სოფელს საღამოსთან ერთად ვსტუმრობთ... იქნებ, არცა ვარ სტუმარი?! ბინდის სიმუქეში ამაოდ ვაფრიალებ მოგონებებს. ,,რა გიკვირს, ასაკია, რაც აქ არ ყოფილხარ! თექვსმეტი წელი ცოტა როდია?!“ — ვუმეორებ საკუთარ თავს. დროდადრო მძღოლის ხმა მაფხიზლებს, როცა კითხვას შემომკრავს-ხოლმე, ახლა საითო.
ავტომობილი რწევითა და ტორტმანით მიიწევს ოღრო-ჩოღრო გზაზე. ძრავის დახშულ ხმაურს საბურავებიდან დამსხლტარი ქვების ჭახანიც ერევა. მძღოლი დაძაბულ მზერას ადევნებს ფარების შუქს, წამიერად რომ ეხავსება ჩაბნელებული შუკის ფრაგმენტებს. ორივე ვეწევით და სალონში თამბაქოს სუნი ტორტმანებს...
ყორეებზე გადმომდგარი ძაღლები გაავებული ყეფით გვაცილებენ. პირუტყვი ამ დროს უკვე დამწყვდეულია.
— შორია? — ისევ მეკითხება მძღოლი.
— რამდენიმე სახლიც და... — ნამწვავს სიმუქეში ვისვრი.
ფანჯრებში მბჟუტავ შუქებს ვხედავ — ზოგან ლამფა ანთია, ზოგან — სანთელი...
ვფიქრობ და დაცარიელებულ წარსულთან შეხვედრის წინ საკუთარი სიმშვიდე მაოცებს. დიდი დროა აქ არ ვყოფილვარ. ვინც დავტოვე, არავინ დამხვდება: დედა, მამა,... ძმას მხოლოდ მე ვნახავ...
ფართოდ გაღებულ ჭიშკარს ვუახლოვდებით. სახლის ყველა ფანჯარაში შუქი კრთის. ეზოში ადამიანთა ჩრდილებს ვხედავ.
— აქ გააჩერეთ! — ვეუბნები მძღოლს.
მანქანიდან გაზაფხულის სუსხიან ღამეში ვინაცვლებ... და სიგარეტს ვუკიდებ. საკუთარი სუნთქვა სანთებელას ალზე პატარა თეთრი ჯინივით იფორმება... და ცივი ჰაერის ლუკმა ხდება.
მძღოლი ძრავას ადუმებს. ეზოში შევდივარ და სახლისკენ მივაბიჯებ. ჩრდილები ჩემსკენ მოემართებიან. ისევ ყეფენ ძაღლები, სადღაც საქონელიც ბღავის... თვალი გვერდით ეზოში — ჩაბნელებული მშობლიური სახლისკენ გამირბის...
უკვე პირისპირ ვდგავართ.
— მე ბერა ვარ! — ვამბობ განაჩენივით.
უმალ შეძახილების გარემოცვაში ვექცევი:
— შეხედე, ბერა ყოფილა!
— ჩვენ ხვალისთვის გელოდით!
— მადლობა ღმერთს!
— მშვიდობა შენს მობრძანებას!
შემდეგ ხელების ტყვე ვხდები — ერთნი მხარზე მითათუნებენ, სხვები — რიგ-რიგობით მესალმებიან... მაგარი და გაუხეშებული ხელებია. სოფელმა იცის ასე! მამასაც დაკოჟრილი ხელები ჰქონდა, ალბათ, ძმასაც... მეხვევიან... მკოცნიან... სახეებს ვერ ვხედავ.
ხმაურზე სახლიდან ქალი გამოდის.
— ბერა ჩამოვიდა! — იქვე ეხმიანება დამხვდურებიდან ვიღაც. ქალის შეძახილით ვსაზღვრავ მის აღშფოთებას — ბრუნდება და ასხლეტილივით უმალ სახლში ინთქმება.
— შინ შემობრძანდით! — რამდენიმე ხელი იქეთ მიმაქანებს, — მარტო ხარ?!... მანქანაში დარჩა ვინმე?!... — მეკითხებიან ხმამაღლა, ლამის ყვირიან.
— მძღოლი, მხოლოდ! — ვხმადაბლობ პასუხს.
სახლიდან ქალები გამოდიან. ერთ-ერთს ხელში ლამფა უჭირავს. ყველანი თალხებსა და ძაძებში არიან. მოაბიჯებენ და თან ერთგვარ მისტიკურ სურათს ჰქმნიან — შავებში მოსილთ ლამფის შუქზე სახეებთან თბილი სუნთქვა უბოლავთ.
— როგორ ხარ, შვილო?! — სახეზე მოხუც ხელებს ვგრძნობ. ქალი ლოყაზე მკოცნის. მის ხმაში ყალბ ნოტებს ვიჭერ. — მე არ გემახსოვრები! — თითქოს თავს იმართლებს მერე. ასეთნი სხვებს ასწრებენ ყოველთვის.
— მშვიდობა შენს ჩამოსვლას, შვილო! — ამჯერად სხვა ხელები, სხვა სახე, სხვა ხმა... — როგორ გელოდა უბედური შენი ძმა?!
ანაზდად, ყველანი განზე იწევიან. ჩემსკენ შუა ხნის ქალი მოდის. ისიც შავებშია. ვხვდები — ძმის ცოლი უნდა იყოს.
— მოდი, ბედისა, შვილო! — ხელს აყოლებს მოხუცი ქალი.
ყველანი ჩუმდებიან. წამიერად ადამიანთა დუმილსა და ძაღლების ყეფას რჩება სივრცე.
— გამარჯობა! — ჩუმად ამბობს ქალი. ლამფის შუქზეც ვამჩნევ — წყლიანი, სველი თვალები აქვს. ალბათ, უფრო ნამტირალევი.
გარშემო უხმოდ გვიცქერენ, ყველას სიჩუმე აზის მხრებზე.
— გაგიმარჯოთ! — ვიდრე გადავეხვევი, ქალი ტირილს იწყებს, მხრები უცახცახებს და თრთის. — უკანასკნელ წუთამდე გელოდა!... — ამბობს თან.
ზურგიდან საყვირის ხმა მწვდება. მძღოლი გაბრუნებას ჩქარობს. ბნელა, თორემ არც ისე გვიანია — ამ დროს მთაში დღე მალე იღამებს. ყველანი ცოცხლდებიან და ერთად სიტყვობენ.
— მძღოლს შემოვიყვან! — მიემართება ვიღაც ჭიშკრისკენ.
— სახლში შევიდეთ! — უცნობი ხელი კარისკენ მეწევა.
— ჰო, შევიდეთ! — ეთანხმება ერთი ქალთაგან.
— მანქანაში ბარგია! — ვამბობ და ხელების ტევრში საპირისპირო მხარეს მივიწევ.
— ბარგსაც მოვიტან და მძღოლსაც მოვიყვან! — კატეგორიულობით მარწმუნებს ვიღაც.
თითქოს მძღოლი ჩვენს საუბარს გრძნობს — ისევ ნიშანს გვაძლევს.
— არა, მძღოლი გაბრუნდება, ჩქარობს! მხოლოდ ბარგია გადმოსატანი!...
— ჩვენ გადმოვიტანთ!... — ხმა უკვე მშორდება.
მე კი ხელები სახლისკენ მაბრუნებენ. ხელებს ხელები ემატება... და ერთად კარისკენ მივაბიჯებთ.
ოთახში მხუთვარე ცხელ ჰაერს ვავიწროვებთ — ყველანი ფეხდაფეხ მომყვებიან. კუთხეში საწოლზე საბნიდან ამომძვრალი ბავშვი მიმზერს.
ვხევდები, რადგან შორეულ წარსულში ვხედავდი მსგავს სახეს. ბავშვს თავთან გოგონა უზის, ხელში წიგნი უჭირავს და ისიც მონუსხული მიცქერს.
— ძია ჩამოვიდა, შვილო! — ამბობს ბედისა, როცა ბავშვი მზერას უწილადებს.
ნაბიჯს ვდგამ. ბავშვი მკლავებში მიძვრება... და მის ხელებს ზურგზე ვგრძნობ. ლოყა ცხელი აქვს, დამწვას ლამის. ყურთან მისი სუნთქვა მეთბობა. ჩუმად ვართ. ცრემლი ბედისწერას მსგავსებია — მომევლინა და თავისი გაიტანა. თვალები მეწვის. ისევ ჩუმად ვართ. ხმელი შეშა ტკრციალებს მხოლოდ. დრო ცრემლივით მიდის — შეუმჩნევლად, ვისთვის ღაპა-ღუპით, ვისთვის — თქრიალით.
ბავშვი რომ მცილდება, გოგონა უკვე ფეხზე დგას. მის მორცხვობას ჩემი სიხარული სჯაბნის და გულში ვიკრავ. თმაზე კვამლის სუნი აქვს — შორეული... მშობლიური. მხრები სუნთქვაზე აუდ-ჩაუდის...
— დედა, ავდგები, რა?! — ითხოვს ბიჭი.
— იწექი, შვილო! — პასუხობს ნამტირალევი ხმა.
— ავდგები, რა?! — იმეორებს ბავშვი.
— არა-მეთქი, ბაქარ! — ამჯერად პასუხი კატეგორიული და დამაჯერებელია. მერე გოგონას უბრუნდება — მზეხა, დააძინო ეგებ!
წიგნიანი ხელი ზურგიდან მიქრება. გოგონა სკამს უნაცვლებს ადგილს და ძმას უყურებს.
— თანდილა მანახეთ! — ვუბრუნდები ბედისას.
ოთახში ორნი შემოდიან — ჩემი ბარგი ხელში უჭირავთ. იქვე კართან ალაგებენ და თავის მართლებასავით აღიარებენ:
— მძღოლი არ გაჩერდა, წავიდა! — ამბობს ერთი.
— მეჩქარებაო! — უდასტურებს მეორე.
ისევ ბედისას ვუბრუნდები.
— აქეთ ოთახშია! — ამბობს ბედისა და გვერდით კარში უჩინარდება.
...ჩაბნელებულ კონტურებს სანთლის შუქი პატრონობს — ერთი საყინულის თავთან თრთის, ორი — ოთახის კუთხეებში. გარეთ გასასვლელ კარში სიბნელე დგას.
კედელთან სკამები მწკრივობენ — უზურგო, მრგვალი, ოთხკუთხა... უთუოდ, ყველა ნანათხოვარი ავეჯია.
ზურგთან ჩუმი ტირილი და კვნესა მესმის. მოგრძო მართკუთხა სიშავეს მარტო ვუახლოვდები.
— თავი გადავხადოთ! — ჯიბიდან სიგარეტს ვიღებ და ვუკიდებ — ...და მარტო დამტოვეთ! — ვითხოვ, როცა უკვე თამბაქოს კვამლს ვგრძნობ.
ქალები გავიდნენ. კაცები საყინულესთან მიდიან. ორნი კეცვით იღებენ ხავერდის შავ გადასაფარებელს. საყინულე ფიცრულზე დგას. ქსოვილი იატაკამდე ჰფარვიდა მას.
თავსახურს რამდენიმე წყვილი ხელი სჭირდება — დიდია და მძიმე — ფიცარს თუნუქი აქვს ამოჭედებული. ვიდრე ყველანი არ გავლენ, საყინულეს თვალს ვარიდებ.
თავსახურს იატაკზე დებენ სკამებზე მიყუდებულს. სანთლის ალები სხეულთა მოძრაობებზე თრთიან და კრთებიან.
ოთახი ნელ-ნელა ცარიელდება. მარტო ვრჩები. ორივე კარს ვხურავ და საკუთარი წარსულის ხილულ დასასრულს ვუახლოვდები.
საყინულე რკინისაა, ღრმა და დიდი. ძმა მხრებამდე ზეწარგადაფარებული ასვენია აქა-იქ ყინულდადებული...
სახე... ტკივილია ასეთი — არის მასში რაღაც ნაცნობიც და უცნობიც. ფართე შუბლი, ამოზურგული ცხვირი, წამოწეული ნიკაპი — იმდენად მშობლიურია, რომ წლების შემდეგ ნახვევშიც იცნობა იგი... ჭაღარა მეუცხოვება (თუმცა, ველოდი),... ჩავარდნილი და ჩამუქებული უპეებიც და დაბერებული, დანაოჭებული სახე, დროს რომ ნაადრევად დაუტოვებია ზედ ცხოვრების ნაურმალები. ჩემი ურმის კვალი, ალბათ, ყველაზე მეტია.
რამდენჯერ შემოუხედავთ ამ თვალებს?! ამ ტუჩებსაც არაერთხელ უმეტყველნიათ და გაუღიმიათ ჩემთვის... რომ ვიზრდებოდი, ამ სახეს ვხედავდი... საკუთარი ღიმილი მინახავს ამ სახეზე... საკუთარი ცრემლი... ამ სახეზე მომფერებიან და გაურტყამთ ჩემთვის...
ახლა კი როგორ დალეულა?! შეხებას ვერ ვბედავ, რადგან იგი დანაშაულიც არის ჩემი და სასჯელიც... სხეულიც ისეთი სუსტი და უმწეო ჩანს!... სველი ზეწრის ქვეშ ყინულის ნატეხები კიდევ უფრო აზუსტებენ კონტურებს...
ისევ სახეს დავყურებ... რასაც ვხედავ, იმაზე მძაფრია, ეს სახე რომ მაგონებს. იქნებ ამიტომაც არ მაკვირვებს საკუთარი თვალის სიმშრალე...
კარი იღება და ღიობში სილუეტს ვხედავ. მოხუცი სხეული ხელჯოხზე ეყრდნობა და ისე შემოდის.
— მითხრეს, მარტო ყოფნა ისურვაო. მე მაინც შემოვედი! — ამბობს მოხუცი. ვერც ხმაზე ვცნობ. ნაბიჯს გაჭირვებით ინაცვლებს. — არ მიწყინო, შვილო! გულმა არ მომითმინა!
სანთლის შუქზე რომ მიახლოვდება, დგება. უკვე ვცნობ — ძია ნიკო — ჩვენი მეზობელი და მამის მეგობარი.
— მიცანი, ხომ?! — ალბათ, სახეზე მამჩნევს. ისევ ჩემსკენ მოიწევს.
ვიდრე ერთმანეთს გადავეხვევით, სახეში მაცქერდება. მზერა სველი აქვს...
— რამდენი წელია, რამდენი წელი?!... — ყურთან ჩამესმის მისი ხმა — როგორ ხარ?!
არაფერს ვპასუხობ, ისევ თვალებში ვუყურებ, ცრემლებს რომ ამწიფებენ.
— არ გვეგონა, თუ ჩამოუსწრებდი?! — ძია ნიკო თავს ძმისკენ აბრუნებს.
— არც მე მეგონა! შემთხვევის წყალობით მოვახერხე! — ჯიბიდან სიგარეტს ვიღებ და ვიდრე მოვუკიდებ, კოლოფს მოხუცს ვუწვდი.
— არ მინდა! მივატოვე კარგა ხანია! — ძია ნიკო საყინულეში იმზირება. — რომ იცოდე, როგორ გელოდა უბედური?! — ამბობს თან დანანებით.
არაფერს ვამბობ. სიგარეტის კვამლი სანთლის შუქზე კვდება. ყვავილების სუნს ნელ-ნელა ვეჩვევი.
— ბავშვებმა იცოდნენ, რომ შენ გემზე მუშაობ. — აგრძელებს და მე მიყურებს. — დაიჯენდა კალთაში ორივეს და უამბობდა ათას მოგონილს შენზე, ზღვაზე, თევზებზე. განსაკუთრებით მაშინ გნატრობდა, საჭმელს რომ ვჭამდით — ვინ იცის, იქნებ მშიერია ახლაო.
კარი იღება და დამხვდურები რიგ-რიგობით შემოდიან. ჩემი მარტოობა უკვე დარღვეულია. ადამიანებს მიბაძვა ინსტიქტში აქვთ. მხოლოდ სიკვდილზე ვერ იტყვი ამას.
ღიად დარჩენილ კარში მეზობელი ოთახიდან ბავშვის მუდარა მესმის:
— დედა, ავდგები რა?!
შემოსულები კედელთან მწკრივდებიან. ზოგი ჯდება, ზოგიც დგომას ამჯობინებს.
— ესენი ხომ იცანი?! — მეკითხება ძია ნიკო.
ჩემი ყურადღება მხოლოდ ახლა იცლის მათი სახეებისთვის.
— ეს კაცი ჩემი სიძეა, მალხაზი! — ძია ნიკო მალხაზზე უთითებს და ისიც ხელს მართმევს.— ეს ბაჭუაა! შენ არ გეცოდინება! — ასაკზე ეტყობა, რომ ჩემზე ბევრად უმცროსია. — ეს, კიდევ, მინდიაა — ჩვენი სოფლის სიძე! ამ კაცს კი, ალბათ, იცნობ! — ძია ნიკო გამომცდელად მიყურებს.
უჩაა! მოკრძალებულ ღიმილზე ვცნობ. სკოლაშიც ასეთი იყო... ერთ მერხთანაც კი ვმსხდარვართ...
— როგორ ხარ?! — მეკითხება.
ძნელია სალამში ჩაატიო, რას გრძნობს უცხო ქვეყნის ციხიდან წლების შემდეგ ერთადერთი ძმის დაკრძალვაზე შინ დაბრუნებული კაცი. მიხვედრილი ადამიანისთვის დუმილი უცებ ამბობს ყველაფერს.
— შვილები გყავს?! — კითხვას ვიშველიებ.
— ორი! — ეღიმება უჩას, — გოგო თხუთმეტი წლის, ბიჭი — თერთმეტის!
კითხვა კიდევ ბევრი მაქვს... სხვა დროს იყოს...
— კარგი, გვეყოფა ახლა! — ძია ნიკო ჩემით დაწყებულ მზერას გარშემო არიგებს. — ვავახშმოთ კაცი, დაღლილი იქნება... დაისვენოს!... ხვალ, კიდევ, უამრავი საქმე გვაქვს! — მერე უჩას უბრუნდება — დაახურეთ! — მე კი მხარზე ხელს მადებს — წამოდი, გავიდეთ!
ისევ ჩახუთულ ოთახში ვინაცვლებთ. კუთხეში მაგიდა ეწყობა — ქალები მალი-მალ მიდი-მოდიან და ჭურჭლის ლაგების ხმა ისმის. ბაქარი საწოლზე წამომჯდარი მიცქერს. მზეხაც იქვე ზის...
უკანა კარიდან ბედისა შემოდის, მკრთალ შუქზეც აშკარაა — თვალები ჩაწითლებული აქვს.
საწოლთან მივდივარ და იქვე ვჯდები.
— ძია ბერა, გემზე ხომ აღარ წახვალ?! ჩვენთან ხომ დარჩები?! — ბაქარი უმალ ჩემთან ჩნდება და კალთაში კითხვებს მილაგებს.
ვრჩები-მეთქი, ვარწმუნებ და ბავშვი კისერზე მეხვევა. წამით ყველა ჩვენ გვიყურებს.
— სანადიროდ ხომ წამიყვან?! — მეკითხება ისევ.
— წაგიყვან! — ვპირდები.
ბედისა თვალზე ცრემლს იწმენდს.
— თოფი ძველ სახლშია! — ბაქარი სიხარულით ხტომას იწყებს. მზეხას ხელები კალთაში წიგნზე უწყვია და ისე გვიმზერს.
— ბერა, მოდი, მოიწი! — ძია ნიკო, რომელიც უკვე გაწყობილ მაგიდასთან ზის, თავისთან მიხმობს. გვერდით ოთახიდანაც გამოდიან. — მოდით, მოდით! — ძია ნიკო მათაც ეხმიანება.
სუფრას მხოლოდ მამაკაცები ვუსხდებით. ერთხანს სიჩუმეა.
ჭიქას პირველად ძია ნიკო იღებს — შენს ჩამოსვლას გაუმარჯოს, შენს დაბრუნებას!... ამიერიდან ბედნიერება ყოფილიყოს შენი არსებობა!...
როცა ყველას შემდეგ მადლობას ვამბობ და ჭიქას სავსეს ვდგამ, ძია ნიკო გაკვირვებული მიყურებს.
— არ დალევ?!
— არა! — ვუარობ. — ერთი კაცის ასაკი იქნება, რაც არ დამილევია, არ მინდა!
— არც გენატრება?! — არ მეშვება ძია ნიკო.
— ერთადერთი ეგაა, რაც არ მენატრება!
— როგორც გენებოს! — აღარ მეძალება ძია ნიკო.
მეორე ჭიქით თანდილას ხსოვნას ამბობს. სულ ხუთი თუ ექვსი ჭიქა ისმება. ყველანი მალე მიდიან.
ღამით ძველ სახლში ვითხოვ დარჩენას. როცა სახლი მოსულთაგან იცლება, ბავშვებს შუბლზე ამბორით ვემშვიდობები. კართან ბედისა ანთებულ ლამფას მაწვდის:
— ბუხარში ცეცხლი ანთია. საწოლიც დაგებულია. — თვალზე ცრემლს იწმენდს. — თანდილა ყოველ წუთს გელოდა. სახლში ყველაფერი ძველებურადაა... ხანდახან თვითონაც იქ ათევდა ღამეს.
არაფერს ვამბობ... ვბრუნდები და ლამფით ხელში გაზაფხულის სუსხიან ღამეში მივაბიჯებ. ცივ ჰაერთან ერთად დამწვარი ნავთის სუნიც ერევა სუნთქვას.
სახლი გვერდით ეზოში დგას. მოკლე ბილიკი ბალახოვანში უხვევს.
წარსული წინკარში იწყება... ბავშვობაში მე და თანდილა აქედან ვუცქერდით ზაფხულის წვიმას...
სიჩუმეში ხის იატაკზე საკუთარი ნაბიჯების მეტყველება მესმის. ორი კარიდან ჯერ მარცხენას ვირჩევ. ძველი მოგრძო გასაღები ცივია. საკეტში ხმაურით ბრუნდება და კარიც დამწყვდეულ წარსულში გზას მითმობს...
ძველი ავეჯის სუნი ზღუბლზევე მეგებება. კედლები, განჯინა, მაგიდა, ბუხართან სამფეხა სკამები — ყველა წაბლის ხის შვილები არიან. ამ სუნს, ალბათ, წყალქვეშაც ვიცნობ... სიგარეტსაც არ ვუკიდებ, თამბაქოს კვამლმა წარსულის სუნთქვა რომ არ შებღალოს... ლამფას მაგიდაზე ვდგამ. ყველაფერი ნაცნობი და მშობლიურია... ამგვარ წუთებში ფიქრიც სდუმს... დრო არც არსებობს თითქოს...
ასე ფიქრდადუმებული და წარსულხელჩაკიდებული უკანა ოთახებში გავდივარ. წაბლის ხის სუნი ფეხდაფეხ დამყვება თან...
გარეთ გამოვდივარ. ერთხანს ღამეს გავყურებ. მთვარის შუქზე მინდორი დიდი ცხოველის ბეწვს ჰგავს. ზედ კაკლის ხის ჩრდილი გატოტვილა... კაკაჩი ღამე არც საკუთარ სუნთქვას მიმალავს, სახესთან რომ მიორთქლდება... სადღაც ძაღლები ჰყეფენ...
მეორე კარს ვაღებ. აქ ბუხარში ცეცხლი ბჟუტავს. დაპობილი შეშაც აწყვია. კედელზე ძველებურად ჰკიდია თოფი. ქვევით საწოლი დგას. თოვლივით თეთრ საბანზე მთვარის შუქი ისვენებს...
ლამფას მაგიდაზე ვდგამ და ბუხარში ცეცხლს ვაფხიზლებ. საკვამური სახლის გულშია ამოყვანილი, ამიტომ ბუხარი ოთხივე ოთახშია. აქ მშობლებს ეძინათ... საკუთარი ფიქრივით დავბორიალებ... კარადასთან მივდივარ. ძველი ტანსაცმლის სუნი უხილავი ხელებით მუდარასავით მეპატრონება მდუმარედ... მშობლების სამოსი სევდასა და სინანულს მოუცვამთ ახლა... ვერც მათთან შეხებას ვბედავ...
კარადაში თაროზე ვაზნებს ვპოულობ — გადანახული სიცოცხლეებივით აწყვია კოლოფში.
ისევ სიგარეტს ვუკიდებ. თამბაქოს კვამლი უმალ უშინაურდება ოთახს. საფერფლეს ვეძებ. ნაღვერდალი მალე ღვივდება და ცეცხლი ოთახს მეტ სინათლეს სძენს...
საწოლის თავთან სკამზე სიგარეტსა და საფერფლეს ვიმზადებ და ლამფას ვაქრობ — ამ სახლის სიბნელეში ყველაფერს ისევე იოლად მივაგნებ, როგორც ტკივილს საკუთარ სხეულზე...
თეთრეული ჰაეროვანია და მსუბუქი, ზომიერად უხეში და მკვრივიც — სახამებელში ერთბაშად ვინთქმები... შორს, სხვა სიცოცხლეში, ნარზე გათენებული წლების მიღმა მახსოვს ამგვარი თნება. თითქოს ახლა იბადები... სამყაროც შენი ზომისაა — არაფერია მეტი და ნაკლები...
კარგა ხანს არ მძინავს. ვეწევი და ვფიქრობ. უძილობა უახლესი წარსულის სახსოვარია — ნარზე გათენებული თოვლიანი და სუსხიანი ღამეების პირმშო. ციხეზე ფიქრიც არ მინდა... პატარა წყენა არ გავიწყდება კაცს... ტუსაღობაში გატარებული თექვსმეტი წელი — მით უფრო... ციხე საშინელებაა — ხარ საკნის ოთხ კედელში გამოკეტილი და შენამდე რიგიანად არც სიცოცხლეს უშვებენ და არც სიკვდილს. შენც მშიერი ძაღლივით ხარბად ხრავ და ტკვირავ საკუთარი სიცოცხლის ძვლებს. ხორცს ან სხვა შეჭამს ან სადღაც გადააგდებენ, უშენოდ გაიხსწნება. დრო კი — ყველაზე და ყველაფრისადმი გულგრილი — წუთში სამოცჯერ ჩაგივლის და ყოველ მოსვლაზე ახალ სახრავს დაგიყრის... რომელიც ისევე ვერ კლავს შიმშილს, როგორც შენ — დროს... მით უფრო საშინელია ეს ყველაფერი ცივ, სუსხიან უცნობ ქვეყანაში, სადაც კლიმატისთვისაც უცხოა სითბო...
სადღაც შორიახლოს ძაღლი ჰყეფს და მისი გაავებული ხმა სოფელში მაბრუნებს. მთვარე ფანჯარას მიემალა. ბუხარში ცეცხლი იხედნება და ოთახში სითბო ჯირითობს...
ისევ არ მეძინება. ვფიქრობ და ვეწევი... დიდხანს ვფიქრობ... ბევრს ვეწევი... უკვე მამლები ყივიან... ძილს ბედნიერებასავით სცოდნია — ეძებ, ცდილობ, იბრძვი... ის კი მაშინ გეწვევა, როცა დრო აღარ არის...
დილით გვიან მეღვიძება. კარგა ხანია ასე ღრმად არ მძინებია. რაღაც მესიზმრა. ჩაცმისას ვცდილობ გავიხსენო, მაგრამ უძლური ვარ.
გარეთ გამოვდივარ და სიგარეტს ვუკიდებ. მზე უკვე სიმაღლეზეა. კაკლის ძირში ბალახის ახალ, ხასხასა სიმწვანეზე ნამი ბრწყინავს. თანდილას ეზოდან ადამიანთა ხმები ისმის.
სახლის წინ ისევ მეზობლები დგანან. ძია ნიკოც იქვეა. კედელთან ყვავილები აწყვია, ძირითადად — მიხაკები.
მესალმებიან. ვხედავ, ბაქარი ჩემსკენ მორბის.
— ძია ბერა, ძია ბერა! — გვერდით დგება და ხელში ხელს მკიდებს. ტანთ ფლანელის კუბოკრული პერანგი, ტოტებზე ტალახშემხმარი შავი შარვალი და ლურჯი ბაგვები აცვია.
— ისაუზმე, — ძია ნიკო სახლისკენ ბრუნდება, — მერე ბიჭები სასაფლაოზე სადილს წაიღებენ. ალბათ, წაყოლას მოისურვებ. მშობლებიც იქ არიან დასაფლავებული. ხომ იცი, გზა შორია. ცოტა დროულად უნდა წახვიდეთ. აქ საქმე შენ არ გეხება — ბიჭები მიხედავენ.
სახლისკენ ვბრუნდები. ბაქარი თან მომყვება. ოთახში ქალები ფუსფუსებენ. ერთნი ღიმილით მესალმებიან, ერთნი — ცნობისმოყვარე მზერით. კართან ჩემს ჩემოდნებს ვიღებ და გამოვდივარ.
საიდანღაც ბედისას ხმა მესმის — ბაქარს ეძახის. ბაქარი უჩინარდება.
სახლში გადავდივარ... ჩემოდნიდან ფულს ვიღებ და უკან ვბრუნდები.
— აქ ხუთასია, — ძია ნიკოს ბანკნოტებს ვუწვდი, — რამდენიც იქნება საჭირო, დავამატებ!
ძია ნიკო ფულს დაუთვლელად ინახავს. დაკრძალვის საქმეს იგი თავკაცობს.
ბაქარი ბრუნდება და პატარა ხელით ისევ ჩემს ხელს ეპატრონება. ჯიბიდან ფულს ვიღებ და ბაქარს პერანგის ჯიბეში ვუჭმუჭნი.
— ეს შენ! რაც გინდა, იყიდე! — ვეუბნები თან.
ბაქარს ღიმილი აღარ ეტევა სახეზე.
— ფულიანი კაცი ხარ, უკვე! — მხარზე უთათუნებს ხელს ძია ნიკო.
— შეხედეთ! — ყვირის უცებ ბაქარი და ეზოს ბოლოსკენ თითს იშვერს. ყველანი იქეთ ვიხედებით.
ღობის ძირში პირში წიწილგაჩრილი ჟღალი კატა მირბის.
— უკვე მერამდენეა! სულ მთლად გაველურდა ტიალი! — ამბობს ძია ნიკო — ვერც მოკლა ვერავინ!
— მამიკომ თქვა, ბიძაშენი უნდა მაგ საქმესო. — ერთვება ბაქარი.
კატა ღობეზე ძვრება და მიღმა უჩინარდება.
— კიდევ ისე გიჭრის მიზანი? — მეკითხება ძია ნიკო.
— აბა, რა ვიცი! — ვპასუხობ და ბაქარს დავარცხნილ თმას ვუჩეჩავ.
საუზმის შემდეგ მეზობელ ბიჭთან ერთად სასაფლაოს გზას ვადგებით. კალათი მას მოაქვს, დოქი — მე. ბიჭი გაცილებით უმცროსია, საერთო არაფერი გვაქვს მოსაგონარი, ამიტომ ჩუმად მივდივართ.
გზა შორია — მეზობელ ბორცვზე მიუყვება აღმართს. მზე სულ უფრო მაღლა იწევს და ჩვენც სიცხე გვაწვება მხრებზე...
სასაფლაოს ვუახლოვდებით. ჩიტების ჭიკჭიკი ადამიანთა საუბარს და წერაქვის ხმას ირევს.
ჩვენს გამოჩენაზე მუშაობას წყვეტენ. უჩაც აქ არის.
— მოდით?! — თითქოს თავისთვის, ამბობს ხმადაბლა.
— გამარჯობათ! — ვესალმებით ყველას.
გვესალმებიან.
— კარგი, გავჩერდეთ ახლა, — ბიჭებისკენ ბრუნდება უჩა, — შევჭამოთ რამე!
გარშემო მიწის სუნია — ნაზამთრი მიწის სუნი. ბიჭებს ყურადღებას აღარ ვაქცევ. მშობლების საფლავთან რომ მივიდე, სველ მიწაზე ვაბიჯებ... მარცხნივ მამის საფლავია, მარჯვნივ — დედის. ახლა ქვაზე ოვალური სურათებიდან მიცქერენ. თანდილას ახალგაზრდობის ფოტო შეურჩევია — მშობლები ერთად არიან... ვუმზერ და მეჩვენება, თითქოს რაღაცის თქმა სურთ... მეც მინდა მათთან საუბარი, მაგრამ ახლა არა... მერე, როცა ყველაფერი ჩაივლის და მარტო ამოვალ... უკვე თანდილაც აქ იქნება...
ჩემი მეგზური ქვის მაგიდაზე ტრაპეზს აწყობს. იქვე ბიჭები ხელებს იბანენ.
პირველ ჭიქას მე მაწვდიან. მშობლების ხსოვნას ვამბობ და ღვინოს საფლავებზე ვანაწილებ...
გზას უკან ისევ დუმილში ვცვეთთ. ბაქარი ჭიშკართან მელოდება...
თანდილასთან შევდივარ. ოთახში ყვავილების სუნი დგას, არათუ სურნელი, არამედ — სუნი, უსულო სუნი. თუმცა, მეტ წილად მიხაკებია. ძია ნიკო იქვე ზის.
— დაიღალე?! — მეკითხება.
— არც ისე! — გვერდით ვჯდები.
— ბიჭები რას შვებიან?!
— საღამოსთვის დაამთავრებენ.
— ეს ერთი ღამე დარჩა გასათევი თანდილას... ხვალ კი... — ძია ნიკო ოხვრით ამთავრებს სათქმელს. — ამ სახლის აშენება რომ დაიწყო, აქ ყანა გქონდათ. ძველს ხელი არ ახლო, ბერა ჩამოვა და როგორც მოისურვებს, ისე მოიქცევაო... ბოლოს სულ მოუმატა სმას... გელოდა და გელოდა... შენ ახლა წადი, დაისვენე! — მიბრუნდება მე. — მალე პანაშვიდი დაიწყება! გასაკეთებელი ყველაფერი კეთდება!...
სახლში გადავდივარ — განმარტოებისთვის მხოლოდ და მხოლოდ. ვიდრე წარსული და აწმყო ულმობლად მიყოფენ, ეულობა მირჩევნია... ვწევარ და სიგარეტს ვეწევი... საფერფლე სკამზე ნამწვავებს ვეღარ იტევს... ბუხარი იშვილებს მათ მერე...
პანაშვიდი ადრე იწყება — ვიდრე დღე შებინდებას იფიქრებს. კედელთან სკამებზე ჭირისუფალი ქალები სხდებიან. შუაში ბედისა ზის, გვერდით — მზეხა. საპირისპირო მხარეს კართან მე ვდგავარ...
ყველა მოსული ხელს მართმევს. ხელი ბევრია — თბილი და ცივი, უხეში ან რბილი... ზოგნი სახეში მაცქერდებიან, ზოგნი მზერას მარიდებენ... ქალები გამუდმებით მოთქვამენ... დროდადრო გამოვდივარ და სიგარეტს ვეწევი... როცა ოთახში ყვავილები აღარ ეტევა, გამოაქვთ და კართან აწყობენ... ბაქარი არ ჩანს, ერთხელ მოვკარი თვალი ეზოში...
უკვე აცივდა. მზე აღარ ჩანს, თუმცა, ჯერ ისევ დღეა. სიგარეტს ვუკიდებ და გარშემო მზერას ვაფოთიალებ. გაღებულ ჭიშკართან ორი კაცი საუბრობს, მალულად ჩემსკენ იხედებიან. ღობის მიღმა ისევ ისმის საქონლის ბღავილი და ძაღლის ყეფა... ჩემი მზერა ყვავილებზე, უფრორე მიხაკებზე ეცემა... ხასხასა სიწითლეზე უმალ თვალი მიხევდება... ამგვარი წითელი არასდროს მინახავს... იქნებ მინახავს, მაგრამ არ შემიმჩნევია... საოცარია! წრიულად წყობილი ნიკბებიანი წითელი ფურცლები იმდენად მიტაცებენ, რომ მათი ცქერისას მხოლოდ მზერით ვარსებობ... სიწითლეს სადღაც მივყავარ... უბრალო მიხაკის სიწითლეს... ამასთან, ვგრძნობ, რაოდენ ამაყი და მედიდურია ეს სიწითლე?! თითქოს თავის ფასიც იცის და ეს კიდევ უფრო ამკვეთრებს მას...
მწვანეც მხიბლავს... ვიწრო ფოთლები, ღერო — ეს სიმწვანე მშვიდი და მოკრძალებულია... არსად მიჰყავხარ — იგი ილტვის შენსკენ... მწვანე და წითელი... უცნაურია — რამდენადაც ერთ მთლიანს ჰქმნიან, იმდენად შორს არიან ერთურთისაგან... არ კი მეგონა, ყვავილის ფერადოვნება ესოდენ ღრმა და უძირო თუ შეიძლებოდა ყოფილიყო... მოკრძალებული მწვანე და მედიდური წითელი...
გვიან საღამოს კუბო მოაქვთ. ხვალ დაკრძალვაა... ნაშუაღამევს დალაქი მოდის და უჩასთან და ბიჭებთან ერთად თანდილას გაპარსვა-გასაბანად ოთახში იკეტება...
ღამით გარეთ ცივა. ყველანი გვერდით ოთახში ვართ. ბავშვებს უკვე სძინავთ. შუქი ისევ არ არის. სიტყვას ყველა ერიდება. ბედისა ჩუმი ტირილით თანდილას ტანსაცმელს კეცავს და ერთმანეთზე აწყობს. ძია ნიკო ხანდახან თუ იტყვის რამეს... ჩემი სათქმელი სიგარეტია, დროდადრო გამოვდივარ და ღამეს ვესიტყვები...
თანდილასთან რომ შევდივართ, ჩაცმულ-გაპარსული ტახტზე ასვენია. წარსულიც და აწმყოც ახლა უფრო ცხადად აღიქმება: ძვირფასი მშობლიური სახე ულმობლად გაუუცხოვებია დროსა და სიკვდილს... იერი მშვიდი აქვს... ალბათ, ასე ისვენებენ ნაწვალები სიცოცხლის შემდეგ...
ბიჭებს კუბო შემოაქვთ და იატაკზე დგამენ. ძია ნიკოს გვერდით ვჯდები. ქალებს თანდილას ტანსაცმელი და ნივთები გამოაქვთ. ბედისა ტირილით იწყებს მათი კუბოში ჩაფენა-ჩალაგებას...
მამლები იწყებენ ყივილს, როცა ძია ნიკოს დაჟინებით დასაძინებლად მივდივარ.
კარამდე მთვარე მაცილებს... სახლს სძინავს... ბუხარსაც ცეცხლი ესიზმრება, ალბათ... მხოლოდ ოთახის პატრონი — ძველი წაბლის ხის სუნია ფხიზლად... ვიდრე დავიძინებ, თამბაქოს კვამლს ვუსახლებ...
ამ დილითაც გვიან მიშვებს სასიზმრეთი. სადღაც მიხაკებში ვიყავი... ვიღვიძებ. გარეთ სილუეტს ვლანდავ, კართან ვიღაც წრიალებს.
— შემოდი! — გავყვირი და ჩაცმას ვიწყებ.
ოთახში ბაქარი შემოდის. მზერა დარცხვენილი აქვს. ტანთ ახალი სამოსი აცვია.
— ძია ნიკომ, ბიძიას უთხარი, მალე მღვდელს მოიყვანენ და გადმოდიო. — ამბობს ნასწავლივით... მზერა ხან ჩემზე გადმოაქვს, ხან კედელზე დაკიდებულ თოფზე. — ძია ბერა, სანადიროდ წავალთ, ხომ?! — ამოთქვამს მერე.
— აუცილებლად! — ვპირდები მეორედ.
მღვდელი ახალგაზრდა კაცია, რუდუნებით ასრულებს რიტუალს. მთელი ეს დრო თანდილას დავცქერი. მახსენდება, ბავშვობაში ბებია რომ მოკვდა, ჩვენც ასე ვიდექით კუბოსთან და ყველაფერს ხარბად ვუყურებდით. მღვდელი ჭაღარა მოხუცი იყო... მიცვალებულის წესის აგების შემდეგ ორივე ძმები მოგვნათლა... თანდილას სახეს ახლაც ინახავს მეხსიერება...
შუადღდება. ოთახში უკვე ცხელა... უცხო, უცნობი ხელები სამძიმარს მეუბნებიან და სიცარიელეს მიტოვებენ. კართან მიხაკი იმატებს. მეც ხარბად ვფლავ მზერას სიწითლესა და სიმწვანეში... აღტაცება იმდენად დიდია, რომ სურვილიც მიჩნდება შეხების...
გზა სასაფლაოსკენ გრძელი და დამქანცველია. პროცესიას სატვირთო მიუძღვის. ძარაზე ბიჭი თითო-ოროლა ყვავილს იღებს და გზაზე ისვრის. წინ ნელი ნაბიჯით მივიწევთ, რადგან თანდილა ხელით მიჰყავთ... უკვე აუტანლად ცხელა... მზე თითქოს დაბლა დაეშვა და ჩვენ გვაკვირდება... გარშემო ნაბიჯების ხმა ისმის. შორეულ ჭიკჭიკსაც გაიგონებს კაცი, თუ მიაყურადებს. დროდადრო ბედისა ტირის-ხოლმე მოთქმით...
გზაზე ყვავილები ჰყრია. მიხაკს ფეხს ვარიდებ. სიწითლე წამიერად ედება მზერას — უკან ხალხი მოდის და ნაწრთობი ფერადოვნება მსწრაფლ სოფლის შარაგზის მტვერში ინთქმება... ნაბიჯთა ტევრში ითელება.
თანდილას შუბლზე კოცნით ვემშვიდობები. თურმე შეიძლება საკუთარ სიკვდილს ეამბორო...
ქელეხი მოპირდაპირე ეზოშია. ბაქარი გვერდიდან არ მცილდება... ისევ ხელები... ათას მადლობას ვარიგებ თანაგრძნობისა და ყურადღებისთვის...
შებინდებულია, როცა ქალები მაგიდების ალაგებას იწყებენ... ეზოში მთვრალი კაცები დაბორიალებენ...
ღამდება. დაღლილობას ვგრძნობ. ყველაზე გვიან ძია ნიკო და უჩა მიდიან. დაღლილობა ორივეს სახეზე აწერია...
მარტო ვრჩებით. ბედისა ოთახს ალაგებს. ხანდახან ცრემლი და ტირილი წამოერევა. ბავშვებს კარგა ხანია სძინავთ...
მშობლიური სახლი წაბლის ხის სუნით ფხიზლობს...
ლამფას არც ვანთებ, ისე ვწვები — კაკაჩი ღამე ფანჯრიდან შემოდის. საწოლში ჩასაფრებულ ძილს უმალ თან მივყავარ...
დილით რომ ვიღვიძებ, დღეს ისევ მზე აცვია. ზანტად ვდგები, აუჩქარებლად... მოკიდებული სიგარეტით გარეთ გამოვდივარ.
კართან ბაქარი ზის, ისევ ტალახიანი შარვალი და ლურჯი ბაგვები აცვია. დაჟინებული მზერა კაკლის ხეზე გაურბის.
— ნახე, ძია ბერა, კატა! — მაჩვენებს თითით. — გუშინ კიდევ ერთი წიწილა წაიყვანა!
კაკლის ხეზე ტოტების გასაყართან ჟღალი კატა ზის და თათს ილოკავს.
— მოიცადე! — ვეუბნები ბაქარს, თან ოთახში ვბრუნდები. კარადიდან ვაზნებს ვიღებ და კედლიდან თოფს ვხსნი...
კატა ისევ თათს ილოკავს. სხეულზე მზის სხივი ეცემა და ბეწვი უფრო კაშკაშა უჩანს. ნელა ვემზადები — დიდი ხანია ტყვია არ გამიგზავნია... ბაქარი თვალს არ მაცილებს...
კონდახს მკერდზე ვიკრავ და კატას კორაზე ვსვამ... ყველაფერს თითი წყვეტს: ხმა... ბიძგი მკერდში... კატა მოწყვეტით ვარდება და ბალახში ეშვება...
ორივე ხისკენ მივდივართ. კატა უკვე მკვდარია. ბაქარი ზურგში ხელს ავლებს და მაღლა სწევს. ტყვია კისერში სცემია.
— დედას ვანახებ?! — კითხვა და თხოვნა ერთად ჟღერს მის სიტყვებში.
თავს ვუქნევ. ბაქარი, კატით ხელში, სახლისკენ გარბის.
— დედა, ძია ბერამ კატა მოჰკლა! — ყვირის განწირულივით. — დედა, კატა მოჰკლა!...
მე ხესთან ვრჩები. ვდგავარ და ფეხებთან სისხლის პატარა გუბეს დავყურებ. სისხლი ახალია და ხალასი წითელი... გარშემო ხასხასა მწვანე მინდვრობს... საოცრად მწვანე!... მწვანე და წითელი... წითელი თითქმის არ ჩანს... თითქოს არც უნდა შეიმჩნეს... მწვანე კი ლაღია,... ლამისაა იყვიროს... ყველაფერმა რომ იცის, ისე...
მიხაკი მახსენდება და მეღიმება, რადგან ეს უკვე სხვა სამყაროა, არეკლილი სიმაღლე — ახალი და უცხო განცდა — მედიდური მწვანე და მოკრძალებული წითელი...
ავტომობილი რწევითა და ტორტმანით მიიწევს ოღრო-ჩოღრო გზაზე. ძრავის დახშულ ხმაურს საბურავებიდან დამსხლტარი ქვების ჭახანიც ერევა. მძღოლი დაძაბულ მზერას ადევნებს ფარების შუქს, წამიერად რომ ეხავსება ჩაბნელებული შუკის ფრაგმენტებს. ორივე ვეწევით და სალონში თამბაქოს სუნი ტორტმანებს...
ყორეებზე გადმომდგარი ძაღლები გაავებული ყეფით გვაცილებენ. პირუტყვი ამ დროს უკვე დამწყვდეულია.
— შორია? — ისევ მეკითხება მძღოლი.
— რამდენიმე სახლიც და... — ნამწვავს სიმუქეში ვისვრი.
ფანჯრებში მბჟუტავ შუქებს ვხედავ — ზოგან ლამფა ანთია, ზოგან — სანთელი...
ვფიქრობ და დაცარიელებულ წარსულთან შეხვედრის წინ საკუთარი სიმშვიდე მაოცებს. დიდი დროა აქ არ ვყოფილვარ. ვინც დავტოვე, არავინ დამხვდება: დედა, მამა,... ძმას მხოლოდ მე ვნახავ...
ფართოდ გაღებულ ჭიშკარს ვუახლოვდებით. სახლის ყველა ფანჯარაში შუქი კრთის. ეზოში ადამიანთა ჩრდილებს ვხედავ.
— აქ გააჩერეთ! — ვეუბნები მძღოლს.
მანქანიდან გაზაფხულის სუსხიან ღამეში ვინაცვლებ... და სიგარეტს ვუკიდებ. საკუთარი სუნთქვა სანთებელას ალზე პატარა თეთრი ჯინივით იფორმება... და ცივი ჰაერის ლუკმა ხდება.
მძღოლი ძრავას ადუმებს. ეზოში შევდივარ და სახლისკენ მივაბიჯებ. ჩრდილები ჩემსკენ მოემართებიან. ისევ ყეფენ ძაღლები, სადღაც საქონელიც ბღავის... თვალი გვერდით ეზოში — ჩაბნელებული მშობლიური სახლისკენ გამირბის...
უკვე პირისპირ ვდგავართ.
— მე ბერა ვარ! — ვამბობ განაჩენივით.
უმალ შეძახილების გარემოცვაში ვექცევი:
— შეხედე, ბერა ყოფილა!
— ჩვენ ხვალისთვის გელოდით!
— მადლობა ღმერთს!
— მშვიდობა შენს მობრძანებას!
შემდეგ ხელების ტყვე ვხდები — ერთნი მხარზე მითათუნებენ, სხვები — რიგ-რიგობით მესალმებიან... მაგარი და გაუხეშებული ხელებია. სოფელმა იცის ასე! მამასაც დაკოჟრილი ხელები ჰქონდა, ალბათ, ძმასაც... მეხვევიან... მკოცნიან... სახეებს ვერ ვხედავ.
ხმაურზე სახლიდან ქალი გამოდის.
— ბერა ჩამოვიდა! — იქვე ეხმიანება დამხვდურებიდან ვიღაც. ქალის შეძახილით ვსაზღვრავ მის აღშფოთებას — ბრუნდება და ასხლეტილივით უმალ სახლში ინთქმება.
— შინ შემობრძანდით! — რამდენიმე ხელი იქეთ მიმაქანებს, — მარტო ხარ?!... მანქანაში დარჩა ვინმე?!... — მეკითხებიან ხმამაღლა, ლამის ყვირიან.
— მძღოლი, მხოლოდ! — ვხმადაბლობ პასუხს.
სახლიდან ქალები გამოდიან. ერთ-ერთს ხელში ლამფა უჭირავს. ყველანი თალხებსა და ძაძებში არიან. მოაბიჯებენ და თან ერთგვარ მისტიკურ სურათს ჰქმნიან — შავებში მოსილთ ლამფის შუქზე სახეებთან თბილი სუნთქვა უბოლავთ.
— როგორ ხარ, შვილო?! — სახეზე მოხუც ხელებს ვგრძნობ. ქალი ლოყაზე მკოცნის. მის ხმაში ყალბ ნოტებს ვიჭერ. — მე არ გემახსოვრები! — თითქოს თავს იმართლებს მერე. ასეთნი სხვებს ასწრებენ ყოველთვის.
— მშვიდობა შენს ჩამოსვლას, შვილო! — ამჯერად სხვა ხელები, სხვა სახე, სხვა ხმა... — როგორ გელოდა უბედური შენი ძმა?!
ანაზდად, ყველანი განზე იწევიან. ჩემსკენ შუა ხნის ქალი მოდის. ისიც შავებშია. ვხვდები — ძმის ცოლი უნდა იყოს.
— მოდი, ბედისა, შვილო! — ხელს აყოლებს მოხუცი ქალი.
ყველანი ჩუმდებიან. წამიერად ადამიანთა დუმილსა და ძაღლების ყეფას რჩება სივრცე.
— გამარჯობა! — ჩუმად ამბობს ქალი. ლამფის შუქზეც ვამჩნევ — წყლიანი, სველი თვალები აქვს. ალბათ, უფრო ნამტირალევი.
გარშემო უხმოდ გვიცქერენ, ყველას სიჩუმე აზის მხრებზე.
— გაგიმარჯოთ! — ვიდრე გადავეხვევი, ქალი ტირილს იწყებს, მხრები უცახცახებს და თრთის. — უკანასკნელ წუთამდე გელოდა!... — ამბობს თან.
ზურგიდან საყვირის ხმა მწვდება. მძღოლი გაბრუნებას ჩქარობს. ბნელა, თორემ არც ისე გვიანია — ამ დროს მთაში დღე მალე იღამებს. ყველანი ცოცხლდებიან და ერთად სიტყვობენ.
— მძღოლს შემოვიყვან! — მიემართება ვიღაც ჭიშკრისკენ.
— სახლში შევიდეთ! — უცნობი ხელი კარისკენ მეწევა.
— ჰო, შევიდეთ! — ეთანხმება ერთი ქალთაგან.
— მანქანაში ბარგია! — ვამბობ და ხელების ტევრში საპირისპირო მხარეს მივიწევ.
— ბარგსაც მოვიტან და მძღოლსაც მოვიყვან! — კატეგორიულობით მარწმუნებს ვიღაც.
თითქოს მძღოლი ჩვენს საუბარს გრძნობს — ისევ ნიშანს გვაძლევს.
— არა, მძღოლი გაბრუნდება, ჩქარობს! მხოლოდ ბარგია გადმოსატანი!...
— ჩვენ გადმოვიტანთ!... — ხმა უკვე მშორდება.
მე კი ხელები სახლისკენ მაბრუნებენ. ხელებს ხელები ემატება... და ერთად კარისკენ მივაბიჯებთ.
ოთახში მხუთვარე ცხელ ჰაერს ვავიწროვებთ — ყველანი ფეხდაფეხ მომყვებიან. კუთხეში საწოლზე საბნიდან ამომძვრალი ბავშვი მიმზერს.
ვხევდები, რადგან შორეულ წარსულში ვხედავდი მსგავს სახეს. ბავშვს თავთან გოგონა უზის, ხელში წიგნი უჭირავს და ისიც მონუსხული მიცქერს.
— ძია ჩამოვიდა, შვილო! — ამბობს ბედისა, როცა ბავშვი მზერას უწილადებს.
ნაბიჯს ვდგამ. ბავშვი მკლავებში მიძვრება... და მის ხელებს ზურგზე ვგრძნობ. ლოყა ცხელი აქვს, დამწვას ლამის. ყურთან მისი სუნთქვა მეთბობა. ჩუმად ვართ. ცრემლი ბედისწერას მსგავსებია — მომევლინა და თავისი გაიტანა. თვალები მეწვის. ისევ ჩუმად ვართ. ხმელი შეშა ტკრციალებს მხოლოდ. დრო ცრემლივით მიდის — შეუმჩნევლად, ვისთვის ღაპა-ღუპით, ვისთვის — თქრიალით.
ბავშვი რომ მცილდება, გოგონა უკვე ფეხზე დგას. მის მორცხვობას ჩემი სიხარული სჯაბნის და გულში ვიკრავ. თმაზე კვამლის სუნი აქვს — შორეული... მშობლიური. მხრები სუნთქვაზე აუდ-ჩაუდის...
— დედა, ავდგები, რა?! — ითხოვს ბიჭი.
— იწექი, შვილო! — პასუხობს ნამტირალევი ხმა.
— ავდგები, რა?! — იმეორებს ბავშვი.
— არა-მეთქი, ბაქარ! — ამჯერად პასუხი კატეგორიული და დამაჯერებელია. მერე გოგონას უბრუნდება — მზეხა, დააძინო ეგებ!
წიგნიანი ხელი ზურგიდან მიქრება. გოგონა სკამს უნაცვლებს ადგილს და ძმას უყურებს.
— თანდილა მანახეთ! — ვუბრუნდები ბედისას.
ოთახში ორნი შემოდიან — ჩემი ბარგი ხელში უჭირავთ. იქვე კართან ალაგებენ და თავის მართლებასავით აღიარებენ:
— მძღოლი არ გაჩერდა, წავიდა! — ამბობს ერთი.
— მეჩქარებაო! — უდასტურებს მეორე.
ისევ ბედისას ვუბრუნდები.
— აქეთ ოთახშია! — ამბობს ბედისა და გვერდით კარში უჩინარდება.
...ჩაბნელებულ კონტურებს სანთლის შუქი პატრონობს — ერთი საყინულის თავთან თრთის, ორი — ოთახის კუთხეებში. გარეთ გასასვლელ კარში სიბნელე დგას.
კედელთან სკამები მწკრივობენ — უზურგო, მრგვალი, ოთხკუთხა... უთუოდ, ყველა ნანათხოვარი ავეჯია.
ზურგთან ჩუმი ტირილი და კვნესა მესმის. მოგრძო მართკუთხა სიშავეს მარტო ვუახლოვდები.
— თავი გადავხადოთ! — ჯიბიდან სიგარეტს ვიღებ და ვუკიდებ — ...და მარტო დამტოვეთ! — ვითხოვ, როცა უკვე თამბაქოს კვამლს ვგრძნობ.
ქალები გავიდნენ. კაცები საყინულესთან მიდიან. ორნი კეცვით იღებენ ხავერდის შავ გადასაფარებელს. საყინულე ფიცრულზე დგას. ქსოვილი იატაკამდე ჰფარვიდა მას.
თავსახურს რამდენიმე წყვილი ხელი სჭირდება — დიდია და მძიმე — ფიცარს თუნუქი აქვს ამოჭედებული. ვიდრე ყველანი არ გავლენ, საყინულეს თვალს ვარიდებ.
თავსახურს იატაკზე დებენ სკამებზე მიყუდებულს. სანთლის ალები სხეულთა მოძრაობებზე თრთიან და კრთებიან.
ოთახი ნელ-ნელა ცარიელდება. მარტო ვრჩები. ორივე კარს ვხურავ და საკუთარი წარსულის ხილულ დასასრულს ვუახლოვდები.
საყინულე რკინისაა, ღრმა და დიდი. ძმა მხრებამდე ზეწარგადაფარებული ასვენია აქა-იქ ყინულდადებული...
სახე... ტკივილია ასეთი — არის მასში რაღაც ნაცნობიც და უცნობიც. ფართე შუბლი, ამოზურგული ცხვირი, წამოწეული ნიკაპი — იმდენად მშობლიურია, რომ წლების შემდეგ ნახვევშიც იცნობა იგი... ჭაღარა მეუცხოვება (თუმცა, ველოდი),... ჩავარდნილი და ჩამუქებული უპეებიც და დაბერებული, დანაოჭებული სახე, დროს რომ ნაადრევად დაუტოვებია ზედ ცხოვრების ნაურმალები. ჩემი ურმის კვალი, ალბათ, ყველაზე მეტია.
რამდენჯერ შემოუხედავთ ამ თვალებს?! ამ ტუჩებსაც არაერთხელ უმეტყველნიათ და გაუღიმიათ ჩემთვის... რომ ვიზრდებოდი, ამ სახეს ვხედავდი... საკუთარი ღიმილი მინახავს ამ სახეზე... საკუთარი ცრემლი... ამ სახეზე მომფერებიან და გაურტყამთ ჩემთვის...
ახლა კი როგორ დალეულა?! შეხებას ვერ ვბედავ, რადგან იგი დანაშაულიც არის ჩემი და სასჯელიც... სხეულიც ისეთი სუსტი და უმწეო ჩანს!... სველი ზეწრის ქვეშ ყინულის ნატეხები კიდევ უფრო აზუსტებენ კონტურებს...
ისევ სახეს დავყურებ... რასაც ვხედავ, იმაზე მძაფრია, ეს სახე რომ მაგონებს. იქნებ ამიტომაც არ მაკვირვებს საკუთარი თვალის სიმშრალე...
კარი იღება და ღიობში სილუეტს ვხედავ. მოხუცი სხეული ხელჯოხზე ეყრდნობა და ისე შემოდის.
— მითხრეს, მარტო ყოფნა ისურვაო. მე მაინც შემოვედი! — ამბობს მოხუცი. ვერც ხმაზე ვცნობ. ნაბიჯს გაჭირვებით ინაცვლებს. — არ მიწყინო, შვილო! გულმა არ მომითმინა!
სანთლის შუქზე რომ მიახლოვდება, დგება. უკვე ვცნობ — ძია ნიკო — ჩვენი მეზობელი და მამის მეგობარი.
— მიცანი, ხომ?! — ალბათ, სახეზე მამჩნევს. ისევ ჩემსკენ მოიწევს.
ვიდრე ერთმანეთს გადავეხვევით, სახეში მაცქერდება. მზერა სველი აქვს...
— რამდენი წელია, რამდენი წელი?!... — ყურთან ჩამესმის მისი ხმა — როგორ ხარ?!
არაფერს ვპასუხობ, ისევ თვალებში ვუყურებ, ცრემლებს რომ ამწიფებენ.
— არ გვეგონა, თუ ჩამოუსწრებდი?! — ძია ნიკო თავს ძმისკენ აბრუნებს.
— არც მე მეგონა! შემთხვევის წყალობით მოვახერხე! — ჯიბიდან სიგარეტს ვიღებ და ვიდრე მოვუკიდებ, კოლოფს მოხუცს ვუწვდი.
— არ მინდა! მივატოვე კარგა ხანია! — ძია ნიკო საყინულეში იმზირება. — რომ იცოდე, როგორ გელოდა უბედური?! — ამბობს თან დანანებით.
არაფერს ვამბობ. სიგარეტის კვამლი სანთლის შუქზე კვდება. ყვავილების სუნს ნელ-ნელა ვეჩვევი.
— ბავშვებმა იცოდნენ, რომ შენ გემზე მუშაობ. — აგრძელებს და მე მიყურებს. — დაიჯენდა კალთაში ორივეს და უამბობდა ათას მოგონილს შენზე, ზღვაზე, თევზებზე. განსაკუთრებით მაშინ გნატრობდა, საჭმელს რომ ვჭამდით — ვინ იცის, იქნებ მშიერია ახლაო.
კარი იღება და დამხვდურები რიგ-რიგობით შემოდიან. ჩემი მარტოობა უკვე დარღვეულია. ადამიანებს მიბაძვა ინსტიქტში აქვთ. მხოლოდ სიკვდილზე ვერ იტყვი ამას.
ღიად დარჩენილ კარში მეზობელი ოთახიდან ბავშვის მუდარა მესმის:
— დედა, ავდგები რა?!
შემოსულები კედელთან მწკრივდებიან. ზოგი ჯდება, ზოგიც დგომას ამჯობინებს.
— ესენი ხომ იცანი?! — მეკითხება ძია ნიკო.
ჩემი ყურადღება მხოლოდ ახლა იცლის მათი სახეებისთვის.
— ეს კაცი ჩემი სიძეა, მალხაზი! — ძია ნიკო მალხაზზე უთითებს და ისიც ხელს მართმევს.— ეს ბაჭუაა! შენ არ გეცოდინება! — ასაკზე ეტყობა, რომ ჩემზე ბევრად უმცროსია. — ეს, კიდევ, მინდიაა — ჩვენი სოფლის სიძე! ამ კაცს კი, ალბათ, იცნობ! — ძია ნიკო გამომცდელად მიყურებს.
უჩაა! მოკრძალებულ ღიმილზე ვცნობ. სკოლაშიც ასეთი იყო... ერთ მერხთანაც კი ვმსხდარვართ...
— როგორ ხარ?! — მეკითხება.
ძნელია სალამში ჩაატიო, რას გრძნობს უცხო ქვეყნის ციხიდან წლების შემდეგ ერთადერთი ძმის დაკრძალვაზე შინ დაბრუნებული კაცი. მიხვედრილი ადამიანისთვის დუმილი უცებ ამბობს ყველაფერს.
— შვილები გყავს?! — კითხვას ვიშველიებ.
— ორი! — ეღიმება უჩას, — გოგო თხუთმეტი წლის, ბიჭი — თერთმეტის!
კითხვა კიდევ ბევრი მაქვს... სხვა დროს იყოს...
— კარგი, გვეყოფა ახლა! — ძია ნიკო ჩემით დაწყებულ მზერას გარშემო არიგებს. — ვავახშმოთ კაცი, დაღლილი იქნება... დაისვენოს!... ხვალ, კიდევ, უამრავი საქმე გვაქვს! — მერე უჩას უბრუნდება — დაახურეთ! — მე კი მხარზე ხელს მადებს — წამოდი, გავიდეთ!
ისევ ჩახუთულ ოთახში ვინაცვლებთ. კუთხეში მაგიდა ეწყობა — ქალები მალი-მალ მიდი-მოდიან და ჭურჭლის ლაგების ხმა ისმის. ბაქარი საწოლზე წამომჯდარი მიცქერს. მზეხაც იქვე ზის...
უკანა კარიდან ბედისა შემოდის, მკრთალ შუქზეც აშკარაა — თვალები ჩაწითლებული აქვს.
საწოლთან მივდივარ და იქვე ვჯდები.
— ძია ბერა, გემზე ხომ აღარ წახვალ?! ჩვენთან ხომ დარჩები?! — ბაქარი უმალ ჩემთან ჩნდება და კალთაში კითხვებს მილაგებს.
ვრჩები-მეთქი, ვარწმუნებ და ბავშვი კისერზე მეხვევა. წამით ყველა ჩვენ გვიყურებს.
— სანადიროდ ხომ წამიყვან?! — მეკითხება ისევ.
— წაგიყვან! — ვპირდები.
ბედისა თვალზე ცრემლს იწმენდს.
— თოფი ძველ სახლშია! — ბაქარი სიხარულით ხტომას იწყებს. მზეხას ხელები კალთაში წიგნზე უწყვია და ისე გვიმზერს.
— ბერა, მოდი, მოიწი! — ძია ნიკო, რომელიც უკვე გაწყობილ მაგიდასთან ზის, თავისთან მიხმობს. გვერდით ოთახიდანაც გამოდიან. — მოდით, მოდით! — ძია ნიკო მათაც ეხმიანება.
სუფრას მხოლოდ მამაკაცები ვუსხდებით. ერთხანს სიჩუმეა.
ჭიქას პირველად ძია ნიკო იღებს — შენს ჩამოსვლას გაუმარჯოს, შენს დაბრუნებას!... ამიერიდან ბედნიერება ყოფილიყოს შენი არსებობა!...
როცა ყველას შემდეგ მადლობას ვამბობ და ჭიქას სავსეს ვდგამ, ძია ნიკო გაკვირვებული მიყურებს.
— არ დალევ?!
— არა! — ვუარობ. — ერთი კაცის ასაკი იქნება, რაც არ დამილევია, არ მინდა!
— არც გენატრება?! — არ მეშვება ძია ნიკო.
— ერთადერთი ეგაა, რაც არ მენატრება!
— როგორც გენებოს! — აღარ მეძალება ძია ნიკო.
მეორე ჭიქით თანდილას ხსოვნას ამბობს. სულ ხუთი თუ ექვსი ჭიქა ისმება. ყველანი მალე მიდიან.
ღამით ძველ სახლში ვითხოვ დარჩენას. როცა სახლი მოსულთაგან იცლება, ბავშვებს შუბლზე ამბორით ვემშვიდობები. კართან ბედისა ანთებულ ლამფას მაწვდის:
— ბუხარში ცეცხლი ანთია. საწოლიც დაგებულია. — თვალზე ცრემლს იწმენდს. — თანდილა ყოველ წუთს გელოდა. სახლში ყველაფერი ძველებურადაა... ხანდახან თვითონაც იქ ათევდა ღამეს.
არაფერს ვამბობ... ვბრუნდები და ლამფით ხელში გაზაფხულის სუსხიან ღამეში მივაბიჯებ. ცივ ჰაერთან ერთად დამწვარი ნავთის სუნიც ერევა სუნთქვას.
სახლი გვერდით ეზოში დგას. მოკლე ბილიკი ბალახოვანში უხვევს.
წარსული წინკარში იწყება... ბავშვობაში მე და თანდილა აქედან ვუცქერდით ზაფხულის წვიმას...
სიჩუმეში ხის იატაკზე საკუთარი ნაბიჯების მეტყველება მესმის. ორი კარიდან ჯერ მარცხენას ვირჩევ. ძველი მოგრძო გასაღები ცივია. საკეტში ხმაურით ბრუნდება და კარიც დამწყვდეულ წარსულში გზას მითმობს...
ძველი ავეჯის სუნი ზღუბლზევე მეგებება. კედლები, განჯინა, მაგიდა, ბუხართან სამფეხა სკამები — ყველა წაბლის ხის შვილები არიან. ამ სუნს, ალბათ, წყალქვეშაც ვიცნობ... სიგარეტსაც არ ვუკიდებ, თამბაქოს კვამლმა წარსულის სუნთქვა რომ არ შებღალოს... ლამფას მაგიდაზე ვდგამ. ყველაფერი ნაცნობი და მშობლიურია... ამგვარ წუთებში ფიქრიც სდუმს... დრო არც არსებობს თითქოს...
ასე ფიქრდადუმებული და წარსულხელჩაკიდებული უკანა ოთახებში გავდივარ. წაბლის ხის სუნი ფეხდაფეხ დამყვება თან...
გარეთ გამოვდივარ. ერთხანს ღამეს გავყურებ. მთვარის შუქზე მინდორი დიდი ცხოველის ბეწვს ჰგავს. ზედ კაკლის ხის ჩრდილი გატოტვილა... კაკაჩი ღამე არც საკუთარ სუნთქვას მიმალავს, სახესთან რომ მიორთქლდება... სადღაც ძაღლები ჰყეფენ...
მეორე კარს ვაღებ. აქ ბუხარში ცეცხლი ბჟუტავს. დაპობილი შეშაც აწყვია. კედელზე ძველებურად ჰკიდია თოფი. ქვევით საწოლი დგას. თოვლივით თეთრ საბანზე მთვარის შუქი ისვენებს...
ლამფას მაგიდაზე ვდგამ და ბუხარში ცეცხლს ვაფხიზლებ. საკვამური სახლის გულშია ამოყვანილი, ამიტომ ბუხარი ოთხივე ოთახშია. აქ მშობლებს ეძინათ... საკუთარი ფიქრივით დავბორიალებ... კარადასთან მივდივარ. ძველი ტანსაცმლის სუნი უხილავი ხელებით მუდარასავით მეპატრონება მდუმარედ... მშობლების სამოსი სევდასა და სინანულს მოუცვამთ ახლა... ვერც მათთან შეხებას ვბედავ...
კარადაში თაროზე ვაზნებს ვპოულობ — გადანახული სიცოცხლეებივით აწყვია კოლოფში.
ისევ სიგარეტს ვუკიდებ. თამბაქოს კვამლი უმალ უშინაურდება ოთახს. საფერფლეს ვეძებ. ნაღვერდალი მალე ღვივდება და ცეცხლი ოთახს მეტ სინათლეს სძენს...
საწოლის თავთან სკამზე სიგარეტსა და საფერფლეს ვიმზადებ და ლამფას ვაქრობ — ამ სახლის სიბნელეში ყველაფერს ისევე იოლად მივაგნებ, როგორც ტკივილს საკუთარ სხეულზე...
თეთრეული ჰაეროვანია და მსუბუქი, ზომიერად უხეში და მკვრივიც — სახამებელში ერთბაშად ვინთქმები... შორს, სხვა სიცოცხლეში, ნარზე გათენებული წლების მიღმა მახსოვს ამგვარი თნება. თითქოს ახლა იბადები... სამყაროც შენი ზომისაა — არაფერია მეტი და ნაკლები...
კარგა ხანს არ მძინავს. ვეწევი და ვფიქრობ. უძილობა უახლესი წარსულის სახსოვარია — ნარზე გათენებული თოვლიანი და სუსხიანი ღამეების პირმშო. ციხეზე ფიქრიც არ მინდა... პატარა წყენა არ გავიწყდება კაცს... ტუსაღობაში გატარებული თექვსმეტი წელი — მით უფრო... ციხე საშინელებაა — ხარ საკნის ოთხ კედელში გამოკეტილი და შენამდე რიგიანად არც სიცოცხლეს უშვებენ და არც სიკვდილს. შენც მშიერი ძაღლივით ხარბად ხრავ და ტკვირავ საკუთარი სიცოცხლის ძვლებს. ხორცს ან სხვა შეჭამს ან სადღაც გადააგდებენ, უშენოდ გაიხსწნება. დრო კი — ყველაზე და ყველაფრისადმი გულგრილი — წუთში სამოცჯერ ჩაგივლის და ყოველ მოსვლაზე ახალ სახრავს დაგიყრის... რომელიც ისევე ვერ კლავს შიმშილს, როგორც შენ — დროს... მით უფრო საშინელია ეს ყველაფერი ცივ, სუსხიან უცნობ ქვეყანაში, სადაც კლიმატისთვისაც უცხოა სითბო...
სადღაც შორიახლოს ძაღლი ჰყეფს და მისი გაავებული ხმა სოფელში მაბრუნებს. მთვარე ფანჯარას მიემალა. ბუხარში ცეცხლი იხედნება და ოთახში სითბო ჯირითობს...
ისევ არ მეძინება. ვფიქრობ და ვეწევი... დიდხანს ვფიქრობ... ბევრს ვეწევი... უკვე მამლები ყივიან... ძილს ბედნიერებასავით სცოდნია — ეძებ, ცდილობ, იბრძვი... ის კი მაშინ გეწვევა, როცა დრო აღარ არის...
დილით გვიან მეღვიძება. კარგა ხანია ასე ღრმად არ მძინებია. რაღაც მესიზმრა. ჩაცმისას ვცდილობ გავიხსენო, მაგრამ უძლური ვარ.
გარეთ გამოვდივარ და სიგარეტს ვუკიდებ. მზე უკვე სიმაღლეზეა. კაკლის ძირში ბალახის ახალ, ხასხასა სიმწვანეზე ნამი ბრწყინავს. თანდილას ეზოდან ადამიანთა ხმები ისმის.
სახლის წინ ისევ მეზობლები დგანან. ძია ნიკოც იქვეა. კედელთან ყვავილები აწყვია, ძირითადად — მიხაკები.
მესალმებიან. ვხედავ, ბაქარი ჩემსკენ მორბის.
— ძია ბერა, ძია ბერა! — გვერდით დგება და ხელში ხელს მკიდებს. ტანთ ფლანელის კუბოკრული პერანგი, ტოტებზე ტალახშემხმარი შავი შარვალი და ლურჯი ბაგვები აცვია.
— ისაუზმე, — ძია ნიკო სახლისკენ ბრუნდება, — მერე ბიჭები სასაფლაოზე სადილს წაიღებენ. ალბათ, წაყოლას მოისურვებ. მშობლებიც იქ არიან დასაფლავებული. ხომ იცი, გზა შორია. ცოტა დროულად უნდა წახვიდეთ. აქ საქმე შენ არ გეხება — ბიჭები მიხედავენ.
სახლისკენ ვბრუნდები. ბაქარი თან მომყვება. ოთახში ქალები ფუსფუსებენ. ერთნი ღიმილით მესალმებიან, ერთნი — ცნობისმოყვარე მზერით. კართან ჩემს ჩემოდნებს ვიღებ და გამოვდივარ.
საიდანღაც ბედისას ხმა მესმის — ბაქარს ეძახის. ბაქარი უჩინარდება.
სახლში გადავდივარ... ჩემოდნიდან ფულს ვიღებ და უკან ვბრუნდები.
— აქ ხუთასია, — ძია ნიკოს ბანკნოტებს ვუწვდი, — რამდენიც იქნება საჭირო, დავამატებ!
ძია ნიკო ფულს დაუთვლელად ინახავს. დაკრძალვის საქმეს იგი თავკაცობს.
ბაქარი ბრუნდება და პატარა ხელით ისევ ჩემს ხელს ეპატრონება. ჯიბიდან ფულს ვიღებ და ბაქარს პერანგის ჯიბეში ვუჭმუჭნი.
— ეს შენ! რაც გინდა, იყიდე! — ვეუბნები თან.
ბაქარს ღიმილი აღარ ეტევა სახეზე.
— ფულიანი კაცი ხარ, უკვე! — მხარზე უთათუნებს ხელს ძია ნიკო.
— შეხედეთ! — ყვირის უცებ ბაქარი და ეზოს ბოლოსკენ თითს იშვერს. ყველანი იქეთ ვიხედებით.
ღობის ძირში პირში წიწილგაჩრილი ჟღალი კატა მირბის.
— უკვე მერამდენეა! სულ მთლად გაველურდა ტიალი! — ამბობს ძია ნიკო — ვერც მოკლა ვერავინ!
— მამიკომ თქვა, ბიძაშენი უნდა მაგ საქმესო. — ერთვება ბაქარი.
კატა ღობეზე ძვრება და მიღმა უჩინარდება.
— კიდევ ისე გიჭრის მიზანი? — მეკითხება ძია ნიკო.
— აბა, რა ვიცი! — ვპასუხობ და ბაქარს დავარცხნილ თმას ვუჩეჩავ.
საუზმის შემდეგ მეზობელ ბიჭთან ერთად სასაფლაოს გზას ვადგებით. კალათი მას მოაქვს, დოქი — მე. ბიჭი გაცილებით უმცროსია, საერთო არაფერი გვაქვს მოსაგონარი, ამიტომ ჩუმად მივდივართ.
გზა შორია — მეზობელ ბორცვზე მიუყვება აღმართს. მზე სულ უფრო მაღლა იწევს და ჩვენც სიცხე გვაწვება მხრებზე...
სასაფლაოს ვუახლოვდებით. ჩიტების ჭიკჭიკი ადამიანთა საუბარს და წერაქვის ხმას ირევს.
ჩვენს გამოჩენაზე მუშაობას წყვეტენ. უჩაც აქ არის.
— მოდით?! — თითქოს თავისთვის, ამბობს ხმადაბლა.
— გამარჯობათ! — ვესალმებით ყველას.
გვესალმებიან.
— კარგი, გავჩერდეთ ახლა, — ბიჭებისკენ ბრუნდება უჩა, — შევჭამოთ რამე!
გარშემო მიწის სუნია — ნაზამთრი მიწის სუნი. ბიჭებს ყურადღებას აღარ ვაქცევ. მშობლების საფლავთან რომ მივიდე, სველ მიწაზე ვაბიჯებ... მარცხნივ მამის საფლავია, მარჯვნივ — დედის. ახლა ქვაზე ოვალური სურათებიდან მიცქერენ. თანდილას ახალგაზრდობის ფოტო შეურჩევია — მშობლები ერთად არიან... ვუმზერ და მეჩვენება, თითქოს რაღაცის თქმა სურთ... მეც მინდა მათთან საუბარი, მაგრამ ახლა არა... მერე, როცა ყველაფერი ჩაივლის და მარტო ამოვალ... უკვე თანდილაც აქ იქნება...
ჩემი მეგზური ქვის მაგიდაზე ტრაპეზს აწყობს. იქვე ბიჭები ხელებს იბანენ.
პირველ ჭიქას მე მაწვდიან. მშობლების ხსოვნას ვამბობ და ღვინოს საფლავებზე ვანაწილებ...
გზას უკან ისევ დუმილში ვცვეთთ. ბაქარი ჭიშკართან მელოდება...
თანდილასთან შევდივარ. ოთახში ყვავილების სუნი დგას, არათუ სურნელი, არამედ — სუნი, უსულო სუნი. თუმცა, მეტ წილად მიხაკებია. ძია ნიკო იქვე ზის.
— დაიღალე?! — მეკითხება.
— არც ისე! — გვერდით ვჯდები.
— ბიჭები რას შვებიან?!
— საღამოსთვის დაამთავრებენ.
— ეს ერთი ღამე დარჩა გასათევი თანდილას... ხვალ კი... — ძია ნიკო ოხვრით ამთავრებს სათქმელს. — ამ სახლის აშენება რომ დაიწყო, აქ ყანა გქონდათ. ძველს ხელი არ ახლო, ბერა ჩამოვა და როგორც მოისურვებს, ისე მოიქცევაო... ბოლოს სულ მოუმატა სმას... გელოდა და გელოდა... შენ ახლა წადი, დაისვენე! — მიბრუნდება მე. — მალე პანაშვიდი დაიწყება! გასაკეთებელი ყველაფერი კეთდება!...
სახლში გადავდივარ — განმარტოებისთვის მხოლოდ და მხოლოდ. ვიდრე წარსული და აწმყო ულმობლად მიყოფენ, ეულობა მირჩევნია... ვწევარ და სიგარეტს ვეწევი... საფერფლე სკამზე ნამწვავებს ვეღარ იტევს... ბუხარი იშვილებს მათ მერე...
პანაშვიდი ადრე იწყება — ვიდრე დღე შებინდებას იფიქრებს. კედელთან სკამებზე ჭირისუფალი ქალები სხდებიან. შუაში ბედისა ზის, გვერდით — მზეხა. საპირისპირო მხარეს კართან მე ვდგავარ...
ყველა მოსული ხელს მართმევს. ხელი ბევრია — თბილი და ცივი, უხეში ან რბილი... ზოგნი სახეში მაცქერდებიან, ზოგნი მზერას მარიდებენ... ქალები გამუდმებით მოთქვამენ... დროდადრო გამოვდივარ და სიგარეტს ვეწევი... როცა ოთახში ყვავილები აღარ ეტევა, გამოაქვთ და კართან აწყობენ... ბაქარი არ ჩანს, ერთხელ მოვკარი თვალი ეზოში...
უკვე აცივდა. მზე აღარ ჩანს, თუმცა, ჯერ ისევ დღეა. სიგარეტს ვუკიდებ და გარშემო მზერას ვაფოთიალებ. გაღებულ ჭიშკართან ორი კაცი საუბრობს, მალულად ჩემსკენ იხედებიან. ღობის მიღმა ისევ ისმის საქონლის ბღავილი და ძაღლის ყეფა... ჩემი მზერა ყვავილებზე, უფრორე მიხაკებზე ეცემა... ხასხასა სიწითლეზე უმალ თვალი მიხევდება... ამგვარი წითელი არასდროს მინახავს... იქნებ მინახავს, მაგრამ არ შემიმჩნევია... საოცარია! წრიულად წყობილი ნიკბებიანი წითელი ფურცლები იმდენად მიტაცებენ, რომ მათი ცქერისას მხოლოდ მზერით ვარსებობ... სიწითლეს სადღაც მივყავარ... უბრალო მიხაკის სიწითლეს... ამასთან, ვგრძნობ, რაოდენ ამაყი და მედიდურია ეს სიწითლე?! თითქოს თავის ფასიც იცის და ეს კიდევ უფრო ამკვეთრებს მას...
მწვანეც მხიბლავს... ვიწრო ფოთლები, ღერო — ეს სიმწვანე მშვიდი და მოკრძალებულია... არსად მიჰყავხარ — იგი ილტვის შენსკენ... მწვანე და წითელი... უცნაურია — რამდენადაც ერთ მთლიანს ჰქმნიან, იმდენად შორს არიან ერთურთისაგან... არ კი მეგონა, ყვავილის ფერადოვნება ესოდენ ღრმა და უძირო თუ შეიძლებოდა ყოფილიყო... მოკრძალებული მწვანე და მედიდური წითელი...
გვიან საღამოს კუბო მოაქვთ. ხვალ დაკრძალვაა... ნაშუაღამევს დალაქი მოდის და უჩასთან და ბიჭებთან ერთად თანდილას გაპარსვა-გასაბანად ოთახში იკეტება...
ღამით გარეთ ცივა. ყველანი გვერდით ოთახში ვართ. ბავშვებს უკვე სძინავთ. შუქი ისევ არ არის. სიტყვას ყველა ერიდება. ბედისა ჩუმი ტირილით თანდილას ტანსაცმელს კეცავს და ერთმანეთზე აწყობს. ძია ნიკო ხანდახან თუ იტყვის რამეს... ჩემი სათქმელი სიგარეტია, დროდადრო გამოვდივარ და ღამეს ვესიტყვები...
თანდილასთან რომ შევდივართ, ჩაცმულ-გაპარსული ტახტზე ასვენია. წარსულიც და აწმყოც ახლა უფრო ცხადად აღიქმება: ძვირფასი მშობლიური სახე ულმობლად გაუუცხოვებია დროსა და სიკვდილს... იერი მშვიდი აქვს... ალბათ, ასე ისვენებენ ნაწვალები სიცოცხლის შემდეგ...
ბიჭებს კუბო შემოაქვთ და იატაკზე დგამენ. ძია ნიკოს გვერდით ვჯდები. ქალებს თანდილას ტანსაცმელი და ნივთები გამოაქვთ. ბედისა ტირილით იწყებს მათი კუბოში ჩაფენა-ჩალაგებას...
მამლები იწყებენ ყივილს, როცა ძია ნიკოს დაჟინებით დასაძინებლად მივდივარ.
კარამდე მთვარე მაცილებს... სახლს სძინავს... ბუხარსაც ცეცხლი ესიზმრება, ალბათ... მხოლოდ ოთახის პატრონი — ძველი წაბლის ხის სუნია ფხიზლად... ვიდრე დავიძინებ, თამბაქოს კვამლს ვუსახლებ...
ამ დილითაც გვიან მიშვებს სასიზმრეთი. სადღაც მიხაკებში ვიყავი... ვიღვიძებ. გარეთ სილუეტს ვლანდავ, კართან ვიღაც წრიალებს.
— შემოდი! — გავყვირი და ჩაცმას ვიწყებ.
ოთახში ბაქარი შემოდის. მზერა დარცხვენილი აქვს. ტანთ ახალი სამოსი აცვია.
— ძია ნიკომ, ბიძიას უთხარი, მალე მღვდელს მოიყვანენ და გადმოდიო. — ამბობს ნასწავლივით... მზერა ხან ჩემზე გადმოაქვს, ხან კედელზე დაკიდებულ თოფზე. — ძია ბერა, სანადიროდ წავალთ, ხომ?! — ამოთქვამს მერე.
— აუცილებლად! — ვპირდები მეორედ.
მღვდელი ახალგაზრდა კაცია, რუდუნებით ასრულებს რიტუალს. მთელი ეს დრო თანდილას დავცქერი. მახსენდება, ბავშვობაში ბებია რომ მოკვდა, ჩვენც ასე ვიდექით კუბოსთან და ყველაფერს ხარბად ვუყურებდით. მღვდელი ჭაღარა მოხუცი იყო... მიცვალებულის წესის აგების შემდეგ ორივე ძმები მოგვნათლა... თანდილას სახეს ახლაც ინახავს მეხსიერება...
შუადღდება. ოთახში უკვე ცხელა... უცხო, უცნობი ხელები სამძიმარს მეუბნებიან და სიცარიელეს მიტოვებენ. კართან მიხაკი იმატებს. მეც ხარბად ვფლავ მზერას სიწითლესა და სიმწვანეში... აღტაცება იმდენად დიდია, რომ სურვილიც მიჩნდება შეხების...
გზა სასაფლაოსკენ გრძელი და დამქანცველია. პროცესიას სატვირთო მიუძღვის. ძარაზე ბიჭი თითო-ოროლა ყვავილს იღებს და გზაზე ისვრის. წინ ნელი ნაბიჯით მივიწევთ, რადგან თანდილა ხელით მიჰყავთ... უკვე აუტანლად ცხელა... მზე თითქოს დაბლა დაეშვა და ჩვენ გვაკვირდება... გარშემო ნაბიჯების ხმა ისმის. შორეულ ჭიკჭიკსაც გაიგონებს კაცი, თუ მიაყურადებს. დროდადრო ბედისა ტირის-ხოლმე მოთქმით...
გზაზე ყვავილები ჰყრია. მიხაკს ფეხს ვარიდებ. სიწითლე წამიერად ედება მზერას — უკან ხალხი მოდის და ნაწრთობი ფერადოვნება მსწრაფლ სოფლის შარაგზის მტვერში ინთქმება... ნაბიჯთა ტევრში ითელება.
თანდილას შუბლზე კოცნით ვემშვიდობები. თურმე შეიძლება საკუთარ სიკვდილს ეამბორო...
ქელეხი მოპირდაპირე ეზოშია. ბაქარი გვერდიდან არ მცილდება... ისევ ხელები... ათას მადლობას ვარიგებ თანაგრძნობისა და ყურადღებისთვის...
შებინდებულია, როცა ქალები მაგიდების ალაგებას იწყებენ... ეზოში მთვრალი კაცები დაბორიალებენ...
ღამდება. დაღლილობას ვგრძნობ. ყველაზე გვიან ძია ნიკო და უჩა მიდიან. დაღლილობა ორივეს სახეზე აწერია...
მარტო ვრჩებით. ბედისა ოთახს ალაგებს. ხანდახან ცრემლი და ტირილი წამოერევა. ბავშვებს კარგა ხანია სძინავთ...
მშობლიური სახლი წაბლის ხის სუნით ფხიზლობს...
ლამფას არც ვანთებ, ისე ვწვები — კაკაჩი ღამე ფანჯრიდან შემოდის. საწოლში ჩასაფრებულ ძილს უმალ თან მივყავარ...
დილით რომ ვიღვიძებ, დღეს ისევ მზე აცვია. ზანტად ვდგები, აუჩქარებლად... მოკიდებული სიგარეტით გარეთ გამოვდივარ.
კართან ბაქარი ზის, ისევ ტალახიანი შარვალი და ლურჯი ბაგვები აცვია. დაჟინებული მზერა კაკლის ხეზე გაურბის.
— ნახე, ძია ბერა, კატა! — მაჩვენებს თითით. — გუშინ კიდევ ერთი წიწილა წაიყვანა!
კაკლის ხეზე ტოტების გასაყართან ჟღალი კატა ზის და თათს ილოკავს.
— მოიცადე! — ვეუბნები ბაქარს, თან ოთახში ვბრუნდები. კარადიდან ვაზნებს ვიღებ და კედლიდან თოფს ვხსნი...
კატა ისევ თათს ილოკავს. სხეულზე მზის სხივი ეცემა და ბეწვი უფრო კაშკაშა უჩანს. ნელა ვემზადები — დიდი ხანია ტყვია არ გამიგზავნია... ბაქარი თვალს არ მაცილებს...
კონდახს მკერდზე ვიკრავ და კატას კორაზე ვსვამ... ყველაფერს თითი წყვეტს: ხმა... ბიძგი მკერდში... კატა მოწყვეტით ვარდება და ბალახში ეშვება...
ორივე ხისკენ მივდივართ. კატა უკვე მკვდარია. ბაქარი ზურგში ხელს ავლებს და მაღლა სწევს. ტყვია კისერში სცემია.
— დედას ვანახებ?! — კითხვა და თხოვნა ერთად ჟღერს მის სიტყვებში.
თავს ვუქნევ. ბაქარი, კატით ხელში, სახლისკენ გარბის.
— დედა, ძია ბერამ კატა მოჰკლა! — ყვირის განწირულივით. — დედა, კატა მოჰკლა!...
მე ხესთან ვრჩები. ვდგავარ და ფეხებთან სისხლის პატარა გუბეს დავყურებ. სისხლი ახალია და ხალასი წითელი... გარშემო ხასხასა მწვანე მინდვრობს... საოცრად მწვანე!... მწვანე და წითელი... წითელი თითქმის არ ჩანს... თითქოს არც უნდა შეიმჩნეს... მწვანე კი ლაღია,... ლამისაა იყვიროს... ყველაფერმა რომ იცის, ისე...
მიხაკი მახსენდება და მეღიმება, რადგან ეს უკვე სხვა სამყაროა, არეკლილი სიმაღლე — ახალი და უცხო განცდა — მედიდური მწვანე და მოკრძალებული წითელი...