ნატვრის ხე (natvris xe)
მარიტა
ვის არ უყვარს მზე?
მზეს ესწრაფვის დიდი არწივი, პატარა ტოროლაც, "ცას წავალო" რომ წკრიალებს ყოველ დილით, აექანება ცისკენ მთრთოლარი ფრთებით.
პირველ რიგში ბროწეულს უყვარს მზე!
როგორ მწვავს ბროწეულყვავილის ნაელვები გამოსხივებანი!
მიყვარს ცეცხლური ყვავილი, მზიანეთის სხივმფენარა ალნაკადი ოქრომდნარი, სეფესანთელივით რომ ბრდღვიალებს; მიყვარს მისი გულის ავსებულობა! თითქოს მზე სავსებით შეუწოვიაო.
არა, არა მჯერა, რომ იგი სხვა ყვავილივით დასჭკნეს როდესმე, ჩამოცვივდეს, განქარდეს, ამტვერდეს! არა, არა მჯერა!
მზის ნაბადებია; მის კოკორში დაგუბებული სხივთა ნაგალობარი; შიგ ჩაწერილია ანკარა სხივთა რაკრაკი; მზისობა უჩანს თითოეულს ნაკვთში.
- ყვავილი კი არა, მზის ნაკადულის კამკამია! - ასე იტყვის გულისხმისმყოფელი.
ბუნების ასეთივე საჩუქარი იყო, ჩემს ოცნებას რომ შემოჰხვევია ბროწეულყვავილივით, - მარიტა! ნათლით სავსე, ღიმცისკროვანი ყვავილი ჩემი ყრმობისა!
მარიტა!
მარიტა - თითქოს მზეს ჩამოვარდნოდა!
ქალი კი არა, - მთვარის გამოახლება იყო!
მარიტა - ჩემი ყრმობის მეგობარი! ქალებში - დედოფალი.
- შენ "მზევარ" უნდა გერქვას, "მზევინარა", - ბევრს უთქვამს მარიტასათვის.
მარიტას მერე აღარ გამკვირვებია არც ყინწვისის ღვთაებრივი ფრესკა, არც არმაზელი ტურფა სერაფიტა.
- ვისაც ღმერთი არ გინახიათ, მოდით და ნახეთ მუხათწყაროში! გადამეტი არ გეგონოთ და მარიტას მშვენების სამზერად საგანგებოდ მოდიოდნენ მეზობელ სოფლებიდან. მოდიოდნენ და უყურებდნენ.
- რამ წარმოქმნაო? - ჰკვირობდნენ.
მართლაც, ხეობის თვალი იყო მარიტა!
ახლაც ჩემს თვალწინ დგას ალმასური სახე, მწყაზარი. მოციმციმე ტრედონა, წყნარი, როგორც მაისის თეთრი წვიმა, ქალი - მტრედივით შემკობილი, ჩაკდემით მოსიარულე; ნაზი, როგორც ნიავი, ვერხვში შეხიზნული.
მართლაც, პირმეტყველი სამოთხე იყო მარიტა!
გიოცნებია ნუკრის თვალებზე? გყვარებია მერცხლიანი თვალები? ძვირფასი სახის დამარმარება? მარიტას სახე - მართლაც სინათლე იყო! ბროწეულის ყვავილივით ჰყვაოდა მისი სილამაზე!
მარიტა ცისარტყელასავით დადიოდა სოფლის ორღობეში, თუმც ორშაურიანი ჩითის კაბა ეცვა! რა უცნაურია ბუნება! როგორ იცის ზოგჯერ უხვად დასაჩუქრება!
მარიტას სულის მშვენიერება აღემატებოდა მის გარეგან სილამაზეს!. გულში ია ამოსდიოდა!
თვითონვე ჰგრძნობდა მარიტა ბუნების მიერ მომადლებულ ნიჭს, გულში მადლიერობდა, რომ მშვენიერების ღირსი გახადა ბუნებამ და ამ ნაჩუქარ დიდებულ განძს თავისი ზნეობითაც უვლიდა, ნაზად და სათუთად უვლიდა... იცოდა, რომ უხვად იყო დასაჩუქრებული! იცოდა, აფასებდა, უფრთხილდებოდა!
რამდენ ვაჟს უნატრია: ნეტამც შვილად გავჩენოდი შენს დედამთილსო!
- ახ, ვინ ბედნიერი გაისაკუთრებს? ვინ იქნება მისი მკუთვნელიო?
- გლეხის ქალი და ეგრე ლამაზი?
- განა ეთერიც გლეხის ქალი არ იყო, უღარიბესი მეწისქვილის ასული, მეფისწული აბესალომი რომ ეტრფიალა?
ჩემი სახლის გასწვრივ მოჩანდა ჩაჩიკას ქოხი, ვეება ლეღვის ხეს გამობმული! ამ ქოხის შვილი იყო მარიტა! - ჩვენი ნათლული და ჩემი მეგობარი; დედით ობოლი, დიდედა ლელაურის მუხლქვეშ გაზრდილი.
მაშინ ის პატარა გოგო იყო, მეც მისი ტოლი ბიჭი ვიყავი!
ენკენისთვის მიწურულები იყო, როცა ყურძნები დაკრეფილია, ქვევრები ნიგვზის ფოთლებითა და აყალოთი ახლად არის წახურული, ეზოებში კი მოდებულია ბრელო ახლადმოჭრილი სიმინდისა. ამ დროს მოყვითლული დღეები კელაპტარივით იწვიან. ჰაერი გამჭვირვალეა, ცა ლურჯად ჩამდნარი, უციაგესი...
უჩუმრად იდგნენ ცივ-გომბორის მთები, ჩემი მშობელი მთები. ქვევით იორი ლაპლაპებდა ომში ამოღებული ხმალივით. ივრის ხასხასა ჭალები ნოყივრად შრიალებდნენ. უბნის გოგო-ბიჭები ჰაერში გაბმულ "ირმის დორბლებს" ფიჩხებით ვიჭერდით, დავკუნტრუშობდით, ვმღეროდით.
უეცრივ, ჩვენს ეზოში შემოვიდა შუახნის შეჭაღარავებული ცხენოსანი, უნაგირზე პატარა გოგო შემოესვა - მარიტა.
ყვითელი აბრეშუმივით თმა-კულული... ლურჯი თვალები... ისე ვიგრძენი, თითქოს ჩვენს ეზოში ია შემოვიდა, შემოვიდა და შემოეფინა... მე შევდექი და გაკვირვებულმა ცქერა დავიწყე, მერე მოწიწებით მივუახლოვდი, ხმის გაცემა გავბედე და... მალე ერთად ვთამაშობდით მე და მარიტა!
ახლად დაქვრივებული ჩაჩიკა ჩვენსას სტუმრად მოსულიყო თავისი დაობლებული პატარა გოგოთი. მალე მარიტას ნადედობიც გამოჩნდა - დიდედა ლელაური!
დედაჩემს ძალზე გაეხარდა ნათლულის ნახვა. კარგადაც დახვდა. მთელი დღე ჩვენთან დაიმყოფეს მარიტაანთ. მეორე დღეს ჩაჩიკა სიდედრის ქოხში ჩასახლდა.
იმ დღიდანვე მუშაობას შეუდგა შრომამოუწყენელი ჩაჩიკა თავისი სიდედრის მამულში. თვითონ არაგვიდან იყო. ცოლი რომ მოუკვდა, იქ ვეღარ დადგა, ცოლის სიყვარულით მის სოფელს შემოეხიზნა.
მშვენიერი ვენახიც გააშენა! სულ ერთთავად შიგ მუშაობდა! მეზობლები დიდ პატივსა სცემდნენ შრომისათვის:
- სირცხვილია, ჩაჩიკას ღვინო საქეიფოდ დაილიოს, წამლათ უნდა მიიღო და წვეთეულად იხმაროო!
ღარიბი იყო ჩაჩიკას ოჯახი, თუმცა ჩაჩიკას გარდა დიდედა ლელაურიც მხნეობდა.
წერა-კითხვაში გაწაფული მარიტა ახლა სხვას ასწავლიდა ანაბანას დიდის გულმოდიგნებით. რომ წამოიზარდა, საოცარი ხალიჩის მქსოველი დადგა! გაზაფხულის ყველა ფერით ხალიჩას ჰქსოვდა გამოცდილი ოსტატივით!
მეც იმ ხანებში დაიწყე ლექსების წერა. ორივემ ვიგრძენით, რომ ხელოვანნი ვიყავით და ალბათ ამიტომ სულის თვისტომები გავხდით... შეიძლება ესეც იყო მიზეზი ჩვენი ასე დამეგობრებისა; მაგრამ, მაშინ რომ ჩემთვის გეკითხათ, გეტყოდით, რომ მიზეზი მარიტას უნაზესი ხმა იყო და კდემამოსილი სახე, თანაც უჩვეულო, ქალწულებრივი სიმშვიდე.
რატომღაც მარიტას ზედმეტად სჯეროდა ჩემი პოეტობისა.
- მომეცი შენი ლექსი, ამ ფარდაგზე ამოვლექსო! - მეხვეწებოდა, - აქეთ-იქიდან კი ვარდებს ამოვუქარგავო!
მაგრამ სად მქონდა ისეთი ლექსი, რომ ღირსი ყოფილიყო მარიტას გულისყურისა თუ მისი თითების შრომისა?
ახლაც კი ვერ დავარწმუნებდი მარიტას, რომ მის მიერ ხალიჩაზე ამოქსოვის ღირსი ლექსი ჯერაც არ დამიწერია!
ერთხელ, ჩემი მასწავლებელი, კომპოზიტორი ნიკო სულხანიშვილი, ჩამაცივდა:
- ჩქარა "საქართველოს ჰიმნისათვის" ლექსი დამიწერეო! მალე განვთავისუფლდებით და ჰიმნი დაგვჭირდებაო!
ეტყობა, სულხანიშვილს, მარიტასავით, სჯეროდა ჩემი ნიჭისა!
ცხადია, თავი ხიფათში არ ჩავიგდე და კისრად ვერ ვიდე მუსიკოსის დავალება, ისევე როგორც მარიტას თხოვნა.
ეს იყო 1916 წელს, რევოლუციის წინა წელიწადს!
საოცარია, როგორც მარიტა და ნიკო სულხანიშვილი მთხოვდნენ დაჟინებით ლექსს, ისე ჩემთვის აღარავის არ უთხოვია ლექსი, არც ერთ რედაქტორს, არც ერთ თაყვანისმცემელს!
საოცარი მშრომელი იყო ჭირდებული დიდედა ლელაური. მარიტაც მას მიემგვანა, მასაც სწყუროდა ცხოვრების წმინდა წყაროს წყალი!
მარიტა შრომაშიც ფაქიზი იყო, მუდამ ფურფუშებით და ფანცი-ფუნცებით მორთული წინსაფარი ჰქონდა აკრული - მარწყვის ყვავილით მოჩითული.
საშინლად მეცოდებოდნენ "მეთავთავე ქალები" თუ ბალღები. მკათათვის სასტიკ სიცხეში ტვინი უნდა აედუღებინათ ცხარე მზის გულზე! წაღუნულებს, სისხლდაწრეტილებს ნამგლისაგან გაბნეული, დანარჩენი თავთავი უნდა მოეკრიფათ. წინსაფრით შინ ეზიდებოდნენ.
ეს მათი წლიური სარჩო იყო, ხოლო თუ ქალს ქმარიცა ჰყავდა, ეს მონაკრეფი თავთავი მაინც მისი პირადი ქონება იყო, ქმარი ვერ შეეხებოდა, ამას მიუმატებდნენ კალოს გალეწილ ჯელჯს და ბოლოს საკუთრად ლეწავდნენ. ამ პაპანაქებაში, სიცხეში საშინელ ჯაფით შეგროვილი გროშებით ქალს შეეძლო მეწვრილმანისაგან ქმრის დაუკითხავად ეყიდა თავი-ჩითი საკაბე თუ ბამბაზია, საკუთრივ ან თავის შეუმოსავ ბავშვებისათვის.
მკათათვის დილიდანვე სამკალში გაშლილ დედაკაცებში ჩადგებოდა მარიტა და გულმოდგინედ ჰკრეფდა დაბნეულ თავთავს. მე ვერ ვიტანდი მარიტას სიცხიგულზე შრომას და ვეშველებოდი. ბევრჯერ დედაჩემი გამჯავრებია, მზე არ ჩაგივარდესო, მაგრამ თავთავებზე წახრილ მარიტას არ დავხმარებოდი, არ შემეძლო.
- წადი, გენაცვალე, არ დაისიცხო! - წყნარად მეტყოდა მარიტა და მისი უნაზესი ხმა უფრო მაბამდა იმ ადგილს, სადაც მარიტა ჰკრეფდა თავთავებს, ვიდრე მზის შუქი ჩაიკრიფებოდა.
იწვოდა დუბიანი, მზისაგან დამწვარი წითლობი, შორს ჰმშვენოდნენ გრილი ბაღნარები; მაგრამ საგრილობელი, ჯავრიანი ხეები მარიტასთვის არ შრიალებდნენ.
საღამოთი, სახემტკბარი მარიტა გამობრწყინდებოდა თავის დერეფანში, სულაც არ ეტყობოდა მთელი დღის დაღლილობა. პირმოოქროვილი დიდედა ლელაური წადიერებით ეალერსებოდა საყვარელ შვილიშვილს.
- ჩემო სპეტაკო შროშანავ, ჩემო ბამბიქულავ! რად გინდა მზითევი? შენი მზითევი _ შენი აბრეშუმივით გადავარცხნილი თმებია! - ეტყოდა დიდედა.
- შენი მზითევი - შენი იისფერი თვალებია!
- მთვარისპირავ, შენი გულ-მკერდის ნათელი - შენი მზითევია! - და ეგრე უნდა ჩაჰყოლოდა ანაგებად, თავიდან ფეხის ფრჩხილებამდე დიდის ალერსით დამტკბარი ლელაური.
კრძალული მარიტაც ჩუმად ნებივრობდა.
- შენთვის გაქარწყლდეს დიდედაშენი, ჩემო ობოლო, მარგალიტზე უთეთრესო! - განაგრძობდა დიდედა და თან ნაწნავს უწნავდა. წამოწოლილი მარიტა შველივით განაბულიყო.
- ვარდის ჩიტო, პატარა მტრედო გვიძინა! - არა ცხრებოდა დიდედა ლელაური.
- მზის ცისკარო!
ჩვენ დროს ბავშვთა ერთი ბედნიერი დღე "არიფანა" იყო - საძმო სუფრა, - ყვავილთა დღესასწაული, ყრმათა პურ-მარილის შეერთება. არიფანას ყოველწლიურად, ვარდობისთვეში, ვმართავდით უბნის ბავშვები.
შინიდან წავიღებდით წინასწარ დამზადებულ სანოვაგეს, ტკბილეულს, ტკბილ სასმელს, შერჩეულ ადგილზე გავშლიდით სუფრას, თავზე დავიდგამდით გვირილის გვირგვინებს, სუფრა კი - ვარდ-ყვავილებით, ზიზილებით გვქონდა აყვავებული.
ვმღეროდით, ვლექსობდით, ვცეკვავდით, ვთამაშობდით.
კარგად მახსოვს, უკანასკნელი არიფანა ჩვენი ვენახის თავში გავმართეთ, დიდი სამასწლოვანი კაკლის ჩრდილის ქვეშ.
მე, ძველი არიფანების მონაწილეს, მიფიქრია, რატომ ისევ არ შემოვიღებთ ჩვენი ბავშვებისათვის არიფანას, - ამ მშვენიერ ძველქართულ ჩვეულებას, - ბუნების დღესასწაულობას ყრმების მიერ?
უკანასკნელ არიფანაზე განსაკუთრებით დამაახსოვრდა მარიტა, არიფანას დიასახლისი! უკანასკნელის, ვამბობ, რადგან მაშინ უკვე საარიფანო ჰასაკს გადავაღწიეთ, მოზარდობაში გადავდგით ფეხი, ერთი ჩვენი ტოლი გოგო იმ წელს კიდევაც გაათხოვეს.
და აი, უკვე სხვა თვალით მეჩვენა მარიტა, - გარდასხვავებული! ჩემს წინ შეღერებული, შედედებული, მკერდამოვსებული ქალწული იდგა თეთრ-მოვარდისფრო კაბაში!
არიფანას სუფრაზე მარიტა ტკბილი მზრუნველობით დიასახლისობდა, რიგს გვაძლევდა, დაგვზრუნავდა, გვეალერსებოდა. ოდნავი სევდა უკრთოდა თვალებში, ალბათ იმიტომ, რომ ჩვენსავით ისიც სამუდამოდ ეთხოვებოდა ბავშვობას, უკვე მოზარდობის ჰასაკში გადასული.
ისიც შევნიშნე, რომ ჩვენი მეზობელი, ჭაბუკი მეძროხე გედია ნათელიძე, თვრამეტ-ცხრამეტი წლის ბიჭი, სუფრის თადარიგში ეხმარებოდა; თან მოკრძალებითა და ღიმილით მისჩერებოდა, თითქოს რაღაცას ემუდარება, შეთხოვსო, ხან თითქოს კიდევაც ებუზღუნებოდა. ერთი სიტყვით, ისე მეჩვენა, რომ გედია ვერავის ამჩნევდა მარიტას გარდა. ის მშვენიერი ყვავილთა გვირგვინი, დიდის ეშხით რომ დაწნა გედიამ, სწორედ მარიტას დაადგა თავზე. ლეკურიც მასთან იცეკვა!
მარიტასაც ეტყობოდა უჩვეულობა, - უეცრად მოსწყდებოდა იქაურობას, გაირინდებოდა, თითქოს სხვა სამყაროში გადასულაო, და მის მშვენიერ, კამკამა სახისთვის თითქოს ნაღველს თავისი ფრთა გაეკრა...
შესამჩნევი ბიჭი იყო მეძროხე გედიაც - რჩეულებში ამორჩეული! მაგრამ მარიტასავით ღარიბი, უქონელი, უყოლელი, უმამულო!
მალე ხმა დაირხა, მარიტა და გედია შეყვარებულები არიანო! გედია აღარ მალავდა. ერთხელ ჩემთანაც წაიღიღინა, ტყეში რომ ვიყავით შინდზე:
"მომენატრები, მარიტავ,
სული ამამდის ყელშია!"
გედია ზაფრადაცემულივით ტორტმანობდა, იკლაკნებოდა სიყვარულით, მოუსვენრობდა, საქმეს თავს ვერ უდებდა; სიყვარული შეჰსეოდა მის თვითეულ უჯრედსა და ძარღვს.
"წყეულო სიყვარულო,
ვაი, ჩაგავლებ ხელსა,
სულ ლუკმა-ლუკმად დაგკუწავ,
მერე შეგიკეთებ ცეცხლსა!"
ბევრი სხვაც იყო მარიტას სხივოსანი სახით ელდადაკრული. თვალმცეცხლი ბიჭები ეტმასნებოდნენ მარიტას. არა ერთი ჭაბუკი მწყემსი, მევენახე, მეხრე თუ მეძროხე.
მარიტას ბრალი იყო, ზოგს რომ ხბოები ეკარგებოდა, ზოგი სამუშაოზე ვეღარ მიდიოდა, ზოგი ღამეს თეთრად ათენებდა, ზოგი დღისითაც გმინავდა.
- გაძნელდა უშენობა!
შორიდან შესჩიოდნენ მარიტას აჩრდილს.
მაგრამ ყველაზე მეტად დაჭრილი მაინც გედია იყო.
მახსოვს, სიონობა ჩვენს სოფელში, დღეობა და ღრეობა.
მოზარდობა ფოლორცზე ორ ჯგუფად გავიყავით. ერთი ცალ მხარეს იდგა, მეორე - მის პირისპირ.
ხელი ხელთ გვქონდა დავლებული. ჩვენ რომ სიმღერით ვიტყოდით, თან სკუპით წინ მივიწევდით, მეორე ჯგუფი შეგვეპასუხებოდა სიმღერით და სკუპითვე უკან დაიწევდა.
ჩვენს ჯგუფში მარიტა იდგა, მეორეში - გედია.
გედიას ჯგუფმა ძველებურად მოგვიმღერა:
- ა, ნიშანი, მოგვეც ქალი, თამროს გარდამაო!
ჩვენ ვუპასუხეთ: - არ მოგცემთ და არ ვიკადრებთ,
თამარ კარგა გვყაო!
გედიას ჯგუფი: - მეძროხის ცოლად მინდოდა,
თამროს გარდამაო!
ჩვენ: - მეძროხე მოჩანჩალეა,
თამარ კარგა გვყაო!
გედიას ალმურმა აჰკრა, გედიას ჰკენწლავდნენ.
არა ცხრებოდა სიმღერა:
გედიას ჯგუფი: - მომე თოფი, მოვიტაცებ!
მარიტას ჯგუფი: - ვერც მოხვალ და ვერც ხელს ახლებ!
გედიას ჯგუფი: - ნიშანი მოგვიტანია.
მარიტას ჯგუფი: - არ გვინდა შენი ნიშანი!
გედიას ჯგუფი: - ასი თუმნის ფარჩა არი!
მარიტას ჯგუფი: - არც შაურის ძონძებია!
სანეხვეზე ნაგდებია!
გედიას ჯგუფი: - მოველი და მოგიტაცე!
მისცვივდნენ მარიტას და გაიტაცეს თავის მხარეზე. მაგრამ მოწინააღმდეგე ჯგუფმა ისევ უკან გამოიტაცა.
ამნაირად, არ ემეტებოდათ მარიტა მეძროხე გედიასთვის.
შემდეგ ორივე ჯგუფი შეერთდა, გაჩაღდა ტაშ-გოგონა.
თავდავიწყებული გედია უვლიდა, ცეკვავდა და თან ლექსს შესძახებდა რაღაც ჟინით:
ლე, ლე, ლეკურ-კაბა!
გოგოებმა შეუკიდეს:
დედამ კაბა შემიკერა, დარაია, შრიალაო!
აბა, ბიჭო, შემომხედე, როგორ მადგა ტანშიაო!
ბიჭებმა შეუძახეს:
ღმერთმა შენცა შეგარცხვინა,
შენი კაბის არშიაო!
გედიამ მარიტა გაიწვია საცეკვაოდ, მარიტამ თვალი მიანათა და... შეცურდა წრეში, ცეკვავდა მარიტა და ყველანი მას მივჩერებოდით... როგორ უხდებოდა ქალწულს თვალთა ნარნარება! თითქოს ნიავი ცეკვავს ლერწმის წვერზეო! ყველამ სული განაბა და როცა მარიტას ბოლო წრე უნდა შემოევლო, სწორედ ამ დროს, თვალი შეჰკრა საყდრიდან გამოსულმა ბერდედა ლელაურმა, ხელი ჩაჰკიდა და წრიდან გაიყვანა.
მარიტა დარცხვენილი იდგა დამნაშავესავით, თითქოს უჩინთვალმა გაუგო გედიასადმი ტრფიალება და აუკრძალაო.
- რა შენი ტოლია ეგ ჭირსაჭმელი! - ცალკე საყვედურით უთხრა მარიტას.
მარიტას პირველად დაეწვა გული...
მეზობელი ბიჭებიც გადამეტი სიყვარულისათვის დასცინოდნენ მგრძნობიარე გედიას. - სად არის ამდენი დრო, რომ მარტო ქალს შესწირო, ათასი საქმე აქვს სოფელში ადამიანს და თავშისაცემი! გედია კი მარტო მარიტას გზას ანდობს თვალებსო!
- ეგრე არ უნდა, შენ, ბიჭო,
ნიადაგ ქალთან სწორება.
ხან ხვევნა უნდა, ხან კოცნა,
ხანდახან მკლავზე გორვება,
ხანდახან კარზე გახვიდე,
უკან არ დაგრჩეს ცხოვრება!
განა ცხოვრებისაღა რამ ესმოდა გედიას? ერთ საღამოს მენიშნა გედიას დედის, ხათუთას სიტყვები, შვილს რომ მუდარით მიჰმართავდა დერეფანში, როცა ძროხის მოწველის მერე, ფეხი წამოჰკრა ქვას, საწველელი წაექცა და რძე დაეღვარა:
- დავბერდი, შვილო, შრომა აღარ შემიძლია, თვალთ აღარ მიჭრის, ნისლი რომ მეხვევა, სუდარა მგონია! ცოლი მოიყვანე, ცეცხლის ამნთები მინდა! მარიტა მოიყვანე, სანთლით ნარჩევი ქალია!
რა იცოდა ხათუთამ, რომ მის შვილს უკვე შმაგურად შეჰყვარებოდა მარიტა! მოეყვანა კი არა, წამსვე ხელს დასტაცებდა, ციმციმ გამოიტაცებდა, თავსაც შეაკლავდა. ლელაურისა ეშინოდათ, თორემ მარიტას თანხმობა კიდეც ჰქონდა მიცემული!
ავარდა სიყვარულის ალი! ავარდა და აგიზგიზდა!
მარიტასაც და გედიასაც ახლა შეეძლოთ "ვისრამიანის" ენით ეთქვათ ერთმანეთისათვის: "ჩემგან კიდე საშენო სხვა აღარავინ იპოვების და შენგან კიდე საჩემო! მე მაისი ვარ, შენ - ზაფხული!" ან ერთად ემღერათ:
"გინდ მოვიდნენ ცხრანი მზენი,
მე უშენოდ ვერ დამთბება!"
მარიტას "მისაფუძვლამდე" შეერყია გედიას გული! ორივენი ერთმანეთის საფერისები იყვნენ, მაგრამ მათი ბედი გადაწყვიტა დიდედა ლელაურმა:
- გედია? ცუდი ბიჭი როდია, მაგრამ უარსებოა, ღარიბი! ჩემს ერთადერთ შვილიშვილს ვერ დავაჩაგვრინებ, ისიც გვეყოფა, რაც გვწეწა სიღარიბემ! - და თითისტარს ჩახვეულ ფარტენაზე ცრემლი დააგორა.
მაშინ მწყემსი შეთე დაუბეჯითეს და კიდეც მოიწონა.
- შეთე? - ცხვრის პატრონი, სიმდიდრით დამტკბარი! მისი ცხვრის ფარები თურმე თრიალეთის მთებს ღრუბელივით აშავებს და წვიმასავით იწველება.
- შეთეს ბეღლებში კიბით უნდა ჩაიხედო! სავსე აქვს ქვევრი, ჭურჭელი, გოდორი! ჩემი მარიტაც გაიხარებს; სიღარიბის პატარძლობა არ უწერია, სულ ვარდი უნდა აყაროს ცხოვრებამ; მზით უნდა იყოს გადანამქრული! ამის ღირსია! - წარმოსთქვა უმერყეო ბერდედამ.
ამ სიტყვებს წინ ვერა დაუდგა რა...
თუმცა კი ჩაჩიკამ გაიკმარა საოჯახო თათბირზე:
- რათ უნდა უსიყვარულო სიყვარული? კალთაში ჩაეშლებაო! ოქროთი ვერ მოიგებ ბედნიერებას! - მაგრამ ვერც სიღარიბის დასასუსხად გაიმეტა და თანაც სიდედრის მკაცრმა კილომ გააჩერა:
- ჩემი შვილის უბედურებაც მეყო და ისიც, აქამდის რაც ვიწვნიეთო!
აგრე შერთეს მარიტას უნდომი, უნდო, უსიყვარულო ქმარი შეთე, - მლაშე, ზვიადი, ყომრალი კაცი, მგლისფერი!
პირანთებული მარიტა მიემკვდარა, რა შეიტყო თავისი ბედი, მაგრამ რას იქმოდა? ბევრჯერაც თვალებს დახუჭავდა, წარმოიდგენდა თავს გედიას გვერდით! დიდი იმედები გაცამტვერდა!
ვარსკვლავმა გვირგვინი ჩამოიყარა... ლალის საყურე გაშავდა...
ქორწილი რომ გათავდა, მარიტასა და შეთეს საქორწილო გვირგვინები ხმლითა და ხანჯლით აჰხადეს, ვითომც უომრად, უბრძოლველად, უხმლოდ და უხანჯლოდ ამათ ვბერავინ გაჰყრისო. მარიტასათვის ნისლისფერი ცხოვრება დაიწყო...
შეთე, ნამშრალი, გოროზი, ყველასაგან უყვარული და ყველას უარისმყოფელი, დახარბებული იყო ცხოვრებას. დღეში ათჯერ დასთვლიდა თავის ცხვარს და კიდევ არ ეკმავებოდა.
არ უყვარდა ღარიბი თანამოძმენი: გაბოტილი იდგა და ჰკილავდა.
ერთხელ ასეთი სიტყვა გათალა:
- თანატოლები რათ უნდა ვიყვნეთ ქონებული და უქონელი? - თან შავი ალმური ასდიოდა სახეზე.
მარიტას გულზე მჩხვლეტავი ნემსებივით ეჭიდებოდა მგლის ნაკბილარივით შეთეს სიტყვები.
გედია? გარეგნულად არ შემკრთალა, წარბიც არ შეიდრიკა სიამაყით, მას ეგონა, თუ ქალმა გასწირა! ჯერ სულაც გაჰქრა სოფლიდან, მერე ორჯერ-სამჯერ ჩაიარა შეთეს ახალი სახლის წინ დათოვლილი ნაბდით, მარიტასკენ არც კი გაუხედნია!
დრო გადიოდა. ეს ამბავი ყველას დაავიწყდა, გედიას და მარიტას კი - არა!
ოი, სასწაულო! არ ვიცი, ვისი რჩევით, შეთემ გედია ნათლიად მიიყვანა, როცა ბიჭი ეყოლა. ბოროტი ენები მარიტას აბრალებდნენ.
გედია ისე იქცეოდა, როგორც ყველა ნათელ-მირონი. ეტყობა, შეთემ არა იცოდა რა, ან რა უნდა სცოდნოდა?!
გედია და მარიტა ცალ-ცალკე, უჩუმრად ებრძოდნენ გრძნობას და ვერ მორეოდნენ.
...და ერთხელ, როცა შეთე თრიალეთზე იყო, ხოლო მისი დედა გულიზარი ამიერ ქვეყნიდან გასულიყო, გედია ჩავიდა მათს ოჯახში სამძიმრის სათქმელად.
მარიტასათვის სამძიმარი უნდა ეთქვა ნათლიას, მაგრამ ნამდვილად კი, მარიტას ღიმილი სწყუროდა! სულ ერთი სიტყვაც რომ გაეგონა მისგან, მთელ წელიწადს იკმარებდა ბედნიერებისათვის!
მარიტა შემთხვევით მარტოდმარტო დახვედროდა ოჯახში.
- გაუმარჯოს იმ ორ წვეთ თაფლს, რომელიც დღეს ერთ სიტკბოდ შეერთდება! - კისკისებდა სიო.
ლოყაწითელი მაისის იასამნის მიბნედილი სურნელი მხიარულობდა...
ასე შეხვდნენ ერთმანეთს ახალი ტარიელი და ნესტან-დარეჯანი...
მეზობლის შინაბერა ბალბალუკას, - "ნემსიპარიას", კივკივით მოსიარულეს, არ გამორჩა გედიას სტუმრობა. კევიღეჭიამ გამოაქვეყნიერა ყოველივე.
სოფლის ენაკეციამ, ნაზი, ქლარცი ენით მკმევარმა, კრძალული და თავაზიანი ლაპარაკი იცოდა. და ამ ნაზ სიტყვათა გადაცემა-გადმოცემაში, თავისი ვითომდა კდემამოსილებით. მთელ სოფელს ამცნო გედიას და მარიტას ვითომდა საცოლქმრო შეყრა.
ბალბალუკას ნაენავი, ჭორშესხმული ამბავი მივიდა სოფლის მეუფროსემდის.
- განა სოფელი ბრმა არი, განა გულზე გახვრეტა მეტიღა იქნება? - რისხვით ამბობდა ციციკორე.
- არა, ღობესაც თვალი აქვს, კედელსაც, ჯამ-ჭურჭელსაც!
- ქალი ეშმაკის თვალია! - წარმოთქვა ციციკორემ და ხმის ამოღება ვერავინ გაბედა.
ცეცხლმოკიდებული სოფლის მეუფროსე ციციკორე თავზე ცივ წყალს ისხამდა. გმინავდა, თრთოდა, ტვინი გაუფიცხდა.
- მირონი დააქციეს, ტალახში შარიეს, ქვეყანა შეგვიგინეს, გაუგონელი ამბავია, ძნელად დასაჯერებელი, ქვეყნის გადაჯიშების ნიშანია სწორედ! მერე ვის დროს ხდება: ჩემს ხელში! ღმერთიც მე მომთხოვს პასუხს, ქმარიც, სოფელიც, ჩამომავლობაც!
- ვაი, თემო და სოფელო! - ბობოქრობდა ციციკორე.
- დამიძახეთ ელიას, ზაზას, გორიას, სოლომონს, ყანდუას, ზაქარას, - განკარგულებას იძლეოდა.
შუაღამისას სოფლის თავკაცების ფარული თათბირი გაიმართა ციციკორეს საბძელში. დიდი სჯა-კამათი იყო. ციციკორემ გულის ბოღმა-ვაება წამოცალა. თავისი დაიჟინა; ზოგი კი წინაღუდგა, მაგრამ გავლენიანმა სოფლის მეუფროსემ მაინც თავისი გაიტანა, და ვინც კი თავდაპირველად გაიკმარა, ბოლოს იმანაც კი ციციკორეს მხარი მოაბა მკაცრ გადაწყვეტილებაში!..
...ზაფხულის ნაცრისფერი დილა გათენდა, ნაწვიმარი, ნაცივარი, წუხანდელი წვიმის ღრუბლების ნაფლეთები კიდევ დახეტიალობდნენ ჩვენი სოფლის ცაზე, თითქოს ცაც იყო შეციებული, შეტალახებული, გამურული, ჰაერიც უგემური, წუხანდელ ნაწვიმარზე. წვიმით მტვერგადარეცხილი ძეძვის ორღობე უფრო ჩაშავებულიყო, ჩუმი წვიმის წვეთები ცრემლებივით ცვიოდა.
დილაადრიან, უეცრივ რაღაც ყრუ გუგუნმა თუ ზრზენამ გამომაღვიძა... ლოგინში ვნებივრობდი და ნათბილარს წამოდგომა მეზარებოდა... გუგუნი იზრდებოდა, ჩვენს სახლს უახლოვდებოდა...
მაშინღა ვეცი ფანჯარას.
ახლაც თმები მებურძგნება იმ სასტიკ სანახაობაზე.
სოფლის ბრბო უხმოდ მოდიოდა ღვარმოდენით, ჩოჩქოლით, გაონავრებული, გაძალიანებული...
აღრენით ღელავდა ბრბო, მრისხანებდა, გმინავდა, კვნესოდა, ჰბორგავდა, თითქოს გულის ნაღველს იწურავდა, ნიშნისმოგებით უხმაუროდ ზეიმობდა რაღაცას. მოდიოდა ღვარცოფულად, მაგრამ მუნჯად...
პერანგა ქალი უკუღმა შეესვათ ვირზე...
ახლაც მაგონდება იმ ქალის კუნთების თრთოლა. ეტყობოდა, სციოდა და სტკიოდა. სცხელოდა და იგმირებოდა, ალბათ, ენატრებოდა სიკვდილი, მაგრამ სიკვდილი არსად ჩანდა და მისი ტანჯვა კი ძნელი იყო, ვითარცა სიკვდილი!
იმწამს იგი ათჯერ მოკვდა და ისევ ათჯერ ძალით აცოცხლებდნენ!..
...მოჰყავდათ სოფლის წამებული, თითქოს დედოფალი მოჰყავთო, და მთელი სოფელი მისი ამალა გამხდარიყო.
თრთოდნენ ქალის ანგელოზური მხრები და ბრბო კი ტალახსა და საქონლის ფუნას ესროდა თეთრ პერანგზე, რომელსაც თანდათან თავისი ფერი ეკარგებოდა.
არც ერთი ხმა...
არც ერთი შეძახილი... ეს იყო გასაკვირველი...
მაგრამ სიჩუმე საზარლად ხმაურობდა, ჩანჩქერივით გრიალებდა და თან იხვევდა ყველაფერსა და ყოველივეს.
წამებული ერთ წერტილს მისჩერებოდა, თითქოს იქით, სიცოცხლის გადაღმაა, და ამ წამის ტანჯვას არცა ჰგრძნობსო და უცბად, როცა მოსახვევში შეუხვია პროცესიამ, მაშინ ვიცანი ის ქალი!
ჩვენი მარიტა! მინაცრებული, გამტკნარებული. მარიტა ყოფილიყო! მაისის გამონაყოფი მარიტა!
დედაჩემი სულ კანკალებდა, თვალებზე ცრემლი ჩამოსდიოდა, გაოგნებულს თითქოს ფეხქვეშ მიწა გამოეცალა! ბრბო კი ჩუმად, უჩინრად მიჰქუხდა, როგორც ღვარცოფი, და მის წინაშე უძლური იყო თვით ღმერთი!
იმ საშინელი დღის შემდეგ გაუკაცრავებული, დამცრობილი მარიტა აღარავის სჩვენებია!
მარიტა მოკვდა სოფლისათვის!
თითქოს, სადღაც, უჩინრად გარდაიხვეწა...
ყველა უხერხულობდა მარიტას სახელის ხსენებას. ბავშვიც კი შეყოყმანდებოდა ხოლმე, ხოლო თუკი ენაზე მოადგებოდა ეს სახელი, ენის ტარზევე შეირჩენდა და არც კი წარმოსთქვამდა...
ჩუმად იყვნენ მარიტას ნამეგობრალებიც... ყველა მიჰხვდა თავის შეცდომასა და ბოროტებას, ყველამ გაითვალისწინა საკუთარი დანაშაული...
გულგაგმირული გედია გადაიხვეწა ყაზახში, თათრებში, და იქვე მოეღო ბოლო უსაშველო დარდით, თავზე ხელაღებული ვიღაცას შემოჰკვდომოდა.
სოფელმა იგრძნო თავისი ნამხეცავი, ნაპირუტყვალი! აწყენინა თავის საუკეთესო შვილს, უმანკოს და უნაკლულოდ პატიოსან ადამიანს!
მარიტა ზეზეურად დადნა და სულ მალე უთქმელი სევდით გადავიდა ეთერის ქვეყანაში!
გაიგო რა მისი ცოდვის მზიდველმა სოფელმა მარიტას სიკვდილი, საშინლად იტკივილა! მთელი სოფელი მოჯარდა მარიტას ეზოში.
მარიტას უხრწნელი სილამაზე - მთვარის საშუბლე, პიტალო ვერცხლური სახე, დამარმარებული ყელი, - სიკვდილშიც კი მომხიბლაობდა!
სოფელმა ზღვიერის ცრემლით დაიტირა თავისი მზეჯავარა. კუბოსთან ყველა წყაროსავით იღვრებოდა.
მხოლოდ გულჯავრიანი ციციკორე, ამაყი და გაძაგრული იდგა. ჩაღრუბლული, მძიმე ფიქრებში შესული, განა შემნანე, ხან ყავარჯენს დაებჯინებოდა, თითქოს სასტიკი მზერით ამოწმებდა, მართლა მოკვდა თუ არაო? საოცარი იყო, ციციკორე - მარიტას სიცოცხლის ხელმყოფელი, სოფლის ამტირებელი, სულაც არ იტანჯებოდა, მას მართალი ეგონა თავი! მან ხომ სოფლის ძველთაძველი ზნეობა დაიცვა, სირცხვილი არავის შეარჩინა! მხოლოდ ნორჩი, "გაუხარელი" ქალი ენანებოდა, როგორც ადამიანს და თვითვე უკვირდა თავისი ძალა და გავლენა:
- სად დავკარი და სად გავარდაო!
"გამაძღო მე სიმწარითა, მათრო მე ნაღველითა" ცხოვრებამ... ბედმა... - შეეძლო გაემეორებინა მარიტას.
გლოვის კვამლით სოფელი გაშავდა...
სოფელს თავისი თამარ დედოფალი მოუკვდა... ხეებიც კი სტიროდნენ...
და სამარის პირად, როცა დადგა უკანასკნელი წუთები გამოთხოვებისა და მიწის მიყრისა, იმ წამს, კუბოს მიჯრილმა მარიტას შეურაცხმყოფელმა ხალხმა, ახლა შეშინებულმა, უეცრივ უკან დაიხია, თითქოს ამაზე სხვა რამ უფრო საზარი დაინახა, კინაღამ ერთმანეთი გადათელეს და გათქერეს... რადგან ერთი მუჭა მიწის მიყრა ვერავინ გაუბედა ამ ღვთიურ სილამაზეს. ვერავინ... ვერავინ...
თვით უშიშარმა დოლენჯიმ, ბიჯიც ვერ წადგა, რომ მისაყრელი მიწა პეშვით აეღო დასაყრელად.
იდგა ხალხი და გულამომჯდარი ქვითინებდა.
ბოლოს, ისევ ციციკორემ გამოიყვანა ხალხი ბურანიდან.
ისიც ფეხის ბორძიკით მივიდა კუბოსთან, დაიღუნა, აიღო ერთი მუჭა მიწა და კუბოს მიაყარა...
უცბადვე დასწვდა ნიჩაბს და წავიდა მიწა ხრიალ-ხრიალით.
ეშველა ხალხს. გულს ეფონა... თორემ ცრემლი დაახრჩობდა!
კლდეთა ამონაყარ მიწაში ჩასვენდა მარიტა.
მიწას არ შერცხვა, მაგრამ ბალახი მიწაში ჩაძვრა სირცხვილით.
უცბად მზე გაჩაღდა, აბრიალდა, თითქოს მისი ნაწილი მარიტა მასვე შეუერთდაო.
მარიტას სიკვდილმა, როგორც ხალხი იტყოდა, - მთები გადააბნელა, ქვეყანა დააცარიელა, ქვა დაადნო, კლდე დაშალა...
ხალხური ლექსი იტყოდა: მარიტას სული პეპელასავით გაფრინდა და ანგელოზები ზარის რეკვით შეეგებნენო!
იმასაც იტყოდნენ, ზეცაში მტრედი აფრინდა მახარობლადო, - მარიტა მოდისო!
საიქიოში ოქროს სკამი მიართვესო, დაღლილსაო.
ღვთისმშობელს ეთქვა თურმე: ფერზე გეტყობა, ძლიერ დაღლილხარ, დაჯე, შვილო, შორიდან მომავალი ხარო!
იესო ქრისტემ კი ხელმანდილი ამოიღო, შუბლზე უნდა მოესვა, რომ გაეცოცხლებინა, მაგრამ ისეთი ლამაზი იყოო, მიწაზე დასაბრუნებლად ვერ გაიმეტაო, მოინდომა, სულ გვერდითა ჰყოლოდა, ახლაც გვერდითა ჰყავსო ვარსკვლავადო...
მთელი წელიწადი უწვიმარი იყო... ყანები ჩაიწვა. ვენახები გადახმა. ყანწი ვერავინ გაასველა!
დაშრა ჭური და საწნახელი!
ამ უბედურებას მარიტას უსამართლო სიკვდილს აბრალებდნენ, რომ სოფელმა უბრალოდ გასწირა მარიტა!
მახსოვს, დიდხანს იყო ამაზე მითქმა-მოთქმა, საუბარი. მერე ვიღას გვეცალა?!
მარიტა უკვე წფერფლა ცივმა დრომ და გრილმა მიწამ! ვისღა ახსოვს?
მხოლოდ შემსწრენი და მახსოვარნი დაუჯერებელ ზღაპარ-ამბავივით გავიხსენებთ ხოლმე მარიტას სახისა და გულის სილამაზეს, ისიც ჩვენს შორის!..
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ამ გაზაფხულის პირზე ვინახულე ჩემი სოფელი და მარიტას ნაეზოვარიც.
ირგვლივ ყოველივე დამუნჯებულიყო. ნამოსახლარზე მარიტას სახლის ნაკედლარებიც კი აღარ ჩანდა.
იქ, სადაც მარიტას მამისეული სახლი იდგა, ახლა ქერის ბურდო ეყარა და ქათმებისაგან გარს მტვერი და ბუნგალი ირეოდა.
ყოველივე წალეკილი იყო "ზვირთთაგან მღელვარისა ამის მიუნდობლის საწუთროსათა".
აღარც ერთი ხე აღარ გადარჩენილიყო მარიტას ეზოში. მხოლოდ ძველი კერის ადგილზე, თავისით ბროწეული ამოვარვარებულიყო.
ჩემს წინ ახლად აყვავებული, ცეცხლისფრიანი ბროწეულის ყვავილი მიღიმოდა, მარიტას სახესავით ალაკრული!
ვუყურებდი მხიარულ, მზიან ყვავილს და არა მჯეროდა, რომ მარიტა აღარ ამშვენებს დედამიწას! არც ის მეჯერებოდა, რომ ამ მტვერსა და ნაგავში ასეთი ბრწყინვალე ყვავილიანი ხე ამოსულიყო თავისით!
მართლაც, საიდან მოდის სილამაზე? ან სად მიდის? სად იკარგება, თუ დროებითმიეფარება?
ვინ იცის?!
მარიტა
ვის არ უყვარს მზე?
მზეს ესწრაფვის დიდი არწივი, პატარა ტოროლაც, "ცას წავალო" რომ წკრიალებს ყოველ დილით, აექანება ცისკენ მთრთოლარი ფრთებით.
პირველ რიგში ბროწეულს უყვარს მზე!
როგორ მწვავს ბროწეულყვავილის ნაელვები გამოსხივებანი!
მიყვარს ცეცხლური ყვავილი, მზიანეთის სხივმფენარა ალნაკადი ოქრომდნარი, სეფესანთელივით რომ ბრდღვიალებს; მიყვარს მისი გულის ავსებულობა! თითქოს მზე სავსებით შეუწოვიაო.
არა, არა მჯერა, რომ იგი სხვა ყვავილივით დასჭკნეს როდესმე, ჩამოცვივდეს, განქარდეს, ამტვერდეს! არა, არა მჯერა!
მზის ნაბადებია; მის კოკორში დაგუბებული სხივთა ნაგალობარი; შიგ ჩაწერილია ანკარა სხივთა რაკრაკი; მზისობა უჩანს თითოეულს ნაკვთში.
- ყვავილი კი არა, მზის ნაკადულის კამკამია! - ასე იტყვის გულისხმისმყოფელი.
ბუნების ასეთივე საჩუქარი იყო, ჩემს ოცნებას რომ შემოჰხვევია ბროწეულყვავილივით, - მარიტა! ნათლით სავსე, ღიმცისკროვანი ყვავილი ჩემი ყრმობისა!
მარიტა!
მარიტა - თითქოს მზეს ჩამოვარდნოდა!
ქალი კი არა, - მთვარის გამოახლება იყო!
მარიტა - ჩემი ყრმობის მეგობარი! ქალებში - დედოფალი.
- შენ "მზევარ" უნდა გერქვას, "მზევინარა", - ბევრს უთქვამს მარიტასათვის.
მარიტას მერე აღარ გამკვირვებია არც ყინწვისის ღვთაებრივი ფრესკა, არც არმაზელი ტურფა სერაფიტა.
- ვისაც ღმერთი არ გინახიათ, მოდით და ნახეთ მუხათწყაროში! გადამეტი არ გეგონოთ და მარიტას მშვენების სამზერად საგანგებოდ მოდიოდნენ მეზობელ სოფლებიდან. მოდიოდნენ და უყურებდნენ.
- რამ წარმოქმნაო? - ჰკვირობდნენ.
მართლაც, ხეობის თვალი იყო მარიტა!
ახლაც ჩემს თვალწინ დგას ალმასური სახე, მწყაზარი. მოციმციმე ტრედონა, წყნარი, როგორც მაისის თეთრი წვიმა, ქალი - მტრედივით შემკობილი, ჩაკდემით მოსიარულე; ნაზი, როგორც ნიავი, ვერხვში შეხიზნული.
მართლაც, პირმეტყველი სამოთხე იყო მარიტა!
გიოცნებია ნუკრის თვალებზე? გყვარებია მერცხლიანი თვალები? ძვირფასი სახის დამარმარება? მარიტას სახე - მართლაც სინათლე იყო! ბროწეულის ყვავილივით ჰყვაოდა მისი სილამაზე!
მარიტა ცისარტყელასავით დადიოდა სოფლის ორღობეში, თუმც ორშაურიანი ჩითის კაბა ეცვა! რა უცნაურია ბუნება! როგორ იცის ზოგჯერ უხვად დასაჩუქრება!
მარიტას სულის მშვენიერება აღემატებოდა მის გარეგან სილამაზეს!. გულში ია ამოსდიოდა!
თვითონვე ჰგრძნობდა მარიტა ბუნების მიერ მომადლებულ ნიჭს, გულში მადლიერობდა, რომ მშვენიერების ღირსი გახადა ბუნებამ და ამ ნაჩუქარ დიდებულ განძს თავისი ზნეობითაც უვლიდა, ნაზად და სათუთად უვლიდა... იცოდა, რომ უხვად იყო დასაჩუქრებული! იცოდა, აფასებდა, უფრთხილდებოდა!
რამდენ ვაჟს უნატრია: ნეტამც შვილად გავჩენოდი შენს დედამთილსო!
- ახ, ვინ ბედნიერი გაისაკუთრებს? ვინ იქნება მისი მკუთვნელიო?
- გლეხის ქალი და ეგრე ლამაზი?
- განა ეთერიც გლეხის ქალი არ იყო, უღარიბესი მეწისქვილის ასული, მეფისწული აბესალომი რომ ეტრფიალა?
ჩემი სახლის გასწვრივ მოჩანდა ჩაჩიკას ქოხი, ვეება ლეღვის ხეს გამობმული! ამ ქოხის შვილი იყო მარიტა! - ჩვენი ნათლული და ჩემი მეგობარი; დედით ობოლი, დიდედა ლელაურის მუხლქვეშ გაზრდილი.
მაშინ ის პატარა გოგო იყო, მეც მისი ტოლი ბიჭი ვიყავი!
ენკენისთვის მიწურულები იყო, როცა ყურძნები დაკრეფილია, ქვევრები ნიგვზის ფოთლებითა და აყალოთი ახლად არის წახურული, ეზოებში კი მოდებულია ბრელო ახლადმოჭრილი სიმინდისა. ამ დროს მოყვითლული დღეები კელაპტარივით იწვიან. ჰაერი გამჭვირვალეა, ცა ლურჯად ჩამდნარი, უციაგესი...
უჩუმრად იდგნენ ცივ-გომბორის მთები, ჩემი მშობელი მთები. ქვევით იორი ლაპლაპებდა ომში ამოღებული ხმალივით. ივრის ხასხასა ჭალები ნოყივრად შრიალებდნენ. უბნის გოგო-ბიჭები ჰაერში გაბმულ "ირმის დორბლებს" ფიჩხებით ვიჭერდით, დავკუნტრუშობდით, ვმღეროდით.
უეცრივ, ჩვენს ეზოში შემოვიდა შუახნის შეჭაღარავებული ცხენოსანი, უნაგირზე პატარა გოგო შემოესვა - მარიტა.
ყვითელი აბრეშუმივით თმა-კულული... ლურჯი თვალები... ისე ვიგრძენი, თითქოს ჩვენს ეზოში ია შემოვიდა, შემოვიდა და შემოეფინა... მე შევდექი და გაკვირვებულმა ცქერა დავიწყე, მერე მოწიწებით მივუახლოვდი, ხმის გაცემა გავბედე და... მალე ერთად ვთამაშობდით მე და მარიტა!
ახლად დაქვრივებული ჩაჩიკა ჩვენსას სტუმრად მოსულიყო თავისი დაობლებული პატარა გოგოთი. მალე მარიტას ნადედობიც გამოჩნდა - დიდედა ლელაური!
დედაჩემს ძალზე გაეხარდა ნათლულის ნახვა. კარგადაც დახვდა. მთელი დღე ჩვენთან დაიმყოფეს მარიტაანთ. მეორე დღეს ჩაჩიკა სიდედრის ქოხში ჩასახლდა.
იმ დღიდანვე მუშაობას შეუდგა შრომამოუწყენელი ჩაჩიკა თავისი სიდედრის მამულში. თვითონ არაგვიდან იყო. ცოლი რომ მოუკვდა, იქ ვეღარ დადგა, ცოლის სიყვარულით მის სოფელს შემოეხიზნა.
მშვენიერი ვენახიც გააშენა! სულ ერთთავად შიგ მუშაობდა! მეზობლები დიდ პატივსა სცემდნენ შრომისათვის:
- სირცხვილია, ჩაჩიკას ღვინო საქეიფოდ დაილიოს, წამლათ უნდა მიიღო და წვეთეულად იხმაროო!
ღარიბი იყო ჩაჩიკას ოჯახი, თუმცა ჩაჩიკას გარდა დიდედა ლელაურიც მხნეობდა.
წერა-კითხვაში გაწაფული მარიტა ახლა სხვას ასწავლიდა ანაბანას დიდის გულმოდიგნებით. რომ წამოიზარდა, საოცარი ხალიჩის მქსოველი დადგა! გაზაფხულის ყველა ფერით ხალიჩას ჰქსოვდა გამოცდილი ოსტატივით!
მეც იმ ხანებში დაიწყე ლექსების წერა. ორივემ ვიგრძენით, რომ ხელოვანნი ვიყავით და ალბათ ამიტომ სულის თვისტომები გავხდით... შეიძლება ესეც იყო მიზეზი ჩვენი ასე დამეგობრებისა; მაგრამ, მაშინ რომ ჩემთვის გეკითხათ, გეტყოდით, რომ მიზეზი მარიტას უნაზესი ხმა იყო და კდემამოსილი სახე, თანაც უჩვეულო, ქალწულებრივი სიმშვიდე.
რატომღაც მარიტას ზედმეტად სჯეროდა ჩემი პოეტობისა.
- მომეცი შენი ლექსი, ამ ფარდაგზე ამოვლექსო! - მეხვეწებოდა, - აქეთ-იქიდან კი ვარდებს ამოვუქარგავო!
მაგრამ სად მქონდა ისეთი ლექსი, რომ ღირსი ყოფილიყო მარიტას გულისყურისა თუ მისი თითების შრომისა?
ახლაც კი ვერ დავარწმუნებდი მარიტას, რომ მის მიერ ხალიჩაზე ამოქსოვის ღირსი ლექსი ჯერაც არ დამიწერია!
ერთხელ, ჩემი მასწავლებელი, კომპოზიტორი ნიკო სულხანიშვილი, ჩამაცივდა:
- ჩქარა "საქართველოს ჰიმნისათვის" ლექსი დამიწერეო! მალე განვთავისუფლდებით და ჰიმნი დაგვჭირდებაო!
ეტყობა, სულხანიშვილს, მარიტასავით, სჯეროდა ჩემი ნიჭისა!
ცხადია, თავი ხიფათში არ ჩავიგდე და კისრად ვერ ვიდე მუსიკოსის დავალება, ისევე როგორც მარიტას თხოვნა.
ეს იყო 1916 წელს, რევოლუციის წინა წელიწადს!
საოცარია, როგორც მარიტა და ნიკო სულხანიშვილი მთხოვდნენ დაჟინებით ლექსს, ისე ჩემთვის აღარავის არ უთხოვია ლექსი, არც ერთ რედაქტორს, არც ერთ თაყვანისმცემელს!
საოცარი მშრომელი იყო ჭირდებული დიდედა ლელაური. მარიტაც მას მიემგვანა, მასაც სწყუროდა ცხოვრების წმინდა წყაროს წყალი!
მარიტა შრომაშიც ფაქიზი იყო, მუდამ ფურფუშებით და ფანცი-ფუნცებით მორთული წინსაფარი ჰქონდა აკრული - მარწყვის ყვავილით მოჩითული.
საშინლად მეცოდებოდნენ "მეთავთავე ქალები" თუ ბალღები. მკათათვის სასტიკ სიცხეში ტვინი უნდა აედუღებინათ ცხარე მზის გულზე! წაღუნულებს, სისხლდაწრეტილებს ნამგლისაგან გაბნეული, დანარჩენი თავთავი უნდა მოეკრიფათ. წინსაფრით შინ ეზიდებოდნენ.
ეს მათი წლიური სარჩო იყო, ხოლო თუ ქალს ქმარიცა ჰყავდა, ეს მონაკრეფი თავთავი მაინც მისი პირადი ქონება იყო, ქმარი ვერ შეეხებოდა, ამას მიუმატებდნენ კალოს გალეწილ ჯელჯს და ბოლოს საკუთრად ლეწავდნენ. ამ პაპანაქებაში, სიცხეში საშინელ ჯაფით შეგროვილი გროშებით ქალს შეეძლო მეწვრილმანისაგან ქმრის დაუკითხავად ეყიდა თავი-ჩითი საკაბე თუ ბამბაზია, საკუთრივ ან თავის შეუმოსავ ბავშვებისათვის.
მკათათვის დილიდანვე სამკალში გაშლილ დედაკაცებში ჩადგებოდა მარიტა და გულმოდგინედ ჰკრეფდა დაბნეულ თავთავს. მე ვერ ვიტანდი მარიტას სიცხიგულზე შრომას და ვეშველებოდი. ბევრჯერ დედაჩემი გამჯავრებია, მზე არ ჩაგივარდესო, მაგრამ თავთავებზე წახრილ მარიტას არ დავხმარებოდი, არ შემეძლო.
- წადი, გენაცვალე, არ დაისიცხო! - წყნარად მეტყოდა მარიტა და მისი უნაზესი ხმა უფრო მაბამდა იმ ადგილს, სადაც მარიტა ჰკრეფდა თავთავებს, ვიდრე მზის შუქი ჩაიკრიფებოდა.
იწვოდა დუბიანი, მზისაგან დამწვარი წითლობი, შორს ჰმშვენოდნენ გრილი ბაღნარები; მაგრამ საგრილობელი, ჯავრიანი ხეები მარიტასთვის არ შრიალებდნენ.
საღამოთი, სახემტკბარი მარიტა გამობრწყინდებოდა თავის დერეფანში, სულაც არ ეტყობოდა მთელი დღის დაღლილობა. პირმოოქროვილი დიდედა ლელაური წადიერებით ეალერსებოდა საყვარელ შვილიშვილს.
- ჩემო სპეტაკო შროშანავ, ჩემო ბამბიქულავ! რად გინდა მზითევი? შენი მზითევი _ შენი აბრეშუმივით გადავარცხნილი თმებია! - ეტყოდა დიდედა.
- შენი მზითევი - შენი იისფერი თვალებია!
- მთვარისპირავ, შენი გულ-მკერდის ნათელი - შენი მზითევია! - და ეგრე უნდა ჩაჰყოლოდა ანაგებად, თავიდან ფეხის ფრჩხილებამდე დიდის ალერსით დამტკბარი ლელაური.
კრძალული მარიტაც ჩუმად ნებივრობდა.
- შენთვის გაქარწყლდეს დიდედაშენი, ჩემო ობოლო, მარგალიტზე უთეთრესო! - განაგრძობდა დიდედა და თან ნაწნავს უწნავდა. წამოწოლილი მარიტა შველივით განაბულიყო.
- ვარდის ჩიტო, პატარა მტრედო გვიძინა! - არა ცხრებოდა დიდედა ლელაური.
- მზის ცისკარო!
ჩვენ დროს ბავშვთა ერთი ბედნიერი დღე "არიფანა" იყო - საძმო სუფრა, - ყვავილთა დღესასწაული, ყრმათა პურ-მარილის შეერთება. არიფანას ყოველწლიურად, ვარდობისთვეში, ვმართავდით უბნის ბავშვები.
შინიდან წავიღებდით წინასწარ დამზადებულ სანოვაგეს, ტკბილეულს, ტკბილ სასმელს, შერჩეულ ადგილზე გავშლიდით სუფრას, თავზე დავიდგამდით გვირილის გვირგვინებს, სუფრა კი - ვარდ-ყვავილებით, ზიზილებით გვქონდა აყვავებული.
ვმღეროდით, ვლექსობდით, ვცეკვავდით, ვთამაშობდით.
კარგად მახსოვს, უკანასკნელი არიფანა ჩვენი ვენახის თავში გავმართეთ, დიდი სამასწლოვანი კაკლის ჩრდილის ქვეშ.
მე, ძველი არიფანების მონაწილეს, მიფიქრია, რატომ ისევ არ შემოვიღებთ ჩვენი ბავშვებისათვის არიფანას, - ამ მშვენიერ ძველქართულ ჩვეულებას, - ბუნების დღესასწაულობას ყრმების მიერ?
უკანასკნელ არიფანაზე განსაკუთრებით დამაახსოვრდა მარიტა, არიფანას დიასახლისი! უკანასკნელის, ვამბობ, რადგან მაშინ უკვე საარიფანო ჰასაკს გადავაღწიეთ, მოზარდობაში გადავდგით ფეხი, ერთი ჩვენი ტოლი გოგო იმ წელს კიდევაც გაათხოვეს.
და აი, უკვე სხვა თვალით მეჩვენა მარიტა, - გარდასხვავებული! ჩემს წინ შეღერებული, შედედებული, მკერდამოვსებული ქალწული იდგა თეთრ-მოვარდისფრო კაბაში!
არიფანას სუფრაზე მარიტა ტკბილი მზრუნველობით დიასახლისობდა, რიგს გვაძლევდა, დაგვზრუნავდა, გვეალერსებოდა. ოდნავი სევდა უკრთოდა თვალებში, ალბათ იმიტომ, რომ ჩვენსავით ისიც სამუდამოდ ეთხოვებოდა ბავშვობას, უკვე მოზარდობის ჰასაკში გადასული.
ისიც შევნიშნე, რომ ჩვენი მეზობელი, ჭაბუკი მეძროხე გედია ნათელიძე, თვრამეტ-ცხრამეტი წლის ბიჭი, სუფრის თადარიგში ეხმარებოდა; თან მოკრძალებითა და ღიმილით მისჩერებოდა, თითქოს რაღაცას ემუდარება, შეთხოვსო, ხან თითქოს კიდევაც ებუზღუნებოდა. ერთი სიტყვით, ისე მეჩვენა, რომ გედია ვერავის ამჩნევდა მარიტას გარდა. ის მშვენიერი ყვავილთა გვირგვინი, დიდის ეშხით რომ დაწნა გედიამ, სწორედ მარიტას დაადგა თავზე. ლეკურიც მასთან იცეკვა!
მარიტასაც ეტყობოდა უჩვეულობა, - უეცრად მოსწყდებოდა იქაურობას, გაირინდებოდა, თითქოს სხვა სამყაროში გადასულაო, და მის მშვენიერ, კამკამა სახისთვის თითქოს ნაღველს თავისი ფრთა გაეკრა...
შესამჩნევი ბიჭი იყო მეძროხე გედიაც - რჩეულებში ამორჩეული! მაგრამ მარიტასავით ღარიბი, უქონელი, უყოლელი, უმამულო!
მალე ხმა დაირხა, მარიტა და გედია შეყვარებულები არიანო! გედია აღარ მალავდა. ერთხელ ჩემთანაც წაიღიღინა, ტყეში რომ ვიყავით შინდზე:
"მომენატრები, მარიტავ,
სული ამამდის ყელშია!"
გედია ზაფრადაცემულივით ტორტმანობდა, იკლაკნებოდა სიყვარულით, მოუსვენრობდა, საქმეს თავს ვერ უდებდა; სიყვარული შეჰსეოდა მის თვითეულ უჯრედსა და ძარღვს.
"წყეულო სიყვარულო,
ვაი, ჩაგავლებ ხელსა,
სულ ლუკმა-ლუკმად დაგკუწავ,
მერე შეგიკეთებ ცეცხლსა!"
ბევრი სხვაც იყო მარიტას სხივოსანი სახით ელდადაკრული. თვალმცეცხლი ბიჭები ეტმასნებოდნენ მარიტას. არა ერთი ჭაბუკი მწყემსი, მევენახე, მეხრე თუ მეძროხე.
მარიტას ბრალი იყო, ზოგს რომ ხბოები ეკარგებოდა, ზოგი სამუშაოზე ვეღარ მიდიოდა, ზოგი ღამეს თეთრად ათენებდა, ზოგი დღისითაც გმინავდა.
- გაძნელდა უშენობა!
შორიდან შესჩიოდნენ მარიტას აჩრდილს.
მაგრამ ყველაზე მეტად დაჭრილი მაინც გედია იყო.
მახსოვს, სიონობა ჩვენს სოფელში, დღეობა და ღრეობა.
მოზარდობა ფოლორცზე ორ ჯგუფად გავიყავით. ერთი ცალ მხარეს იდგა, მეორე - მის პირისპირ.
ხელი ხელთ გვქონდა დავლებული. ჩვენ რომ სიმღერით ვიტყოდით, თან სკუპით წინ მივიწევდით, მეორე ჯგუფი შეგვეპასუხებოდა სიმღერით და სკუპითვე უკან დაიწევდა.
ჩვენს ჯგუფში მარიტა იდგა, მეორეში - გედია.
გედიას ჯგუფმა ძველებურად მოგვიმღერა:
- ა, ნიშანი, მოგვეც ქალი, თამროს გარდამაო!
ჩვენ ვუპასუხეთ: - არ მოგცემთ და არ ვიკადრებთ,
თამარ კარგა გვყაო!
გედიას ჯგუფი: - მეძროხის ცოლად მინდოდა,
თამროს გარდამაო!
ჩვენ: - მეძროხე მოჩანჩალეა,
თამარ კარგა გვყაო!
გედიას ალმურმა აჰკრა, გედიას ჰკენწლავდნენ.
არა ცხრებოდა სიმღერა:
გედიას ჯგუფი: - მომე თოფი, მოვიტაცებ!
მარიტას ჯგუფი: - ვერც მოხვალ და ვერც ხელს ახლებ!
გედიას ჯგუფი: - ნიშანი მოგვიტანია.
მარიტას ჯგუფი: - არ გვინდა შენი ნიშანი!
გედიას ჯგუფი: - ასი თუმნის ფარჩა არი!
მარიტას ჯგუფი: - არც შაურის ძონძებია!
სანეხვეზე ნაგდებია!
გედიას ჯგუფი: - მოველი და მოგიტაცე!
მისცვივდნენ მარიტას და გაიტაცეს თავის მხარეზე. მაგრამ მოწინააღმდეგე ჯგუფმა ისევ უკან გამოიტაცა.
ამნაირად, არ ემეტებოდათ მარიტა მეძროხე გედიასთვის.
შემდეგ ორივე ჯგუფი შეერთდა, გაჩაღდა ტაშ-გოგონა.
თავდავიწყებული გედია უვლიდა, ცეკვავდა და თან ლექსს შესძახებდა რაღაც ჟინით:
ლე, ლე, ლეკურ-კაბა!
გოგოებმა შეუკიდეს:
დედამ კაბა შემიკერა, დარაია, შრიალაო!
აბა, ბიჭო, შემომხედე, როგორ მადგა ტანშიაო!
ბიჭებმა შეუძახეს:
ღმერთმა შენცა შეგარცხვინა,
შენი კაბის არშიაო!
გედიამ მარიტა გაიწვია საცეკვაოდ, მარიტამ თვალი მიანათა და... შეცურდა წრეში, ცეკვავდა მარიტა და ყველანი მას მივჩერებოდით... როგორ უხდებოდა ქალწულს თვალთა ნარნარება! თითქოს ნიავი ცეკვავს ლერწმის წვერზეო! ყველამ სული განაბა და როცა მარიტას ბოლო წრე უნდა შემოევლო, სწორედ ამ დროს, თვალი შეჰკრა საყდრიდან გამოსულმა ბერდედა ლელაურმა, ხელი ჩაჰკიდა და წრიდან გაიყვანა.
მარიტა დარცხვენილი იდგა დამნაშავესავით, თითქოს უჩინთვალმა გაუგო გედიასადმი ტრფიალება და აუკრძალაო.
- რა შენი ტოლია ეგ ჭირსაჭმელი! - ცალკე საყვედურით უთხრა მარიტას.
მარიტას პირველად დაეწვა გული...
მეზობელი ბიჭებიც გადამეტი სიყვარულისათვის დასცინოდნენ მგრძნობიარე გედიას. - სად არის ამდენი დრო, რომ მარტო ქალს შესწირო, ათასი საქმე აქვს სოფელში ადამიანს და თავშისაცემი! გედია კი მარტო მარიტას გზას ანდობს თვალებსო!
- ეგრე არ უნდა, შენ, ბიჭო,
ნიადაგ ქალთან სწორება.
ხან ხვევნა უნდა, ხან კოცნა,
ხანდახან მკლავზე გორვება,
ხანდახან კარზე გახვიდე,
უკან არ დაგრჩეს ცხოვრება!
განა ცხოვრებისაღა რამ ესმოდა გედიას? ერთ საღამოს მენიშნა გედიას დედის, ხათუთას სიტყვები, შვილს რომ მუდარით მიჰმართავდა დერეფანში, როცა ძროხის მოწველის მერე, ფეხი წამოჰკრა ქვას, საწველელი წაექცა და რძე დაეღვარა:
- დავბერდი, შვილო, შრომა აღარ შემიძლია, თვალთ აღარ მიჭრის, ნისლი რომ მეხვევა, სუდარა მგონია! ცოლი მოიყვანე, ცეცხლის ამნთები მინდა! მარიტა მოიყვანე, სანთლით ნარჩევი ქალია!
რა იცოდა ხათუთამ, რომ მის შვილს უკვე შმაგურად შეჰყვარებოდა მარიტა! მოეყვანა კი არა, წამსვე ხელს დასტაცებდა, ციმციმ გამოიტაცებდა, თავსაც შეაკლავდა. ლელაურისა ეშინოდათ, თორემ მარიტას თანხმობა კიდეც ჰქონდა მიცემული!
ავარდა სიყვარულის ალი! ავარდა და აგიზგიზდა!
მარიტასაც და გედიასაც ახლა შეეძლოთ "ვისრამიანის" ენით ეთქვათ ერთმანეთისათვის: "ჩემგან კიდე საშენო სხვა აღარავინ იპოვების და შენგან კიდე საჩემო! მე მაისი ვარ, შენ - ზაფხული!" ან ერთად ემღერათ:
"გინდ მოვიდნენ ცხრანი მზენი,
მე უშენოდ ვერ დამთბება!"
მარიტას "მისაფუძვლამდე" შეერყია გედიას გული! ორივენი ერთმანეთის საფერისები იყვნენ, მაგრამ მათი ბედი გადაწყვიტა დიდედა ლელაურმა:
- გედია? ცუდი ბიჭი როდია, მაგრამ უარსებოა, ღარიბი! ჩემს ერთადერთ შვილიშვილს ვერ დავაჩაგვრინებ, ისიც გვეყოფა, რაც გვწეწა სიღარიბემ! - და თითისტარს ჩახვეულ ფარტენაზე ცრემლი დააგორა.
მაშინ მწყემსი შეთე დაუბეჯითეს და კიდეც მოიწონა.
- შეთე? - ცხვრის პატრონი, სიმდიდრით დამტკბარი! მისი ცხვრის ფარები თურმე თრიალეთის მთებს ღრუბელივით აშავებს და წვიმასავით იწველება.
- შეთეს ბეღლებში კიბით უნდა ჩაიხედო! სავსე აქვს ქვევრი, ჭურჭელი, გოდორი! ჩემი მარიტაც გაიხარებს; სიღარიბის პატარძლობა არ უწერია, სულ ვარდი უნდა აყაროს ცხოვრებამ; მზით უნდა იყოს გადანამქრული! ამის ღირსია! - წარმოსთქვა უმერყეო ბერდედამ.
ამ სიტყვებს წინ ვერა დაუდგა რა...
თუმცა კი ჩაჩიკამ გაიკმარა საოჯახო თათბირზე:
- რათ უნდა უსიყვარულო სიყვარული? კალთაში ჩაეშლებაო! ოქროთი ვერ მოიგებ ბედნიერებას! - მაგრამ ვერც სიღარიბის დასასუსხად გაიმეტა და თანაც სიდედრის მკაცრმა კილომ გააჩერა:
- ჩემი შვილის უბედურებაც მეყო და ისიც, აქამდის რაც ვიწვნიეთო!
აგრე შერთეს მარიტას უნდომი, უნდო, უსიყვარულო ქმარი შეთე, - მლაშე, ზვიადი, ყომრალი კაცი, მგლისფერი!
პირანთებული მარიტა მიემკვდარა, რა შეიტყო თავისი ბედი, მაგრამ რას იქმოდა? ბევრჯერაც თვალებს დახუჭავდა, წარმოიდგენდა თავს გედიას გვერდით! დიდი იმედები გაცამტვერდა!
ვარსკვლავმა გვირგვინი ჩამოიყარა... ლალის საყურე გაშავდა...
ქორწილი რომ გათავდა, მარიტასა და შეთეს საქორწილო გვირგვინები ხმლითა და ხანჯლით აჰხადეს, ვითომც უომრად, უბრძოლველად, უხმლოდ და უხანჯლოდ ამათ ვბერავინ გაჰყრისო. მარიტასათვის ნისლისფერი ცხოვრება დაიწყო...
შეთე, ნამშრალი, გოროზი, ყველასაგან უყვარული და ყველას უარისმყოფელი, დახარბებული იყო ცხოვრებას. დღეში ათჯერ დასთვლიდა თავის ცხვარს და კიდევ არ ეკმავებოდა.
არ უყვარდა ღარიბი თანამოძმენი: გაბოტილი იდგა და ჰკილავდა.
ერთხელ ასეთი სიტყვა გათალა:
- თანატოლები რათ უნდა ვიყვნეთ ქონებული და უქონელი? - თან შავი ალმური ასდიოდა სახეზე.
მარიტას გულზე მჩხვლეტავი ნემსებივით ეჭიდებოდა მგლის ნაკბილარივით შეთეს სიტყვები.
გედია? გარეგნულად არ შემკრთალა, წარბიც არ შეიდრიკა სიამაყით, მას ეგონა, თუ ქალმა გასწირა! ჯერ სულაც გაჰქრა სოფლიდან, მერე ორჯერ-სამჯერ ჩაიარა შეთეს ახალი სახლის წინ დათოვლილი ნაბდით, მარიტასკენ არც კი გაუხედნია!
დრო გადიოდა. ეს ამბავი ყველას დაავიწყდა, გედიას და მარიტას კი - არა!
ოი, სასწაულო! არ ვიცი, ვისი რჩევით, შეთემ გედია ნათლიად მიიყვანა, როცა ბიჭი ეყოლა. ბოროტი ენები მარიტას აბრალებდნენ.
გედია ისე იქცეოდა, როგორც ყველა ნათელ-მირონი. ეტყობა, შეთემ არა იცოდა რა, ან რა უნდა სცოდნოდა?!
გედია და მარიტა ცალ-ცალკე, უჩუმრად ებრძოდნენ გრძნობას და ვერ მორეოდნენ.
...და ერთხელ, როცა შეთე თრიალეთზე იყო, ხოლო მისი დედა გულიზარი ამიერ ქვეყნიდან გასულიყო, გედია ჩავიდა მათს ოჯახში სამძიმრის სათქმელად.
მარიტასათვის სამძიმარი უნდა ეთქვა ნათლიას, მაგრამ ნამდვილად კი, მარიტას ღიმილი სწყუროდა! სულ ერთი სიტყვაც რომ გაეგონა მისგან, მთელ წელიწადს იკმარებდა ბედნიერებისათვის!
მარიტა შემთხვევით მარტოდმარტო დახვედროდა ოჯახში.
- გაუმარჯოს იმ ორ წვეთ თაფლს, რომელიც დღეს ერთ სიტკბოდ შეერთდება! - კისკისებდა სიო.
ლოყაწითელი მაისის იასამნის მიბნედილი სურნელი მხიარულობდა...
ასე შეხვდნენ ერთმანეთს ახალი ტარიელი და ნესტან-დარეჯანი...
მეზობლის შინაბერა ბალბალუკას, - "ნემსიპარიას", კივკივით მოსიარულეს, არ გამორჩა გედიას სტუმრობა. კევიღეჭიამ გამოაქვეყნიერა ყოველივე.
სოფლის ენაკეციამ, ნაზი, ქლარცი ენით მკმევარმა, კრძალული და თავაზიანი ლაპარაკი იცოდა. და ამ ნაზ სიტყვათა გადაცემა-გადმოცემაში, თავისი ვითომდა კდემამოსილებით. მთელ სოფელს ამცნო გედიას და მარიტას ვითომდა საცოლქმრო შეყრა.
ბალბალუკას ნაენავი, ჭორშესხმული ამბავი მივიდა სოფლის მეუფროსემდის.
- განა სოფელი ბრმა არი, განა გულზე გახვრეტა მეტიღა იქნება? - რისხვით ამბობდა ციციკორე.
- არა, ღობესაც თვალი აქვს, კედელსაც, ჯამ-ჭურჭელსაც!
- ქალი ეშმაკის თვალია! - წარმოთქვა ციციკორემ და ხმის ამოღება ვერავინ გაბედა.
ცეცხლმოკიდებული სოფლის მეუფროსე ციციკორე თავზე ცივ წყალს ისხამდა. გმინავდა, თრთოდა, ტვინი გაუფიცხდა.
- მირონი დააქციეს, ტალახში შარიეს, ქვეყანა შეგვიგინეს, გაუგონელი ამბავია, ძნელად დასაჯერებელი, ქვეყნის გადაჯიშების ნიშანია სწორედ! მერე ვის დროს ხდება: ჩემს ხელში! ღმერთიც მე მომთხოვს პასუხს, ქმარიც, სოფელიც, ჩამომავლობაც!
- ვაი, თემო და სოფელო! - ბობოქრობდა ციციკორე.
- დამიძახეთ ელიას, ზაზას, გორიას, სოლომონს, ყანდუას, ზაქარას, - განკარგულებას იძლეოდა.
შუაღამისას სოფლის თავკაცების ფარული თათბირი გაიმართა ციციკორეს საბძელში. დიდი სჯა-კამათი იყო. ციციკორემ გულის ბოღმა-ვაება წამოცალა. თავისი დაიჟინა; ზოგი კი წინაღუდგა, მაგრამ გავლენიანმა სოფლის მეუფროსემ მაინც თავისი გაიტანა, და ვინც კი თავდაპირველად გაიკმარა, ბოლოს იმანაც კი ციციკორეს მხარი მოაბა მკაცრ გადაწყვეტილებაში!..
...ზაფხულის ნაცრისფერი დილა გათენდა, ნაწვიმარი, ნაცივარი, წუხანდელი წვიმის ღრუბლების ნაფლეთები კიდევ დახეტიალობდნენ ჩვენი სოფლის ცაზე, თითქოს ცაც იყო შეციებული, შეტალახებული, გამურული, ჰაერიც უგემური, წუხანდელ ნაწვიმარზე. წვიმით მტვერგადარეცხილი ძეძვის ორღობე უფრო ჩაშავებულიყო, ჩუმი წვიმის წვეთები ცრემლებივით ცვიოდა.
დილაადრიან, უეცრივ რაღაც ყრუ გუგუნმა თუ ზრზენამ გამომაღვიძა... ლოგინში ვნებივრობდი და ნათბილარს წამოდგომა მეზარებოდა... გუგუნი იზრდებოდა, ჩვენს სახლს უახლოვდებოდა...
მაშინღა ვეცი ფანჯარას.
ახლაც თმები მებურძგნება იმ სასტიკ სანახაობაზე.
სოფლის ბრბო უხმოდ მოდიოდა ღვარმოდენით, ჩოჩქოლით, გაონავრებული, გაძალიანებული...
აღრენით ღელავდა ბრბო, მრისხანებდა, გმინავდა, კვნესოდა, ჰბორგავდა, თითქოს გულის ნაღველს იწურავდა, ნიშნისმოგებით უხმაუროდ ზეიმობდა რაღაცას. მოდიოდა ღვარცოფულად, მაგრამ მუნჯად...
პერანგა ქალი უკუღმა შეესვათ ვირზე...
ახლაც მაგონდება იმ ქალის კუნთების თრთოლა. ეტყობოდა, სციოდა და სტკიოდა. სცხელოდა და იგმირებოდა, ალბათ, ენატრებოდა სიკვდილი, მაგრამ სიკვდილი არსად ჩანდა და მისი ტანჯვა კი ძნელი იყო, ვითარცა სიკვდილი!
იმწამს იგი ათჯერ მოკვდა და ისევ ათჯერ ძალით აცოცხლებდნენ!..
...მოჰყავდათ სოფლის წამებული, თითქოს დედოფალი მოჰყავთო, და მთელი სოფელი მისი ამალა გამხდარიყო.
თრთოდნენ ქალის ანგელოზური მხრები და ბრბო კი ტალახსა და საქონლის ფუნას ესროდა თეთრ პერანგზე, რომელსაც თანდათან თავისი ფერი ეკარგებოდა.
არც ერთი ხმა...
არც ერთი შეძახილი... ეს იყო გასაკვირველი...
მაგრამ სიჩუმე საზარლად ხმაურობდა, ჩანჩქერივით გრიალებდა და თან იხვევდა ყველაფერსა და ყოველივეს.
წამებული ერთ წერტილს მისჩერებოდა, თითქოს იქით, სიცოცხლის გადაღმაა, და ამ წამის ტანჯვას არცა ჰგრძნობსო და უცბად, როცა მოსახვევში შეუხვია პროცესიამ, მაშინ ვიცანი ის ქალი!
ჩვენი მარიტა! მინაცრებული, გამტკნარებული. მარიტა ყოფილიყო! მაისის გამონაყოფი მარიტა!
დედაჩემი სულ კანკალებდა, თვალებზე ცრემლი ჩამოსდიოდა, გაოგნებულს თითქოს ფეხქვეშ მიწა გამოეცალა! ბრბო კი ჩუმად, უჩინრად მიჰქუხდა, როგორც ღვარცოფი, და მის წინაშე უძლური იყო თვით ღმერთი!
იმ საშინელი დღის შემდეგ გაუკაცრავებული, დამცრობილი მარიტა აღარავის სჩვენებია!
მარიტა მოკვდა სოფლისათვის!
თითქოს, სადღაც, უჩინრად გარდაიხვეწა...
ყველა უხერხულობდა მარიტას სახელის ხსენებას. ბავშვიც კი შეყოყმანდებოდა ხოლმე, ხოლო თუკი ენაზე მოადგებოდა ეს სახელი, ენის ტარზევე შეირჩენდა და არც კი წარმოსთქვამდა...
ჩუმად იყვნენ მარიტას ნამეგობრალებიც... ყველა მიჰხვდა თავის შეცდომასა და ბოროტებას, ყველამ გაითვალისწინა საკუთარი დანაშაული...
გულგაგმირული გედია გადაიხვეწა ყაზახში, თათრებში, და იქვე მოეღო ბოლო უსაშველო დარდით, თავზე ხელაღებული ვიღაცას შემოჰკვდომოდა.
სოფელმა იგრძნო თავისი ნამხეცავი, ნაპირუტყვალი! აწყენინა თავის საუკეთესო შვილს, უმანკოს და უნაკლულოდ პატიოსან ადამიანს!
მარიტა ზეზეურად დადნა და სულ მალე უთქმელი სევდით გადავიდა ეთერის ქვეყანაში!
გაიგო რა მისი ცოდვის მზიდველმა სოფელმა მარიტას სიკვდილი, საშინლად იტკივილა! მთელი სოფელი მოჯარდა მარიტას ეზოში.
მარიტას უხრწნელი სილამაზე - მთვარის საშუბლე, პიტალო ვერცხლური სახე, დამარმარებული ყელი, - სიკვდილშიც კი მომხიბლაობდა!
სოფელმა ზღვიერის ცრემლით დაიტირა თავისი მზეჯავარა. კუბოსთან ყველა წყაროსავით იღვრებოდა.
მხოლოდ გულჯავრიანი ციციკორე, ამაყი და გაძაგრული იდგა. ჩაღრუბლული, მძიმე ფიქრებში შესული, განა შემნანე, ხან ყავარჯენს დაებჯინებოდა, თითქოს სასტიკი მზერით ამოწმებდა, მართლა მოკვდა თუ არაო? საოცარი იყო, ციციკორე - მარიტას სიცოცხლის ხელმყოფელი, სოფლის ამტირებელი, სულაც არ იტანჯებოდა, მას მართალი ეგონა თავი! მან ხომ სოფლის ძველთაძველი ზნეობა დაიცვა, სირცხვილი არავის შეარჩინა! მხოლოდ ნორჩი, "გაუხარელი" ქალი ენანებოდა, როგორც ადამიანს და თვითვე უკვირდა თავისი ძალა და გავლენა:
- სად დავკარი და სად გავარდაო!
"გამაძღო მე სიმწარითა, მათრო მე ნაღველითა" ცხოვრებამ... ბედმა... - შეეძლო გაემეორებინა მარიტას.
გლოვის კვამლით სოფელი გაშავდა...
სოფელს თავისი თამარ დედოფალი მოუკვდა... ხეებიც კი სტიროდნენ...
და სამარის პირად, როცა დადგა უკანასკნელი წუთები გამოთხოვებისა და მიწის მიყრისა, იმ წამს, კუბოს მიჯრილმა მარიტას შეურაცხმყოფელმა ხალხმა, ახლა შეშინებულმა, უეცრივ უკან დაიხია, თითქოს ამაზე სხვა რამ უფრო საზარი დაინახა, კინაღამ ერთმანეთი გადათელეს და გათქერეს... რადგან ერთი მუჭა მიწის მიყრა ვერავინ გაუბედა ამ ღვთიურ სილამაზეს. ვერავინ... ვერავინ...
თვით უშიშარმა დოლენჯიმ, ბიჯიც ვერ წადგა, რომ მისაყრელი მიწა პეშვით აეღო დასაყრელად.
იდგა ხალხი და გულამომჯდარი ქვითინებდა.
ბოლოს, ისევ ციციკორემ გამოიყვანა ხალხი ბურანიდან.
ისიც ფეხის ბორძიკით მივიდა კუბოსთან, დაიღუნა, აიღო ერთი მუჭა მიწა და კუბოს მიაყარა...
უცბადვე დასწვდა ნიჩაბს და წავიდა მიწა ხრიალ-ხრიალით.
ეშველა ხალხს. გულს ეფონა... თორემ ცრემლი დაახრჩობდა!
კლდეთა ამონაყარ მიწაში ჩასვენდა მარიტა.
მიწას არ შერცხვა, მაგრამ ბალახი მიწაში ჩაძვრა სირცხვილით.
უცბად მზე გაჩაღდა, აბრიალდა, თითქოს მისი ნაწილი მარიტა მასვე შეუერთდაო.
მარიტას სიკვდილმა, როგორც ხალხი იტყოდა, - მთები გადააბნელა, ქვეყანა დააცარიელა, ქვა დაადნო, კლდე დაშალა...
ხალხური ლექსი იტყოდა: მარიტას სული პეპელასავით გაფრინდა და ანგელოზები ზარის რეკვით შეეგებნენო!
იმასაც იტყოდნენ, ზეცაში მტრედი აფრინდა მახარობლადო, - მარიტა მოდისო!
საიქიოში ოქროს სკამი მიართვესო, დაღლილსაო.
ღვთისმშობელს ეთქვა თურმე: ფერზე გეტყობა, ძლიერ დაღლილხარ, დაჯე, შვილო, შორიდან მომავალი ხარო!
იესო ქრისტემ კი ხელმანდილი ამოიღო, შუბლზე უნდა მოესვა, რომ გაეცოცხლებინა, მაგრამ ისეთი ლამაზი იყოო, მიწაზე დასაბრუნებლად ვერ გაიმეტაო, მოინდომა, სულ გვერდითა ჰყოლოდა, ახლაც გვერდითა ჰყავსო ვარსკვლავადო...
მთელი წელიწადი უწვიმარი იყო... ყანები ჩაიწვა. ვენახები გადახმა. ყანწი ვერავინ გაასველა!
დაშრა ჭური და საწნახელი!
ამ უბედურებას მარიტას უსამართლო სიკვდილს აბრალებდნენ, რომ სოფელმა უბრალოდ გასწირა მარიტა!
მახსოვს, დიდხანს იყო ამაზე მითქმა-მოთქმა, საუბარი. მერე ვიღას გვეცალა?!
მარიტა უკვე წფერფლა ცივმა დრომ და გრილმა მიწამ! ვისღა ახსოვს?
მხოლოდ შემსწრენი და მახსოვარნი დაუჯერებელ ზღაპარ-ამბავივით გავიხსენებთ ხოლმე მარიტას სახისა და გულის სილამაზეს, ისიც ჩვენს შორის!..
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ამ გაზაფხულის პირზე ვინახულე ჩემი სოფელი და მარიტას ნაეზოვარიც.
ირგვლივ ყოველივე დამუნჯებულიყო. ნამოსახლარზე მარიტას სახლის ნაკედლარებიც კი აღარ ჩანდა.
იქ, სადაც მარიტას მამისეული სახლი იდგა, ახლა ქერის ბურდო ეყარა და ქათმებისაგან გარს მტვერი და ბუნგალი ირეოდა.
ყოველივე წალეკილი იყო "ზვირთთაგან მღელვარისა ამის მიუნდობლის საწუთროსათა".
აღარც ერთი ხე აღარ გადარჩენილიყო მარიტას ეზოში. მხოლოდ ძველი კერის ადგილზე, თავისით ბროწეული ამოვარვარებულიყო.
ჩემს წინ ახლად აყვავებული, ცეცხლისფრიანი ბროწეულის ყვავილი მიღიმოდა, მარიტას სახესავით ალაკრული!
ვუყურებდი მხიარულ, მზიან ყვავილს და არა მჯეროდა, რომ მარიტა აღარ ამშვენებს დედამიწას! არც ის მეჯერებოდა, რომ ამ მტვერსა და ნაგავში ასეთი ბრწყინვალე ყვავილიანი ხე ამოსულიყო თავისით!
მართლაც, საიდან მოდის სილამაზე? ან სად მიდის? სად იკარგება, თუ დროებითმიეფარება?
ვინ იცის?!