მეტრეველი ლელა - Metreveli Lela

მეორე სახელი, რომელიც ზემოხსენებულ გაზაფხულის დღეს მურმან ლებანიძესთან ერთად დამამახსოვრდა, ანა ახმატოვა იყო. მაგრამ მე მაშინ ანა ახმატოვას ლექსები არ წამიკითხავს. წავიკითხე ქართული ლიტერატურის ძველი სახელმძღვანელოს წინასიტყვაობა, სადაც ეწერა, რომ სკკპ ცკ-ს რომელიღაც დადგენილებით დაგმობილი იქნა ჟურნალების: “ზვეზდისა” და “ლენინგრადის” საქმიანობა. იქვე ჩამოთვლილი იყო რამდენიმე “მცდარ გზაზე” დამდგარი მწერალი, მათ შორის, ანა ახმატოვა. ეს თითქმის გარითმული სახელი და გვარი აღარასოდეს დამვიწყებია: შეიძლება იმიტომ, რომ ქალი იყო; შეიძლება იმიტომაც, რომ ბავშვურად შემებრალა ბრალდებული პოეტი.
გავიდა დაახლოებით 10 წელი და ჩემს რვეულებში გაჩნდა საჯარო ბიბლიოთეკიდან ნაცნობობით გამოტანილი წიგნებიდან ხელით გადაწერილი ანა ახმატოვასა და მარინა ცვეტაევას, მაქსიმილიან ვოლოშინისა და იგორ სევერიანინის ლექსები. კიდევ 10 წლის შემდეგ თანამშრომელმა ანა ახმატოვას რჩეული ლირიკა მაჩუქა, შენ უფრო გამოგადგებაო. ეს წიგნიც დღემდე მაქვს და ძალიან მიყვარს. მერე, საბედნიეროდ, დრო შეიცვალა და შესაძლებელი გახდა, ანა ახმატოვას ლექსები ჩვეულებრივად, წიგნის მაღაზიაში შეგეძინა. საბჭოეთში მასზე ალაპარაკდნენ, მაგრამ დაახლოებით ასე: ანა ახმატოვამ დროულად ვერ აღიქვა ოქტომბრის რევოლუციის მნიშვნელობა... ანა ახმატოვას ადრეული ლექსებისათვის დამახასიათებელია კამერულობა... ანა ახმატოვა, ბოლოს და ბოლოს, დაფიქრდა სამშობლოს ბედზე... მკითხველები კი ამ გამოთქმებს აინუნში არ აგდებდნენ და ახმატოვას პოეზიას აღმერთებდნენ. მეც მის ერთგულ მკითხველთა რიგებში ვიყავი.
1997 წლის ბოლოს ახალ ბინაში გადავედი საცხოვრებლად და სანამ საფუძვლიანად მოვეწყობოდი, სულ რამდენიმე წიგნი წავიღე თან: რუსებიდან _ მხოლოდ ანა ახმატოვა და ათანასე ფეტი. თითქოს ბედმა წინასწარ განსაზღვრა, რაც შემდეგ მოხდა:
მომდევნო წლის იანვრის ერთ Dდღეს, როცა სამსახურში ხანძარი გაჩნდა და სახლში კვამლნაყლაპი, შეშფოთებული და, გარკვეულ მიზეზთა გამო, ისე გაბრაზებული დავბრუნდი, რომ დაძინება ვეღარ მოვახერხე, ხელში ანა ახმატოვას ლექსების კრებული ავიღე (როგორც ეს არაერთხელ გამიკეთებია!) და უცებ, ყოველგვარი წინასწარი განზრახვის გარეშე, კითხვის ნაცვლად, თარგმნა დავიწყე. უფრო სწორი იქნება, თუ ვიტყვი, რომ თარგმნა დაიწყო. ზუსტად მახსოვს პირველი გადათარგმნილი სტრიქონი: ოცდაერთი რიცხვი. ორშაბათი. ღამე... მერე ახმატოვას ფეტი მოჰყვა და ორიოდე თვეში მე მქონდა საკმაოდ ბევრი თარგმანი. საკუთარი თარგმანების შემფასებლად ვერ გამოვდგები, მაგრამ ერთი რამ ზუსტად შემიძლია ვთქვა: თარგმნისას სულ სხვანაირად შევიგრძენი ახმატოვას სამყარო და ჩემთვის ესაა საკუთარი შრომის ყველაზე დიდი შედეგი.
ანა ახმატოვა თითქოს ერთი კი არა, ასია, იმდენი და იმდენნაირი ქალის სახელით ლაპარაკობს; მგონი, ზეციდან ჩამოაქვს სულ უბრალო სიტყვათა შეთანხმებები, რომლებიც შემდეგ საოცარ პოეზიას ქმნიან; ბუნების განუყოფელი ნაწილია, უფრო სწორად, ბუნება პასუხობს მის განწყობას ან თვითონ პოულობს განწყობის შესაბამის გარემოს ბუნებაში. ფორმის მხრივ უკიდურესად სადა, ნათელია, არ ნოვატორობს და არც სჭირდება: მაინც გამაოგნებელ ლექსებს წერს. ეს არ ნიშნავს, რომ ახმატოვა მარტივია. ის ღრმაა და, ამავე დროს, გამჭვირვალე. ლიდია ჩუკოვსკაია იგონებს, რომ ერთ-ერთმა მკითხველმა ახმატოვა შეაქო, მარტივად წერო. ამ გამონათქვამზე პოეტის სრულიად ბუნებრივი რეაქცია ბევრ რამეს ხსნის: «Просто! Они воображают, что и Пушкин писал просто и что они все понимают в его стихах». ამას იმ ადამიანების გასაგონად ვამბობ, რომელთაც ნათლად წერა გონებაშეზღუდულობის ნიშანი ჰგონიათ.
ახმატოვა აღნიშნავს, ჩემი ყოველი ლექსი მრავალწერტილით თავდებაო და ესეც ნიშანდობლივია: ჩვეულებრივი ზომის ლექსებში პოეტი მთელ რომანს ტევს. ის ლექსში ცხოვრების თუ ფიქრის რომელიღაც ერთ მომენტს ფსიქოლოგიური სიზუსტით აღწერს, მერე კი შეგიძლია, ფანტაზია მოიშველიო და წარმოიდგინო მოთხრობილი ამბის დასაწყისი, კულიმინაცია ან დასასრული.
ანა ახმატოვა, უპირველეს ყოვლისა, სიყვარულის მომღერალია, მისი სიყვარული კი ყოველთვის ტრაგიკულია: ხან გარემოებების მიზეზით, ხან _ პიროვნული განსხვავებულობის გამო. ის არად აგდებს, რომ თანამედროვე მამაკაცი პოეტები, ხშირად მასზე შეყვარებულები, არათუ თავს უტოლებენ, არამედ საკუთარი შემოქმედება უფრო აღმატებულიც კი ეჩვენებათ _ ამ ყველაფერს მშვიდი, გამანადგურებელი ირონიით პასუხობს: «А ты письма мои береги, чтобы нас рассудили потомки»... ან იტყვის: «Он говорил о лете и о том, что быть поэтом женщине _ нелепость» და ჰაერში უკვე განშორების სუნი ტრიალებს. განშორებას მოსდევს მორიგი შეხვედრა, იმედი, რომ უწინდელ “შეცდომებს” აღარ გაიმეორებს, რომ იმას მიაგნო, ვისაც ეძებდა:
«Прости, прости, что за тебя
Я слишком многих принимала»,
მაგრამ ჩვეულებრივი ყოფისათვის ახმატოვა მეტისმეტად ღრმაა, ფაქიზია, ბედი კი ყოველთვის გამორჩეულ ადამიანებს სჯის. ისიც მარტოა, უფრო სწორად, ლექსთან ერთადაა და ამასღა წუხს:
«И если я умру, то кто же
Мои стихи напишет вам,
Кто стать звенящими поможет
Еще не сказанным словам?»
ყოველი მხრიდან ათასგვარ დარტყმას უძლებს, მაგრამ არ ტყდება: რაც მწარეა ყოფა, მით მაღალი სამრეკლოდან რეკავს ანა ახმატოვას პოეზია. ამას აშკარადაც აცხადებს:
«Одной надеждой меньше стало,
Одною песней больше будет».
გრძნობათა ისეთ ნიუანსებს დახატავს, გულის ისეთ კუნჭულებს დაგანახვებს ხოლმე, იქამდე ჩაღწევას გაბედვა რომ უნდა. რასაც წერს, ყველაფერი მისი სულის ქურაშია გამოტარებული და არა _ კონიუნქტურით ნაკარნახევი.
და როგორ არ დაიმსახურებდა ანა ახმატოვას ირონიულ ღიმილს საბჭოთა ეპოქაში რედაქციებისა თუ გამომცემლობების მხრიდან მისით უკმაყოფილების რამდენიმე მუდმივი და ადვილად ასახსნელი მიზეზი: «Каждый раз опять и опять удивляются моим новым стихам: они надеялись, что на этот раз, наконец, у меня окажется про колхозы».
ანდა რა უნდა ექნა ახმატოვას რანგის პოეტს, როცა ასეთ შეკითხვას დაუსვამდნენ: «Отчего же стихи такие грустные? Ведь это уже п о с л е... »
როგორ შეეძლო, საბჭოთა ცხოვრებით აღტაცებული ყოფილიყო ქალი, რომელსაც დაუხვრიტეს მეუღლე, არაერთგზის გადაუსახლეს შვილი, რომელმაც გადაიტანა დევნა, იზოლაცია, რომელსაც არ ბეჭდავდნენ და შერისხულთა სიაშიც მოაქციეს. სწორედ ამ უკმაყოფილებამ, სულის განსაკუთრებულმა წყობამ გააწამა ანა ახმატოვა_ადამიანი და ზეცამდე ატყორცნა ანა ახმატოვა_პოეტი, პოეტი, რომელმაც საკუთარი გამოცდილებით იცოდა, რომ: «От счастья и славы безнадежно дряхлеют сердца».
ადამიანია და ზოგჯერ ეჭვი იპყრობს, რომ ლექსი აღარავის უნდა («თеперь никто не станет слушать песен»), მაგრამ ამგვარი ეჭვი ყველა შემოქმედს უჩნდება ყველა დროში. ასევე ყველა დროში გამოჩნდებიან ადამიანები, ანა ახმატოვას პოეზია რომ ეყვარებათ.