დიდს აღმართს დიდი თავდაღმართი მოსდევს; ხანგრძლივ გვალვას
ხანგრძლივი წვიმა მოჰყვება ხოლმე; დიდი სიხარული ხშირად დიდ სიმწუ-
ხარედ იცვლება ადამიანისა და ქვეყნის ცხოვრებაში.
მსგავსად ამისა, დიდს ბედნიერებას საქართველოისას თამარ მეფის
დროს მოჰყვა დიდი უბედურება მისი შვილების მეფობის ჟამსა. თამარის
სიკვდილის შემდეგ თორმეტი წელიწადი ჯერ არ გასულიყო, რომ ბედნი-
ერს საქართველოს უცბად შემოესია ველური და შეუბრალებელი მტერი. ეს
მტერი იყო მონგოლთა ჯარი. მეთორმეტესა და მეცამეტე საუკუნეში მონგო-
ლები, რჯულით მაჰმადიანნი, იყვნენ უძლიერესნი მეომარნი და მათ დაიპ-
ყრეს ჩინეთი, ინდოეთი, სპარსეთი, რუსეთი და კიდევ სხვა ქვეყნები. თუ
უზარმაზარმა ქვეყნებმა ვერ მოიგერიეს ეს მტერი და იძულებულნი გახ-
დნენ მისი უღელი კისერზე დაედოთ, მით უმეტეს ვერ გაუმაგრდებოდა მას
პატარა საქართველო, რომელსაც მონგოლები შემოესივნენ ოთხ-პირად. თი-
თო პირს ჯარისას შეადგენდა ათი ათასი კაცი და ჰყავდა ცალკე სარდალი,
რომელსაც მონგოლურად ნოინი ერქვა. ასე რომ სულ ორმოცი ათასი მონგო-
ლი, ოთხი ნოინის წინამძღოლობით, დაესხა თავს ჩვენს ქვეყანასა. ამ ჯარს
არა ერთი ქვეყანა დაეპყრო, ძლიერ გამოცდილი და გაფოლადებული იყო
ომში და მასთან ბრძოლა მეტად ძნელი იყო.
მართალია, ქართველმა ჯარმა ძლიერ გაუჭირა მონგოლებს საქმე, ყოვე-
ლი ნაბიჯის წინ წამოდგმა მტერს ძვირად უჯდებოდა, ბრძოლის ველზე
ბევრი მონგოლი ესალმებოდა წუთისოფელს, მაგრამ მტერს ახალ-ახალი ჯა-
რი ემატებოდა, ქართველებშიაც მტკიცე ერთობა არ იყო და ამის გამო ბო-
ლოს საქართველო იძულებული შეიქმნა ქედი მოეხარა. მონგოლების ნოი-
ნები გახდნენ მბრძანებლები საქართველოსი, დაადგეს მას მძიმე უღელი,
დაადეს მძიმე ხარჯი. ხარჯს გარდა ჩვენი ქვეყანა მონგოლებმა ვალდებული
გახადეს, რომ მას თავისი ჯარი ყოველთვის გაეყოლებინა მათთვის, როდე-
საც ისინი სხვა ქვეყნებზე გაილაშქრებდნენ. ქართველის ჯარის თან გაყოლა
უფრო იმის გამო მიაჩნდათ მათ საჭიროდ, რომ ეშინოდათ: ვაი თუ ჩვენი
სხვაგან ყოფნის დროს ქართველმა ჯარმა თავისი ქვეყანა ააჯანყოს ჩვენს წი-
ნააღმდეგ, ციხეები, რომლებშიაც ჩვენი ჯარი გვიყენია, აიღოს, ჩვენები
ამოჟლიტოს, ჩვენი მფლობელობა და ბატონობა გააუქმოს და საქართველო
გაათავისუფლოსო.
II
როცა საქართველოში ფეხი გაიმაგრეს მონგოლებმა, მათ მოიწადინეს
დამორჩილება ერთის დიდის მთაგორიანის ქვეყნისა, რომელიც იყო სამ-
ხრეთით, მცირე აზიაში, და რომელსაც სახელად ერქვა ალმუთი. ოთხივე
6ნოინი თავისი ჯარებით გაეჩქარნენ ამ ქვეყნისაკენ, რათა უცებ თავს დას-
ხმოდნენ. თან გაიყოლიეს მათ ქართველი ჯარი, რომელიც ცალკე რაზმებს
შეადგენდა და რომელსაც თავისი წინამძღოლი ჰყავდა.
ალმუთის მცხოვრებნი ძლიერ მხნენი, ეშმაკნი და ვერაგნი იყვნენ. ისინი
ერიდებოდნენ პირდაპირ ბრძოლას მძლავრს მტერთან, _ ციხეებში, ტყეებსა
და მთებში იყვნენ შეფარულნი, უსაფრდებოდნენ გზებში, მოულოდნელად
დაეცემოდნენ ხოლმე ღამით მონგოლებსა და საქმეს უჭირვებდნენ. თუმცა
მონგოლები ბევრს ეცადნენ, მაგრამ შვიდის წლის განმავლობაში ვერ დაი-
მორჩილეს ალმუთის ქვეყანა. ალმუთელებს მაინც ძლიერ აწუხებდა და
ავიწროებდა მტრის ჯარის ფარფაშობა მათს ქვეყანაში, და ამის გამო გადაწ-
ყვიტეს, რაიმე ეშმაკური ღონისძიებით თავიდან მოეშორებინათ ისინი. ამ
განზრახვით ალმუთელებმა თავიანთ Dშორის ამოირჩიეს ერთი ჩუმს
მკვლელობაში დახელოვნებული კაცი და დაავალეს, რომ მიჰპაროდა ღამით
მონგოლთა ჯარსა, ჩუმად შეპარულიყო მთავარ ნოინის კარავში და მოეკლა
იგი ისე ფარულად, ისე საიდუმლოდ, რომ ვერავის ვერ შეეტყო და ეს
მკვლელობა ქართველებისათვის დაებრალებინათ მონგოლებსა. ამ დაბრა-
ლების იმედი იმიტომ ჰქონდათ, რომ ქართველებსა და მონგოლებს შორის
არამც თუ თანხმობა არ არსებობდა, არამედ ერთმანეთი აშკარადა სძულ-
დათ. ბრძოლაშიაც ქართველები მაგდენად არ ეშველებოდნენ მონგოლებსა
და იმის ნატვრაში იყვნენ, რომ ალმუთელებს მათთვის საქმე გაეჭირვები-
ნათ, ბევრი ზარალი მიეყენებინათ და არ დამორჩილებოდნენ.
რაკი მონგოლები თავიანთის ნოინის მოკვლას ქართველებს დააბრალე-
ბენო, ფიქრობდნენ ალმუთელნი, მიესევიან მათ, გაჩნდება ომი, ერთმანეთს
დახოცავენ და მაშინ შესაძლებელი იქნება მტრის განდევნა ჩვენი ქვეყნიდა-
ნაო.
III
მეტად ოსტატური ხერხი მოიგონეს ალმუთელებმა და უფრო კიდევ ოს-
ტატურად მოიყვანეს იგი სისრულეში.
ერთ ბნელს ღამეში მთავარ ნოინს ჩაღატარს ტკბილად და მშვიდობია-
ნად ეძინა თავის კარავში. ვინ იფიქრებდა, თუ ეს მისი უკანასკნელი ღამე
იქნებოდა. კარავს გარშემო ფრთხილი მცველები უდარაჯებდნენ. მარჯვე
მკვლელი შორიდან ადევნებდა თვალს, და, როცა იდროვა, მიიპარა შუაღა-
მისას საოცარი ოსტატობით, შეუმჩნევლად გაძვრა მცველთა შორის, შეიპარა
კარავში, ამოიღო ხანჯალი, დაუმიზნა ნოინს შიგ გულში და, რაც ძალი და
ღონე ჰქონდა, ჩასცა შიგ. ნოინი მოკვდა ისე სწრაფად, გათავდა ისე უცებ,
რომ კრინტის დაძვრაც ვერ მოასწრო. ვერაფერი ვერ შეიტყეს თვით მცვე-
ლებმაცა. მკვლელმა შეასრულა თავისი საზარელი წადილი, მერმე შეუმ-
ჩნევლად გამოიპარა კარავიდან, გაძვრა მცველებს შორის და გაჰქრა ღამის
სიბნელეში.
ასე აღუსრულდათ ალმუთელებს თავიანთი პირველი წადილი, აღუს-
რულდათ სავსებით და მათთვის სანატრელის საიდუმლოებით. მაგრამ ეს
კიდევ არაფერი. ამაზე უფრო უარესი ის იყო, რომ მეორე მათი ეშმაკური წა-
დილიც აღსრულებაში მოდიოდა. მონგოლებმა ეს საზარელი მკვლელობა
7დააბრალეს არა ალმუთელებს, არამედ ქართველებს, რომელთაც არამც თუ
არავითარი მონაწილეობა არა ჰქონდათ ამ მკვლელობაში, არამედ სრული-
ად არაფერი იცოდნენ მისი.
ქართველი ჯარი ჩავარდა საშინელს განსაცდელში და მისი გაწყვეტა აუ-
ცილებელი იყო გაშმაგებულის მონგოლების ხელით, თუ რომ მას მხსნელად
არ გამოსჩენოდათ ის, ვისიც წილხდომილი იყო საქართველო.
«და ვითარ გათენდა, _ მოგვითხრობს ქართლის ცხოვრება, _ იხილეს კა-
რავის მცველთა ჩაღატარ ნოინი მოკლული, იწყეს ტირილი, თავპირის ტყე-
პა და ვაება. და როცა ესმათ სპათა ჩაღატარ-ნოინისათა, მირბოდეს და, იხი-
ლეს რომ მათცა მოკლული, იწყეს ვაება და ტირილი, და არ უწყოდეს, თუ
ვითარ, ან ვის მიერ მოკლულ იყო. მაშინ თქვეს ყოველთა: რადგან ქარ-
თველნი დიდს ჭირსა და სასჯელში არიან ჩვენ მიერ, ამისათვის მოუკლავთ
ქართველთაო». ამას ყოველნი უცილობით ამტკიცებდნენ, გარდა ქარმაღან
ნოინისა, რომელიც იტყოდა: «დაწყნარდით, კაცნო, რამეთუ არ არიან ნათე-
სავნი ქართველთანი კაცის მკვლელნი და არცა სჯული აძლევთ მათ ნებას
ესრეთი საქმე ჰქმნან». ხოლო სპანი, აღშფოთებულნი და განძვინებულნი
თავიანთი პატრონის სიკვდილით, გამოექანენ ქართველთა ბანაკისაკენ, რა-
თა თავისი ბრაზი იმათზე ამოეყარათ.
ამ სრულიად მოულოდნელმა გამოქანებამ მონგოლთა ჯარისამ ქართვე-
ლი ჯარი შეაძრწუნა და საშინელს საგონებელში ჩააგდო. არ იცოდნენ, რა
ექნათ. ზოგნი სწრაფად ემზადებოდნენ საომრად, ზოგნი კი აშოშმინებდნენ
მათ, ომს არ ურჩევდნენ და ეუბნებოდნენ: რა გაგვივა ამოდენა მტრის წინა-
აღმდეგ. ისინი არიან მრავალნი, ჩვენ კი მცირენი, იმათ მომშველებელი
სხვანიც ბევრი ჰყავთ, ჩვენ კი მარტოდმარტო ვართ უცხო ქვეყანაში.
IV
ამ საშინელის წამის დროს ქართველს ჯარს გამოუჩნდა გმირი, რომელ-
მაც მოიწადინა თავდადებულობით და თავის განწირვით გადაერჩინა ქარ-
თველი ჯარი და მასთან საქართველო დიდი უბედურებისაგან. ეს გმირი
იყო გრიგოლ სურამელი, ქართლის ერისთავი, მთავარი წინამძღოლი ქარ-
თველი ჯარისა. მან აღიმაღლა ხმა და მიმართა ქართველს ჯარს შემდეგი
სიტყვებით: არა, ძმებო, არ გვიჯობს ახლა ჩვენ ბრძოლა! ჩვენ რომ ახლა
მტერს შევებათ, მართალია, ვაჟკაცობას გამოვიჩენთ, სახელსაც მოვიხვეჭთ,
მაგრამ ქვეყანას კი უპატრონოდ დავარჩენთ და დავღუპავთ. დიაღ, ბევრს
მტერს დავუბნელებთ მზესა, მაგრამ ბოლოს და ბოლოს დიდით პატარამდე
მთლად ამოჟლეტილნი ვიქნებით ძლიერის მტრის სიმრავლისაგან, და იმა-
საც ეს უნდა. მაშინ რა მდგომარეობაში ჩავარდება ჩვენი სამშობლო? მას
მფარველი და მცველი აღარ ეყოლება. მისი საუკეთესო ჯარი ბრძოლის
ველზე ეყრება, იგი დაობლდება და ურჯულო მტრის ხელში გამოივლის
აუარებელს ტანჯვას და წვალებას. მონგოლნი უპატრონო საქართველოს გა-
ლეწავენ და მიწასთან გაასწორებენ. არა, ძმებო ჩვენ ბრძოლა მონგოლებთან
სხვა დროისათვის უნდა გადავდოთ. ახლა კი ქვეყნის სიკეთე მოითხოვს,
რომ ვაჟკაცური გული შევიკავოთ, ხელი არ გამოვიღოთ და არ შევებათ
მტერსა. მაშინ მტერი თავის ჯავრს იყრის ჩემზე და იქნება ზოგიერთს სხვა
8უფროსებზედაც, ჩვენ დაგვსჯის იგი, დაგვხოცავს, მაგრამ თვითონ ჯარი კი,
ეს ძალა და ბურჯი ქვეყნისა, გადარჩება და იგი თავის შორის აირჩევს ახალს
სარდლებსა, უპატრონებს ქვეყანასა და თავის სამაგიეროს გადაუხდის ურ-
ჯულოებს. მხოლოდ თავდადებულობა სარდლებისა იხსნის ჯარს ამოჟლე-
ტისაგან და ქვეყანას აოხრებისაგან.
V
«ქართლის ცხოვრების» სიტყვით, მაშინ მოხდა ყოვლად უცნაური, მოუ-
ლოდნელი და სასწაულებრივი ამბავი. მაღალი და ხშირი ლერწმოვანიდან,
რომელიც იყო იქვე ახლო, უცებ გამოვარდა უცნაური კაცი, რომელსაც ხელ-
ში ეჭირა სისხლში მოსვრილი ხანჯალი, ჰქნა პირი მონგოლებისაკენ, ხანჯა-
ლი აიღო მაღლა, ჰაერში დაატრიალა, მთელს ჯარს დაანახვა და ძლიერი
ხმით შესძახა მაღლა სპარსულად: «მან ქაუშტემ ჩაღატარ!», რაც ქართულად
ნიშნავს: «მე მოვკალ ჩაღატარი».
მონგოლებმა რომ ეს უცნაური სურათი დაინახეს და გაიგონეს საზარე-
ლი სიტყვები, გაოცდნენ, განცვიფრდნენ და გაქვავდნენ ერთს ადგილს. მე-
რე კი გაცეცხლებულნი გამოექანნენ ამ კაცისაკენ და უნდოდათ ლუკმა-
ლუკმა აეკაფათ, მაგრამ იგი, შეშინებული, ისევე ლერწამში შევარდა და ისე
დაიმალა, რომ მონგოლებს მისი პოვნა ვერ შეეძლოთ. მაშინ ლერწამს ცეც-
ხლი წაუკიდეს მათ. გამხმარმა ლერწამმა პრიალი დაიწყო და იქაურობა
აივსო კომლით და ალით. ჯერ ის უცნაური კაცი მაინც კერპობდა, არ გამო-
დიოდა, რადგანაც კარგად იცოდა, რომ ტანჯვა და მწარე სიკვდილი მოე-
ლოდა; მაგრამ ბოლოს კომლისა და ალისაგან შეწუხებული თავბრუდას-
ხმული თვითონვე გამოვიდა ლერწმოვანიდან. მონგოლებმა შეიპყრეს და
წარუდგინეს თავიანთს სარდლებს _ ნოინებსა.
ნოინებმა ჰკითხეს: ვინ ხარ შენ, რად და როგორ მოჰკალი ჩაღატარ-ნოი-
ნი? მან უპასუხა: მე ვარ მულიდი, მულიდთა შორის საჩინო: მათ, მულიდ-
თა, დიდძალი ოქრო მომცეს და გამომგზავნეს მთავარ ნოინის მოსაკლავად.
წამოვედი და მოვედი აქ ღამით, მოვკალი ჩაღატარი ნოინი თავის კარავში
და დავიმალე ლერწმოვანში.
მერმე ჰკითხეს ნოინებმა: რა იყო მიზეზი, რომ ლერწმოვანიდგან შენი
ნებით გამოხვედი სისხლიანი ხანჯლით და დაიწყე ყვირილი: «მე მოვკალ
ჩაღატარ». შენ ისე იყავ დამალული, რომ ვერავის შეეძლო შენი პოვნა. რად
გამოხვედი და განაცხადე შენი ცოდო, რად აღიარე მკვლელობა დიდის ნოი-
ნისა და რად მიეცი თავი სატანჯველსა?
ხელახლად მიუგო მულიდმა: მე ვიყავი დამალული მაღალს ლერწმო-
ვანში და უშიშრად ვგრძნობდი ჩემს თავსა; მაგრამ უცებ გამომეცხადა დე-
დაკაცი, მადლით შემოსილი, სიტურფით აღმატებული და მითხრა: «რა ესე
ჰქმენ, კაცო? შენ მოჰკალ კაცი იგი და სხვანი კი, სრულიად უბრალონი ამ სა-
ზარელს საქმეში უნდა დაიტანჯნენ და ამოიჟლიტნენ». მე ვუპასუხე შიშით:
«რა ვქნა, დედოფალო?» ხოლო მან მიბრძანა: «ადეგ და მომყე მე; და როცა გა-
ვალთ ამ ლერწმოვანიდან; ხმა მაღლა აღიარე, რომ შენ მოჰკალ კაცი იგი, და
ამითი გამოიხსენ უბრალონი ტანჯვისა და სიკვდილისაგან».
9ხოლო მე მაშინვე ავდეგ და უკან გამოვყე მას, და მან მომიყვანა თქვენს
წინაშე. და რა წამს ხმა ავიმაღლე, მკვლელობა ვაღიარე და თქვენც დამინა-
ხეთ, უჩინარ იქნა დედაკაცი თვალთაგან ჩემთა. ეხლაც არ ვიცი, ვინ იყო იგი
უცნაური დედაკაცი და რა იქნა. და აჰა ეხლა მე თქვენს წინაშე ვდგევარ,
უნებლიეთ მოყვანილი იმ საოცარის ქალის მიერ.
მონგოლებმა რომ მოისმინეს აღსარება მკვლელისაგან, მეტად განცვიფ-
რდნენ; შემდეგ გაბრაზებულებმა ჩაღატარ ნოინის მკვლელი ალმუთელი
ხმლით შუაზე გააპეს.
როცა მკვლელი დასაჯეს, მონგოლთა წინამძღოლნი მიუახლოვდნენ
ქართველს ჯარსა, ბოდიში მოიხადეს იმის გამო, რომ ტყუილუბრალოდ
დასწამეს მათ მოკვლა ჩაღატარ-ნოინისა და უკანვე დაბრუნდნენ თავიანთს
ბანაკში, მეტად გაოცებულნი და განცვიფრებულნი ამ უცნაური მოვლენი-
თა. ასე გადარჩა ქართველი ჯარი ამოწყვეტისაგან და საქართველო აოხრე-
ბისაგან _ ამბობს «ქართლის ცხოვრება», საიდანაც ეს თქმულება ამოვიღეთ