of Composition”-ში გადმოცემული დოქტრინიდან. ამ დოქტრინას შედეგად ზმანებათა საუფლო და იზრაფილი კი არა,მალარმე და პოლ ვალერი მოჰყვა.
პო პოეტად მიიჩნევდა თავს, მხოლოდ პოეტად. მაგრამ ვითარებამ იგი აიძულა, მოთხრობები ეწერა და სწორედ ამ მოთხრობებმა - რომლებსაც იგი ხალისის გარეშე წერდა და რომლებიც მხოლოდ ხანმოკლე, დროებით უღელად მიაჩნდა - მას უკვდავება მოუტანა. ზოგიერთ მათგანში (”სიმართლე იმის შესახებ, თუ რა დაემართა მისტერ ვოლდემარს”), შესანიშნავადაა გათვლილი ვითარება; სხვები (”ლიგეია”, “წითელი სიკვდილის ნიღაბი”, “ელეონორა”) ყველანაირი გამონაგონის გარეშეც საოცარი წარმატებით ართმევენ თავს დასახულ მიზნებს. ზოგიერთებმა კი (”ორმაგი მკვლელობა მორგის ქუჩაზე”, “მოპარული წერილი”) სათავე დაუდეს დეტექტივების უსასრულო ნაკადს, რომელთა წყალობითაც სტამბები დღემდე სრული დატვირთვით მუშაობენ და ამ ჟანრის შესაძლებლობები მხოლოდ იმიტომ არ ამოიწურა, რომ უილკი კოლინზმა, სტივენსონმა და ჩესტერტონმა შეიტანეს მასში თავიანთი წვლილი. მათ უკან ედგარ ალან პოს სევდა და ძრწოლა დგას.
ბოდლერის, მალარმესა და ვალერის წინაპარის, ედგარ პოს გარეშე წარმოუდგენელია და გაუგებარია დასავლური ლიტერატურა. ამასთანავე იგი რამდენიმე თავისი ლექსითა და უამრავი შეუდარებელი პროზაული გვერდით ზედროულისა და მარადიულის ბინადარი გახდა. ასეთ გვერდებს შორის დავასახელებდი “არტურ გორდონ პიმის მოგზაურობის” ფინალს, ამ კარგად ორგანიზებულ კოშმარს, რომლის ფარული საზრისიც - სითეთრეა.
შექსპირი წერდა, რომ უბედურება ტკბილ ნაყოფს ისხამს; ნევროზის, ლოთობის, სიღატაკის, ნარკოტიკებისა და გამოუსწორებელი, უიმედო მარტოობის გარეშე არ იქნებოდა ედგარ პოს წიგნები. რეალური სამყაროდან გასაქცევად მან წარმოსახვითი შექმნა; მისი სიზმრები დღესაც ცოცხალია, დანარჩენი კი უფრო სიზმარს ჰგავს.
არსებობს მზაკვრული, ბოდლერის მიერ შემოტანილი და შოუს წყალობით დამკვიდრებული ტრადიცია ედგარ პოს აღზევებისა ამერიკის დამცირების ხარჯზე. ეს ტრადიცია პოეტს ანგელოზად სახავს, რომელიც დასაღუპადაა განწირული ცივ და გაუმაძღარ ჯოჯოხეთში. სიმართლე კი იმაში მდგომარეობს, რომ პო მსოფლიოს ვერც ერთ ქვეყანას ვერ შეეთვისებოდა. რატომღაც არავინ ადიდებს ბოდლერს საფრანგეთის ან კოლრიჯს დიდი ბრიტანეთის დამცირების ხარჯზე.
ორიოდე სიტყვა უიტმენზე
ზოგჯერ ლიტერატორის ძალისხმევა - ერთობ პრეტენზიული განზრახვით - შექმნას სრულყოფილი წიგნი, წიგნთა წიგნი, თავის თავში, პლატონური არქეტიპის დარად, ყველა სხვა წიგნს რომ იტევს, - იმ საგნად იქცევა, რასაც დრო ვერაფერს აკლებს. ვისაც ამგვარი რამ დაუსახავს მიზნად, დიდი საქმეებიც ამოურჩევია. ასე, მაგ.: აპოლონიოს როდოსელმა ზღვის საფრთხეთა დამთრგუნველი პირველი ხომალდი ამოირჩია; ლუკანუსმა - ბრძოლა ცეზარსა და პომპეუსს შორის - როცა არწივნი არწივებს ეტოქებოდნენ; კამოენშმა - ლუზიტანიური მახვილი აღმოსავლეთში; დონმა - სულის გარდასახვათა წრე: პითაგორულ დოგმამდე რომ დაიყვანება; მილტონმა - უძველესი ცოდვა და სამოთხე; ფირდოუსიმ - სასანიდების დინასტია. გონგორამ კი პირველმა დაამტკიცა, რომ დიდი წიგნი დიდი თემის გარეშეც შეიძლება ფონს გავიდეს; უცნაურზე უცნაური ამბავი, მოთხრობილი \"მარტოობებში\", შეგნებულად დაუხვეწავია, რასაც აღნიშნავდნენ და კიცხავდნენ კიდეც კასკალისი და გრასიანი (ფილოლოგიური წერილები, VIII; კრიტიკონი, II). მალარმე კი, რომელსაც თემათა დაუხვეწაობა ეცოტავა, ნეგატიურ თემათა ძიებაშია, ყვავილის, ქალისა და ქაღალდის ფურცლის სითეთრის არარსებობას რომ ჰგავს და წინ უძღვის ლექსს. პეიტერის მსგავსად იგი გრძნობდა, რომ ხელოვნებანი მიილტვიან მუსიკისაკენ - ხელოვნების იმ სახეობისაკენ, რომლის ფორმაც ამავე დროს შინაარსიცაა; მისი ნატიფი სწავლება \"Toet abuutit en un livre\"1 აზოგადებს ჰომეროსის სენტენციას ღმერთების შესახებ, რომლებიც ჭირ-ვარამს მხოლოდ იმიტომ ბეჭვავენ ქსელივით, რომ მომავალ თაობებს ქების აღვლენის საშუალება მისცენ (ოდისეა, VIII, in fine 2) 1900 წლისთვის იეტსი უზადობას იმ სიმბოლოებში ეძებს, გვარის მეხსიერებას რომ აღვიძებენ - იმ დიდ მეხსიერებას, ინდივიდის ტვინის ქერქის შიგნით რომ ფეთქავს. ეს სიმბოლოები კ. გ. იუნგის გვიანდელ არქეტიპებთან შედარებას საჭიროებენ. თავის უსამართლოდ მივიწყებულ წიგნში \"ცეცხლი\", ბარბიუსი ცდილობს გააუქმოს დროთა სამანები პოეტური მონათხრობით ადამიანის ძირითად მდგომარეობათა შესახებ. \"ფინეგანის აღაპშიც\" იგივეს აკათებს ჯოისი, როცა ერთდროულად შემოაქვს სხვადასხვა ეპოქათა ნიშან-თვისებანი. ანაქრონიზმთა შეგნებულ გამოყენებას, ზედროულობის შთაბეჭდილებას რომ განამტკიცებენ, პაუნდი და ელიოტიც მიმართავენ.
მე რამდენიმე ხერხი ვახსენე; არ არსებობს მათ შორის უფრო ცნობისწადილის აღმძვრელი, ვიდრე ის, რომელიც უოლტ უიტმენმა 1855 წელს შემოიტანა. სანამ მის განხილვაზე გადავიდოდე, მოვიყვან ორ თვალსაზრისს, რომლებმაც თავის დროზე მეტ-ნაკლებად განჭვრიტეს ის, რასაც ვიტყვი. პირველი მათგანი ინგლისელ პოეტს ლეშლი ებერკრომბის ეკუთვნის. \"უიტმენმა თავისი მადლიანი გამოცდილებით ერთი ისეთი ცოცხალი და ნათელი გმირი შექმნა, თანამედროვე ლიტერატურის უდიდეს აღმოჩენად რომ შეიძლება ჩაითვალოს; და ეს გმირი თავად იგია\" - წერს ებერკრომბი. მეორე თვალსაზრისი სერ ედმონდ ჰოსმა გამოთქვა: \"ნამდვილი უიოლ უიტმენი არ არსებობს. უიტმენი ლიტერატურაა პროტოპლაზმის მდგომარეობაში: უმარტივესი მოაზროვნე ორგანიზმი, რომელსაც მხოლოდ იმის არეკლვა ძალუძს, რაც მას უახლოვდება\". მესამე თვალსაზრისს კი მე გამოვქთვამ: \"თითქმის ყველაფერი, რაც უიტმენის შესახებ დაწერილა, ორი მუდმივი შეცდომით ილახება. პირველი ესაა საყოველთაოდ მიღებული უიტმენი - ლიტერატორის \"ბალახის ფოთლების\" ღვთის დარ გმირთან გაიგივება, რაც სერვანტესის \"დონ კიხოტის\" გმირთან გაიგივებას გვახსენებს. მეორე კი - უნიჭო ადაპტირება მის ლექსთა სტილისა და ლექსიკონისა, ანუ იმ გასაოცარი მოვლენისა, რომელიც ახსნა-განმარტებებს მოითხოვს\".
წარმოვიდგინოთ, რომ ოდისევსის ერთი ბიოგრაფიის თანახმად (რომელიც აგამემნონის, ლაერტის, პოლითემის, კალიფსოს, პენელოპეს, ტელემაქეს, მეღორის, სცილას და ქარიბდას მოწმობას ემყარება), მას არასოდეს მიუტოვებია ითაკა. იმედის გაცრუება, რაც ამ მახვილგონივრულად მოფიქრებული წიგნის გამო დაგვეუფლება, იმ გრძნობის მსგავსი იქნება, უიტმენის ყველა ბიოგრაფიის წაკითხვა რომ აღძრავს ჩვენში. მის ლექსთა წალკოტიდან მისივე ცხოვრების უბადრუკ ქრონიკაზე გადასვლა სევდის გარდა არაფერს ჰგვრის კაცს და ეს გარდაუვალი სევდა-ნაღველი პარადოქსულად გაძლიერდება, თუ ბიოგრაფი იმის მტკიცებასაც მოჰყვება, უნდა იცოდეთ, რომ ორი უიტმენი არსებობს - ერთი \"მჭევრმეტყველი კეთილი ველური\" \"Leaves of grass\"3-იდან, მეორე კი მისივე შემქმნელი ღატაკი ლიტერატორიაო. პირველს თვალითაც არ უნახავს არც კალიფორნია, არც - დიდი კანიონი, მეორე კი - ამ ადგილთაგან ერთ-ერთზე აპოსტროფს (\"Spirit that formed this scene\"4) თხზავს, მეორეზე - მეშახტედ მუშაობს (\"Starting ftom paumanok\"5). 1859 წელს პირველი ნიუ იორკში ცხოვრობს, მორე კი იმავე წლის 2 დეკემბერს ძველი აბოლიციონისტის ჯონ ბრაუნის სიკვდილით დასჯას ესწრება (\"Lars of meteors\"6). ერთი ლონგ აილენდზეა დაბადებული, მეორე კი - იქვე, მაგრამ ამავე დროს სადღაც სამხრეთშიც (\"Longing for home\"7). ერთი უმწიკვლო, თავშეკავებული და მდუმარეა, მეორე კი - ვნებიანი და ორგიული. განმასხვავებელ ნიშანთა გამრავლება ძნელი არ არის; უფრო მნიშვნელოვანია გაიცნობიერო, რომ \"Leaves of grass\"-ში გამოყვანპილი ქუდბედიანი მაწანწალა ვერ შეძლებდა ამ ლექსის შეთხზვას.
სახელგანთქმულ წიგნებში ბაირონი და ბოდლერი უფრო ამძაფრებდნენ საკუთარ მწუხარებას; უიტმენი კი საკუთარ სიხარულს აძლიერებს (30 წლის შემდეგ სილს-მარიაში ნიცშე ზარატუსტრას აღმოაჩენს. ეს მოძღვარი ბედნიერია, უფრო ზუსტად, ბედნიერებას ქადაგებს, მაგრამ მას ერთი ნაკლი აქვს - სინამდვილეში არ არსებობს). სხვა რომანტიკული გმირები, პირველ რიგში, ვათეკი და სხვათა შორის - ედმონ ტესტიც, საგანგებოდ უსვამენ ხაზს საკუთარ განსაკუთრებულობას; უიტმენი კი მგზნებარე მოკრძალებულობით ცდილობს, სხვა ადამიანებს დაემსგავსოს. \"Leaves of grass\", შენიშნავს იგი, \"ეს არის სიმღერა მდედრობითი ან მამრობითი სქესის დიდი კოლექტიური და სახალხო პიროვნებისა\", ან დაუვიწყარი (\"Song of Myself\"8):
ეს ჭეშმარიტად აზრებია ყოველი კაცის,
ყველა დროის, ყველა ქვეყნისა,
და მხოლოდ ჩემში არ სულდგმულობენ.
თუ შენც ისევე არ გეკუთვნიან, როგორ
- მე, არარანი ყოფილან მაშინ.
თუ ისინი გამოცანას და გამოცანის
ამოხსნასაც არ იტევენ,
არარანი ყოფილან მაშინ.
თუ ისინი ჩემგან ისე ახლოს არ არიან,
რამდენადაც - შორს,
არარანი ყოფილან მაშინ.
ეს ბალახია, თავს რომ ჰყოფს ყველგან,
სადაც მიწაა და წყალია,
ეს ჰაერია, ყველასათვის ერთგვაროვანი,
დედამიწის სფეროს გარს რომ ევლება.
პანთეიზმთან ერთად გავრცელდა ერთგვარი გამონათქვამი, რომლის თანახმად ღმერთი სხვადასხვა ან რთული შედგენილობის (ასეც ამბობენ!) რაობათა მთლიანობაა. აი, მისი ერთ-ერთი მცირე სახე-ხატიც: \"მე ვარ რიტუალი და ნიჭი, სამსხვერპლო ზეთი და ცეცხლი\" (ბჰაგავატგიტა, IX, 16). უფრო ადრეულია - და ორაზროვანიც - ჰერაკლიტეს 67-ე ფრაგმენტი: \"ღმერთი დღე და ღამეა, ზამთარი და ზაფხულია, ომი და მშვიდობაა, სიუხვე და სიმწარეა\". პლატონი თავის მოწაფეებს შეუცნობელ ზეცას აღუწერს, სადაც \"ყოველივე ყველგანაა, ყოველი საგანი - ყველა საგანია, მზე - ყველა ვარსკვლავით და ყოველი ვარსკვლავი ყველა ვარსკვლავი და მზეა\" (\"ენეადები\". V, 8, 4). XII საუკუნის სპარსი პოეტი ათარი უმღერის ფრინველთა მძიმე მოგზაურობას, რომლებიც თავის ხელმწიფეს - სიმურგს ეძებენ; ბევრი მათგანი ზღვაში იღუპება, მაგრამ ცოცხლად დარჩენილნი იგებენ, რომ თავად არიან სიმურგი და რომ სიმურგია თითოეული მათგანი და ყველანი ერთად. რიტორიკული შესაძლებლობანი მსგავსების პრინციპის გაფართოებული განმარტებისა უსაზღვროდ ბევრია. ინდუსთადა ათარის პატივისმცემელი ემერსონის ლექსის \"ბრაჰმა\" 16 სტრიქონიდან, ყველაზე დასამახსოვრებელი, რასაკვირველია, ესაა: \"When me they fly, I am the wings\"9. ანალოგიურია, მაგრამ უფრო მოკრძალებული სტეფან გეორგეს \"Ich bin der Eine, und Biede\".10 (\"Derstern des Bundes\"11). უოლტ უიტმენმა კი განაახლა ეს ხერხი. თუმცა მან ამ ფანდს იმიტომ კი არ მიმართა, რომ ღმერთი განესაზღვრა ან სიტყვათა მსგავსება-განსხვავებით ეთამაშა, არამედ იმიტომ, რომ საკუთარი თავი - რაღაცნაირი შმაგი სინაზით - ყველა ადამიანთან გაეიგივებინა. იგი ამბობდა (\"Crossing Brooklin Ferry\"12):
მე თქვენ გვერდით ვარ - ჯიუტი, ხარბი, დაუცხრომელი, ჩემგან თავს ვერ დააღწევთ.
და აგრეთვე (\"Song of Meself\"):
მე ამას ვყლაპავ, გემოს ვატან, მომწონს,
რომ ეს შევისისხლხორცე -
მოწამეთა ქედმაღალი უდრტვინველობა.
ძველი დროის დედაკაცი,
რომელსაც კუდიანობას სდებენ ბრალად,
მშრალ ცეცხლზე იწვის, მისი შვილები კი
იქვე დგანან და უყურებენ.
დაქანცული მონა, ოფლად გაღვრილი,
ქანცგაწყვეტილი სირბილისაგან,
ტყრუშულ ღობეზე ეცემა,
რათა სული მოითქვას.
კრუნჩხვის ნემსები უჩხვლიტავენ ფეხებს
და კისერს, თოფის ტყვიები
სიკვდილს თესავენ.
ეს ხალხი მე ვარ, მათი გრძნობები ჩემი გრძნობებია.
ყოველივე ამას შეიგრძნობდა და ყოველივე ეს იყო უიტმენი; მაგრამ სინამდვილეში - არა ყოველდღიურ უბრალო სიტუაციაში ან მითში, - იგი იყო ის, რაც ამ ორი სტრიქონით განისაზღვრება (\"Song of Meself\"):
უოლტ უიტმენი, უოსმოსი, მანჰატანის შვილი, შმაგი, ბრგე, მგრძნობიარე, მსმელი, მჭამელი, დამბადებელი.
იგი ისიც იყო, რადაც იქცევა მომავალში, ჩვენს წამიერ, წინასწარმეტყველებით გამოწვეულ ნოსტალგიაში, წინასწარ რომ გვამცნო მისი გარდასახვა (\"Full of life, now\"13):
ახლა მე, სიცოცხლით სავსე,
ხელშესახები და ხილული
ორმოცი წლის კაცი, ამ შტატების
ოთხმოცდამესამე წელს
შენ - ასი წლის შემდეგ - ჩვენი დროიდან
ასწლეულის ნებისმიერი რიცხვის შემდეგ,
შენ, ჯერ კიდევ არმოვლენილს
ამ ქვეყანაზე, გიგზავნი პწკარებს,
რომლებიც უკვე გეძებენ.
როცა ამას წაიკითხავ, მე -
ადრე ხილული, უხილავი ვიქნები.
ახლა უკვე შენ ხელშესახები, ხილული,
ჩემ ლექსთა მწვდომი - იწყებ ჩემ ძებნას,
და ვფიქრობ კიდეც, რა კარგი იქნებოდა,
შენ გვერდით რომ ვყოფილიყავი,
შენ ამხანაგად რომ ვქცეულიყავ.
(მეტისმეტად ნუ იქნები
დარწმუნებული, რომ შენ გვერდით არ ვარ.)
ან (\"Song of Meself\"):
მეგობარო, ეს არ არის წიგნი,
ხელი ახლა და კაცს შეეხები.
(ნუთუ ღამეა და მე და შენ
მარტოკა დავრჩით?)
ეს მე ვარ - შენ რომ გიჭირავს ხელში
და ვისაც შენ ხელით უპყრიხარ.
გადმოვალაჯე ამ წიგნიდან,
მოვედი შენთან
და სიკვდილმა ვერ დამაკავა. 14
უოლტ უიტმენი - ადამიანი, \"ბრუკლინ იგლის\" რედაქტორი ძირითად იდეებს ემერსონის, ჰეგელისა და ვოლპის თხზულებებიდან იღებდა; უოლტ უიტმენს - ლირიკულ გმირს კი ეს იდეები გამოჰქონდა თავისი დამოკიდებულებიდან ამერიკის მიმართ, რასაც ახალი ორლეანის ალკოვების და ჯორჯიის შტატის პლანტაციების წარმოსახული გამოცდილება ედო საფუძვლად. ცრუ მონაცემები თავისი არსით შეიძლება ზუსტიც იყოს. კარგადაა ცნობილი, რომ ჰენრი I ინგლისელი თავისი ვაჟის გარდაცვალების შემდეგ აღარ იღიმებოდა; აშკარად ცრუ ცნობები მთლიანობაში შეიძლება მართალი იყოს, თუ მეფის დათრგუნვილობის ნიშანს წარმოადგენს. ამბობენ, რომ 1914 წელს გერმანელებმა აწამეს და დაასახიჩრეს რამდენიმე ბელგიელი მძევალი; ეს უდავოდ ცრუ ფაქტი მომგებიანად აზოგადებს ქვეყანაში შეჭრის უსასრულო და პირქუშ საშინელებებს. უფრო მეტად მათ ეპატიებათ, ვინც სწავლებას ცხოვრებისეულ გამოცდილებას უკავშირებს და არა კონკრეტულ ბიბლიოთეკასან იდეათა კორპუსს. 1874 წელს ნიცშეს სიცილად არ ჰყოფნიდა პითაგორული თეზისი, რომელიც ღაღადებს, რომ ისტორია ციკლებად მეორდება (\"von Nitzen und Nacheil der Historie\"15); მაგრამ 1881 წელს სილვაპლანის ტყის ბილიკებზე სეირნობისას იგი ანაზდეულად იმავე აზრს აყალიბებს. პლაგიატზე ლაპარაკი კი ფუჭი და ამაზრზენი კრიმინალისტიკაა; როცა ნიცშეს ჰკითხეს ამის შესახებ, მან უპასუხა, რომ ყველაზე მნიშვნელოვანი აზრის მიერ ჩვენში გამოწვეული გარდაქმნაა და არა ამ აზრის პრიმიტიული დამკვიდრება. ერთია ღვთაებრივი მთლიანობის იდეის აბსტრაქტული დაშვება და მეორე - ქარიშხალი, რომელიც უდაბნოდან რამდენიმე მწყემსს იტაცებს და დღემდე რომ გრძელდება, იმ ბრძოლისაკენ უბიძგებს, რომლის საზღვრებიც აკვიტანიასა და განგზე გადის. უიტმენმა თეორიის შექმნა კი არა, იდეალური დემოკრატიისათვის ხორცის შესხმა დაისახა მიზნად.
ჰორაციუსის დროიდან, რომელმაც პლატონური თუ პითაგორული სახეებით იწინასწარმეტყველა თავისი ზეციური მეტამორფოზა, პოეტის უკვდავების თემა ლიტერატურაში კლასიკური იყო. ვინც ამას მიმართავდა, თუ ცდუნების ან შურისძიების გამო არა, ამპარტავნობის გამო მაინც ირჯებოდა (\"Not marble, not the gilded monuments\"16). უიტმენს კი ეს თემა იმიტომ შემოაქვს, რომ დაამყაროს პირადი ურთიერთობა თავის ყოველ მომავალმკითხველთან. იგი საკუთარ მკითხველთან აიგივებს თავს და სხვას, უიტმენს (\"Salut au monde\"17) ელაპარაკება:
\"სთქვი, რა მოგესმის, ო, უოტ უიტმენ?\"18
ამგვარად, იქცა იგი მარადიულ უიტმენად, ჩვენს მეგობრად, ათას რვაას რომელიღაც წლის მხცოვან ამერიკელ პოეტად; და თან მის ლეგენდად, თითოეულ ჩვენგანად, ბედნიერედა. ეს უზარმაზარ, ლამის ზეადამიანურ ამოცანას წარმოადგენდა; მაგრამ არც გამარჯვება იყო ნაკლები.
ბორხესი ხორხე ლუის - Borkhesi Xorxe Luis
⏱️ 1 წთ.
👁️ 2
100%