რა არის თავისუფლება? შეიძლება თუ არა ის ზოგისთვის ტვირთი იყოს, ზოგისთვის კი სანუკვარი მიზანი და აუცილებლობა? რატომ მიისწრაფის ზოგი თავისუფლების დათმობისაკენ და სხვის ფრთებქვეშ მოქცევისაკენ?
ცნობილი სოციოლოგი, ერიხ ფრომი მიიჩნევდა, რომ თავისუფლებას თან ახლავს მარტოობა, უმწეობა და გარიყულობა. სწორედ ამიტომ ამბობენ უარს თავისუფლებაზე და იხშობენ ინდივიდუალიზმს. მე ნაწილობრივ ვეთანხმები მის აზრს. ჩემი აზრით, ყველაფერი რაც ადამიანშია, არ აქვს მნიშვნელობა გულში თუ გონებაში, აიძულებს მას რომ იყოს დამოკიდებული საკუთარ თავზე. თავისუფლებისკენ სწრაფვის შედეგი კი სრული თავისუფლება უნდა იყოს და არა დამოკიდებულება, თუნდაც საკუთარ თავზე. ამიტომაც ადამიანი "შიგნიდან" იღებს ყველაფერს და ამ ადგილს სიცარიელით ავსებს. სიცარიელესთან შეგუება კი ჩარჩოებში მოქცევაზე უფრო რთულია, ამიტომ თმობენ ადამიანები თავისუფლებას და მასთან ერთად - მარტოობასაც.
როგორც ვთქვი ნაწილობრივ ვეთანხმები ფრომის მოსაზრებას, თუმცა მიჩნდება საწინააღდეგო აზრიც.
"თავისუფლება" - რამდენი შესაძლებლობა და ძლიერებაა მასში, როგორი სიმსუბუქე და ნეტარება იგრძნობა ამ სიტყვის წარმოთქმისას... თუმცა ყველაფერი ასე როდია...
ფროიდმა თქვა: "ხალხის დიდ ნაწილს არ სურს თავისუფლება, რადგან ის თავის თავში მოიცავს პასუხისმგებლობას, პასუხისმგებლობა კი ბევრისთვის საშიშია."
თავისუფლება, ეს არჩევანის შესაძლებლობაა, არჩევანი გადაწყვეტილებაა, გადაწყვეტილების მიღება კი თავისთავად პასუხისმგებლობის თავზე აღებას ნიშნავს. ესეიგი თავისუფლება პასუხისმგებლობაა, და ვინც მას უპასუხისმგებლობასთან აიგივებს, ის არასდროს ყოფილა თავისუფალი. ვფიქრობ, ეს ფაქტორი უმნიშვნელოვანესია თავისუფლებისგან გაქცევის მიზეზებს შორის.
ერიხ ფრომის აზრით, თავისუფლებისგან გაქცევის გზა ბევრისთვის სრული მორჩილება და დაქვემდებარებაა რომელიმე ბელადისადმი, ლიდერისადმი. "ერთნი მიაგორებენ სამყაროს, მეორენი გვერდით მისდევენ და ეკითხებიან: "საით მიგორავს სამყარო?"" ბევრისთვის თავისუფლებაზე უფრო ადვილი, შემგუებლობაა. ასეთი ადამიანებისთვის გაცილებით ადვილია იჯდეს "კომფორტის ზონაში" და თავისი ქმედების თუ უმოქმედობის პასუხისმგებლობა სხვას გადააბაროს, იწუწუნოს შექმნილ სიტუაციაზე, მაგრამ არ ეძებოს თავის დაძვრენის გზები. ადვილია იყო "არაფერი", ვიდრე იყო თავისუფალი. თუ გვინდა გავექცეთ შეცდომებს, კრიტიკას, გაკიცხვას, მაშინ დავხუჭოთ თვალები, არაფერი ვთქვათ, არაფერი გავიგონოთ და საერთოდ, ვიყოთ "არაფერი". ამერიკელმა მოაზროვნემ, ბრაიან ტრეისმა თქვა: "გადით კომფორტის ზონიდან. თქვენ მხოლოდ მაშინ იგრძნობთ თავს სრულფასოვნად, და თუ ამ ყველაფერს სიძნელეები და დისკომფორტი მოყვა, იცოდეთ, თავისუფლება ამად ღირდა."
მოვიშველიებ ისევ ფრომის მოსაზრებას. მისი აზრით, თავისუფლების დაკარგვას, თან მოსდევს საკუთარი "მე"-ს დაკარგვა, მასისადმი მიმსგავსება, ფსევდო-აზროვნება, ფსევდო-სურვილები... მართლაც, ჩვენ ყველა სოციუმის შვილები ვართ და მოგვწონს თუ არა, გვიწევს ვიცხოვროთ მისი წესებით. შეუძლებელია ვიცხოვროთ საზოგადოებაში და თან ვიყოთ მისგან დამოუკიდებელი. გარემოს გავლენა დიდია. გარშემომყოფები გვეუბნებიან როგორ უნდა მოვიქცეთ, გვასწავლიან ცხოვრებას საზოგადოების წესებით, ეს ყველაფერი კი დაღს ასვამს ჩვენს ხასიათსა და ინდივიდუალობას. ადამიანთა უმრავლესობას სჯერა, რომ საკუთარი ნების შესაბამისად მოქმედებს და ვერ აცნობიერებს, რომ თავად ეს ნება მათზე თავმოხვეულია და რომ საზოგადოება ოსტატურად მანიპულირებს მისით. ჩვენ ვერ ან არ ვხვდებით ამას, ვეგუებით ყველაფერს და არ გამოვდივართ საკუთარი "კომფორტის ზონიდან". სწორედ კომფორტის ზონის მასშტაბი განსაზღვრავს, თავისუფლების ჯაჭვის სიგრძეს.
მიუხედავად ყველაფრისა, დღეისათვის არ უნდა იდგეს საკითხი თავისუფლებისგან გაქცევაზე. გავიხსენოთ წარსული, ევროპისა და ამერიკის ისტორია, ის თავგანწირვები, რომლებიც თავისუფლებისკენ სწრაფვის გზაზე ჩნდებოდა. თუმცაღა, რაღა შორს წავიდეთ, ისევ ჩვენი ქვეყნის მაგალითი მოვიყვანოთ. თავისუფლებისადმი თავგანწირვა ოდითგანვე გაიდეალებული ქმედება იყო ჩვენში, ხოლო არათავისუფლებაში სიკვდილი - ხსნა. ამის მერე ჩემთვის ძნელია ვილაპარაკო თავისუფლებისგან გაქცევაზე და მხარი დავუჭირო მას. ყველა ზემოთხსენებული, თავისუფლების დათმობის მეტნაკლებად მისაღები ფაქტორებიც კი, მაინც მიუღებელია ჩემთვის. და ვხვდები, რომ ვაბათილებ თემის დასაწყისში თქმულს. ჩემი აზრით, არსებობს გზები, რომ ვიყოთ თავისუფალი, მაგრამ ამავდროულად არ ვიგრძნოთ მარტოობა, უმწეობა და გარიყულობა.
და კიდევ ერთი რამ... უნდა ვისწავლოთ ჩვენს ქმედებებზე პასუხისგება. ყველა პასუხისმგებელია საკუთარ ცხოვრებაზე. არ გავექცეთ თავისუფლებას, გავხდეთ საკუთარი ცხოვრების შემოქმედი, ვაქციოთ თავისუფლება ცხოვრების სტილად.
ცნობილი სოციოლოგი, ერიხ ფრომი მიიჩნევდა, რომ თავისუფლებას თან ახლავს მარტოობა, უმწეობა და გარიყულობა. სწორედ ამიტომ ამბობენ უარს თავისუფლებაზე და იხშობენ ინდივიდუალიზმს. მე ნაწილობრივ ვეთანხმები მის აზრს. ჩემი აზრით, ყველაფერი რაც ადამიანშია, არ აქვს მნიშვნელობა გულში თუ გონებაში, აიძულებს მას რომ იყოს დამოკიდებული საკუთარ თავზე. თავისუფლებისკენ სწრაფვის შედეგი კი სრული თავისუფლება უნდა იყოს და არა დამოკიდებულება, თუნდაც საკუთარ თავზე. ამიტომაც ადამიანი "შიგნიდან" იღებს ყველაფერს და ამ ადგილს სიცარიელით ავსებს. სიცარიელესთან შეგუება კი ჩარჩოებში მოქცევაზე უფრო რთულია, ამიტომ თმობენ ადამიანები თავისუფლებას და მასთან ერთად - მარტოობასაც.
როგორც ვთქვი ნაწილობრივ ვეთანხმები ფრომის მოსაზრებას, თუმცა მიჩნდება საწინააღდეგო აზრიც.
"თავისუფლება" - რამდენი შესაძლებლობა და ძლიერებაა მასში, როგორი სიმსუბუქე და ნეტარება იგრძნობა ამ სიტყვის წარმოთქმისას... თუმცა ყველაფერი ასე როდია...
ფროიდმა თქვა: "ხალხის დიდ ნაწილს არ სურს თავისუფლება, რადგან ის თავის თავში მოიცავს პასუხისმგებლობას, პასუხისმგებლობა კი ბევრისთვის საშიშია."
თავისუფლება, ეს არჩევანის შესაძლებლობაა, არჩევანი გადაწყვეტილებაა, გადაწყვეტილების მიღება კი თავისთავად პასუხისმგებლობის თავზე აღებას ნიშნავს. ესეიგი თავისუფლება პასუხისმგებლობაა, და ვინც მას უპასუხისმგებლობასთან აიგივებს, ის არასდროს ყოფილა თავისუფალი. ვფიქრობ, ეს ფაქტორი უმნიშვნელოვანესია თავისუფლებისგან გაქცევის მიზეზებს შორის.
ერიხ ფრომის აზრით, თავისუფლებისგან გაქცევის გზა ბევრისთვის სრული მორჩილება და დაქვემდებარებაა რომელიმე ბელადისადმი, ლიდერისადმი. "ერთნი მიაგორებენ სამყაროს, მეორენი გვერდით მისდევენ და ეკითხებიან: "საით მიგორავს სამყარო?"" ბევრისთვის თავისუფლებაზე უფრო ადვილი, შემგუებლობაა. ასეთი ადამიანებისთვის გაცილებით ადვილია იჯდეს "კომფორტის ზონაში" და თავისი ქმედების თუ უმოქმედობის პასუხისმგებლობა სხვას გადააბაროს, იწუწუნოს შექმნილ სიტუაციაზე, მაგრამ არ ეძებოს თავის დაძვრენის გზები. ადვილია იყო "არაფერი", ვიდრე იყო თავისუფალი. თუ გვინდა გავექცეთ შეცდომებს, კრიტიკას, გაკიცხვას, მაშინ დავხუჭოთ თვალები, არაფერი ვთქვათ, არაფერი გავიგონოთ და საერთოდ, ვიყოთ "არაფერი". ამერიკელმა მოაზროვნემ, ბრაიან ტრეისმა თქვა: "გადით კომფორტის ზონიდან. თქვენ მხოლოდ მაშინ იგრძნობთ თავს სრულფასოვნად, და თუ ამ ყველაფერს სიძნელეები და დისკომფორტი მოყვა, იცოდეთ, თავისუფლება ამად ღირდა."
მოვიშველიებ ისევ ფრომის მოსაზრებას. მისი აზრით, თავისუფლების დაკარგვას, თან მოსდევს საკუთარი "მე"-ს დაკარგვა, მასისადმი მიმსგავსება, ფსევდო-აზროვნება, ფსევდო-სურვილები... მართლაც, ჩვენ ყველა სოციუმის შვილები ვართ და მოგვწონს თუ არა, გვიწევს ვიცხოვროთ მისი წესებით. შეუძლებელია ვიცხოვროთ საზოგადოებაში და თან ვიყოთ მისგან დამოუკიდებელი. გარემოს გავლენა დიდია. გარშემომყოფები გვეუბნებიან როგორ უნდა მოვიქცეთ, გვასწავლიან ცხოვრებას საზოგადოების წესებით, ეს ყველაფერი კი დაღს ასვამს ჩვენს ხასიათსა და ინდივიდუალობას. ადამიანთა უმრავლესობას სჯერა, რომ საკუთარი ნების შესაბამისად მოქმედებს და ვერ აცნობიერებს, რომ თავად ეს ნება მათზე თავმოხვეულია და რომ საზოგადოება ოსტატურად მანიპულირებს მისით. ჩვენ ვერ ან არ ვხვდებით ამას, ვეგუებით ყველაფერს და არ გამოვდივართ საკუთარი "კომფორტის ზონიდან". სწორედ კომფორტის ზონის მასშტაბი განსაზღვრავს, თავისუფლების ჯაჭვის სიგრძეს.
მიუხედავად ყველაფრისა, დღეისათვის არ უნდა იდგეს საკითხი თავისუფლებისგან გაქცევაზე. გავიხსენოთ წარსული, ევროპისა და ამერიკის ისტორია, ის თავგანწირვები, რომლებიც თავისუფლებისკენ სწრაფვის გზაზე ჩნდებოდა. თუმცაღა, რაღა შორს წავიდეთ, ისევ ჩვენი ქვეყნის მაგალითი მოვიყვანოთ. თავისუფლებისადმი თავგანწირვა ოდითგანვე გაიდეალებული ქმედება იყო ჩვენში, ხოლო არათავისუფლებაში სიკვდილი - ხსნა. ამის მერე ჩემთვის ძნელია ვილაპარაკო თავისუფლებისგან გაქცევაზე და მხარი დავუჭირო მას. ყველა ზემოთხსენებული, თავისუფლების დათმობის მეტნაკლებად მისაღები ფაქტორებიც კი, მაინც მიუღებელია ჩემთვის. და ვხვდები, რომ ვაბათილებ თემის დასაწყისში თქმულს. ჩემი აზრით, არსებობს გზები, რომ ვიყოთ თავისუფალი, მაგრამ ამავდროულად არ ვიგრძნოთ მარტოობა, უმწეობა და გარიყულობა.
და კიდევ ერთი რამ... უნდა ვისწავლოთ ჩვენს ქმედებებზე პასუხისგება. ყველა პასუხისმგებელია საკუთარ ცხოვრებაზე. არ გავექცეთ თავისუფლებას, გავხდეთ საკუთარი ცხოვრების შემოქმედი, ვაქციოთ თავისუფლება ცხოვრების სტილად.