ვინ მოკლა ილია?
1907 წლის 30 აგვისტოს, საგურამოსკენ მიმავალ ილია ჭავჭავაძეს წიწამურთან შეიარაღებული პირები დახვდნენ...
"არ მესროლოთ, ილია ვარ!" - შესძახა დიდმა ქართველმა. სიტყვა დამთავრებულიც არ ჰქონდა, უმალვე გასროლის ხმა გაისმა. ესროლეს იმიტომ, რომ ილია იყო...
"მოკლეს პოეტი! უღვთო იყო მისი სიკვდილი", "კალამი მითრთის... ენა მებმის... აზრი მერევა..." - წერდნენ გაზეთ "ისარში" შეძრწუნებული თანამედროვენი. შეიძლება ითქვას, რომ საუკუნის შემდეგ, მეც იმავე მდგომარეობაში ვიმყოფები - აღარ ვიცი, ქართველების ამ მარადიულ, ეროვნულ სირცხვილზე წერა საიდან და როგორ დავიწყო. ქართველ ხალხს ტრაგედიის შესახებ სიმართლეს მაშინდელი და შემდგომი პერიოდის ხელისუფალნიც წლების მანძილზე უმალავდნენ...
რატომ მოკლეს ილია? ვინ იყვნენ მკვლელები და როგორ წარიმართა მათი შემდგომი ცხოვრება? ვინ იდგა მათ ზურგს უკან? რამდენი გადაუხადეს ბერბიჭაშვილს იმ ტყვიის გასროლისთვის, რომელსაც "ერის მამა" უნდა მოეკლა? როგორ შეხვდა ამ ტრაგედიას მაშინდელი საზოგადოება? როგორ მიმდინარეობდა ძიების პროცესი და რატომ გაურბოდა სიმართლის თქმას გამოძიება? - ეს იმ კითხვების არასრული ჩამონათვალია, რომლებზე პასუხსაც საზოგადოება ათწლეულების მანძილზე ელოდა.
ფილოსოფიის მეცნიერებათა დოქტორი, ისტორიკოსი, პროფესორი გურამ ყორანაშვილი 20 წელია, რაც ილიას ცხოვრებასა და შემოქმედებას შეისწავლის; მის მიერ მიკვლეულ, საზოგადოების დიდი ნაწილისთვის დღემდე უცნობ ფაქტებზე "გზის" მომდევნო ნომრებში გვექნება საუბარი. დღეს კი, წიწამურის ტრაგედიიდან დღემდე გასულ პერიოდს მიმოვიხილავთ: რატომ არ ჩატარდა ან რა უშლიდა ხელს ილიას მკვლელობის ობიექტურ გამოძიებას, ჯერ მეფის რუსეთის, შემდეგ - პირველი დამოკიდებული რესპუბლიკის, საბჭოთა რეჟიმის დროს და ბოლოს, პოსტკომუნისტურ საქართველოში?
- ბატონო გურამ, მიუხედავად იმისა, რომ წიწამურის ტრაგედიას არაერთი მკვლევარი იკვლევდა, სიმართლე ჯერ კიდევ არ თქმულა.
- იმ არქივებში, რომელსაც თავის დროზე "ოხრანკა" - ჟანდარმერია განაგებდა, ილიას მკვლელობის საქმიდან ბევრი რამ შეგნებულად არის განადგურებული. ისტორიკოსის ამოცანა კი ის არის, დაადგინოს სიმართლე იმ დოკუმენტებზე დაყრდნობით, რომლებიც გადარჩა. როგორც ცნობილია, რომაელები დანაშაულის გახსნას იწყებდნენ კითხვით - ვის აძლევს ხელს, ვისთვის არის სასარგებლო? ასეთივე მიდგომაა საჭირო ილიას მკვლელობის საქმის ძიებისას. დიდი ქართველის გვამი გაცივებულიც არ იყო, როცა თბილისის გუბერნატორი, საიმპერატორო კარის კანცელარიას პეტერბურგში ატყობინებდა - ილია ადგილობრივმა გლეხებმა, აგრარული დაპირისპირების ნიადაგზე სოციალ-დემოკრატების წაქეზებით მოკლესო. ძარცვა ინსცენირებული იყო. გამოძიების პროცესმა და სასამართლო წარმოებამ დაახლოებით 2 წელი გასტანა. შემდეგ, მკვლელობის ერთადერთ მოტივად ძარცვა გამოაცხადეს. ჩვენი უბედურება ის იყო, რომ მაშინდელი ხელისუფალნი სიმართლის დადგენას გაურბოდნენ. ამას არ მორიდებია დუშეთის მაზრის უფროსის მოვალეობის შემსრულებელი - ყარამან ფაღავა. მან ილიას ფასი ნამდვილად იცოდა. მკვლელობის საქმეზე სათანადო ცნობების შეგროვებაც დაიწყო, მაგრამ სასწრაფოდ მოაშორეს იქაურობას: ჯერ გორში, შემდეგ კი ახალქალაქში გადაიყვანეს. სწორ გზას დაადგა გამომძიებელი ევტუშევსკიც, მაგრამ არც მას მისცეს გამოძიების შემდგომი წარმართვის საშუალება. ილიას უკანასკნელმა მოურავმა დიმიტრი ჯაშმა ყველაფერი იცოდა. საეჭვო ყოფაქცევის გამო, დაკვირვებული ადამიანისთვის ძნელი მისახვედრი არ უნდა ყოფილიყო, მკვლელობის მომზადებაში მისი მონაწილეობა, მაგრამ ეს შესაძლებლობა ხელისუფლებას, კერძოდ, სასამართლოს, სავსებით გასაგები მიზეზების გამო (რაზეც შემდეგ სტატიებში
მოგითხრობთ) არ გამოუყენებია.
- როგორ შეხვდა ამ ტრაგედიას მაშინდელი საზოგადოების მოწინავე ნაწილი?
- ყველაზე ბრძნული პასუხი ტრაგედიის გარშემო გაჩენილ კითხვებზე ვაჟა-ფშაველამ გასცა: ილიას მკვლელობა მეფის ჟანდარმერიის მიერ არის მოწყობილი. ადვილი შესაძლებელია, მკვლელები ქართველებიც იყვნენ, მაგრამ იმ ქართველებს იარაღად მეფის ჟანდარმერია იყენებსო, - დაბეჯითებით იმეორებდა ვაჟა და ასკვნიდა - ეს იმისთვის კეთდება, რომ ჩვენ, უბედური ქართველები, ერთმანეთს წაგვკიდონ, ჩვენი თვალის ასახვევად მეფისნაცვალმა ვორონცოვ-დაშკოვმა მკვდარს ვერცხლის გვირგვინი მიართვა; ჩვენი ხალხის მტრებს არ დაუჯეროთო! - ყველგან ხმამაღლა ამბობდა ვაჟა და ილიას მკვლელობას, დიმიტრი ყიფიანის მკვლელობას ადარებდა. სამწუხაროდ, იმ პერიოდის ქართველი საზოგადება ილიას მკვლელობის გამოსაძიებლად სათანადოდ არ გაისარჯა.
- არც იმდროინდელი პოლიტიკური პარტიები აქტიურობდნენ?
- ინიციატივა სოციალისტ-ფედერალისტების პარტიას უნდა გამოეჩინა, მაგრამ... როგორც მიხეილ ჯავახიშვილის გადმოცემით არის ცნობილი, ამ პარტიას საგამოძიებო კომისია შეუქმნია, რომლის სათავეშიც რატომღაც, გაზეთ "ისრის" რედაქტორი, ესტატე ავალიშვილი ჩაუყენებიათ. მიხეილ ჯავახიშვილი გამოსულა ასეთი ინიციატივით - დიმიტრი ჯაში მოვიტაცოთ და რაც იცის, ძალით ვათქმევინოთო. ამ წინადადებას მიმხრობია ვაჟა-ფშაველაც, მაგრამ ავალიშვილის და სხვათა წინააღმდეგობის გამო, აღნიშნული წამოწყება აღარ განხორციელდა. ამის შემდეგ, პარტიულ დონეზე საგამოძიებო კომისია შეუქმნიათ მენშევიკებსაც, მაგრამ საქმის ობიექტური გამოძიება ვერც მათ მოახერხეს. საგულისხმოა, რომ ცნობილ სოციალ-დემოკრატ რუბენ ყიფიანს როგორღაც მოუხერხებია, 200 მანეთად გარიგებოდა სამხედრო სასამართლოს ორ მოსამართლეს, რომლებსაც ღამღამობით გამოჰქონდათ ეს საქმე და ნაფიცი მსაჯულის, სერგო ჯაფარიძის ბინაში მალულად ბეჭდავდნენ. ეს 1912 თუ 1913 წელს მომხდარა. დაუდევრობის თუ უყურადღებობის გამო, გადაბეჭდილი საქმე ბოლოს, პეტრე გელეიშვილის სახლში მოხვედრილა. იგი ილიას მოძულე გახლდათ. ჯერ მენშევიკი იყო, ამავდროულად, მეფის "ოხრანკის" აგენტიც და შემდეგ, ბოლშევიკი გახდა.
- 1918 წელს საქართველომ დამოუკიდებლობა აღიდგინა. თუ მანამდე გამოძიების პროცესის ობიექტურად წარმართვაში ხელს მეფის რუსეთი უშლიდა, დამოუკიდებლობის პერიოდში რატომ აღარ ჩატარდა ობიექტური გამოძიება?
- დიახ, ისტორიამ მკაცრი განაჩენი გამოუტანა რუსეთის იმპერიას და მის ბატონობას საქართველოში. ქართველობამ 117 წლის მანძილზე ნანატრი დამოუკიდებლობა აღიდგინა. ამ დროს თითქოს მოგვეცა შანსი, ჩვენი საკუთარი სახელმწიფოებრივი ძალებით გამოგვეძია და გაგვესამართლებინა ილიას მკვლელობაში გარეულნი, თუნდაც ეჭვმიტანილები: დიმიტრი ჯაში, გიგლა ბერბიჭაშვილი, ფილიპე მახარაძე და სხვებიც. მაგრამ ეს შანსი იმის გამო დაიკარგა, რომ სახელმწიფოს სათავეში მდგარი მენშევიკები დიდ ქართველს არ სწყალობდნენ. არადა, ყველაზე ადვილად საქმის გამოძიება იმ დროს შეიძლებოდა წარმართულიყო: მეტეხის ციხეში იყვნენ დიმიტრი ჯაში და ფილიპე მახარაძე და ვერსად გაიქცეოდნენ, მაგრამ პირველი მათგანი "კანონიერად" გაათავისუფლეს, ხოლო მეორე - გააპარეს... ქართულ პოლიტიკურ ემიგრაციასაც არ შეეძლო, ილიას მკვლელობის საქმე საფუძვლიანად გამოეკვლია. ნოე რამიშვილის ვაჟის, აკაკის მონათხრობის მიხედვით, მამამისი ილიას მკვლელობის გამოძიებას ჯერ კიდევ 1918-21 წლებში აპირებდა, რაკი მან ეს იმხანად ვერ მოახერხა, ნოეს აღნიშნულ საქმეზე მუშაობა პარიზში გაუგრძელებია. მაგრამ საქმე ბოლომდე ვერ მიიყვანა, რადგან 1930 წელს ის მოკლეს. საეჭვოა, რომ ეს ვერსია სიმართლეს შეესაბამებოდეს. სხვას ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, რა დაემართა შეგროვილ მასალას?.. 1921 წლის თებერვალ-მარტის ცნობილი მოვლენების შემდეგ კი, მრავალი წლის მანძილზე, საქართველოს მიწა-წყალზე დიდი სიამაყით დააბიჯებდა გიგლა ბერბიჭაშვილი, მისი ბრალეულობა ილიას მკვლელობის საქმეში თითქმის ყველამ იცოდა. ბერბიჭაშვილი განსაკუთრებით, ნაბახუსევი ტრაბახობდა ჩადენილი "საგმირო" საქმით. თან "საქმეში გაჰყავდა" იმ დროს აღზევებული პირები - სერგო ორჯონიკიძე და ფილიპე მახარაძე. ამ უკანასკნელზე ამბობდა, ილიას მკვლელობისთვის 30 მანეთი გადამიხადა და დამპირდა, დანარჩენს მერე მოგცემო. რა შეიძლებოდა გაკეთებულიყო საბჭოური ტოტალიტარიზმის პირობებში გათანგულ საქართველოში?..
- ცნობილია, რომ ილიას მკვლელობის გამოძიებით სტალინიც დაინტერესდა და ეს საქმე ლავრენტი ბერიას დაავალა. ისიც ცნობილია, რომ ეს, პოლიტიკური მოტივით იყო ნაკარნახევი. რამ უბიძგა მას ამ ნაბიჯის გადადგმისაკენ?
- 1932 წელს გერმანიაში, ბერლინში, გერმანულ ენაზე გამოვიდა ქართველი მენშევიკის, იოსებ ირემაშვილის წიგნი - "სტალინი და საქართველოს ტრაგედია". ბედის ირონიით, ორივე იოსები (ჯუღაშვილი და ირემაშვილი) ყმაწვილკაცობისას, მეგობრები იყვნენ, ერთად სწავლობდნენ ჯერ გორის სასულიერო სასწავლებელში, შემდეგ - თბილისის სასულიერო სემინარიაში. ბოლოს, მათი გზები გაიყარა. ირემაშვილი თავის წიგნში მთელი კატეგორიულობით აღნიშნავდა: "მკვლელები, ქართველი ბოლშევიკები იყვნენ, რომლებიც თავიანთი პოლიტიკური მტრების გზიდან ჩამოშორებით მოდიოდნენ, შურისძიების აღსრულებას მხოლოდ მკვლელობაში ხედავდნენ, თავადის მოკვლა პროგრესულ აუცილებლობად მიაჩნდათ". ავტორის თქმით - "მკვლელების ზურგს უკან არაპირდაპირ, კობა (სტალინი) იდგა, ის ყველა ბოროტმოქმედების წამქეზებელი და ორგანიზატორი იყო". ცხადია, ასეთი წიგნის გამოცემას ქართველი პოლიტემიგრანტების მხრიდან დიდი გამოხმაურება მოჰყვებოდა. სტალინისთვის მისი უპასუხოდ დატოვება არ შეიძლებოდა. ეს "პასუხი", ლავრენტი ბერიასთვის ილიას მკვლელობის გამოძიების დავალება გახლდათ. ოღონდ, რასაკვირველია, ის არა პირუთვნელად და ობიექტურად უნდა წარმართულიყო, არამედ გარკვეული ვერსიით წარმდგარიყო საზოგადოების წინაშე - ყველაფერი "ოხრანკას" უნდა დაჰბრალებოდა. ლავრენტი ბერიასთვის წინადადება მოულოდნელი არ ყოფილა. გამოძიება დაევალა 15-16-კაციან კომისიას, რომელსაც იმჟამინდელი ცეკას პროპაგანდა-აგიტაციის განყოფილების გამგე, კოტე გორდელაძე თავმჯდომარეობდა. მიუხედავად იმისა, რომ შეკრებილი მასალებით, მხოლოდ "ოხრანკის" ბრალეულობა არ მტკიცდებოდა, დავალების შესაბამისად, კოტე გორდელაძე მხოლოდ ამ ვერსიის განმტკიცებაზე მუშაობდა. "ბერბიჭაშვილის საქმის" გამოძიება 1941 წლის 12 ივნისიდან 25 ნოემბრამდე მიმდინარეობდა. 1942 წლის 5 იანვარს მკაცრი განაჩენი - დახვრეტა გამოუტანეს (შეგახსენებთ, რომ მისი თანამოსაქმეები - თედო ლაბაური, ვანო ინაშვილი და გიორგი ხიზანიშვილი 1909 წელს ჩამოახრჩვეს). ბერბიჭაშვილის სასამართლო კულუარულად და ფარულად მიმდინარეობდა, მიუხედავად ამისა, ამ საქმეში გამოიკვეთა ფილიპე მახარაძის როლი. სამწუხაროდ, საბჭოურ თემიდას ამ მიმართულებით თვალები ახვეული ჰქონდა. ბოლშევიკებმაც ხომ საზოგადოება "ხატად და სახედ თვისად" შექმნეს. გაიმარჯვა ეიფორიულმა განწყობილებამ - ილიას მკვლელი გიგლა ბერბიჭაშვილი თითქოს სამაგალითოდ დასაჯეს. ხალხის თვალშიც სტალინის ავტორიტეტი გაიზარდა: მან ხომ შეძლო, "ფარდა აეხადა" ილიას მკვლელობის საიდუმლოსთვის!..
- ბერბიჭაშვილს დახვრეტის განაჩენი გამოუტანეს, მაგრამ არ დაუხვრეტიათ. რა მოხდა სინამდვილეში?
- კარცერში ჩასვეს, მასთან ხშირ-ხშირად მიდიოდა ავქსენტი რაფავა (მინისტრი) და ანუგეშებდა - ნუ გეშინია, არ დაგხვრეტთო. შემდეგ, საკავშირო პროკურატურის ჩარევის შედეგად, დახვრეტა 10-წლიანი პატიმრობით - შრომა-გასწორების კოლონიაში სასჯელის მოხდით შეუცვალეს. გიგლასთან ერთად, კარცერში აკაკი ბალიაშვილიც იჯდა, ისიც სიკვდილმისჯილი იყო, მაგრამ დახვრეტას ასევე გადაურჩა. მის მოგონებებში წერია: სანამ ბერბიჭაშვილს შრომა-გასწორების კოლონიაში გადაიყვანდნენ, დედაჩემი მოვიდა ჩემს სანახავად და თევზი მომიტანაო. ბერბიჭაშვილი ღარიბი ოჯახიდან იყო, ლუარსაბ თათქარიძის არ იყოს, იმდენი თევზი უჭამია, რომ ნაწლავების გადახლართვა დამართვია და მომკვდარა.
თამუნა კვინიკაძე
"გზის" არქივიდან
gzapress.ge