გვარის ფუძეა ხელობა-საქმიანობის აღმნიშვნელი სიტყვა ხარატი, რომელიც ჩარხზე ხისგან და ლითონისგან ჩარხავს სხვადასხვა ნაკეთობას.
ამავე ძირისაა გვარები: ხარატიძე, ხარატიშვილი. 1721 წელს გვარეთში მოიხსენიება ხარატიშვილი მელიქა.
საქართველოში 136 ხარატი ცხოვრობს, 82 – ხარატიძე;1 904 ხარატიშვილი: თბილისში – 643, ქუთაისში – 186, ხარაგაულში – 139. არიან სხვაგანაც.
აკადემიკოს იაკობ ახუაშვილის მიერ მოწოდებული მასალების მიხედვით