ჩვენ ვიცით, რომ ყველა ქართველი ბავშვი ქართველი დედ-მამისაგან
იბადება. ეს დედ-მამა ვიღასაგან დაიბადა? რასაკვირველია, თავის დედ-მა-
მისაგან. ამ უკანასკნელთაც თავისი მშობლები ჰყავდათ. ასე რომ ვიაროთ
წარსულისაკენ, ბოლოს მივალთ იმ პირველ ქართველ დედ-მამასთან, რო-
მელთაც თავდაპირველად წარმოშობეს ქართველები.
პირველს ქართველს თურმე ქართლოსი ერქვა და ამის გამო მის შთამო-
მავალთ დაერქვათ ქართველები
. თავდაპირველად ქართველები მხოლოდ
ერთ დიდს ოჯახს შეადგენდნენ. შემდეგში ამ სახლობამ იბარტყა, იმრავლა
და ბევრ სახლობად გადაიქა. ჯერ ქართველებმა დაიჭირეს ერთი მხარე,
მერმე მეორე, შემდეგ მესამე, მასუკან მეოთხე. ბოლოს და ბოლოს დაისა-
კუთრეს ის მიწა-წყალი, რომელსაც საქართველო დაერქვა და ახლაც ამ სახე-
ლით არის ცნობილი.
ძველისძველ დროში საქართველოს ყველა კუთხეს თავისი საკუთარი
მმართველი ჰყავდა. ამ მმართველს მამასახლისი ერქვა. თავ-თავისი მამასახ-
ლისი ჰყავდა კახეთსაც, ქართლსაც, მესხეთსაც, იმერეთსაც, სამეგრელოსაც,
გურიასაც, სვანეთსაც. მამასახლისი უმთავრესად ჯარის უფროსი იყო. იგი
ან თვითონ წიმაძღოლობდა ჯარსა, ან სხვას ნიშნავდა ჯარის წინამძღოლად,
უფრო გამოცდილს და მამაცს ქართველსა. ხოლო კანონების დადგენილება
და მართვა-გამგებლობა კი თვით ხალხის ხელში იყო. ხალხი ადგენდა კანო-
ნებსა, ირჩევდა მთავარ მოხელეებს, აყენებდა მოსამართლეებს და ესენი ას-
რულებდნენ თავის მოვალეობასა, თანახმად კანონისა და ხალხის.
სურვილისა. როგორც ყოველს ნაწილს საქართველოისას ჰყავდა მამასახლი-
სი, ისე ყოველი ქალაქი, დაბა და სოფელი ირჩევდა თავის საკუთარ მამასახ-
ლისსა. საჩივრებისათვის ასეთი წესი არსებობდა: მომჩივარი მიმართავდა
მამასახლისს და თავის მხრივ მედიატორედ, ანუ შუაკაცად, დაასახელებდა
ორ სინდისიერს კაცსა. მამასახლისი თავისით მიუმატებდა მათ ორ სხვა მე-
დიატორესა. ამ სამედიატორო სასამართლოს თავმჯდომარე ყოველთვის
იყო თვით მამასახლისი. იგი დანიშნულს დროზე დაიბარებდა ბრალდე-
ბულსაც, მომჩივარსაც და მედიატორეებსაც და ესენი უსათუოდ უნდა გა-
მოცხადებულიყვნენ სასამართლოში. ხუთი მედიატორის განაჩენი სავალ-
დებულო იყო და ხელშეუხებელი მამასახლისისათვის, მომჩივრისათვისაც
და ბრალდებულისათვისაც. ამ სახით, სამართალი იმ დროს იყო სიტყვიე-
რი, სწრაფი და იაფი.
უფროს მამასახლისად ითვლებოდა ქართლის მამასახლისი, რომელსაც
მცხეთის მამასახლისს ეძახდნენ, რადგანაც ბინა მას მცხეთაში ჰქონდა. მა-
შინ მცხეთა იყო დედაქალაქი მთელის საქართველოისა. უფრო კი კრება მა-
შინ იმართებოდა, როცა რომელსამე კუთხეს საქართველოისას მტერი შემო-
სევას უპირებდა. ამ კრებაზე მოწვევას მამასახლისებს უგზავნიდა მცხეთის
მამასახლისი და იგივე იყო თავმჯდომარე მამასახლისების კრებისა. ლაშ-
ქრობის დროს მთავარი წინამძღოლი ჯარისა იყო მცხეთის მამასახლისი და
მას ემორჩილებოდნენ წინამძღოლნი სხვადასხვა კუთხის ჯარისა.
მამასახლისების ხანამ მრავალი საუკუნის განმავლობაში გასტანა საქარ-
თველოში...
შემდეგში მამასახლისობა გაუქმდა საქართველოში და ერთმთავრობა,
ანუ მეფობა, დაწესდა.
რა მიზეზით მოხდა ესა?
საქართველოს გარშემო სხვა სახელმწიფოები არსებობდნენ. ამ სახელ-
მწიფოებში დაწესებული იყო ერთმთავრობა, ანუ მეფობა. მეფე იყო ერთა-
დერთი გამგე მთელის სახელმწიფოსი. ის თავის ნებაზე ჩუმად შეჰკრებდა
ხოლმე ჯარსა და უცებ შემოესეოდა საქართველოსა. მინამ მამასახლისები
შეიკრიბებოდნენ და განკარგულებას მოახდენდნე, მტერი საქმეს გაუჭირ-
ვებდა ხოლმე ჩვენს ქვეყანასა. სწორედ ეს იყო მიზეზი, რომ საქართველოს
ხალხმა მოიწადინა გაეუქმებინა მამასახლისობა და დაეწესებინა ერთი
მბრძანებელი, ერთი მეფე მთელის საქართველოსათვის. ხალხი ფიქრობდა:
ერთი მბრძანებელი სწრაფად იმოქმედებს, საჩქაროდ შეკრებს ჯარსა, მტერს
საზღვარზედვე დაუხვდება და არ შემოუშვებს ჩვენს ქვეყანაში. ამასთან სა-
ქართველოს ერთობასაც გააძლიერებსო.
ეს თავისი წადილი განახორციელა ქართველმა ხალხმა და ერთი მეფე
დაისვა. მაგრამ არგო კი ამან ქვეყანას? მართალია, ერთობისათვის და გარეშე
მტრის მოგერიებისათვის ერთმეფობა უკეთესი გამოდგა მრავალ-მამასახ-
ლისობაზე, მაგრამ, სამაგიეროდ, ეს არ მოუხდა ხალხის თვითმართველო-
ბას. მეფეებმა ჩამოართვეს ხალხსა საარჩევნო უფლება და თვითონ დაიწყეს
დანიშვნა მოხელეებისა და მოსამართლეებისა. კანონების დადგენაც და გა-
მოცემაც თვითონ მიითვისეს. მაგრამ ხალხი ამ შევიწროებას შეურიგდა,
რადგანაც გარეშე მტერს უფრო მარჯვედ იგერიებდა ერთი მეფე, ვიდრე წი-
ნანდელი ბევრი მამასახლისი. მას უკან საქართველოში დამკვიდრდა ერ-
თმართველობა, ანუ მეფობა, და მრავალი საუკუნის განმავლობაში ქართვე-
ლებს ბევრი მეფე ჰყოლიათ. მაგრამ ესენი ხალხს ახლა თითქმის ყველა და-
ვიწყებული ჰყავს.
ქართველი ხალხი იხსენიებს და ადიდებს მხოლოდ იმ თავის მეფეებს,
რომელნიც დიდს ჭკუას და მამაცობას იჩენდნენ, მტერზე ბრწყინვალედ
იმარჯვებდნენ, კაცთმოყვარეობით იყვნენ შემკულნი, ხალხზე ზრუნავდნენ,
მის თავისუფლებას ნაკლებად ავიწროებდნენ და განათლებას ჰფენდნენ მის
შორისა. ასეთები იყვნენ: პირველი მეფე საქართველოსი ფარნაოზი, ვახტანგ
გორგასლანი, დავით აღმაშენებელი, თამარ მეფე, დიმიტრი თავდადებული,
გიორგი ბრწყინვალე და ერეკლე მეორე.